मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
१७८ | मृच्छकटिकम्
वसन्तसेना—सुट्ठु दे किदं। तदो तदो ?। (सुष्ठु त्वया कृतम्। ततस्ततः?)
कर्णपूरकः—तदो अज्जए ! 'साहु रे कण्णऊरअ ! साहु' त्ति एत्तिअमेत्तं भणन्ती, विसम-भर-क्कन्ता विअ णावा एक्कदो पलहत्था सअला उज्जइणी आसि। तदो अज्जए ! एक्केण सुण्णाई आहरणट्ठाणाई परामसिअ, उद्धं पेक्खिअ, दीहं णीससिअ, अअं पावारओ मम उवरि विक्खत्तो। (तत आर्ये ! 'साधु रे कर्णपूरक ! साधु' इत्येतावन्मात्रं भणन्ती विषमभराक्रान्ता इव नौः एकतः पर्यस्ता सकला उज्जयिनी आसीत्। तत आर्ये ! एकेन शून्यानि आभरणस्थानानि परामृश्य, ऊर्ध्वं प्रेक्ष्य, दीर्घं निःश्वस्य, अयं प्रावारकः ममोपरि उत्क्षिप्तः।)
वसन्तसेना—कण्णऊरअ ! जाणीहि दाव, किं एसो जादीकुसुमवासिदो पावारओ ण वेत्ति । (कर्णपूरक ! जानीहि तावत्, किमेष जातीकुसुमवासितः प्रावारको न वेति।)
कर्णपूरकः—अज्जए ! मदगन्धेण सुट्ठु तं गन्धं ण जाणामि। (आर्ये ! मदगन्धेन सुष्ठु तं गन्धं न जानामि।)
वसन्तसेना—णामं पि दाव पेक्ख। (नामापि तावत् प्रेक्षस्व।)
अर्थ—वसन्तसेना—तुमने बहुत अच्छा किया। इसके बाद ?
कर्णपूरक—इसके बाद आर्ये ! 'वाह रे कर्णपूरक। वाह' केवल इतना कहती हुई (चिल्लाती हुई), बहुत अधिक बोझ से एक ओर दबी हुई नाव के समान, सारी उज्जैन नगरी एक ओर झुक पड़ी=एकत्रित हो गयी। उसके बाद, आर्ये ! किसी एक व्यक्ति ने अपने शून्य आभरण-स्थानों (अंगों) को स्पर्श करके, ऊपर की ओर देखकर, लम्बी सांस लेकर यह उत्तरीय (दुपट्टा) मेरे ऊपर फेंक दिया।
वसन्तसेना—कर्णपूरक ! देखो क्या यह उत्तरीय चमेली के फूलों की खुशबू से सुगन्धित है अथवा नहीं ?
कर्णपूरक—आर्ये ! (हाथी के) मद की गन्ध के कारण उस गन्ध को (चमेली की गन्ध को) ठीक से नहीं सूंघ पा रहा हूँ।
टीका—साधु=प्रशंसनीयम्, भणन्ती = कथयन्ती, विषमभरेण=अत्यधिकभारेण, आक्रान्ता=युक्ता, नौः=नौका, सकला=सम्पूर्णा, एकतः=एकस्यां दिशि, पर्यस्ता=आनता, एकत्रितितेति च, शून्यानि=आभूषणरहितानि, आभरणस्थानानि=अलङ्काराणां स्थानानि=अवयवान्, परामृश्य=संस्पृश्य, प्रेक्ष्य=विलोक्य, निःश्वस्य=निःश्वासं गृहीत्वा, प्रावारकः = उत्तरीयम्, उत्क्षिप्तः = समर्पितः, जातीकुसुमवासितः=जाती-कुसुमगन्धयुक्तः, मदगन्धेन = आहतहस्ति-मदजल-गन्धेन, तं गन्धम्=जातीकुसुमसोरम्, जानामि=अनुभवामि।
अर्थ—वसन्तसेना—तो नाम ही देखो।
द्वितीयोऽङ्कः
१७६
कर्णपूरकः— इमं णाम, अज्जआ एव्व वाअएदु । (इदं नाम, आर्यैव वाचयतु ।)
(इति प्रावारकमुपनयति ।)
वसन्तसेना— अज्जचारुदत्तस्स । (आर्यचारुदत्तस्य ।) (इति वाचयित्वा सस्पृहं गृहीत्वा प्रावृणोति ।)
चेटी— कण्णऊरअ ! सोहइ अज्जआए पावारओ । (कर्णपूरक ! शोभते आर्यायाः प्रावारकः ।)
कर्णपूरकः— आं सोहइ, अज्जआए पावारओ । (आम्, शोभते आर्यायाः प्रावारकः ।)
वसन्तसेना— कण्णऊरअ ! इदं दे पारितोसिअं (कर्णपूरक ! इदं ते पारितोषिकम् ।) (इत्याभरणं प्रयच्छति ।)
कर्णपूरकः— (शिरसा गृहीत्वा प्रणम्य च) संपदं सुट्ठु सोहइ अज्जआए पावारओ । (साम्प्रतं सुष्ठु शोभते आर्यायाः प्रावारकः ।)
वसन्तसेना— कण्णऊरअ ! एदाए वेलाए कहिं अज्जचारुदत्तो ? । (कर्णपूरक ! एतस्यां वेलायां कस्मिन्नार्यचारुदत्तः ? )
कर्णपूरकः— एदेण ज्जेव मग्गेण पवुत्तो गन्तुं । (एतेनैव मार्गेण प्रवृत्तो गन्तुं गेहम् ।)
वसन्तसेना— हञ्जे ! उवरिदणं अलिन्दअं आरुहिअ अज्जचारुदत्तं पेक्खेह्म । (हञ्जे ! उपरितनमलिन्दकमारुह्य आर्यचारुदत्तं प्रेक्षामहे ।)
कर्णपूरक— यह नाम, आर्या ही पढ़ें । (यह कह कर उत्तरीय दे देता है ।)
वसन्तसेना— आर्य चारुदत्त का (नाम है) । (यह पढ़कर लालसापूर्वक लेकर ओढ़ लेती है ।)
चेटी— कर्णपूरक ! यह दुपट्टा आर्या पर अच्छा लग रहा है।
कर्णपूरक— हाँ, आर्या पर बहुत अच्छा लग रहा है।
वसन्तसेना— कर्णपूरक ! यह तुम्हारा पुरस्कार है।
(यह कहकर आभूषण देती है ।)
कर्णपूरक— (विनीतशिर से लेकर प्रणाम करके) अब आर्या के शरीर पर यह दुपट्टा बहुत ही अच्छा लग रहा है।
वसन्तसेना— कर्णपूरक ! इस समय आर्य चारुदत्त कहाँ होंगे ?
