भारतकोश
संग्रह पर लौटें

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

तृतीयोऽङ्कः १८७

अपि च—

तं तस्य स्वरसंक्रमं मृदुगिरः श्लिष्टञ्च तन्त्रीस्वनं
वर्णानामपि मूच्छ्र्छनान्तरगतं तारं विरामे मृदुम्।
हेलासंयमितं पुनश्च ललितं रागाद् द्विरुच्चारितं
यत्सत्यं विरतेऽपि गीतसमये गच्छामि शृण्वन्निव ॥ ५ ॥

गीतवैचित्र्येणास्मिन् स्त्रीत्वं प्रच्छन्नरूपेण वर्तते इति तर्कयामीति भावः। अत्रोत्प्रेक्षा-लंकारः वसन्ततिलका वृत्तम् ॥ ४ ॥

विमर्श—इस श्लोक में सङ्गीतशास्त्र के कई पारिभाषिक शब्द प्रयुक्त हैं—तत्र रक्तं नाम वेणुवीणास्वराणामेकीभावे रक्तमित्युच्यते। मधुरं नाम स्वर-भावोपनीतललित-पदाक्षर-गुण-समृद्धम् । व्यक्तं नाम पदपदार्थ-विकारागमलोप-कृत्तद्धित विभक्तिप्रत्यर्थ-वचनानां सम्यगुपपादनम् । ( नारदशिक्षा—काले द्वारा टिप्पणी में उद्धृत ।) इसके अनुसार-वाद्य स्वरों का पूर्णतया मेल होना 'रक्त' कहा जाता है। 'मधुर'-स्वर तथा भाव के अनुकूल ललित पदों तथा वर्णों का प्रयोग, 'व्यक्त'=स्फुट—इसका अर्थ है—व्याकरण-सम्बन्धी शुद्धता । 'मन्ये' 'यदि' के प्रयोग से उत्प्रेक्षा अलंकार है। वसन्ततिलका छन्द है ॥ ४ ॥

अन्वयः—सत्यम् ( अस्ति ), यत्, गीतसमये, विरते, अपि, मृदुगिरः, तस्य, वर्णानाम्, मूच्छ्र्छनान्तरगतम्, अपि, तारम्, विरामे, मृदुम्, पुनः, हेलासंयमितम्, रागाद् द्विरुच्चारितम्, ललितम्, च, तम्, स्वरसंक्रमम्, श्लिष्टम्, तन्त्रीस्वनम्, च, शृण्वन्, इव ( अहम् गच्छामि ) ॥ ५ ॥

शब्दार्थ—सत्यम्=सच है, यत्=कि, गीतसमये=गाने का समय, विरते अपि=बीत जाने पर भी, मृदुगिरः=मधुर आवाज वाले, तस्य=उस रेभिल के, वर्णानाम्=अक्षरों की, मूच्छ्र्छनान्तरगतम्=मूर्च्छना ( स्वरों का क्रम से आरोह तथा अवरोह ) के मध्य में, अपि=भी, तारम्=अत्यधिक ऊँचा, विरामे=रुकने पर, मृदुम्=मधुर, मीठा, पुनः च=और फिर, हेलासंयमितम्=राग के आरोह आवरोह के अनौचित्य में नियमित अर्थात् अनौचित्यरहित, रागाद्=रागविशेष के कारण, द्विरुच्चारितम्=दो बार उच्चारण किये गये, और, ललितम्=ललित, तम्=अनुभूत उस, स्वरसङ्क्रमम्=निषाद आदि स्वरों के आरोह-अवरोह-क्रम को, च=और, श्लिष्टम्=मिले हुये, तन्त्रीस्वनम्=वीणा के शब्द को, शृण्वन्=सुनता हुआ, इव=सा, गच्छामि=जा रहा हूँ ॥ ५ ॥

अर्थ—और भी—
सच है कि गाने का समय बीत जाने पर भी, मधुर आवाज वाले उस रेभिल के अक्षरों की मूर्च्छना के मध्य में भी अत्यधिक ऊँचा और रुकने पर मधुर, फिर

१८८ मृच्छकटिकम्


आरोह-अवरोह के अनौचित्य से रहित, रागविशेष के कारण दो बार उच्चारित किये गये और लालित्ययुक्त, उस (पहले सुने गये) निषाद आदि स्वरों के आरोह-अवरोह-क्रम को और उसमें मिली हुई वीणा की आवाज को सुनता हुआ सा जा रहा हूँ ॥ ५ ॥

टीका—सत्यम्=तथ्यम् अस्ति, यत्, गीतसमये=गायनकाले, विरते=समाप्ते, अपि, मृदुगिरः=मधुरवाचः, तस्य=रेभिलस्य, वर्णानाम्=गानाक्षराणाम्, मूर्च्छनान्तरगतम्=मूर्च्छना तु -

क्रमात् स्वराणां सप्तानामारोहश्चावरोहणम् । सा मूर्च्छत्युच्यते ग्रामस्था एताः सप्त सप्त च ॥

अथवा -'यथा कुटुम्बिनः सर्वे एकीभूता भवन्ति, तथा स्वराणां संन्दोहो मूर्च्छनेत्यभिधीयते' इति पृथ्वीधरः । एवञ्च स्वराणामारोहावरोहक्रमः मूर्च्छना, तस्याः अन्तरगतम् = मध्ये विद्यमानम्, अपि, तारम् = उच्चैः, विरामे=अवसाने, मृदुम्=कोमलम्, मन्दमिति भावः, पुनः=तदनन्तरम्, हेलासंयमितम्=हेला=रागस्यारोहावरोहयोरनौचित्यम्, तत्र नियमितम्-संयमितम्, रागात्=रागविशेषात्, द्विरुच्चारितम्=द्विरुक्तम्, कुत्रचित् 'रागद्विरुच्चारितम्' इति समस्तः पाठः तत्र पञ्चम्यन्तेन सप्तम्यन्तेन वा समासः, ललितम्=लालित्ययुक्तम्, तम्=श्रुतपूर्वम्, स्वराणाम्=षड्जनिषादादिसप्तस्वराणाम्, संक्रमम्=आरोहावरोहरूपं शोभनं क्रमम्, श्लिष्टम्=तेन मिलितम्, तन्त्रीस्वनम्=वीणाशब्दम्, शृण्वन्=आकर्णयन्, इव=यथा, अहम्=चारुदत्तः, गच्छामि=व्रजामि । अत्रोत्प्रेक्षालंकारः, शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ५ ॥

विमर्श—इस श्लोक में विशेष्य-विशेषण-भावों के विषय में मतभेद हैं । ( १ ) कुछ व्याख्याकारों ने 'मृदुगिरः' को षष्ठ्यन्त मान कर भी तत्पुरुष की कल्पना करके 'मधुर वाणी का' यह अर्थ किया है । परन्तु इसे बहुव्रीहि मान कर 'तस्य' का विशेषण मानना उचित है । इस प्रकार-मधुर वाणी वाले उस रेभिल के- यह अर्थ उचित है । ( २ ) कुछ ने 'शृण्वन्' का कर्म माना है, यह भी ठीक नहीं है । ( ३ ) यहाँ 'तारम्' और 'मृदुम्' इन दोनों को 'स्वरसंक्रमम्' तथा 'तन्त्रीस्वनम्' इन दोनों का विशेषण मानना चाहिये । यह काले महोदय का कथन है । द्विः उच्चारितम् - यहाँ क्रिया की आवृत्ति अर्थ में सुच् प्रत्यय है । अतः-दो बार-यह अर्थ है । मूर्च्छना -यह संगीत शास्त्र का पारिभाषिक शब्द है -इसका लक्षण संस्कृत टीका में द्रष्टव्य है । यहाँ गानशैली का चरम उत्कर्ष और उसके दीर्घकालिक प्रभाव का प्रतिपादन है । 'शृण्वन् इव' यहाँ इव का प्रयोग क्रियावाचक के साथ है । अतः उत्प्रेक्षा अलंकार है और शार्दूलविक्रीडित छन्द है ॥५॥

तृतीयोऽङ्कः १८६

विदूषकः—भो वअस्स ! आवणन्तर-रच्छा-विहाएसु सुहं कुक्कुरा वि सुत्ता। ता गेहं गच्छेम्ह । ( अग्रतोऽवलोक्य ) वअस्स ! पेक्ख पेक्ख; एसो वि अन्धआरस्स विअ अवआसं देन्तो अन्तरिक्ख-पासादादो ओदरदि भअवं चन्दो । ( भो वयस्य ! आपणान्तर-रथ्याविभागेषु सुखं कुक्कुरा अपि सुप्ताः । तद्गृहं गच्छावः । वयस्य ! प्रेक्षस्व प्रेक्षस्व, एषोऽपि अन्धकारस्येव अवकाशं ददद् अन्तरिक्षप्रासादाद् अवतरति भगवान् चन्द्रः । )

चारुदत्त —सम्यगाह भवान्।

असौ हि दत्त्वा तिमिरावकाशमस्तं व्रजत्युन्नतकोटिरिन्दुः ।
जलावगाढस्य वनद्विपस्य तीक्ष्णं विषाणाग्रमिवावशिष्टम् ॥ ६ ॥


अर्थ--विदूषक—हे मित्र ! बाजार के बीच की गलियों में कुत्ते भी सुख से सो गये हैं। तो हम दोनों भी घर चलें। ( सामने देख कर ) मित्र ! देखो, देखो, अंधकार को ( समुचित रूप से फैलने के लिये ) अवकाश ( अवसर या स्थान ) प्रदान सा करते हुये भगवान् चन्द्र अन्तरिक्ष रूपी महल से उतर रहे हैं । ( अर्थात् अस्त होने लगे हैं । )

टीका—आपणस्य=हट्टस्य, अन्तरे=मध्ये, रथ्यानाम्=प्रतोलीनाम्, उपमार्गाणा- मिति भावः, विभागेषु = स्थानेषु, कुक्कुराः = श्वानः, सुखम् = निश्चिन्तम्, अविना अन्येषां सर्वेषां ग्रहणमिति बोध्यम्, अवकाशम् = प्रसारणाय स्थानम्, इव शब्दः क्रियाविशेषणम्-ददत् इव, अन्तरिक्ष-प्रासादात् --अन्तरिक्षमेव प्रासादः, तस्मात्, **अवतरति=**अधः आयाति, अस्तं यातीति भावः ।

**अन्वयः--**हि, जलावगाढस्य, वनद्विपस्य, अवशिष्टम्, तीक्ष्णम्, विषाणाग्रम्, इव, उन्नतकोटिः, असौ, इन्दुः, तिमिरावकाशम्, दत्त्वा, अस्तम् व्रजति ॥ ६ ॥

**शब्दार्थ--**हि=क्योंकि, जलावगाढस्य=पानी में डूबे हुये, वनद्विपस्य=जंगली हाथी के, अवशिष्टम्=पानी में डूबने से बचे हुये अर्थात् पानी के ऊपर निकले हुये, तीक्ष्णम्=तीखे, नोकदार, विषाणाग्रम्=दान्त के अगले हिस्से, इव = के समान, उन्नतकोटिः=उठे हुये ( डेढ़े ) किनारों वाला, असौ=यह, इन्दुः=चन्द्रमा, तिमिरा- वकाशम्=अन्धेरे को स्थान, दत्त्वा=देकर, अस्तम्=अस्ताचल की ओर, याति=जा रहा है ॥ ६ ॥

अर्थ--चारुदत्त--आपने ठीक ही कहा —
क्योंकि पानी में डूबे हुये जंगली हाथी के ( पानी में डूबने से ) बचे हुये तीखे, दाँत के अग्रभाग ( किनारे ) के समान उठे हुये किनारों वाला यह चन्द्रमा अंधेरे को अवकाश देता हुआ सा अस्त होने जा रहा है ॥ ६ ॥

**टीका--हि=**यतः, **जलावगाढस्य=**सलिले निमग्नस्य, **वनद्विपस्य=**वन्यगजस्य,

द्वितीयोऽङ्कः १९१

चारुदत्त:— ( सानुकम्पम् ) अल सुप्तजनं प्रबोधयितुम् ।
चेट:— अज्जमित्तेअ ! अहं पाणिअं गेण्हे, तुमं पादाइं धोवेहि ।
( आर्यमैत्रेय ! अहं पानीयं गृह्णामि, त्वं पादौ धाव । )
विदूषक:— ( सक्रोधम् ) भो वअस्स ! एसो दाणिं दासीए पुत्तो भविअ पाणिअं गेण्हैदि, मं उण बम्हणं पादाइं धोवावेदि । ( भोः वयस्य ! एष इदानीं दास्याः पुत्रो भूत्वा पानीयं गृह्णाति, मां पुनर्ब्राह्मणं पादौ धावयति । )
चारुदत्त:— वयस्य मैत्रेय ! त्वमुदकं गृहाण, वर्द्धमानकः पादौ प्रक्षालयतु ।
चेट:— अज्ज मित्तेअ ! देहि उदअं ! ( आर्य मैत्रेय ! देहि उदकम् । )
( विदूषकस्तथा करोति । चेटश्चारुदत्तस्य पादौ प्रक्षाल्यापसरति )
चारुदत्त:— दीयतां ब्राह्मणस्य पादोदकम् ।
विदूषक:— किं मम पादोदएहिं; भूमीए ज्जेव मए ताडिदगद्दहेण विअ पुणो वि लोट्ठिदव्वं । ( किं मम पादोदकैः; भूम्यामेव मया ताडितगर्दभेनेव पुनरपि लोष्ठितव्यम् । )
चेट:— अज्ज मित्तेअ ! बम्हणे क्खु तुमं । (आर्य मैत्रेय ! ब्राह्मणः खलु त्वम् ।)
विदूषक:— जहा सव्वणागाणं मज्झे डुण्डुहो तथा सव्वबम्हणाणं मज्झे अहं बम्हणो । (यथा सर्वनागानां मध्ये डुण्डुभः, तथा सर्वब्राह्मणानां मध्येऽहंब्राह्मणः)


चारुदत्त— ( दयाभाव से ) सोये हुये व्यक्ति को मत जगाओ ।
चेट— आर्य मैत्रेय ! मैं पानी ले लेता हूँ और तुम पैर धोवो ।
विदूषक— ( गुस्सा के साथ ) हे मित्र ! यह दासी का पुत्र होकर इस समय पानी ( का पात्र ) ले रहा है । और मुझ ब्राह्मण से पैर धुलवा रहा है ।
चारुदत्त— मित्र मैत्रेय ! तुम पानी ले लो और वर्द्धमानक पैर धोवे ।
चेट— आर्य मैत्रेय ! पानी डालिये ।
(विदूषक पानी गिराता है । चेट चारुदत्त के पैर धोकर हट जाता है ।)
टीका— स्वरसंयोगः=कण्ठध्वनिः, निषीदतम्=उपविशतम्, युवामिति शेषः । शब्दापय=आकारय, शब्दापयेत्यत्र पुगागमश्चिन्त्यः । प्रबोधयितुम्=उत्थापयितुम्, अलम्=निष्प्रयोजनम्, धाव=प्रक्षालय, √धाव गतिशुद्धयोरित्यस्य लोटि मध्यमपुरुषस्य द्विवचनम् । अपसरति=निवर्तते ।
अर्थ—चारुदत्त— ब्राह्मण को भी पैर धोने का पानी दो ।
विदूषक— मुझे पादोदक से क्या ? पीटे गये गधे के समान मुझे पुनः जमीन पर ही लोटना है, सोना है ।
चेट— आर्य मैत्रेय ! आप तो ब्राह्मण हैं ।
विदूषक— जिस प्रकार सभी सांपों के बीच में ( विषहीन ) डुण्डुभ (दोमुहाँ) साँप होता है उसी प्रकार सभी ब्राह्मणों के बीच में मैं (क्षुद्र) ब्राह्मण हूँ ।

१६२ मृच्छकटिकम्

**चेटः—**अज्जमित्तेअ ! तथावि धोइश्शं । ( तथा कृत्वा ) अज्जमित्तेअ ! एदं तं शुवण्णभण्डअं मम दिवा, तुह रत्तिं च । ता गेण्ह । ( आर्यमैत्रेय ! तथापि धाविष्यामि । आर्यमैत्रेय ! एतत् तत् सुवर्णभाण्डं मम दिवा, तव रात्रौ च, तद् गृहाण । )

(इति दत्त्वा निष्क्रान्तः ।)

विदूषकः—(गृहीत्वा) अज्ज वि एदं चिट्ठदि । किं एत्थ उज्जइणीए चोरो वि णत्थि, जो एदं दासीए पुत्तं णिद्दाचोरं ण अवहरदि । भो वअस्स ! अब्भन्तर-चतुस्सालं पवेसआमि णं ( अद्यापि एतत् तिष्ठति ? किमत्र उज्जयिन्यां चौरोऽपि नास्ति, य एतं दास्याः पुत्रं निद्राचौरं नापहरति । भो वयस्य ! अभ्यन्तरचतुःशालकं प्रवेशयामि एनम् । )

चारुदत्तः—

अलं चतुःशालमिमं प्रवेश्य प्रकाशनारीधृत एष यस्मात् । तस्मात् स्वयं धारय विप्र ! तावत्, यावन्न तस्याः खलु भोः समर्प्यते ॥ ७ ॥


चेट आर्य मैत्रेय ! फिर भी मैं आपके पैर धोऊँगा । ( पैर धोकर ) आर्य मैत्रेय ! यह स्वर्णाभूषण-पात्र जो मुझे दिन में और आपको रात में ( रखना ) है, इसलिये इसे लीजिये ।

( यह कह कर देकर चला जाता है ।)

विदूषक— ( लेकर ) अभी तक ( स्वर्णाभूषणपात्र ) बचा हुआ है ? क्या इस उज्जैन नगर में कोई भी चोर नहीं है, जो इस दासी के पुत्र, नींद के चोर को नही चुरा ले जाता है । मित्र ! इस ( स्वर्णाभूषणपात्र ) को भीतरी चौशाला में पहुँचा देता हूँ ।

**अन्वयः—**इमम्, चतुःशालम्, प्रवेश्य, अलम्, यस्मात्, एषः, प्रकाशनारी-धृतः, तस्मात्, भोः, विप्र !, तावत्, स्वयम्, धारय, यावत्, खलु, तस्याः, न, समर्प्यते ॥ ७ ॥

**शब्दार्थ—**इमम् = इस स्वर्णाभूषणपात्र को, चतुःशालम् = चौशाला में, प्रवेश्य=भेजकर अलम्=बस, अर्थात् वहाँ मत भेजो; यस्मात्=क्योंकि, एषः=यह स्वर्णाभूषणपात्र, प्रकाशनारीधृतः = वेश्या वसन्तसेना द्वारा धरोहर रखा गया है, तस्मात्=इसलिये, भोः विप्र !=हे विप्र मैत्रेय !, तावत्=तब तक, स्वयम्=अपने पास, धारय=रखो, यावत खलु=जब तक कि, तस्याः = उस वसन्तसेना को न=नहीं, समर्प्यते=वापस दे दिया जाता है ॥ ७ ॥

तृतीयोऽङ्कः२६३

( निद्रां नाटयन् 'तं तस्य स्वरसंक्रमम्' इत्यादि पुनः पठति । )

विदूषकः—अवि णिद्दाअदि भवं ? ( अपि निद्राति भवान् ? )

चारुदत्तः—अथ किम् ?