कर्णपूरक— इसी रास्ते से घर जा रहे हैं।
वसन्तसेना— दासी ! ऊपर वाली छत पर चढ़ कर आर्य चारुदत्त का
१८० मृच्छकटिकम्
( इति निष्क्रान्ताः सर्वे । )
॥ इति द्यूतकरसंवाहको नाम द्वितीयोऽङ्कः ॥
—: ० :—
दर्शन करें।
( इस प्रकार सभी पात्र निकल जाते हैं । )
॥ इस प्रकार द्यूतकर संवाहक नाम वाला दूसरा अंक समाप्त हुआ ।
टीका—प्रेक्षस्व = पश्य, उपनयति = समर्पयति, प्रावारकः = उत्तरीयम्, प्रावृणोति=आच्छादयति, शिरसा=अवनतमस्तकेन, कस्मिन्=कुत्र, आलिन्दकम्= ‘प्रघाणम्, ‘प्रघाणप्रघणालिन्दा बहिर्द्वारप्रकोष्ठके’ अमरकोषः २।११ इत्यमरः ।
विमर्श—नामापि--नाम भी। सस्पृहम्--बहुत उत्सुकता के साथ। प्रावृणोति--प्र+आङ् + √वृ+लट् प्र. पु. ए. व.। आलिन्दकम्-मकान के ऊपरी कमरे को अलिन्द कहा जाता है । प्रेक्षामहे--प्र+√ईक्ष+लट् प्र. पु. ब. व. ।
॥ जय-शङ्करलाल-त्रिपाठिविरचित भावबोधिनी-व्याख्या में मृच्छकटिक का द्वितीय अङ्क समाप्त हुआ ॥
—: :०: :—
तृतीयोऽङ्कः (सन्धिच्छेद - शर्विलक चोरी)
तृतीयोऽङ्कः
( ततः प्रविशति चेटः । )
चेटः--
शुजणे खु भच्चाणुकम्पके शामिए णिद्धणके वि शोहदि ।
पिशुणे उण दव्वगव्विदे दुक्कले खु पलिणामदालुणे ॥ १॥
( सुजनः खलु भृत्यानुकम्पकः स्वामी निर्द्धनकोऽपि शोभते ।
पिशुनः पुनर्द्रव्यगर्वितो दुष्करः खलु परिणामदारुणः ॥ १ ॥ )
( इसके बाद चेट=वर्धमानक प्रवेश करता है । )
**अन्वयः--**सुजनः, भृत्यानुकम्पकः, निर्धनकः, अपि, स्वामी, शोभते, खलु, पुनः द्रव्यगर्वितः, परिणामदारुणः, पिशुनः, दुष्करः, खलु ॥ १ ॥
शब्दार्थः--सुजनः=सज्जनः, भृत्यानुकम्पकः = नौकरों पर अनुकम्पा रखने वाला, निर्धनकः = निर्धन भी, स्वामी=मालिक, शोभते खलु=निश्चित रूप से अच्छा लगता है। पुनः=किन्तु, द्रव्यगर्वितः=धन के गर्व से भरा हुआ, परिणामदारुणः=अन्त में कष्टकारक, भयानक, पिशुनः=दुष्ट, दुष्करः=बहुत कष्ट से सेवा करने योग्य है, खलु=निश्चित ॥ १ ॥
**अर्थ—चेट--**सज्जन, नौकरों पर अनुकम्पा करने वाला, निर्धन भी मालिक शोभा प्राप्त करता है। किन्तु धन के गर्व से मत्त, अन्त में कष्टकारक, दुष्ट स्वामी, बहुत दुःख से सेवा करने योग्य होता है। अर्थात् दुष्ट की सेवा करनी कठिन है ॥ १ ॥
टीका--सुजनः = सज्जनः, भृत्यानुकम्पकः = किङ्करानुग्राहकः, निर्धनकः= दरिद्रः, अपि, अपिना धनवतः समुच्चयः, **स्वामी=**अधिपतिः, **शोभते खलु=**राजते, यद्वा सर्वेभ्यः रोचते। **पुनः=**किन्तु, **द्रव्यगर्वितः=**धनादिना प्रमत्तः, **परिणामदारुणः=**परिणामे=कार्यसिद्धयन्ते, **दारुणः=**भयङ्करः, **पिशुनः=**दुर्जनः 'पिशुनो दुर्जनः खलः' इत्यमरः, स्वामी, दुष्करः = दुःखेन सेवायोग्यः, **खलु=**निश्चयेन। एवञ्च निर्धनत्वेऽपि भृत्यानुकम्पकम्पकत्वात् चारुदत्त एव प्रियः। धनादियुतोपि दुष्टः शंकारो न प्रिय इति भावः। अत्र विशेषस्य प्रस्तुतस्य चारुदत्तस्य प्रतीतेरप्रस्तुतप्रशंसालङ्कारः। एकत्र परस्परविरुद्धयोः सन्धानात् विषमालङ्कारश्च। वैतालीयं छन्दः। लक्षणन्तु —
षड्विषमेऽष्टौ समे कलास्ताश्च समे स्युर्नो निरन्तराः ।
न समाऽत्र पराश्रिता कला वैतालीयन्ते रलौ गुरुः ॥१॥
**विमर्श—**इस अंक में चारुदत्त के सेवक वर्धमानक का प्रवेश होता है। जो
१८२ मृच्छकटिकम्
अवि अ ( अपि च )---
अश्श-पलक्क-वलद्ददे ण शक्कि वालिदुं अण्ण-कलत्त-पशत्ते ण शक्कि वालिदुं । जूद-पशत्त-मणुश्शे ण शक्कि वालिदुं जे वि शहाविअदोशे ण शक्कि वालिदुं ॥२॥ ( सस्य-लम्पट-बलीवर्द्दो न शक्यो वारयितु- मन्य-कलत्र-प्रसक्तो न शक्यो वारयितुम् ।
चारुदत्त के निर्धन हो जाने पर भी उसके गुणों के कारण उसी की सेवा करना अच्छा समझता है । उसे छोड़ कर दुष्ट शकार आदि की सेवा में जाना वह हितकर नहीं मानता है । इससे चारुदत्त की भृत्य-प्रियता स्पष्ट होती है । भृत्यानुकम्पकः-- भृत्यानाम् अनु + √कम्प् + ण्वुल् = अक । निर्धनकः--स्वार्थ में 'क' प्रत्यय है । पिशुनः--पिशुनो दुर्जनः खलः--अमरकोष (३.१.४७) के आधार पर-दुर्जन । दुष्करः- दुः + √कृ + खल्=अ, "ईषददुःसुषु कृच्छ्राकृच्छ्रार्थेषु खल्" ( पा. सू. ३।३।१२६ ) यहाँ अर्ह अर्थ है । दुःख से करने योग्य । तात्पर्य है -दुःख से प्रसन्न करने या सेवा करने योग्य । यहाँ प्रस्तुत चारुदत्त की प्रतीति होने से अप्रस्तुत-प्रशंसा अलंकार है । और वैतालीय छन्द है । लक्षण टीका में देखें ।। १ ।।
**अन्वयः---**सस्य-लम्पट-बलीवर्दः, वारयितुम्, न, शक्यः, अन्यकलत्रप्रसक्तः, ( जनः ), वारयितुम्, न, शक्यः, द्यूतप्रसक्त-मनुष्यः, वारयितुम्, न, शक्यः, यः अपि, स्वाभाविकदोषः, ( सः ), वारयितुम्, न शक्यः ॥ २ ॥
**शब्दार्थ---**सस्य-लम्पट-बलीवर्दः = हरा धाने ( खाने ) का लालची बैल ( साँड़ ), वारयितुम् = रोकना, न = नहीं, शक्यः = सम्भव है, अन्य-कलत्र-प्रसक्तः = दूसरे की स्त्रियों में आसक्त = प्रेम करने वाला मनुष्य, वारयितुम् = रोकना, न = नहीं शक्यः = सम्भव है, द्यूत-प्रसक्त-मनुष्यः = जुआ खेलने में लगा रहने वाला आदमी, वारयितुम् = रोकना, न = नहीं, शक्यः = सम्भव है, यः अपि = जो भी, स्वाभाविक-दोषः = स्वाभाविक = नैसर्गिक अवगुण है, वह, वारयितुम् = रोकना, न = नहीं, शक्यः = सम्भव है ।। २ ।।
अर्थ---और भी--- हरे हरे धान ( खाने ) का लालची बैल = साँड़ (वहाँ जाने से) रोकना सम्भव नहीं है, दूसरे की स्त्रियों में फंसा हुआ अर्थात् उनसे प्रेम करने वाला मनुष्य रोका नहीं जा सकता । जुआ खेलने की आदत वाला मनुष्य रोका नहीं जा सकता । और भी जो स्वाभाविक दुर्गुण होता है उसे छोड़ पाना कठिन है ॥ २ ॥
टीका---सस्य-लम्पट-बलीवर्दः = सस्यानाम् = हरितधान्यानाम्, भक्षणे, लम्पटः =
तृतीयोऽङ्कः १८३
द्यूत-प्रसक्तमनुष्यो न शक्यो वारयितुं योऽपि स्वाभाविकदोषो न शक्यो वारयितुम् ॥२॥
कावि वेला अज्जचारुदत्तश्श गन्धव्वं शुणिदुं गदश्श । अदिकमदि अद्धल- अणी, अज्ज वि ण आगच्छदि । ता जाव वाहिल-दुआलशालाए गदुअ शुविशं । ( कापि वेला आर्य-चारुदत्तस्य गान्धर्व्वं श्रोतुं गतस्य । अतिक्रामति अर्द्धरजनी, अद्यापि नागच्छति । तद्यावत् बहिर्द्वारशालायां गत्वा स्वप्स्यामि । )
( इति तथा करोति । )
( ततः प्रविशति चारुदत्तो विदूषकश्च । )
चारुदत्तः--अहो अहो ! साधु, साधु रेभिलेन गीतम् । वीणा हि नाम असमुद्द्रोत्थितं रत्नम् । कुतः--
उत्कण्ठितस्य हृदयानुगुणा वयस्या सङ्केतके चिरयति प्रवरो विनोदः ।