इयं हि निद्रा नयनावलम्बिनी ललाटदेशादुपसर्पतीव माम् । अदृश्यरूपा चपला जरेव या मनुष्यसत्त्वं परिभूय वर्द्धते ॥ ८ ॥


अर्थ—इस स्वर्णाभूषणपात्र को भीतर चौशाला में ले जाना व्यर्थ है। चूंकि यह वेश्या की धरोहर है, अतः हे विप्र ! तब तक अपने ही पास रखो जब तक कि उस ( वसन्तसेना ) को वापस नहीं दे दी जाती ॥ ७ ॥

टीका—इमम्=स्वर्णाभूषणसमूहम्, चतुःशालम्=चतस्रः शालाः यस्मिन् तम्, अन्योन्याभिमुखीभूतगृहचतुष्टययुक्तमित्यर्थः, प्रवेश्य = संस्थाप्य, अलम्=व्यर्थम्, प्रतिषेधार्थे क्त्वः ल्यप्, स्थापनं न सुरक्षितमिति भावः, यस्मात्=यस्मात् कारणात्, एषः=आभूषणसमूहः, प्रकाशनांरीधृतः=प्रकाशनांरी=वेश्या, तया धृतः=न्यासरूपेण स्थापितः, तस्मात्=तस्मात् कारणात्, भोः विप्र !=हे ब्राह्मण !, तावत्=तावत्-कालपर्यन्तम्, स्वयम्=स्वसमीपे एव, धारय=स्थापय, सुरक्षित रक्ष, यावत्=यावत्-कालपर्यन्तम्, तस्याः=वसन्तसेनायाः सम्बन्धसामान्ये षष्ठी, 'हस्ते' इति शेषो वा, न=नैव, समर्प्यते=प्रत्यर्प्यते । काव्यलिङ्गमलङ्कारः इन्द्रवज्रोपेन्द्रवज्रयोः सम्मेल-नादुपजातिर्वृत्तम् ॥ ७ ॥

विमर्श—अलं प्रवेश्य—यहाँ 'अलंखल्वोः प्रतिषेधयोः प्राचां क्त्वा ( पा. सू. ३।४।१८) से क्त्वा=ल्यप् प्रत्यय हुआ है। चतुःशालम्—आमने सामने चार भवनों का होना प्राचीन काल में प्रचलित था। अथवा आमने सामने चार कमरों वाला भीतरी मकान। धृतः=रखा हुआ, कुछ ने धारण किया हुआ—यह अर्थ किया है, वह तर्कसंगत नहीं है। तस्याः यहाँ सम्बन्धसामान्य में षष्ठी मानना चाहिये, अथवा 'हस्ते' आदि का अध्याहार कर लेना चाहिये। यहाँ चारुदत्त अपने जीर्ण शीर्ण मकान में स्वर्णाभूषण को रखना सुरक्षित नहीं समझता है। अतः हर समय किसी न किसी को सुरक्षा का उत्तरदायी बनाना चाहता है। यहाँ इन्द्रवज्रा और उपेन्द्रवज्रा का योग होने से उपजाति छन्द है ॥ ७ ॥

( निद्रा का अभिनय करता हुआ 'उस रेभिल की वह स्वरयोजना'—इत्यादि को फिर पढ़ता है । )

**अर्थ—विदूषक—**क्या आप सोने लगे हैं ?

अन्वयः—हि, इयम्, निद्रा, ललाटदेशात्, नयनावलम्बिनी, ( सती ),

१३ मृ०

१६४ | मृच्छकटिकम्

**विदूषकः—**ता सुवेह्म । ( तत् स्वपिवः । ) ( नाटयेन स्वपिति । ) ( ततः प्रविशति शर्विलकः । )

शर्विलकः—

कृत्वा शरीर-परिणाह-सुखप्रवेशं शिक्षाबलेन च बलेन च कर्ममार्गम् । माम्, उपसर्पति, इव, चपला, अदृश्यरूपा, या, जरा, इव, मनुष्यसत्त्वम्, परिभूय, वर्द्धते ॥ ८ ॥

**शब्दार्थ—**हि=क्योंकि, इयम्=यह, निद्रा=नींद, ललाटदेशात्=मस्तक से, नयनावलम्बिनी=आंखों पर आती हुई, आंखों पर ठहरने वाली, सती=होती हुई, माम्=मुझ चारुदत्त के, उपसर्पति इव=समीप में आ सी रही है, चपला=चञ्चल, अदृश्यरूपा=न दिखाई देने वाली, या=जो, जरा इव=बुढ़ौती के समान, मनुष्य-सत्त्वम् = आदमी के बल को, परिभूय = तिरस्कृत करके, पराजित करके, वर्द्धते=बढ़ती है ॥८॥

**अर्थ—चारुदत्त—**और क्या ? क्योंकि यह नींद मस्तक से नीचे आंखों पर छा जाने वाली होती हुई मुझ चारुदत्त के पास आ सी रही है। चञ्चल, न दिखाई देने वाली बुढ़ौती के समान जो नींद मनुष्य की शक्ति को अभिभूत करके बढ़ती है। (अर्थात् नींद के सामने किसी की शक्ति नहीं चल पाती है।) ॥ ८ ॥

**टीका—**हि=यतः, इयम्=वर्तमाना, अनुभूयमाना, निद्रा=स्वापः, माम्=चारुदत्तम्, उपसर्पति इव=समीपम् आगच्छति इव, चपला=अस्थिरा, चञ्चला, अतएव अदृश्यरूपा=अप्रत्यक्षरूपा, जरा=वृद्धावस्था, इव=तुल्या, या=निद्रा, मनुष्य-सत्त्वम्=मनुष्याणां बलम्, अभिभूय=तिरस्कृत्य, पराभूय, वर्द्धते=एधते, एवञ्च निद्रायाः विषये न कस्यापि शक्तिः प्रभवति। अतोऽहमसमर्थ इति भावः। अत्र पूर्वार्द्धे उत्प्रेक्षा, उत्तरार्द्धे चोपमा, वंशस्थं वृत्तम् ॥ ८ ॥

**विमर्श—**इसमें निद्रा की अपराजेय शक्ति का वर्णन है। ललाट से नयनों तक नीचे आने की कल्पना के साथ समीपागमन की उत्प्रेक्षा की गई है। अतः पूर्वार्द्ध में 'क्रिया के साथ इव' होने से उत्प्रेक्षा अलंकार है। और उत्तरार्द्ध में सादृश्यार्थक इव होने से उपमा है। दोनों की संसृष्टि है। नयनावलम्बिनी—नयने अवलम्बते—इस विग्रह में णिनि प्रत्यय है। परिभूय —परि + √भू + क्त्वा=ल्यप् ॥ ८ ॥

**अर्थ—विदूषक—**तो हम दोनों सो जायें।

( सोने का अभिनय करता है। )

( इसके बाद शर्विलक प्रवेश करता है। )

**अन्वयः—**शिक्षाबलेन, च, बलेन, च, शरीरपरिणाह-सुखप्रवेशम्, कर्ममार्गम्,

तृतीयाऽङ्कः । १६५

गच्छामि भूमिपरिसर्पणघृष्टपार्श्वो निर्मुच्यमान इव जीर्णतनुर्भुजङ्गः ॥६॥

कृत्वा, भूमिपरिसर्पणघृष्टपार्श्वः, (कञ्चुकेन) निर्मुच्यमानः, जीर्णतनुः, भुजङ्गः, इव, गच्छामि ॥ ९ ॥

**शब्दार्थ—**शिक्षाबलेन = (चोरी करने के लिये सीखी गई) शिक्षा के बल से, च = और, बलेन = अपने शारीरिक बल से, च = भी, शरीरपरिणाह-सुख-प्रवेशम् = अपने शरीर की लम्बाई चौड़ाई के अनुसार आराम से भीतर घुस जाने योग्य, कर्ममार्गम् = चोरीरूप कर्म के लिये रास्ता को, कृत्वा = बनाकर, भूमिपरिसर्पण-घृष्टपार्श्वः = जमीन पर घिसटने के कारण रगड़ खाये हुये पार्श्व = कुक्षि वाला, (केंचुल से) निर्मुच्यमानः = मुक्त होता हुआ, जीर्णतनुः = जर्जर देह वाले, भुजङ्गः इव = साँप के समान, गच्छामि = जा रहा हूँ ॥ ६ ॥

अर्थ——(चोरी करने के लिये सीखी गई) शिक्षा के बल से और (शारीरिक) बल से, अपने शरीर के परिमाण के अनुसार सुख से प्रवेश करने योग्य, चौर्यकार्य करने के लिये रास्ते को बनाकर, जमीन पर सरकने के कारण रगड़ खायी हुई कोखों (कुक्षियों) वाला मैं केंचुल से मुक्त होते हुये, जीर्ण शरीर वाले साँप के समान (भीतर) जा रहा हूँ ॥ ६ ॥