प्रसक्तः, लोलुपः वा, बलीवर्दः=वृषभः, वारयितुम्=अवरोद्धुम्, न=नैव, शक्यः, अन्य-कलत्रप्रसक्तः=पर-स्त्री-प्रेमासक्तः, वारयितुम्=पृथक् कर्तुं न, शक्यः, द्यूते=द्यूत-क्रीडायाम्, प्रसक्तः=अनुरक्तः, मनुष्यः=पुरुषः, वारयितुम्=विरक्तीकर्तुम्, न शक्यः, यो कश्चनापि स्वाभाविकः = प्रकृतिसिद्धः, दोषः = दुर्गुणः, अस्ति, सः, न=नैव, वारयितुम्=निवारयितुम्, शक्यः । अत्र चेटः चारुदत्तस्यातिदयालुतामविचारितदानित्वं च दोषत्वेनाङ्गीकरोति । अत एव चारुदत्तस्य दुःखमिति तस्य भावः । अत्रा-प्रस्तुतप्रशंसानामकोऽलङ्कारः, शक्वरी जातिः वृत्तम् ॥२॥
विमर्शः--इस श्लोक में चेट चारुदत्त की अतिशय करुणाशीलता और दान-शीलता को स्वाभाविक दोष मानता है । अतः श्लोकवर्णित अन्य दोष जिस प्रकार नहीं छोड़े जा सकते उसी प्रकार दानप्रवृत्ति भी छोड़ना असम्भव है । इसके अतिरिक्त शकार की परस्त्री-लोलुपता तथा सम्वाहक आदि की द्यूतप्रियता भी अपरित्यज्य है । यहाँ स्वाभाविक दोषसामान्य के कथन के द्वारा प्रस्तुत चारुदत्त की दानप्रियता की प्रतीति कराई गई है । अतः अप्रस्तुतप्रशंसा अलंकार और शक्वरी जाति छन्द है ॥ २ ॥
अर्थ--गाना सुनने के लिये गये हुये चारुदत्त को कितनी देर हो चुकी है । आधी से अधिक रात बीत चुकी है । अभी तक नहीं आये हैं । तो तब तक बाहर दरवाजे वाले कमरे में सोता हूँ ( सोऊँगा ) ।
( इस प्रकार वैसा ही करता है । )
( इसके बाद चारुदत्त और विदूषक प्रवेश करते हैं । )
अन्वयः--( वीणा-इति गद्यस्थेन सम्बन्धः ) उत्कण्ठितस्य, हृदयानुगुणा, वयस्या, सङ्केतके, चिरयति, ( सति ), प्रवरः, विनोदः, विरहातुराणाम्, प्रियतमा, संस्थापना, रक्तस्य, रागपरिवृद्धकरः, प्रमोदः ( अस्ति ) ॥ ३ ॥
१८४ मृच्छकटिकम्
संस्थापना प्रियतमा विरहातुराणां रक्तस्य रागपरिवृद्धिकरः प्रमोदः ॥३॥
शब्दार्थः—(वीणा नामक वाद्य) उत्कण्ठितस्य = वियोग से विकल व्यक्ति की, हृदयानगुणा = हृदय से चाही गई, वयस्या = प्रिय साथी है, सङ्केतके = (निश्चित स्थान और समय पर मिलने का) संकेत करने वाले के, चिरयति सति = देर करने पर, (समय बिताने के लिये), प्रवरः = सबसे अच्छा, विनोदः = मनोरंजन (का साधन) है, विरहातुराणाम् = प्रेयसी के वियोग से व्याकुल व्यक्तियों की, प्रियतमा = सबसे प्रिय, संस्थापना = सहानुभूति दिखाने वाली, है, रक्तस्य = प्रेमी व्यक्ति के, राग-परिवृद्धकरः = परस्पर प्रेम को बढाने वाला, प्रमोदः = मनोरञ्जन का साधन है ॥३॥
**अर्थ—**चारुदत्त-वाह ! वाह ! बहुत अच्छा, बहुत अच्छा, रेभिल ने गाया । क्योंकि वीणा असमुद्रोत्थित (समुद्र से न निकलने वाला) रत्न है । क्योंकि—(श्लोकार्थ--) विरह से विकल की मनपसन्द सखी है, (किसी निश्चित स्थान एवं समय पर मिलने का संकेत करने वाले प्रेमी के देर करने पर सबसे अच्छा मनोरञ्जन का साधन है। प्रियतमा के (मरणादिजन्य) वियोग से पीड़ित व्यक्ति की सबसे अधिक सहानुभूति दिखाने वाली है। प्रेमी के (परस्पर) प्रेम को बढ़ाने वाला, प्रमोद (का साधन) है ॥ ३ ॥
**टीका—**वीणा = तन्नामकं वाद्ययन्त्रम्, असमुद्रोत्थितम् = सागराद् अप्रादुर्भूतम्, रत्नम्-इति गद्यस्थेनान्वयः कार्यः । उत्कण्ठितस्य = विरहोत्सुकस्य जनस्य, हृदयानगुणा = हृदयानुरूपा, वयस्या = सखिस्वरूपा, सङ्केतके = निश्चितदेशे काले च सङ्गमाय दत्तसङ्केते, प्रिये, चिरयति = विलम्बं कुर्वति सति, प्रवरः = प्रकृष्टः, विनोदः = विनोदसाधनम्, विरहातुराणाम् = प्रियादिवियोगेन पीडितानाम्, प्रियतमा = अत्यन्तेष्टा, संस्थापना = शरीरस्वास्थ्यकरणम्, मनसः आश्वासो वा, धैर्यदायिनीति यावत्, रक्तस्य = अनुरक्तस्य, रागपरिवृद्धकरः = परस्परानुरागस्य प्रवर्द्धकः, प्रमोदः = प्रमोदसाधनम् । अत्र वीणायाः वयस्यत्वाद्यनेकधोल्लेखादुल्लेखाsubscriber (लङ्कारः), विनोदप्रमोदरूपयोः कार्ययोः वीणारूपकारणस्य चाभेदवर्णनाद् हेतुश्वालङ्कारः । वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥ ३ ॥
**विमर्शः—**गान्धर्वम्—संगीत, देवलोक के गायकों को गन्धर्व कहा जाता है । उन्हीं के नाम पर इसे गान्धर्व विद्या अथवा गान्धर्व शास्त्र कहा जाता है । असमुद्रोत्थितं रत्नम्— समुद्र से निम्न १४ रत्न निकले थे परन्तु वीणा इनसे भी बढ़ कर है ।
लक्ष्मीः, कौस्तुभपारिजातक-सुराधन्वन्तरिश्चन्द्रमाः,
गावः, कामदुघाः, सुरेश्वरगजो रम्भादिदेवाङ्गनाः ।
तृतीयोऽङ्कः १८५
विदूषकः--भो ! एहि, गेहं गच्छेम्ह । ( भो एहि, गेहं गच्छामः । ) चारुदत्त--अहो ! सुष्ठु भावरेभिलेन गीतम् । विदूषकः--मम दाव दुवेहिं ज्जेव हस्सं जाआदि, इत्थिआइए सक्कअं पठन्तीए मणुस्सेण अ काअलीं गाअन्तेण । इत्थिआ दाव सक्कअं पठन्ती, दिण्णणव णस्सा विअ गिट्ठो, अहिअं सुसुआअदि । मणुस्सो वि काअलीं गाअन्तो सुक्ख-सुमणो-दाम-वेष्ट्ठिदो वुड्ढपुरोहिदो विअ मन्तं जवन्तो, दिढं मे ण रोअदि । (मम तावत् द्वाभ्यामेव हास्यं जायते; स्त्रिया संस्कृतं पठन्त्या, मनुष्येण च काकलीं गायता । स्त्री तावत् संस्कृतं पठन्ती, दत्तनव-नास्या इव गृष्टिः अधिकं सुसूशब्दं करोति, मनुष्योऽपि काकलीं गायन् शुष्क-सुमनो-दाम-वेष्टितो वृद्धपुरोहित इव मन्त्रं जपन्, दृढं मे न रोचते ।)
अश्वः सप्तमुखो, विषं, हरधनुः, शङ्खोऽमृतं चाम्बुधेः,
रत्नानीह चतुर्दश प्रतिदिनं कुर्युः सदा मङ्गलम् ॥
उत्कण्ठितस्य - उत्कण्ठा सञ्जाता अस्य-इस अर्थ में इतच् प्रत्यय होता है । सङ्केतके-सङ्केतयति इति सङ्केतकः, तस्मिन् । चिरयति--शतृप्रत्ययान्त सप्तमी एकवचन । संस्थापना-=सम्+√स्था+पुक्+णिच्+ल्युट्=अन+टाप् । यहाँ एक वीणा का अनेकरूपों से उल्लेख है अतः उल्लेख अलङ्कार और विनोद एवं प्रमोदरूपी कार्यों का वीणा रूपी कारण के साथ अभेद प्रतिपादित होने से हेतु अलंकार हैं । वसन्ततिलका छन्द है ॥ ३ ॥
अर्थ--विदूषक--श्रीमान् जी ! आइये, घर चलें ।
चारुदत्त--वाह ! विद्वान् रेभिल ने बहुत अच्छा गाया ।
विदूषक--मुझे तो उन दोनों से हँसी आती है--संस्कृत पढ़ती हुई स्त्री से और महीन मीठी आवाज से गाते हुये पुरुष से । क्योंकि संस्कृत पढ़ने वाली स्त्री, नई नई छिदी नाकवाली एक ही बार व्याई हुई गाय के समान अधिक सूसू ( शब्द ) करती है । और महीन=धीमी आवाज निकालता हुआ पुरुष, सूखे फूलों की माला पहने हुये बूढ़े पुरोहित के समान मन्त्र जपता हुआ, मुझे अधिक अच्छा नहीं लगता है ।
टीका--भावः=विद्वान्, संगीतज्ञः, काकलीम्=सूक्ष्मं मधुरं च ध्वनिम्, दत्ता=निवेशिता, नवा=नवीना, नसः इयम्=नस्या=नासिकाछिद्ररज्जुः यस्यै सा, गृष्टिः=सकृत् प्रसूता; शुष्कम्=शुष्कतां प्राप्तम्, यत् सुमनसाम्=पुष्पाणाम्, दाम=माल्यम्, तेन वेष्टितः=सज्जितः, दृढम्=अधिकम् ।
| १८६ | मृच्छकटिकम् |
|---|
चारुदत्तः--वयस्य ! सुष्ठु खल्वद्य गीतं भाव-रेभिलेन । न च भवान् परितुष्टः ?