**टीका—**सम्प्रति चौर्यकर्मनिपुणः शर्विलकः स्वकीयं कर्त्तव्यं वर्णयन्नाह—कृत्वेति । शिक्षाबलेन = चौर्यकर्मज्ञानसामर्थ्येन, बलेन = शारीरिकशक्त्या, च = तथा, शरीरस्य = देहस्य, परिणाहः = विशालता, तस्य, सुखेन = अकष्टेन, प्रवेशः = अन्तर्गमनम्, यत्र तं तथाविधम्, कर्ममार्गम् = चौर्यकर्मणः पन्थानं सन्धिमित्यर्थः, कृत्वा = विधाय, भूमिपरिसर्पणघृष्टपार्श्वः = भूमेः = पृथवीतलात्, भूमौ = पृथिव्यां वा यत् परिसर्पणम् = सन्ध्यन्तरेण गृहमध्यप्रवेशः, तेन घृष्टौ = प्राप्तघर्षणौ, कक्षौ = कक्षाधोभागौ यस्य सः तथाभूतः, सन्, अत एव, निर्मुच्यमानः = कञ्चुकात् हीयमानः, स्वयमेव परित्यक्तनिर्मोक्त इत्यर्थः, अत्र कर्मकर्त्तरि शानज् बोध्यः, जीर्णतनुः = जीर्णा = जर्जरीभूता तनुः = शरीरं यस्य स तादृशः, भुजङ्ग इव = सर्प इव (अहम् = शर्विलकः) गच्छामि = प्रविशामि । अत्र घृष्टपार्श्वशर्विलकस्य त्यक्तनिर्मोकभुजङ्गेन साम्यकथनादुपमालङ्कारः । वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥ ६ ॥

विमर्श——परिणाह--शरीर की लम्बाई चौड़ाई 'परिणाहो विशालता-' (अमरकोश--२।६।११४) पार्श्व--कुक्षि के नीचे का भाग । निर्मुच्यमानः--यहाँ कर्मकर्तृ अर्थ में शानच् समझना चाहिये--केंचुल द्वारा स्वयं छोड़ा जाता हुआ। यहाँ शर्विलक और साँप का साम्य होने से उपमा अलंकार है और वसन्ततिलका छन्द है ॥ ९ ॥

१६६ | मृच्छकटिकम्

( नभोऽवलोक्य सहर्षम् )

अये ! कथमस्तमुपगच्छति स भगवान् मृगाङ्कः । तथा हि—

नृपति-पुरुष-शङ्कित-प्रचारं परगृह-दूषण-निश्चितैकवीरम् ।
घन-तिमिर-निरुद्ध-सर्वभावा रजनिरियं जननीव संवृणोति ॥ १० ॥

अन्वयः—घनतिमिरनिरुद्धसर्वभावा, इयम्, रजनिः, जननिः, इव, नृपतिपुरुष-शङ्कितप्रचारम्, परगृहदूषणनिश्चितैकवीरम्, ( माम् ) संवृणोति ॥ १० ॥

शब्दार्थ—घनतिमिरनिरुद्धसर्वभावा = घने अन्धेरे से सभी वस्तुओं को ढकने वाली, इयम् = यह, रजनिः = रात, जननी इव = माता के समान, नृपतिपुरुषशङ्कित-प्रचारम् = राजा के सिपाहियों द्वारा जिसके आने जाने में शंका की जा रही है, ऐसे, और, परगृहदूषणनिश्चितैकवीरम् = दूसरे के घर में सेंध आदि लगाने में निश्चित रूप से प्रधान बहादुर ( माम् = मुझ शर्विलक को ), संवृणोति = छिपा लेती है, ढक ले रही है ॥ १० ॥

अर्थ—(आकाश की ओर देखकर हर्षसहित) अरे ! क्या चन्द्र भगवान् अस्त होने जा रहे हैं ? जैसा कि—

घने अन्धेरे से सभी पदार्थों को ढक लेने वाली यह रात, माता के समान सिपाहियों द्वारा जिसके आने जाने में शंका की जा रही है, जो दूसरों के घरों में सेंध लगाने में निश्चित रूप से प्रधान बहादुर है, ऐसे मुझे ढक ले रही है, छिपा ले रही है ॥ १० ॥

टीका—अस्तं यान्तं चन्द्रं विलोक्य प्रसन्नः शर्विलकस्तदानीन्तनीं रजनीवृत्तिं वर्णयन्नाह—नृपतीति । घनतिमिरनिरुद्धसर्वभावा—प्रगाढान्धकारेण निरुद्धाः = आच्छादिताः, सर्वे=सकलाः, भावाः=पदार्थाः यस्यां सा, इयम्=वर्तमाना, रजनिः=रात्रिः, जननी इव = माता इव, नृपतिपुरुषैः = राजपुरुषैः, शङ्कितः=चौरत्वादिनार्कितः, प्रचारः = गमनं यस्य सः तम्, तथा, परगृहेषु = अन्यदीयभवनेषु यत् दूषणम्=सर्वस्वहरणादिरूपः, सन्धिच्छेदनादिरूपो वा दोषः, तत्र निश्चितः=अवधारितः, एकः = प्रधानः, वीरः = शूरः, तम् ( माम् = शर्विलकम् ) संवृणोति = गोपायति, अवगुण्ठनेन रक्षतीति भावः । यथा दुष्टमपि सुतं जननी भयात् दण्डाद् वा रक्षति तथैव रजनी अपि चौरतनयं संवृणोति । एवञ्चोपमालंकारः, पुष्पिताग्रा वृत्तम् ॥ १० ॥

विमर्शःघनतिमिरनिरुद्धसर्वभावा—इसके स्थान पर घन-पटल-तमो-निरुद्ध-तारा—यह पाठभेद मिलता है। इसका अर्थ है—घने बादलों के समान अन्धेरे से तारागणों को ढक देने वाली । एकवीरःएकश्चासौ वीरः—इस कर्मधारय समास में—‘पूर्वा-पर-प्रथम-चरम-जघन्य-मध्य-मध्यम-वीराश्च’ ( पा. सू. २।१।५८ )

तृतीयोऽङ्कः १६७

वृक्षवाटिकापरिसरे सन्धिं कृत्वा प्रविष्टोऽस्मि मध्यमकम। तद्याव- दिदानीं चतुःशालकमपि दूषयामि। भोः !

कामं नीचमिदं वदन्तु पुरुषाः स्वप्ने च यद्वर्द्धते, विश्वस्तेषु च वञ्चनापरिभवश्चौर्यं न शौर्यं हि तत् । स्वाधीना वचनीयतापि हि वरं बद्धो न सेवाञ्जलिः, मार्गो ह्येष नरेन्द्रसौप्तिकवधे पूर्वं कृतो द्रौणिना ॥ ११ ॥

से 'वीर' शब्द का पूर्वनिपात होने से 'वीरैक' ऐसा ही होना चाहिये ? इसका समा- धान यह है कि 'विशेषणं विशेष्येण बहुलम्' ( पा सू. २।१।५७ ) के बहुलग्रहण से 'एक' शब्द का भी पूर्वनिपात हो सकता है । अतः यह रूप भी कथञ्चित् शुद्ध ही समझना चाहिये । तत्त्वबोधिनी में--एकेषु = मुख्येषु वीरयते = पराक्रमते-यह व्युत्पत्ति दी है । जिस प्रकार दुष्ट भी सन्तान की रक्षा माता करती है उसी प्रकार रात्रि भी अन्धेरे के द्वारा चोर की रक्षा करती है । अतः उपमा अलंकार है । पुष्पिताग्रा छन्द है ॥ १० ॥

अर्थ--फुलवारी की चहारदीवार में सेंध फोड़ कर मध्यमक = बीच के महल में घुस आया हूँ । अब चतुःशालक = चौसाल में भी सेंध फोड़ता हूँ ।

अन्वयः--स्वप्ने, विश्वस्तेषु, च, वञ्चनापरिभवः, चौर्यम, च, यत् वर्द्धते, इदम्, पुरुषाः, कामम्, नीचम्, वदन्तु, हि, तत्, शौर्यम्, न, ( अस्ति ), स्वाधीना, वचनीयता, अपि, हि, वरम्, बद्धः, सेवाञ्जलिः, न, ( वरम् ), हि, एषः, मार्गः, पूर्वम्, द्रौणिना, नरेन्द्रसौप्तिकवधे, कृतः ॥ ११ ॥

शब्दार्थ--स्वप्ने = सोने पर, नींद के समय में, च = और, विश्वस्तेषु = विश्वास किये हुये लोगों में, वञ्चनापरिभवः = ठगाई के द्वारा अपमान, और चौर्यम् = चोरी, यत् वर्द्धते = जो अधिक होती है, इदम् = इसको, पुरुषाः = सज्जन लोग, कामम् = अपनी इच्छानुसार, नीचम् = निकृष्ट, वदन्तु = कहें, हि = क्योंकि, तत् = वह चोरी करना, शौर्यम् = बहादुरी का कार्य, न = नहीं है (क्योंकि शूर तो सामने आक्रमण करते हैं ।) तथापि, स्वाधीना = अपने अधीन, वचनीयता = चोरी आदि की निन्दा, अपि = भी, वरम् = अच्छी है, परन्तु,, बद्धः = बांधी गई, जोड़ी गई, सेवाञ्जलिः = धनिकों की सेवा के लिये अञ्जलिपुट, न = नहीं, वरम् = ठीक है । हि = क्योंकि, एषः = यह मेरे द्वारा किया जाने वाला, मार्गः = चोरी करना रूपी मार्ग, तो, पूर्वम् = बहुत पहले ही, द्रौणिना = द्रोणपुत्र अश्वत्थामा ने, नरेन्द्रसौप्तिकवधे = राजा ( युधिष्ठिर ) के सोये हुये सैनिकों या पुत्रों के वध के लिये, कृतः = अवलम्बित किया था । ( अतः ब्राह्मण होकर मेरा यह कार्य निन्दित नहीं है ) ॥ ११ ॥