रक्तञ्च नाम मधुरञ्च समं स्फुटञ्च
भावान्वितञ्च ललितञ्च मनोहरञ्च ।
किं वा प्रशस्तवचनैर्बहुभिर्मदुक्तै-
रन्तर्हिता यदि भवेद्वनितेति मन्ये ॥ ४ ॥
अन्वयः--(गीतम्) नाम, रक्तम्, च, मधुरम्, च, समम्, च, स्फुटम्, च, भावान्वितम्, च, ललितम्, च, मनोहरम्, च, (आसीत्), वा, मदुक्तैः, बहुभिः, प्रशस्तवचनैः, किम् ? यदि, वनिता, अन्तर्हिता, भवेत्, इति, मन्ये ॥ ४ ॥
शब्दार्थः--(गीतम्=गीत), नाम=निश्चय ही, रक्तम्=रागपूर्ण, च=और, मधुरम्=मीठा, च=और, समम्=(स्वर एवं लय में) समान रूप वाला, च=और स्फुटम्=स्पष्ट, च=और, भावान्वितम्=भावों से युक्त, च=और, ललितम्=ललित, च=और, मनोहरम्=मन को अच्छा लगने वाला, (आसीत्=था), वा=अथवा, मदुक्तैः=मुझ चारुदत्त के द्वारा कहे गये, बहुभिः=बहुत से, प्रशस्तिवचनैः=प्रशंसा-परकवाक्यों से, किम्=क्या (अर्थात् व्यर्थ है), यदि=सम्भवतः, वनिता=स्त्री, अन्तर्हिता=छिपी हुई, भवेत्=हो, इति=ऐसा, मन्ये=मैं मानता हूँ ॥४॥
अर्थ--चारुदत्त- मित्र ! रेभिल महानुभाव ने आज बहुत अच्छा गाया। फिर भी आप को अच्छा नहीं लगा ?
(वह रेभिलका गाना), रागों से पूर्ण, (सुनने में) मीठा लगने वाला, (स्वर और लय की) समता वाला, स्पष्ट, भावपूर्ण, ललित और मन को हरण करने वाला था, अथवा मेरी प्रशंसापरक बातों से क्या लाभ ? मुझे तो ऐसा लगता है कि (उस रेभिल के भीतर) मानों स्त्री छिपी हुई हो । (अर्थात् वह रेभिल बाहर से पुरुष प्रतीत होता है परन्तु उसके गाने से वह स्त्री की भाँति प्रतीत हो रहा था) ॥ ४ ॥
टीका--गीतम्--गद्यस्थमिदं पदं सर्वत्र योजनीयम् । नाम=निश्चयवाचकम-व्ययपदमिदम् । रक्तम्=विविधरागपरिपूर्णम्, मधुरम्=कर्णप्रियम्, समम्=स्वर-ताल-सामञ्जस्ययुतम्, स्फुटम्=स्पष्टम्, भावान्वित्=रत्यास्पदम, विविधभावसंवलितम्, ललितम्=लालित्यधर्मविशिष्टम्, च=तथा, मनोहरम्=चित्ताकर्षकम्, आसीत्, इति शेषः । अत्रानेकचकाराणां प्रयोगोऽनावश्यकः । वा=अथवा, मदुक्तैः=मया कथितैः, बहुभिः=विपुलैः, प्रशस्तवचनैः=प्रशंसावाक्यैः, किम् प्रयोजनम् ? न किमपीत्यर्थः, यदि=सम्भवतः, वनिता=स्त्री, अन्तर्हिता=अप्रकटरूपेण स्थिता, भवेत्=स्यात्, इति=इत्थम्, मन्ये=तर्कयामि । अयं रेभिलो बाह्यरूपेण पुरुषः दृश्यमानोपि
तृतीयोऽङ्कः १८७
अपि च—
तं तस्य स्वरसंक्रमं मृदुगिरः श्लिष्टञ्च तन्त्रीस्वनं
वर्णानामपि मूच्छ्र्छनान्तरगतं तारं विरामे मृदुम्।
हेलासंयमितं पुनश्च ललितं रागाद् द्विरुच्चारितं
यत्सत्यं विरतेऽपि गीतसमये गच्छामि शृण्वन्निव ॥ ५ ॥
गीतवैचित्र्येणास्मिन् स्त्रीत्वं प्रच्छन्नरूपेण वर्तते इति तर्कयामीति भावः। अत्रोत्प्रेक्षा-लंकारः वसन्ततिलका वृत्तम् ॥ ४ ॥
विमर्श—इस श्लोक में सङ्गीतशास्त्र के कई पारिभाषिक शब्द प्रयुक्त हैं—तत्र रक्तं नाम वेणुवीणास्वराणामेकीभावे रक्तमित्युच्यते। मधुरं नाम स्वर-भावोपनीतललित-पदाक्षर-गुण-समृद्धम् । व्यक्तं नाम पदपदार्थ-विकारागमलोप-कृत्तद्धित विभक्तिप्रत्यर्थ-वचनानां सम्यगुपपादनम् । ( नारदशिक्षा—काले द्वारा टिप्पणी में उद्धृत ।) इसके अनुसार-वाद्य स्वरों का पूर्णतया मेल होना 'रक्त' कहा जाता है। 'मधुर'-स्वर तथा भाव के अनुकूल ललित पदों तथा वर्णों का प्रयोग, 'व्यक्त'=स्फुट—इसका अर्थ है—व्याकरण-सम्बन्धी शुद्धता । 'मन्ये' 'यदि' के प्रयोग से उत्प्रेक्षा अलंकार है। वसन्ततिलका छन्द है ॥ ४ ॥
अन्वयः—सत्यम् ( अस्ति ), यत्, गीतसमये, विरते, अपि, मृदुगिरः, तस्य, वर्णानाम्, मूच्छ्र्छनान्तरगतम्, अपि, तारम्, विरामे, मृदुम्, पुनः, हेलासंयमितम्, रागाद् द्विरुच्चारितम्, ललितम्, च, तम्, स्वरसंक्रमम्, श्लिष्टम्, तन्त्रीस्वनम्, च, शृण्वन्, इव ( अहम् गच्छामि ) ॥ ५ ॥
शब्दार्थ—सत्यम्=सच है, यत्=कि, गीतसमये=गाने का समय, विरते अपि=बीत जाने पर भी, मृदुगिरः=मधुर आवाज वाले, तस्य=उस रेभिल के, वर्णानाम्=अक्षरों की, मूच्छ्र्छनान्तरगतम्=मूर्च्छना ( स्वरों का क्रम से आरोह तथा अवरोह ) के मध्य में, अपि=भी, तारम्=अत्यधिक ऊँचा, विरामे=रुकने पर, मृदुम्=मधुर, मीठा, पुनः च=और फिर, हेलासंयमितम्=राग के आरोह आवरोह के अनौचित्य में नियमित अर्थात् अनौचित्यरहित, रागाद्=रागविशेष के कारण, द्विरुच्चारितम्=दो बार उच्चारण किये गये, और, ललितम्=ललित, तम्=अनुभूत उस, स्वरसङ्क्रमम्=निषाद आदि स्वरों के आरोह-अवरोह-क्रम को, च=और, श्लिष्टम्=मिले हुये, तन्त्रीस्वनम्=वीणा के शब्द को, शृण्वन्=सुनता हुआ, इव=सा, गच्छामि=जा रहा हूँ ॥ ५ ॥
अर्थ—और भी—
सच है कि गाने का समय बीत जाने पर भी, मधुर आवाज वाले उस रेभिल के अक्षरों की मूर्च्छना के मध्य में भी अत्यधिक ऊँचा और रुकने पर मधुर, फिर
१८८ मृच्छकटिकम्
आरोह-अवरोह के अनौचित्य से रहित, रागविशेष के कारण दो बार उच्चारित किये गये और लालित्ययुक्त, उस (पहले सुने गये) निषाद आदि स्वरों के आरोह-अवरोह-क्रम को और उसमें मिली हुई वीणा की आवाज को सुनता हुआ सा जा रहा हूँ ॥ ५ ॥
टीका—सत्यम्=तथ्यम् अस्ति, यत्, गीतसमये=गायनकाले, विरते=समाप्ते, अपि, मृदुगिरः=मधुरवाचः, तस्य=रेभिलस्य, वर्णानाम्=गानाक्षराणाम्, मूर्च्छनान्तरगतम्=मूर्च्छना तु -
क्रमात् स्वराणां सप्तानामारोहश्चावरोहणम् । सा मूर्च्छत्युच्यते ग्रामस्था एताः सप्त सप्त च ॥
अथवा -'यथा कुटुम्बिनः सर्वे एकीभूता भवन्ति, तथा स्वराणां संन्दोहो मूर्च्छनेत्यभिधीयते' इति पृथ्वीधरः । एवञ्च स्वराणामारोहावरोहक्रमः मूर्च्छना, तस्याः अन्तरगतम् = मध्ये विद्यमानम्, अपि, तारम् = उच्चैः, विरामे=अवसाने, मृदुम्=कोमलम्, मन्दमिति भावः, पुनः=तदनन्तरम्, हेलासंयमितम्=हेला=रागस्यारोहावरोहयोरनौचित्यम्, तत्र नियमितम्-संयमितम्, रागात्=रागविशेषात्, द्विरुच्चारितम्=द्विरुक्तम्, कुत्रचित् 'रागद्विरुच्चारितम्' इति समस्तः पाठः तत्र पञ्चम्यन्तेन सप्तम्यन्तेन वा समासः, ललितम्=लालित्ययुक्तम्, तम्=श्रुतपूर्वम्, स्वराणाम्=षड्जनिषादादिसप्तस्वराणाम्, संक्रमम्=आरोहावरोहरूपं शोभनं क्रमम्, श्लिष्टम्=तेन मिलितम्, तन्त्रीस्वनम्=वीणाशब्दम्, शृण्वन्=आकर्णयन्, इव=यथा, अहम्=चारुदत्तः, गच्छामि=व्रजामि । अत्रोत्प्रेक्षालंकारः, शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ५ ॥
विमर्श—इस श्लोक में विशेष्य-विशेषण-भावों के विषय में मतभेद हैं । ( १ ) कुछ व्याख्याकारों ने 'मृदुगिरः' को षष्ठ्यन्त मान कर भी तत्पुरुष की कल्पना करके 'मधुर वाणी का' यह अर्थ किया है । परन्तु इसे बहुव्रीहि मान कर 'तस्य' का विशेषण मानना उचित है । इस प्रकार-मधुर वाणी वाले उस रेभिल के- यह अर्थ उचित है । ( २ ) कुछ ने 'शृण्वन्' का कर्म माना है, यह भी ठीक नहीं है । ( ३ ) यहाँ 'तारम्' और 'मृदुम्' इन दोनों को 'स्वरसंक्रमम्' तथा 'तन्त्रीस्वनम्' इन दोनों का विशेषण मानना चाहिये । यह काले महोदय का कथन है । द्विः उच्चारितम् - यहाँ क्रिया की आवृत्ति अर्थ में सुच् प्रत्यय है । अतः-दो बार-यह अर्थ है । मूर्च्छना -यह संगीत शास्त्र का पारिभाषिक शब्द है -इसका लक्षण संस्कृत टीका में द्रष्टव्य है । यहाँ गानशैली का चरम उत्कर्ष और उसके दीर्घकालिक प्रभाव का प्रतिपादन है । 'शृण्वन् इव' यहाँ इव का प्रयोग क्रियावाचक के साथ है । अतः उत्प्रेक्षा अलंकार है और शार्दूलविक्रीडित छन्द है ॥५॥
तृतीयोऽङ्कः १८६
विदूषकः—भो वअस्स ! आवणन्तर-रच्छा-विहाएसु सुहं कुक्कुरा वि सुत्ता। ता गेहं गच्छेम्ह । ( अग्रतोऽवलोक्य ) वअस्स ! पेक्ख पेक्ख; एसो वि अन्धआरस्स विअ अवआसं देन्तो अन्तरिक्ख-पासादादो ओदरदि भअवं चन्दो । ( भो वयस्य ! आपणान्तर-रथ्याविभागेषु सुखं कुक्कुरा अपि सुप्ताः । तद्गृहं गच्छावः । वयस्य ! प्रेक्षस्व प्रेक्षस्व, एषोऽपि अन्धकारस्येव अवकाशं ददद् अन्तरिक्षप्रासादाद् अवतरति भगवान् चन्द्रः । )
चारुदत्त —सम्यगाह भवान्।
असौ हि दत्त्वा तिमिरावकाशमस्तं व्रजत्युन्नतकोटिरिन्दुः ।
जलावगाढस्य वनद्विपस्य तीक्ष्णं विषाणाग्रमिवावशिष्टम् ॥ ६ ॥
अर्थ--विदूषक—हे मित्र ! बाजार के बीच की गलियों में कुत्ते भी सुख से सो गये हैं। तो हम दोनों भी घर चलें। ( सामने देख कर ) मित्र ! देखो, देखो, अंधकार को ( समुचित रूप से फैलने के लिये ) अवकाश ( अवसर या स्थान ) प्रदान सा करते हुये भगवान् चन्द्र अन्तरिक्ष रूपी महल से उतर रहे हैं । ( अर्थात् अस्त होने लगे हैं । )
टीका—आपणस्य=हट्टस्य, अन्तरे=मध्ये, रथ्यानाम्=प्रतोलीनाम्, उपमार्गाणा- मिति भावः, विभागेषु = स्थानेषु, कुक्कुराः = श्वानः, सुखम् = निश्चिन्तम्, अविना अन्येषां सर्वेषां ग्रहणमिति बोध्यम्, अवकाशम् = प्रसारणाय स्थानम्, इव शब्दः क्रियाविशेषणम्-ददत् इव, अन्तरिक्ष-प्रासादात् --अन्तरिक्षमेव प्रासादः, तस्मात्, **अवतरति=**अधः आयाति, अस्तं यातीति भावः ।
**अन्वयः--**हि, जलावगाढस्य, वनद्विपस्य, अवशिष्टम्, तीक्ष्णम्, विषाणाग्रम्, इव, उन्नतकोटिः, असौ, इन्दुः, तिमिरावकाशम्, दत्त्वा, अस्तम् व्रजति ॥ ६ ॥
**शब्दार्थ--**हि=क्योंकि, जलावगाढस्य=पानी में डूबे हुये, वनद्विपस्य=जंगली हाथी के, अवशिष्टम्=पानी में डूबने से बचे हुये अर्थात् पानी के ऊपर निकले हुये, तीक्ष्णम्=तीखे, नोकदार, विषाणाग्रम्=दान्त के अगले हिस्से, इव = के समान, उन्नतकोटिः=उठे हुये ( डेढ़े ) किनारों वाला, असौ=यह, इन्दुः=चन्द्रमा, तिमिरा- वकाशम्=अन्धेरे को स्थान, दत्त्वा=देकर, अस्तम्=अस्ताचल की ओर, याति=जा रहा है ॥ ६ ॥
अर्थ--चारुदत्त--आपने ठीक ही कहा —
क्योंकि पानी में डूबे हुये जंगली हाथी के ( पानी में डूबने से ) बचे हुये तीखे, दाँत के अग्रभाग ( किनारे ) के समान उठे हुये किनारों वाला यह चन्द्रमा अंधेरे को अवकाश देता हुआ सा अस्त होने जा रहा है ॥ ६ ॥
**टीका--हि=**यतः, **जलावगाढस्य=**सलिले निमग्नस्य, **वनद्विपस्य=**वन्यगजस्य,
द्वितीयोऽङ्कः १९१
चारुदत्त:— ( सानुकम्पम् ) अल सुप्तजनं प्रबोधयितुम् ।
चेट:— अज्जमित्तेअ ! अहं पाणिअं गेण्हे, तुमं पादाइं धोवेहि ।
( आर्यमैत्रेय ! अहं पानीयं गृह्णामि, त्वं पादौ धाव । )
विदूषक:— ( सक्रोधम् ) भो वअस्स ! एसो दाणिं दासीए पुत्तो भविअ पाणिअं गेण्हैदि, मं उण बम्हणं पादाइं धोवावेदि । ( भोः वयस्य ! एष इदानीं दास्याः पुत्रो भूत्वा पानीयं गृह्णाति, मां पुनर्ब्राह्मणं पादौ धावयति । )
चारुदत्त:— वयस्य मैत्रेय ! त्वमुदकं गृहाण, वर्द्धमानकः पादौ प्रक्षालयतु ।
चेट:— अज्ज मित्तेअ ! देहि उदअं ! ( आर्य मैत्रेय ! देहि उदकम् । )
( विदूषकस्तथा करोति । चेटश्चारुदत्तस्य पादौ प्रक्षाल्यापसरति )
चारुदत्त:— दीयतां ब्राह्मणस्य पादोदकम् ।
विदूषक:— किं मम पादोदएहिं; भूमीए ज्जेव मए ताडिदगद्दहेण विअ पुणो वि लोट्ठिदव्वं । ( किं मम पादोदकैः; भूम्यामेव मया ताडितगर्दभेनेव पुनरपि लोष्ठितव्यम् । )
चेट:— अज्ज मित्तेअ ! बम्हणे क्खु तुमं । (आर्य मैत्रेय ! ब्राह्मणः खलु त्वम् ।)
विदूषक:— जहा सव्वणागाणं मज्झे डुण्डुहो तथा सव्वबम्हणाणं मज्झे अहं बम्हणो । (यथा सर्वनागानां मध्ये डुण्डुभः, तथा सर्वब्राह्मणानां मध्येऽहंब्राह्मणः)