१६८मृच्छकटिकम्

अर्थ—अरे—

सोये हुये और विश्वस्त लोगों में ठगना रूपी अपमान और चोरी जो बढती है=अधिक होती है, इसे सज्जन लोग, भले ही, चाहे जितना नीच कर्म कहें, क्योंकि यह चोरी करना शूर का कार्य नहीं है तथापि अपने अधीन रहने वाली यह चोरी करने की निन्दा भी अच्छी है किन्तु (धनिकों के सामने) नौकरी के लिये हाथ जोड़ना अच्छा नहीं है। मैं जो कर रहा हूँ यह रास्ता पहले द्रोणाचार्य के पुत्र अश्वत्थामा ने राजा युधिष्ठिर के सोते हुये सैनिकों या सन्तानों के वध के लिये बनाया था। (अतः मुझ ब्राह्मण के लिये भी चोरी निन्दित नहीं मानी जानी चाहिये) ॥११॥

**टीका—**चौर्यस्य दुष्टत्वे सर्वेषामैकमत्येपि आत्मनस्तदाचरणे युक्तिमुद्भावयन्नाह—काममिति। स्वप्ने=निद्रावस्थायाम्, न तु जागरणावस्थायामिति भावः, विश्वस्तेषु = विश्रब्धेषु, च, वञ्चनापरिभवः = प्रतारणाद्वारा अवमानना, चौर्यम्=चौरकार्यम्, च, यद् वर्धते=प्रसरति, इदम्=वञ्चनं चौर्यञ्च, पुरुषाः=साधवः, कामम्=यथेष्टम्, नीचम् = निकृष्टम्, वदन्तु = कथयन्तु, अत्र मे कापि विप्रतिपत्तिर्नास्ति । हि=यतः, तत्=वञ्चनं चौर्यञ्च, शौर्यम्=शूरकर्म, शूरभावो वा, न, भवतीति भावः; शूराः हि साक्षात् स्वबलेन परधनादिकं हरन्ति, अत्र तु न तथेति बोध्यम्; परन्तु मम तु तथा मतं नास्तीत्यत आह—स्वाधीना = स्ववशा, वचनीयता = चौर्यादिपरीवादोऽपि, हि=निश्चयेन, वरम्=मनाक्प्रियम्, किन्तु, बद्धः=रचितः, सेवाञ्जलिः=धनिकजनसेवार्थं करपुटयोजनं न वरमिति शेषः, हि=यतः, एषः=मयाऽनुसृतः, मार्गः=चौर्यरूपः पन्थाः, पूर्वम्=पुरा, प्रथमं वा, द्रौणिना=द्रोणपुत्रेण अश्वत्थाम्ना, नरेन्द्रसौप्तिकानाम्=निद्रितसैन्यानाम्, वधे=वधार्थे, इयम् निमित्तसप्तमी, कृतः=अवलम्बितः अतः ब्राह्मणो भूत्वा न अहमेव प्रथमं करोमीति भावः। पुरा किल पितृवधामर्षोद्दीपितः द्रौणिः कुरुक्षेत्रसंग्रामावसानरजन्यां पाण्डवशिविरे त्रिपुरारि रक्षणं विधाय हतावशिष्टान् सुप्तसुप्तान् पाण्डवयोधान् कौशलेन शूलिनं परितोष्य तदनुमतिमनुप्राप्य शिविरं च प्रविश्य निजघान-इति भारतीयसौप्तिकपर्वकथाऽत्रानुसन्धेया। अत्र चौर्ये प्रस्तुते अप्रस्तुतस्य वञ्चनापरिभवस्यापि एकवाक्यान्तर्गतया समावेशात् दीपकोऽलङ्कारः, कारणेन कार्यसमर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यासश्चेत्युभयोः संसृष्टिः, शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥११॥

**विमर्श—**यहाँ अन्वय पर ध्यान देना चाहिये क्योंकि श्लोक में दो चकार प्रयुक्त हैं इन्हें इस प्रकार जोड़ना चाहिये—(१) स्वप्ने विश्वस्तेषु च (२) वञ्चनापरिभवः चौर्यं च--इन दोनों का ही 'वर्द्धते' के साथ सम्बन्ध है। नरेन्द्रसौप्तिकवधे--यहाँ महाभारत की कथा देखनी चाहिये। जब कौरवों की हार

तृतीयोऽङ्कः १६६

तत् कस्मिन्नुद्देशे सन्धिमुत्पादयामि ? ।

देशः को नु जलावसेकशिथिलो यस्मिन्न शब्दो भवेत् भित्तीनाञ्च न दर्शनान्तरगतः सन्धिः करालो भवेत् । क्षारक्षीणतया च लोष्टककृशं जीर्णं क्व हर्म्यं भवेत् कस्मिन् स्त्रीजनदर्शनञ्च न भवेत् स्यादर्थसिद्धिश्च मे ॥ १२ ॥


होती जा रही थी। द्रोणाचार्य का वध हो चुका था तो एक रात अश्वत्थामा पाण्डवों के शिविर में घुस आये और वहाँ सोये युधिष्ठिर के पुत्रों और सैनिकों को मार डाला। शर्विलक का आशय यह है कि जब अश्वत्थामा जैसे ब्राह्मण ने चोरी से वध जैसा दुष्कर्म कर दिया तो मुझ ब्राह्मण का भी चोरी करना गर्हित नहीं है। दूसरों की सेवा करने की अपेक्षा चोरी करना ठीक है। यहाँ चौर्य प्रस्तुत है वञ्चनापरिभव अप्रस्तुत है, दोनों का एक वाक्य में समावेश होने से अप्रस्तुत-प्रशंसा अलंकार है। और कारण से कार्य का समर्थन होने से अर्थान्तरन्यास भी है। दोनों की संसृष्टि है। शार्दूलविक्रीडित छन्द है ॥ ११ ॥

अन्वयः--कः, नु, देशः, जलावसेकशिथिलः, ( भवेत् ), यस्मिन्, शब्दः, न, भवेत्, यस्मिन्, च, भित्तीनाम्, करालः, सन्धिः, दर्शनान्तरगतः, न, भवेत्, क्व, च, हर्म्यम्, क्षारक्षीणतया, लोष्टककृशम्, जीर्णम् च, भवेत्, कस्मिन्, च, स्त्रीदर्शनम्, न, भवेत्, मे, अर्थसिद्धिः, च, स्यात् ॥ १२ ॥

शब्दार्थ--कः नु=कौन सा, देशः=स्थान, जलावसेकशिथिलः=निरन्तर पानी गिरते रहने से कमजोर, भवेत्=हो गया होगा, यस्मिन्=जिस स्थान पर, शब्दः=आवाज, न=नहीं, भवेत्=न हो, यस्मिन् च=और जहाँ पर, भित्तीनाम्=दीवालों की, करालः=बड़ी, सन्धिः=सेंध, दर्शनान्तरगतः=दिखाई देने योग्य, न=नहीं, भवेत्=हो, क्व च=और कहाँ पर, हर्म्यम्=महल ( की दीवाल ), क्षारक्षीणतया=लोनख लग जाने से कमजोर होने के कारण, लोष्टककृशम्=कमजोर ईंटों वाला, जीर्णम्=गला हुआ, भवेत्=हो, कस्मिन् च=और कहाँ पर, स्त्रीदर्शनम्=स्त्री का दर्शन, न=नहीं, भवेत्=हो, मे=मेरी, अर्थसिद्धिः=प्रयोजन की सिद्धि, स्यात्=हो जाय ॥ १२ ॥

अर्थ--तो किस स्थान पर सेंध लगाऊँ ?