चारुदत्त— ( दयाभाव से ) सोये हुये व्यक्ति को मत जगाओ ।
चेट— आर्य मैत्रेय ! मैं पानी ले लेता हूँ और तुम पैर धोवो ।
विदूषक— ( गुस्सा के साथ ) हे मित्र ! यह दासी का पुत्र होकर इस समय पानी ( का पात्र ) ले रहा है । और मुझ ब्राह्मण से पैर धुलवा रहा है ।
चारुदत्त— मित्र मैत्रेय ! तुम पानी ले लो और वर्द्धमानक पैर धोवे ।
चेट— आर्य मैत्रेय ! पानी डालिये ।
(विदूषक पानी गिराता है । चेट चारुदत्त के पैर धोकर हट जाता है ।)
टीका— स्वरसंयोगः=कण्ठध्वनिः, निषीदतम्=उपविशतम्, युवामिति शेषः । शब्दापय=आकारय, शब्दापयेत्यत्र पुगागमश्चिन्त्यः । प्रबोधयितुम्=उत्थापयितुम्, अलम्=निष्प्रयोजनम्, धाव=प्रक्षालय, √धाव गतिशुद्धयोरित्यस्य लोटि मध्यमपुरुषस्य द्विवचनम् । अपसरति=निवर्तते ।
अर्थ—चारुदत्त— ब्राह्मण को भी पैर धोने का पानी दो ।
विदूषक— मुझे पादोदक से क्या ? पीटे गये गधे के समान मुझे पुनः जमीन पर ही लोटना है, सोना है ।
चेट— आर्य मैत्रेय ! आप तो ब्राह्मण हैं ।
विदूषक— जिस प्रकार सभी सांपों के बीच में ( विषहीन ) डुण्डुभ (दोमुहाँ) साँप होता है उसी प्रकार सभी ब्राह्मणों के बीच में मैं (क्षुद्र) ब्राह्मण हूँ ।
१६२ मृच्छकटिकम्
**चेटः—**अज्जमित्तेअ ! तथावि धोइश्शं । ( तथा कृत्वा ) अज्जमित्तेअ ! एदं तं शुवण्णभण्डअं मम दिवा, तुह रत्तिं च । ता गेण्ह । ( आर्यमैत्रेय ! तथापि धाविष्यामि । आर्यमैत्रेय ! एतत् तत् सुवर्णभाण्डं मम दिवा, तव रात्रौ च, तद् गृहाण । )
(इति दत्त्वा निष्क्रान्तः ।)
विदूषकः—(गृहीत्वा) अज्ज वि एदं चिट्ठदि । किं एत्थ उज्जइणीए चोरो वि णत्थि, जो एदं दासीए पुत्तं णिद्दाचोरं ण अवहरदि । भो वअस्स ! अब्भन्तर-चतुस्सालं पवेसआमि णं ( अद्यापि एतत् तिष्ठति ? किमत्र उज्जयिन्यां चौरोऽपि नास्ति, य एतं दास्याः पुत्रं निद्राचौरं नापहरति । भो वयस्य ! अभ्यन्तरचतुःशालकं प्रवेशयामि एनम् । )
चारुदत्तः—
अलं चतुःशालमिमं प्रवेश्य प्रकाशनारीधृत एष यस्मात् । तस्मात् स्वयं धारय विप्र ! तावत्, यावन्न तस्याः खलु भोः समर्प्यते ॥ ७ ॥
चेट आर्य मैत्रेय ! फिर भी मैं आपके पैर धोऊँगा । ( पैर धोकर ) आर्य मैत्रेय ! यह स्वर्णाभूषण-पात्र जो मुझे दिन में और आपको रात में ( रखना ) है, इसलिये इसे लीजिये ।
( यह कह कर देकर चला जाता है ।)
विदूषक— ( लेकर ) अभी तक ( स्वर्णाभूषणपात्र ) बचा हुआ है ? क्या इस उज्जैन नगर में कोई भी चोर नहीं है, जो इस दासी के पुत्र, नींद के चोर को नही चुरा ले जाता है । मित्र ! इस ( स्वर्णाभूषणपात्र ) को भीतरी चौशाला में पहुँचा देता हूँ ।
**अन्वयः—**इमम्, चतुःशालम्, प्रवेश्य, अलम्, यस्मात्, एषः, प्रकाशनारी-धृतः, तस्मात्, भोः, विप्र !, तावत्, स्वयम्, धारय, यावत्, खलु, तस्याः, न, समर्प्यते ॥ ७ ॥
**शब्दार्थ—**इमम् = इस स्वर्णाभूषणपात्र को, चतुःशालम् = चौशाला में, प्रवेश्य=भेजकर अलम्=बस, अर्थात् वहाँ मत भेजो; यस्मात्=क्योंकि, एषः=यह स्वर्णाभूषणपात्र, प्रकाशनारीधृतः = वेश्या वसन्तसेना द्वारा धरोहर रखा गया है, तस्मात्=इसलिये, भोः विप्र !=हे विप्र मैत्रेय !, तावत्=तब तक, स्वयम्=अपने पास, धारय=रखो, यावत खलु=जब तक कि, तस्याः = उस वसन्तसेना को न=नहीं, समर्प्यते=वापस दे दिया जाता है ॥ ७ ॥
| तृतीयोऽङ्कः | २६३ |
|---|
( निद्रां नाटयन् 'तं तस्य स्वरसंक्रमम्' इत्यादि पुनः पठति । )
विदूषकः—अवि णिद्दाअदि भवं ? ( अपि निद्राति भवान् ? )
चारुदत्तः—अथ किम् ?
इयं हि निद्रा नयनावलम्बिनी ललाटदेशादुपसर्पतीव माम् । अदृश्यरूपा चपला जरेव या मनुष्यसत्त्वं परिभूय वर्द्धते ॥ ८ ॥
अर्थ—इस स्वर्णाभूषणपात्र को भीतर चौशाला में ले जाना व्यर्थ है। चूंकि यह वेश्या की धरोहर है, अतः हे विप्र ! तब तक अपने ही पास रखो जब तक कि उस ( वसन्तसेना ) को वापस नहीं दे दी जाती ॥ ७ ॥
टीका—इमम्=स्वर्णाभूषणसमूहम्, चतुःशालम्=चतस्रः शालाः यस्मिन् तम्, अन्योन्याभिमुखीभूतगृहचतुष्टययुक्तमित्यर्थः, प्रवेश्य = संस्थाप्य, अलम्=व्यर्थम्, प्रतिषेधार्थे क्त्वः ल्यप्, स्थापनं न सुरक्षितमिति भावः, यस्मात्=यस्मात् कारणात्, एषः=आभूषणसमूहः, प्रकाशनांरीधृतः=प्रकाशनांरी=वेश्या, तया धृतः=न्यासरूपेण स्थापितः, तस्मात्=तस्मात् कारणात्, भोः विप्र !=हे ब्राह्मण !, तावत्=तावत्-कालपर्यन्तम्, स्वयम्=स्वसमीपे एव, धारय=स्थापय, सुरक्षित रक्ष, यावत्=यावत्-कालपर्यन्तम्, तस्याः=वसन्तसेनायाः सम्बन्धसामान्ये षष्ठी, 'हस्ते' इति शेषो वा, न=नैव, समर्प्यते=प्रत्यर्प्यते । काव्यलिङ्गमलङ्कारः इन्द्रवज्रोपेन्द्रवज्रयोः सम्मेल-नादुपजातिर्वृत्तम् ॥ ७ ॥
विमर्श—अलं प्रवेश्य—यहाँ 'अलंखल्वोः प्रतिषेधयोः प्राचां क्त्वा ( पा. सू. ३।४।१८) से क्त्वा=ल्यप् प्रत्यय हुआ है। चतुःशालम्—आमने सामने चार भवनों का होना प्राचीन काल में प्रचलित था। अथवा आमने सामने चार कमरों वाला भीतरी मकान। धृतः=रखा हुआ, कुछ ने धारण किया हुआ—यह अर्थ किया है, वह तर्कसंगत नहीं है। तस्याः यहाँ सम्बन्धसामान्य में षष्ठी मानना चाहिये, अथवा 'हस्ते' आदि का अध्याहार कर लेना चाहिये। यहाँ चारुदत्त अपने जीर्ण शीर्ण मकान में स्वर्णाभूषण को रखना सुरक्षित नहीं समझता है। अतः हर समय किसी न किसी को सुरक्षा का उत्तरदायी बनाना चाहता है। यहाँ इन्द्रवज्रा और उपेन्द्रवज्रा का योग होने से उपजाति छन्द है ॥ ७ ॥
( निद्रा का अभिनय करता हुआ 'उस रेभिल की वह स्वरयोजना'—इत्यादि को फिर पढ़ता है । )