कौन सा स्थान निरन्तर पानी गिरते रहने के कारण कमजोर हो गया होगा जहाँ ( सेंध लगाते समय ) आवाज नहीं होगी, जहाँ दीवालों की बड़ी सेंध किसी को दिखाई नहीं देगी। और कहाँ पर महल ( की दीवाल ) लोनख लग जाने से कमजोर ईंटों वाला और जीर्ण हो गया होगा। और कहाँ पर स्त्री नहीं दिखाई देगी तथा मेरे मनोरथ की सिद्धि हो जायगी ॥ १२ ॥

२००मृच्छकटिकम्

( भित्तिं परामृश्य ) नित्यादित्य-दर्शनोदकसेचनेन दूषितेयं भूमिः क्षार-क्षीणा; मूषिकोत्करश्चेह । हन्त ! सिद्धोऽयमर्थः । प्रथममेतत् स्कन्दपुत्राणां सिद्धिलक्षणम् । अत्र कर्मप्रारम्भे कीदृशमिदानीं सन्धिमुत्पादयामि । इह खलु भगवता कनकशक्तिना चतुर्विधः सन्ध्युपायो दर्शितः । तद्यथा-- पक्वेष्टकानामाकर्षणम्, आमेष्टकानां छेदनम्, पिण्डमयानां सेचनम्, काष्ठमयानां पाटनमिति । तदत्र पक्वेष्टके इष्टिकाकर्षणम् । तत्र--

**टीका--**सन्धिच्छेदनयोग्यं स्थानं कुत्र विद्यत इति विचारयन्नाह देश इति । कः नु देशः=किं हि स्थानम्, जलावसेकशथिलः=अनवरतजलपपतनेनार्द्रप्रायः, सुच्छेद्य इत्यर्थः, भवेत्=स्यात्, यस्मिन्=यस्मिन् स्थाने सन्धिच्छेदने कृते सति, शब्दः=जागरणकारको ध्वनिः, न भवेत्=न जायेत, यस्मिन् च, भित्तीनाम्=कुड्यानाम्, करालः=विशालः, प्रवेशयोग्यः, सन्धिः=सुरङ्गा, दर्शनान्तरगतः=दृष्टिगोचरः, रक्षिणाम् अन्येषां चेति शेषः, न, भवेत्=न स्यात् क्व च=कस्मिंश्च देशे, हर्म्यम्=अट्टालिका, भवनं वा क्षारक्षीणतया=ऊषत्वात् क्षयप्राप्ततया, जीर्णम्=जरायत्तम्, लोष्टककृशम्=कृशानि=दुर्बलानि लोष्टकानि यत्र तादृशम् "वाऽऽहिताग्न्यादिषु' इति सूत्रेण कृशशब्दपरनिपातः, भवेत्=स्यात्, कस्मिन् च=कुत्र च, स्त्रीदर्शनम्=रमणीजनसाक्षात्कारः, न भवेत्, मे=शर्विलकस्य, अर्थसिद्धिश्च=मनोरथसफलता च, भवेत्--जायेत् । अत्र शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १२ ॥

**विमर्श—**इस श्लोक में सेंध लगाने के सर्वाधिक उपयोगी स्थान का उल्लेख है । स्त्रीदर्शनम् चौरशास्त्र के अनुसार स्त्री का प्रथम दर्शन विघ्नकारक होता है । वास्तव में स्त्रियों की निद्रा गम्भीर नहीं होती है क्योंकि उनके साथ बच्चे वगैरह सोते हैं अतः उनका अचानक जागना सम्भव है । यहाँ शार्दूलविक्रीडित छन्द है ॥१२॥

अर्थ--( दीवान को हाथ से छूकर ) प्रतिदिन सूरज की धूप लगने और पानी गिरने के कारण दोषयुक्त यह जमीन लोनख लगने से कमजोर है, और यहाँ चूहों द्वारा खोदी हुई मिट्टी का ढेर है । वाह ! काम बन गया । कात्तिकेय के पुत्रों ( चोरों ) की सिद्धि का यह पहला लक्षण ( अनायास सेंध फोड़ने का उपाय मिलना ) है । यहाँ कार्य प्रारम्भ करने पर किस प्रकार की सेंध लगाऊँ ? वास्तव में भगवान् कनक शक्ति ने सेंध फोड़ने के चार प्रकार के उपाय बताये हैं । वे इस प्रकार हैं— ( १ ) पकी हुई ईंटों ( के मकान से ईंटों ) को बाहर निकाल लेना, ( २ ) कच्ची ईंटों ( के मकान की ईंटों ) का काटना, ( ३ ) मिट्टी के लोंदों ( पिण्डों से बनी हुई दीवालों ) का सींचना ( पानी द्वारा गला देना ), ( ४ ) लकड़ी से बनी हुई दीवाल को उखाड़ देना । तो यहाँ पकी हुई ईंटों के मकान में ईंटों का बाहर निकालना ( उचित उपाय है ) । उसमें--

तृतीयोऽङ्कः २०१

पद्मव्याकोशं भास्करं बालचन्द्रं
वापी, विस्तीर्णं स्वस्तिकं पूर्णकुम्भम्।
तत् कस्मिन् देशे दर्शयाम्यात्मशिल्पं
दृष्ट्वा श्वो यं यद्विस्मयं यान्ति पौराः ॥ १३ ॥

टीका— परामृश्य = हस्तेन स्पृष्ट्वेत्यर्थः, नित्यादित्यदर्शनोदकसेचनेन = सततातपजलसम्पर्केण भूमिः शीर्णा भवतीति भावः, मूषिकोत्करः = मूषिकाणाम्, उत्करः = उद्धृतरजःसमुदायः, हन्त = हर्षसूचनेऽव्ययम्, स्कन्दपुत्राणाम् = स्वामिकार्तिकेयनयानां चौराणामित्यर्थः, सिद्धेः = कार्यसाफल्यस्य, लक्षणम् = चिह्नम्, सूचकमिति भावः, कर्मणः = चौर्यकार्यस्य, प्रारम्भे = आरम्भावस्थासरे, कनकशक्तिना = एतन्नाम्ना प्रसिद्धेन चौर्यशास्त्रप्रवर्तकेन, पक्वानाम् = अग्न्यादिना पाकतामुपगतानाम्, आमानाम् = अपक्वानाम्, पाटनम् = उत्पाटनम्, पक्वेष्टके = पक्वेष्टकामये भवने।

विमर्श— नित्यादित्यदर्शनोदकसेचनेन—इसकी व्याख्या में मतभेद है। (१) प्रतिदिन सूर्यदर्शन के समय अर्पित किये गये जल के सींचने से, (२) रोज सबेरे सूर्य दिखलाई पड़ने पर दिये गये जल से। (३) प्रतिदिन सूर्य की धूप लगने और पानी गिरने से। इन अर्थों में तीसरा अर्थ अधिक तर्कसंगत है क्योंकि जहाँ रोज पानी गिरता है और धूप लगती रहती है वहाँ लोनख (क्षार) होना देखा जाता है। साथ ही सूर्य की पूजा आदि के लिये जल दिया जाना चोर को कैसे ज्ञात हो सकता है। अतः—धूप लगना और पानी गिरना—यही अर्थ उचित है। कनकशक्ति—चौर्यशास्त्र के प्रवर्तक आचार्य का नाम।

अन्वयः— पद्मव्याकोशम्, भास्करम्, बालचन्द्रम्, वापी, विस्तीर्णम्, स्वस्तिकम्, पूर्णकुम्भम्, (एषु सप्तविधेषु सत्सु) तत्, कस्मिन्, देशे, आत्मशिल्पम्, दर्शयामि, यत्, यम्, दृष्ट्वा, श्वः, पौराः, विस्मयम्, यान्ति ॥ १३ ॥

शब्दार्थः— (सन्धि के निम्न सात प्रकार हैं उनमें) पद्मव्याकोशम् = विकसित कमल के समान, भास्करम् = सूर्य-मण्डल के समान, बालचन्द्रम् = द्वितीयातिथि के बाल चन्द्रमा के समान, वापी = बावड़ी, विस्तीर्णम् = विस्तृत, स्वस्तिकम् = 卐 इस प्रकार के चिह्न के समान, पूर्णकुम्भम् = पूर्णघट के समान, (सात प्रकार की सेंध होती है) कस्मिन् देशे = किस स्थान पर, आत्मशिल्पम् = अपनी सेंध लगाने की कला को, दर्शयामि = प्रदर्शित करूँ ? यत् = जो कि, यम् = जिसे, दृष्ट्वा = देखकर, श्वः = कल, पौराः = नगरवासी, विस्मयम् = आश्चर्य को, यान्ति = प्राप्त करेंगे ॥ १३ ॥

अर्थ— (१) खिला हुआ कमल, (२) सूर्य, (३) बालचन्द्र (द्वितीया का चन्द्रमा), (४) बावड़ी (५) तिरछी या विशाल, (६) स्वस्तिक 卐 चिह्न, (७) पूर्णकुम्भ—अर्थात् इनके समान सात प्रकार की सेंध होती है। किस स्थान पर अपनी कला का प्रदर्शन करूँ, जिससे सबेरे उसको देखकर पुरवासी आश्चर्य करने लग जायँ ॥ १३ ॥

२०२ मृच्छकटिकम्

तदत्र पक्वेष्टके पूर्णकुम्भ एव शोभते; तमुत्पादयामि ।

अन्यासु भित्तिषु मया निशि पाटितासु क्षारक्षतासु विषमासु च कल्पनासु । दृष्ट्वा प्रभातसमये प्रतिवेशिवर्गो दोषांश्च मे वदति कर्मणि कौशलञ्च ॥ १४॥

टीका--चौरशास्त्र-प्रतिपादित-सप्तविधसन्धीनामन्यतमं विधातुं तेषां स्वरूपं दर्शयन्नाह पद्मव्याकोशमिति । पद्मव्याकोशम्=पद्मवत् = कमलवत् व्याकोशम्=प्रफुल्लम्, विकसित-कमलतुल्यमष्टदलतुल्यमिति भावः, भास्करम्=सूर्यमण्डलाकृतिम्, बालचन्द्रम्=नवोदितद्वितीयाचन्द्रोपमम्, वापी=दीर्घिकासदृशम्, विस्तीर्णम्=तिर्यक् लम्बमानम्, स्वस्तिकम्=स्वस्तिनामकचिह्नतुल्यम्, पूर्णकुम्भम्=पूर्णघटसदृशम्--इति सप्तविधाः सन्धयः सन्ति, तत्=तस्मात्, कस्मिन् देशे=कस्मिन् स्थाने, आत्मशिल्पम्=स्वकलाचातुर्यम्, दर्शयामि = प्रदर्शयानि, यत्=यस्मात्, यम्=कला शिल्पम्, श्वः=आगामिनि दिने प्रातः, दृष्ट्वा=विलोक्य, पौराः=पुरवासिनः, विस्मयम्=आश्चर्यम्, यान्ति=यास्यन्तीति भावः । "वाणाश्वैश्छिन्ना वैश्वदेवी ममौ यौ" इति लक्षणाद् वैश्वदेवी वृत्तम् ॥ १३ ॥