**अर्थ—विदूषक—**क्या आप सोने लगे हैं ?
अन्वयः—हि, इयम्, निद्रा, ललाटदेशात्, नयनावलम्बिनी, ( सती ),
१३ मृ०
१६४ | मृच्छकटिकम्
**विदूषकः—**ता सुवेह्म । ( तत् स्वपिवः । ) ( नाटयेन स्वपिति । ) ( ततः प्रविशति शर्विलकः । )
शर्विलकः—
कृत्वा शरीर-परिणाह-सुखप्रवेशं शिक्षाबलेन च बलेन च कर्ममार्गम् । माम्, उपसर्पति, इव, चपला, अदृश्यरूपा, या, जरा, इव, मनुष्यसत्त्वम्, परिभूय, वर्द्धते ॥ ८ ॥
**शब्दार्थ—**हि=क्योंकि, इयम्=यह, निद्रा=नींद, ललाटदेशात्=मस्तक से, नयनावलम्बिनी=आंखों पर आती हुई, आंखों पर ठहरने वाली, सती=होती हुई, माम्=मुझ चारुदत्त के, उपसर्पति इव=समीप में आ सी रही है, चपला=चञ्चल, अदृश्यरूपा=न दिखाई देने वाली, या=जो, जरा इव=बुढ़ौती के समान, मनुष्य-सत्त्वम् = आदमी के बल को, परिभूय = तिरस्कृत करके, पराजित करके, वर्द्धते=बढ़ती है ॥८॥
**अर्थ—चारुदत्त—**और क्या ? क्योंकि यह नींद मस्तक से नीचे आंखों पर छा जाने वाली होती हुई मुझ चारुदत्त के पास आ सी रही है। चञ्चल, न दिखाई देने वाली बुढ़ौती के समान जो नींद मनुष्य की शक्ति को अभिभूत करके बढ़ती है। (अर्थात् नींद के सामने किसी की शक्ति नहीं चल पाती है।) ॥ ८ ॥
**टीका—**हि=यतः, इयम्=वर्तमाना, अनुभूयमाना, निद्रा=स्वापः, माम्=चारुदत्तम्, उपसर्पति इव=समीपम् आगच्छति इव, चपला=अस्थिरा, चञ्चला, अतएव अदृश्यरूपा=अप्रत्यक्षरूपा, जरा=वृद्धावस्था, इव=तुल्या, या=निद्रा, मनुष्य-सत्त्वम्=मनुष्याणां बलम्, अभिभूय=तिरस्कृत्य, पराभूय, वर्द्धते=एधते, एवञ्च निद्रायाः विषये न कस्यापि शक्तिः प्रभवति। अतोऽहमसमर्थ इति भावः। अत्र पूर्वार्द्धे उत्प्रेक्षा, उत्तरार्द्धे चोपमा, वंशस्थं वृत्तम् ॥ ८ ॥
**विमर्श—**इसमें निद्रा की अपराजेय शक्ति का वर्णन है। ललाट से नयनों तक नीचे आने की कल्पना के साथ समीपागमन की उत्प्रेक्षा की गई है। अतः पूर्वार्द्ध में 'क्रिया के साथ इव' होने से उत्प्रेक्षा अलंकार है। और उत्तरार्द्ध में सादृश्यार्थक इव होने से उपमा है। दोनों की संसृष्टि है। नयनावलम्बिनी—नयने अवलम्बते—इस विग्रह में णिनि प्रत्यय है। परिभूय —परि + √भू + क्त्वा=ल्यप् ॥ ८ ॥
**अर्थ—विदूषक—**तो हम दोनों सो जायें।
( सोने का अभिनय करता है। )
( इसके बाद शर्विलक प्रवेश करता है। )
**अन्वयः—**शिक्षाबलेन, च, बलेन, च, शरीरपरिणाह-सुखप्रवेशम्, कर्ममार्गम्,
तृतीयाऽङ्कः । १६५
गच्छामि भूमिपरिसर्पणघृष्टपार्श्वो निर्मुच्यमान इव जीर्णतनुर्भुजङ्गः ॥६॥
कृत्वा, भूमिपरिसर्पणघृष्टपार्श्वः, (कञ्चुकेन) निर्मुच्यमानः, जीर्णतनुः, भुजङ्गः, इव, गच्छामि ॥ ९ ॥
**शब्दार्थ—**शिक्षाबलेन = (चोरी करने के लिये सीखी गई) शिक्षा के बल से, च = और, बलेन = अपने शारीरिक बल से, च = भी, शरीरपरिणाह-सुख-प्रवेशम् = अपने शरीर की लम्बाई चौड़ाई के अनुसार आराम से भीतर घुस जाने योग्य, कर्ममार्गम् = चोरीरूप कर्म के लिये रास्ता को, कृत्वा = बनाकर, भूमिपरिसर्पण-घृष्टपार्श्वः = जमीन पर घिसटने के कारण रगड़ खाये हुये पार्श्व = कुक्षि वाला, (केंचुल से) निर्मुच्यमानः = मुक्त होता हुआ, जीर्णतनुः = जर्जर देह वाले, भुजङ्गः इव = साँप के समान, गच्छामि = जा रहा हूँ ॥ ६ ॥
अर्थ——(चोरी करने के लिये सीखी गई) शिक्षा के बल से और (शारीरिक) बल से, अपने शरीर के परिमाण के अनुसार सुख से प्रवेश करने योग्य, चौर्यकार्य करने के लिये रास्ते को बनाकर, जमीन पर सरकने के कारण रगड़ खायी हुई कोखों (कुक्षियों) वाला मैं केंचुल से मुक्त होते हुये, जीर्ण शरीर वाले साँप के समान (भीतर) जा रहा हूँ ॥ ६ ॥
**टीका—**सम्प्रति चौर्यकर्मनिपुणः शर्विलकः स्वकीयं कर्त्तव्यं वर्णयन्नाह—कृत्वेति । शिक्षाबलेन = चौर्यकर्मज्ञानसामर्थ्येन, बलेन = शारीरिकशक्त्या, च = तथा, शरीरस्य = देहस्य, परिणाहः = विशालता, तस्य, सुखेन = अकष्टेन, प्रवेशः = अन्तर्गमनम्, यत्र तं तथाविधम्, कर्ममार्गम् = चौर्यकर्मणः पन्थानं सन्धिमित्यर्थः, कृत्वा = विधाय, भूमिपरिसर्पणघृष्टपार्श्वः = भूमेः = पृथवीतलात्, भूमौ = पृथिव्यां वा यत् परिसर्पणम् = सन्ध्यन्तरेण गृहमध्यप्रवेशः, तेन घृष्टौ = प्राप्तघर्षणौ, कक्षौ = कक्षाधोभागौ यस्य सः तथाभूतः, सन्, अत एव, निर्मुच्यमानः = कञ्चुकात् हीयमानः, स्वयमेव परित्यक्तनिर्मोक्त इत्यर्थः, अत्र कर्मकर्त्तरि शानज् बोध्यः, जीर्णतनुः = जीर्णा = जर्जरीभूता तनुः = शरीरं यस्य स तादृशः, भुजङ्ग इव = सर्प इव (अहम् = शर्विलकः) गच्छामि = प्रविशामि । अत्र घृष्टपार्श्वशर्विलकस्य त्यक्तनिर्मोकभुजङ्गेन साम्यकथनादुपमालङ्कारः । वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥ ६ ॥
विमर्श——परिणाह--शरीर की लम्बाई चौड़ाई 'परिणाहो विशालता-' (अमरकोश--२।६।११४) पार्श्व--कुक्षि के नीचे का भाग । निर्मुच्यमानः--यहाँ कर्मकर्तृ अर्थ में शानच् समझना चाहिये--केंचुल द्वारा स्वयं छोड़ा जाता हुआ। यहाँ शर्विलक और साँप का साम्य होने से उपमा अलंकार है और वसन्ततिलका छन्द है ॥ ९ ॥
१६६ | मृच्छकटिकम्
( नभोऽवलोक्य सहर्षम् )
अये ! कथमस्तमुपगच्छति स भगवान् मृगाङ्कः । तथा हि—
नृपति-पुरुष-शङ्कित-प्रचारं परगृह-दूषण-निश्चितैकवीरम् ।
घन-तिमिर-निरुद्ध-सर्वभावा रजनिरियं जननीव संवृणोति ॥ १० ॥
अन्वयः—घनतिमिरनिरुद्धसर्वभावा, इयम्, रजनिः, जननिः, इव, नृपतिपुरुष-शङ्कितप्रचारम्, परगृहदूषणनिश्चितैकवीरम्, ( माम् ) संवृणोति ॥ १० ॥
शब्दार्थ—घनतिमिरनिरुद्धसर्वभावा = घने अन्धेरे से सभी वस्तुओं को ढकने वाली, इयम् = यह, रजनिः = रात, जननी इव = माता के समान, नृपतिपुरुषशङ्कित-प्रचारम् = राजा के सिपाहियों द्वारा जिसके आने जाने में शंका की जा रही है, ऐसे, और, परगृहदूषणनिश्चितैकवीरम् = दूसरे के घर में सेंध आदि लगाने में निश्चित रूप से प्रधान बहादुर ( माम् = मुझ शर्विलक को ), संवृणोति = छिपा लेती है, ढक ले रही है ॥ १० ॥
अर्थ—(आकाश की ओर देखकर हर्षसहित) अरे ! क्या चन्द्र भगवान् अस्त होने जा रहे हैं ? जैसा कि—
घने अन्धेरे से सभी पदार्थों को ढक लेने वाली यह रात, माता के समान सिपाहियों द्वारा जिसके आने जाने में शंका की जा रही है, जो दूसरों के घरों में सेंध लगाने में निश्चित रूप से प्रधान बहादुर है, ऐसे मुझे ढक ले रही है, छिपा ले रही है ॥ १० ॥
टीका—अस्तं यान्तं चन्द्रं विलोक्य प्रसन्नः शर्विलकस्तदानीन्तनीं रजनीवृत्तिं वर्णयन्नाह—नृपतीति । घनतिमिरनिरुद्धसर्वभावा—प्रगाढान्धकारेण निरुद्धाः = आच्छादिताः, सर्वे=सकलाः, भावाः=पदार्थाः यस्यां सा, इयम्=वर्तमाना, रजनिः=रात्रिः, जननी इव = माता इव, नृपतिपुरुषैः = राजपुरुषैः, शङ्कितः=चौरत्वादिनार्कितः, प्रचारः = गमनं यस्य सः तम्, तथा, परगृहेषु = अन्यदीयभवनेषु यत् दूषणम्=सर्वस्वहरणादिरूपः, सन्धिच्छेदनादिरूपो वा दोषः, तत्र निश्चितः=अवधारितः, एकः = प्रधानः, वीरः = शूरः, तम् ( माम् = शर्विलकम् ) संवृणोति = गोपायति, अवगुण्ठनेन रक्षतीति भावः । यथा दुष्टमपि सुतं जननी भयात् दण्डाद् वा रक्षति तथैव रजनी अपि चौरतनयं संवृणोति । एवञ्चोपमालंकारः, पुष्पिताग्रा वृत्तम् ॥ १० ॥
विमर्शः—घनतिमिरनिरुद्धसर्वभावा—इसके स्थान पर घन-पटल-तमो-निरुद्ध-तारा—यह पाठभेद मिलता है। इसका अर्थ है—घने बादलों के समान अन्धेरे से तारागणों को ढक देने वाली । एकवीरः—एकश्चासौ वीरः—इस कर्मधारय समास में—‘पूर्वा-पर-प्रथम-चरम-जघन्य-मध्य-मध्यम-वीराश्च’ ( पा. सू. २।१।५८ )
तृतीयोऽङ्कः १६७
वृक्षवाटिकापरिसरे सन्धिं कृत्वा प्रविष्टोऽस्मि मध्यमकम। तद्याव- दिदानीं चतुःशालकमपि दूषयामि। भोः !