विमर्श--वापी विस्तीर्णम् -- इन्हें दो नाम समझना चाहिये क्योंकि "इष्टिकाभित्तौ संस्कारवशेन पद्मव्याकोशादिसंज्ञाः सप्तसन्धयः' यह चौरदर्शन में कहा गया है। अतः सात संख्या पूरी करने के लिये वापी=वापी के समानाकार और विस्तीर्णम्=तिरछी लम्बी-ये दो अलग-२ समझने चाहिये-ऐसा व्याख्याकारों ने लिखा है। परन्तु पद्मव्याकोशम्, भास्करम्, आदि द्वितीयान्त पदों के साथ 'वापी' इस प्रथमान्त पद की संगति कैसे होगी--यह विचारणीय है। कुछ व्याख्याकारों ने 'इति सप्तसन्धयः' ऐसा लिखा है, वहाँ भी द्वितीयान्त पदों की अनुपपत्ति है। इसमें वैश्वदेवी छन्द है ॥ १३ ॥

अर्थ--तो यहाँ पकी ईंटों वाले मकान में पूर्णकुम्भ ही शोभित होता है। उसी प्रकार की सेन्ध लगाता हूँ।

अन्वयः--मया, निशि, अन्यासु, क्षारक्षतासु, भित्तिषु, विषमासु, कल्पनासु, पाटितासु, प्रभातसमये, प्रतिवेशिवर्गः, दृष्ट्वा, मे, दोषान्, कर्मणि, कौशलम्, च, वदति ॥ १४ ॥

शब्दार्थ--मया=मुझ शर्विलक के द्वारा, निशि=रात में, अन्यासु=दूसरी, क्षारक्षतासु=लोनख के प्रभाव से गली हुयी, भित्तिषु=दीवालों पर, विषमासु=कठिन, अद्भुत, कल्पनासु=कल्पनाओं के, पाटितासु=बनायी जाने पर, फोड़ी जाने पर, प्रभातसमये=सबेरे के समय, प्रतिवेशिवर्गः=पड़ोसी लोग, दृष्ट्वा=देखकर, मे=मुझ

तृतीयोऽङ्कः

२०३

नमो वरदाय कुमारकार्तिकेयाय, नमःकनकशक्तये ब्रह्मण्यदेवाय देवव्रताय, नमो भास्करनन्दिने, नमो योगाचार्याय, यस्याहं प्रथमः शिष्यः। तेन च परितुष्टेन योगरोचना मे दत्ता।

अनया हि समालब्धं न मां द्रक्ष्यन्ति रक्षिणः।
शस्त्रञ्च पतितं गात्रे रुजं नोत्पादयिष्यति ॥ १५ ॥


शर्विलक के, दोषान्=दोषों को, च=और, कर्मणि=सेन्ध लगाने के काम में, कौशलम्=कुशलता को, वदति=कहेंगे ॥ १४ ॥

अर्थ— मुझ शर्विलक के द्वारा रात में दूसरी लोनख लगी हुई दीवारों पर विचित्र कल्पनाओं के चित्र उभारने पर अर्थात् काटने पर सवेरे पड़ोसी लोग देख कर मेरे दोषों को और सेन्ध आदि कार्यों में चतुरता को कहेंगे ॥ १४ ॥

टीका— सन्धिनिर्माणे स्वनैपुण्यप्रख्यापनमुखेन भावि-लोकालोच्यमाह—अन्यासु इति। मया=शर्विलकेन, निशि=रात्रौ, अन्यासु=अपरासु, क्षारक्षतासु=लावणिक-प्रभावदूषितासु, भित्तिषु=कुड्येषु, विषमासु=असाधारणासु, विचित्रासु, कल्पनासु=उत्प्रेक्षासु, पाटितासु=विदारितासु, स्वकीयोद्भूतकल्पनाशक्तिबलेन विचित्ररूपेण विदारितासु सतीषु, प्रभातसमये = प्रातः काले, प्रतिवेशिवर्गः = प्रतिवेशिजनाः, दृष्ट्वा=विलोक्य, मे=मम शर्विलकस्य, दोषान्=दूषणानि, कर्मणि=चौरकर्मणि, सन्धिकर्मणि वा, कौशलम् = पाटवम्, च, वदति=कथयिष्यति, वर्तमानसामीप्ये लट्, तुल्ययोगितालङ्कारः, वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥ १४ ॥

विमर्श— कल्पनासु पाटितासु—कल्पनाओं के अनुसार सेन्ध आदि के रूप में काट देने पर। यहाँ दोष एवं कौशल का कथन क्रिया में एकधर्माभिसम्बन्ध कहने के कारण तुल्ययोगिता अलंकार है। वसन्ततिलका छन्द है ॥ १४ ॥

अर्थ— वरदानी कुमार कार्तिकेय (शंकर के पुत्र) को नमस्कार है। कनक-शक्ति, ब्रह्मण्यदेव, देवव्रत को नमस्कार है भास्कर नन्दी को नमस्कार है, योगाचार्य को नमस्कार है जिनका मैं प्रथम शिष्य हूँ। प्रसन्न उन गुरुजी ने मुझे योगरोचना दी है।

विमर्श— कुमार कार्तिकेय=परमेष्ठी गुरु देवव्रत नामक परापर गुरु, भास्कर-नन्दी=सूर्य को आनन्द देनेवाले, इस नाम के परमगुरु, योगाचार्य—कुमार कार्तिकेय के प्रधान शिष्य और शर्विलक के साक्षात् गुरु। (१) योगरचना=उपायों का सम्भार (२) अथवा योगेन=युक्ति से रचना=रचितद्रव्यविशेष, (३) योगस्य=औषधस्य, रचना = कल्पना, (४) योगेन = मन्त्रेण रचना = लेपविशेषनिर्माण-कौशलम्। कहीं कहीं योगरचना भी पाठ है। रोचना=तिलक द्रव्यविशेष।

अन्वयः— हि, अनया, समालब्धम्, माम्, रक्षिणः, न, द्रक्ष्यन्ति, गात्रे, च, पतितम्, शस्त्रम्, रुजम्, न उत्पादयिष्यति ॥ १५ ॥

२०४मृच्छकटिकम्

( तथा करोति ) धिक् कष्टम्, प्रमाणसूत्रं मे विस्मृतम् । ( विचिन्त्य ) 'आम्, इदं यज्ञोपवीतं प्रमाणसूत्रं भविष्यति । यज्ञोपवीतं हि नाम ब्राह्मणस्य महदुपकरणद्रव्यम्, विशेषतोऽस्मद्विधस्य । कुतः—

एतेन मापयति भित्तिषु कर्ममार्ग- मेतेन मोचयति भूषणसम्प्रयोगान् ।

शब्दार्थ—हि = क्योंकि, अथवा निश्चय ही, अनया = इस योगरोचना से, समालब्धम्=लेप किये हुये, माम्=मुझे, रक्षिणः=सिपाही लोग, न=नहीं, द्रक्ष्यन्ति=देख पायेंगे, च=और, गात्रे=शरीर पर, पतितम्=गिरा हुआ, शस्त्रम्=शस्त्र, रुजम्=रोग, चोट, न=नहीं, उत्पादयिष्यति=पैदा कर पायेगा ।। १५ ।।

अर्थ—इस योग-रोचना का लेप किये हुये मुझको सिपाही नहीं देख पायेंगे और शरीर पर लगा हुआ शस्त्र घाव आदि नहीं पैदा कर सकेगा ।। १५ ।।

टीका—योगरोचनायाः माहात्म्यं वर्णयन्नाह—अनया=पूर्वोक्तया योगरोचनया, समालब्धम्=समालिप्तम्, माम्=शर्विलकम्, रक्षिणः=रक्षापुरुषाः, न=नैव, द्रक्ष्यन्ति=अवलोकयिष्यन्ति, गात्रे=शरीरे, च, पतितम्=क्षिप्तम्, लग्नम् वा, शस्त्रम्=आयुधम्, रुजम्=पीडाम्, आघातं वा, न=नैव, उत्पादयिष्यति=जनयिष्यति ।। १५ ।।

विमर्शः—समालब्धम्—सम्+आ+√लभ्+क्त । शस्त्रम्—√शस्+ष्ट्रन्=त्र । इसमें समुच्चय अलङ्कार और अनुष्टुप् छन्द है ।। १५ ।।

अर्थ—( लेप करता है । ) हाय कष्ट है, अपना नापने वाला सूत्र ( डोरी ) तो भूल गया । ( सोच कर ) हाँ, यह यज्ञोपवीत नापने वाला सूत्र बन जायगा क्योंकि ब्राह्मण के लिये यज्ञोपवीत ( जनेऊ ) बड़े काम की चीज है, और विशेष रूप से हम जैसे ( चोर ) लोगों के लिये । क्योंकि -