कामं नीचमिदं वदन्तु पुरुषाः स्वप्ने च यद्वर्द्धते, विश्वस्तेषु च वञ्चनापरिभवश्चौर्यं न शौर्यं हि तत् । स्वाधीना वचनीयतापि हि वरं बद्धो न सेवाञ्जलिः, मार्गो ह्येष नरेन्द्रसौप्तिकवधे पूर्वं कृतो द्रौणिना ॥ ११ ॥
से 'वीर' शब्द का पूर्वनिपात होने से 'वीरैक' ऐसा ही होना चाहिये ? इसका समा- धान यह है कि 'विशेषणं विशेष्येण बहुलम्' ( पा सू. २।१।५७ ) के बहुलग्रहण से 'एक' शब्द का भी पूर्वनिपात हो सकता है । अतः यह रूप भी कथञ्चित् शुद्ध ही समझना चाहिये । तत्त्वबोधिनी में--एकेषु = मुख्येषु वीरयते = पराक्रमते-यह व्युत्पत्ति दी है । जिस प्रकार दुष्ट भी सन्तान की रक्षा माता करती है उसी प्रकार रात्रि भी अन्धेरे के द्वारा चोर की रक्षा करती है । अतः उपमा अलंकार है । पुष्पिताग्रा छन्द है ॥ १० ॥
अर्थ--फुलवारी की चहारदीवार में सेंध फोड़ कर मध्यमक = बीच के महल में घुस आया हूँ । अब चतुःशालक = चौसाल में भी सेंध फोड़ता हूँ ।
अन्वयः--स्वप्ने, विश्वस्तेषु, च, वञ्चनापरिभवः, चौर्यम, च, यत् वर्द्धते, इदम्, पुरुषाः, कामम्, नीचम्, वदन्तु, हि, तत्, शौर्यम्, न, ( अस्ति ), स्वाधीना, वचनीयता, अपि, हि, वरम्, बद्धः, सेवाञ्जलिः, न, ( वरम् ), हि, एषः, मार्गः, पूर्वम्, द्रौणिना, नरेन्द्रसौप्तिकवधे, कृतः ॥ ११ ॥
शब्दार्थ--स्वप्ने = सोने पर, नींद के समय में, च = और, विश्वस्तेषु = विश्वास किये हुये लोगों में, वञ्चनापरिभवः = ठगाई के द्वारा अपमान, और चौर्यम् = चोरी, यत् वर्द्धते = जो अधिक होती है, इदम् = इसको, पुरुषाः = सज्जन लोग, कामम् = अपनी इच्छानुसार, नीचम् = निकृष्ट, वदन्तु = कहें, हि = क्योंकि, तत् = वह चोरी करना, शौर्यम् = बहादुरी का कार्य, न = नहीं है (क्योंकि शूर तो सामने आक्रमण करते हैं ।) तथापि, स्वाधीना = अपने अधीन, वचनीयता = चोरी आदि की निन्दा, अपि = भी, वरम् = अच्छी है, परन्तु,, बद्धः = बांधी गई, जोड़ी गई, सेवाञ्जलिः = धनिकों की सेवा के लिये अञ्जलिपुट, न = नहीं, वरम् = ठीक है । हि = क्योंकि, एषः = यह मेरे द्वारा किया जाने वाला, मार्गः = चोरी करना रूपी मार्ग, तो, पूर्वम् = बहुत पहले ही, द्रौणिना = द्रोणपुत्र अश्वत्थामा ने, नरेन्द्रसौप्तिकवधे = राजा ( युधिष्ठिर ) के सोये हुये सैनिकों या पुत्रों के वध के लिये, कृतः = अवलम्बित किया था । ( अतः ब्राह्मण होकर मेरा यह कार्य निन्दित नहीं है ) ॥ ११ ॥
| १६८ | मृच्छकटिकम् |
|---|
अर्थ—अरे—
सोये हुये और विश्वस्त लोगों में ठगना रूपी अपमान और चोरी जो बढती है=अधिक होती है, इसे सज्जन लोग, भले ही, चाहे जितना नीच कर्म कहें, क्योंकि यह चोरी करना शूर का कार्य नहीं है तथापि अपने अधीन रहने वाली यह चोरी करने की निन्दा भी अच्छी है किन्तु (धनिकों के सामने) नौकरी के लिये हाथ जोड़ना अच्छा नहीं है। मैं जो कर रहा हूँ यह रास्ता पहले द्रोणाचार्य के पुत्र अश्वत्थामा ने राजा युधिष्ठिर के सोते हुये सैनिकों या सन्तानों के वध के लिये बनाया था। (अतः मुझ ब्राह्मण के लिये भी चोरी निन्दित नहीं मानी जानी चाहिये) ॥११॥
**टीका—**चौर्यस्य दुष्टत्वे सर्वेषामैकमत्येपि आत्मनस्तदाचरणे युक्तिमुद्भावयन्नाह—काममिति। स्वप्ने=निद्रावस्थायाम्, न तु जागरणावस्थायामिति भावः, विश्वस्तेषु = विश्रब्धेषु, च, वञ्चनापरिभवः = प्रतारणाद्वारा अवमानना, चौर्यम्=चौरकार्यम्, च, यद् वर्धते=प्रसरति, इदम्=वञ्चनं चौर्यञ्च, पुरुषाः=साधवः, कामम्=यथेष्टम्, नीचम् = निकृष्टम्, वदन्तु = कथयन्तु, अत्र मे कापि विप्रतिपत्तिर्नास्ति । हि=यतः, तत्=वञ्चनं चौर्यञ्च, शौर्यम्=शूरकर्म, शूरभावो वा, न, भवतीति भावः; शूराः हि साक्षात् स्वबलेन परधनादिकं हरन्ति, अत्र तु न तथेति बोध्यम्; परन्तु मम तु तथा मतं नास्तीत्यत आह—स्वाधीना = स्ववशा, वचनीयता = चौर्यादिपरीवादोऽपि, हि=निश्चयेन, वरम्=मनाक्प्रियम्, किन्तु, बद्धः=रचितः, सेवाञ्जलिः=धनिकजनसेवार्थं करपुटयोजनं न वरमिति शेषः, हि=यतः, एषः=मयाऽनुसृतः, मार्गः=चौर्यरूपः पन्थाः, पूर्वम्=पुरा, प्रथमं वा, द्रौणिना=द्रोणपुत्रेण अश्वत्थाम्ना, नरेन्द्रसौप्तिकानाम्=निद्रितसैन्यानाम्, वधे=वधार्थे, इयम् निमित्तसप्तमी, कृतः=अवलम्बितः अतः ब्राह्मणो भूत्वा न अहमेव प्रथमं करोमीति भावः। पुरा किल पितृवधामर्षोद्दीपितः द्रौणिः कुरुक्षेत्रसंग्रामावसानरजन्यां पाण्डवशिविरे त्रिपुरारि रक्षणं विधाय हतावशिष्टान् सुप्तसुप्तान् पाण्डवयोधान् कौशलेन शूलिनं परितोष्य तदनुमतिमनुप्राप्य शिविरं च प्रविश्य निजघान-इति भारतीयसौप्तिकपर्वकथाऽत्रानुसन्धेया। अत्र चौर्ये प्रस्तुते अप्रस्तुतस्य वञ्चनापरिभवस्यापि एकवाक्यान्तर्गतया समावेशात् दीपकोऽलङ्कारः, कारणेन कार्यसमर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यासश्चेत्युभयोः संसृष्टिः, शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥११॥
**विमर्श—**यहाँ अन्वय पर ध्यान देना चाहिये क्योंकि श्लोक में दो चकार प्रयुक्त हैं इन्हें इस प्रकार जोड़ना चाहिये—(१) स्वप्ने विश्वस्तेषु च (२) वञ्चनापरिभवः चौर्यं च--इन दोनों का ही 'वर्द्धते' के साथ सम्बन्ध है। नरेन्द्रसौप्तिकवधे--यहाँ महाभारत की कथा देखनी चाहिये। जब कौरवों की हार