अन्वयः—( अस्मद्विधः चौरः ) भित्तिषु, एतेन, कर्ममार्गम्, मापयति, एतेन, भूषणसम्प्रयोगान्, मोचयति, यन्त्रदृढे, कपाटे, ( एतेन ) उद्घाटनम्, भवति, कीटभुजगैः दष्टस्य, परिवेष्टनम्, च भवति ।। १६ ।।

शब्दार्थ—( अस्मद्विधः चौरः=हमारे जैसा चोर ) भित्तिषु=दीवालों पर, एतेन=इस जनेऊ से, कर्ममार्गम्=चोरी करने के रास्ता अर्थात् सेंध को, मापयति=नापता है, एतेन=इससे, भूषणसम्प्रयोगान् = गहनों के जोड़ों को, मोचयति=खोलता है, ढीला करता है, ( एतेन=इस जनेऊ से ) यन्त्रदृढे=सांकड़ आदि से बन्द किये गये, कपाटे = किवाड़ में, उद्घाटनम् = खोलना, भवति=होता है, कीटभुजगैः = कीड़ा एवं साँप द्वारा, दष्टस्य=डंसे हुये, काटे गये व्यक्ति का, परिवेष्टनम्=लपेटना, भवति=होता है ।। १६ ।।

अर्थ—( हमारे जैसा चोर ) इससे दीवारों पर सेंध को नापता है, कसे हुये

तृतीयोऽङ्कः २०१

उद्घाटको भवति यन्त्रदृढे कपाटे दष्टस्य कीटभुजगैः परिवेष्टनञ्च ॥ १६ ॥

मापयित्वा कर्म्म समारभे । ( तथा कृत्वा अवलोक्य च ) एकलोष्ठावशे- षोऽयं सन्धिः । धिक् कष्टम् । अहिना दष्टोऽस्मि । (यज्ञोपवीतेनाङ्गुलीं बद्ध्वा विषवेगं नाटयति । चिकित्सां कृत्वा ) स्वस्थोऽस्मि । ( पुनः कर्म्म कृत्वा दृष्ट्वा च ) अये ! ज्वलति प्रदीपः । तथाहि--

शिखा प्रदीपस्य सुवर्णपिञ्जरा महीतले सन्धिमुखेन निर्गता । विभाति पर्यन्ततमःसमावृता सुवर्णरेखेव कषे निवेशिता ॥ १७ ॥


गहनों के जोड़ों को इससे खोलता है, सांकड़ या किल्ली आदि से बन्द किये गये दरवाजे का खोलना इससे होता है और कीड़ा तथा साँप से काटे गये व्यक्ति का ( विषप्रवाह रोकने के लिये ) लपेटना होता है ।। १६ ।।

टीका--चौरब्राह्मणस्य यज्ञोपवीतादुपकारे वैशिष्ट्यं दर्शयति-एतेनेति । अस्मद्विधः चौरः, भित्तिषु=कुड्येषु, एतेन=यज्ञोपवीतसूत्रेण, कर्ममार्गम्=चौर्य- कार्यपथम्, सन्धिमिति यावत्, मापयति = दीर्घत्वविस्तारयोः परिमितं करोति, एतेन=यज्ञोपवीतसूत्रेणैव, भूषणसम्प्रयोगान्=अलङ्काराणां दृढबन्धनानि, मोचयति= निःसारणाय शिथिलीकरोति, यन्त्रदृढे=अर्गलादिना सम्यग् दृढीकृते तेन अङ्गुष्ठादि- प्रवेशायोग्ये, कपाटे=द्वारावरके काष्ठखण्डे, उद्घाटनम्=उन्मोचनम्, भवति, कीट- भुजगैः=वृश्चिकादिभिः कीटैः सर्पश्च, दष्टस्य=सञ्जातदशनस्य, पुरुषस्य, परि- वेष्टनम्=परितः बन्धनम्, च, भवति, अत्र समुच्चयः तुल्ययोगिता चालङ्कारौ । वसन्ततिलकं वृत्तम् ।। १६ ।।

विमर्श--यहाँ यज्ञोपवीत के उत्कर्ष के प्रति बहुत कारणों का निर्देश होने से समुच्चय अलंकार है । तथा 'भवति' इसमें उद्घाटन तथा परिवेष्टन के अन्वय से तुल्ययोगिता अलंकार भी हैं । वसन्ततिलका छन्द है ।। १६ ।।

अर्थ--नाप कर सेन्ध लगाना प्रारम्भ करता हूँ । ( सेंध लगाकर और देखकर ) अब इस सेंध का एक ही ईंटा निकालना बाकी बचा है । हाय कष्ट है ! साँप ने काट लिया । ( जनेऊ से अंगुली को बांध कर विष के वेग=बढ़ने का अभिनय करता है, चिकित्सा करके ) अब स्वस्थ=ठीक हो गया हूँ । ( फिर सेंध कार्य करके और देख कर ) अरे दीपक जल रहा । जैसा कि--

अन्वयः--सुवर्णपिञ्जरा, सन्धिमुखेन, महीतले, निर्गता, पर्यन्ततमःसमावृता, प्रदीपस्य, शिखा, कषे, निवेशिता, सुवर्णस्य, रेखा, इव विभाति ॥ १७ ॥

२०६

मृच्छकटिकम्

(पुनः कर्म कृत्वा) समाप्तोऽयं सन्धिः। भवतु; प्रविशामि। अथवा न तावत् प्रविशामि, प्रतिपुरुषं निवेशयामि। (तथा कृत्वा।) अये! न कश्चित्। नमः कार्त्तिकेयाय। (प्रविश्य दृष्ट्वा च) अरे! पुरुषद्वयं सुप्तम्। भवतु, आत्मरक्षार्थं द्वारमुद्घाटयामि। कथं जीर्णत्वाद् गृहस्य विरौति कपाटम्। तद् यावत् सलिलमन्वेषयामि। क्व नु खलु सलिलं भविष्यति? (इतस्ततो दृष्ट्वा सलिलं गृहीत्वा क्षिपन् सशङ्कम् ) मा तावत् भूमौ पतत्


शब्दार्थसुवर्णपिञ्जरा=सोने के समान पिङ्गल वर्ण वाली, सन्धिमुखेन=सेंध के रास्ते से, छिद्र से, महीतले=भूतल पर, निर्गता=निकली हुई, पर्यन्ततमस्समावृता=चारो ओर अन्धकार से घिरी हुई, प्रदीपस्य=दीपक की, शिखा=कान्ति, रोशनी, कषे=कसौटी पर, निवेशिता=खींची गई, कसी गई, सुवर्णस्य=सोने की, रेखा=लकीर के, इव=समान, विभाति=शोभित हो रही है ॥ १७ ॥

अर्थ—सोने के समान पिङ्गलवर्णवाली, सेंध के रास्ते से पृथ्वी पर निकलने वाली, चारो ओर अन्धकार से घिरी हुई, दीपक की कान्ति=रोशनी, कसौटी पर खींची गई सोने की रेखा के समान शोभित हो रही है ॥ १७ ॥

टीकासन्धिमार्गविनिर्गतं दीपप्रभासौन्दर्यं वर्णयन्नाह—शिखेति। सुवर्णपिञ्जरा=स्वर्णवत् पिङ्गलवर्णा, सन्धिमुखेन=सन्धिविवरेण, महीतले=भूतले, बाह्यप्रदेशे इत्यर्थः, निर्गता=निःसृता, पर्यन्ततमःसमावृता=पर्यन्तेषु=प्रान्तप्रदेशेषु चतुष्पाश्र्वेषु, परिवेष्टिता, प्रदीपस्य=दीपकस्य, शिखा=कान्तिः, प्रकाश इति भावः, कषे=परीक्षणपाषाणे, निवेशिता=कषिता, अर्पिता, सुवर्णस्य=कनकस्य, रेखा=लेखा, इव=यथा, विभाति=शोभते, उपमालंकारः, वंशस्थं वृत्तम् ॥ १७ ॥

विमर्शसन्धिमुखेन निर्गता—भीतर जलने वाले दीपक की जो रोशनी सेंध के माध्यम से बाहर पृथ्वी पर पतली रेखा के समान दिखाई दे रही है उस की वैसी ही शोभा है जैसी कसौटी पर खींची गई सोने की रेखा की। इस प्रकार शिखा और रेखा का साम्य होने से उपमा अलंकार है। पिञ्जरा—पीला लाल मिश्रित रंग। वंशस्थ छन्द है ॥ १७ ॥

अर्थ(फिर सेंध फोड़कर) अब सेंध बन चुकी है। अच्छा, अब प्रवेश करता हूँ। अथवा पहले स्वयं प्रवेश नहीं करता हूँ, नकली पुरुष को प्रवेश कराता हूँ। (वैसा करके) अरे! कोई नहीं है। कार्त्तिकेय को नमस्कार है। (प्रवेश करके और देखकर) अरे, दो लोग सो रहे हैं। अच्छा अपनी रक्षा के लिये दरवाजा खोलता हूँ। क्यों, घर पुराना होने के कारण किवाड़ा आवाज कर रहा है। तो तब तक पानी खोजता हूँ। (इधर उधर देखकर पानी लेकर गिराता हुआ शङ्कित होते हुये) जमीन पर गिरता हुआ (यह पानी) आवाज पैदा न

तृतीयोऽङ्कः२०७

शब्दमुत्पादयेत् । ( पृष्ठेन प्रतीक्ष्य कपाटमुद्घाट्य । ) भवतु, एवं तावदिदानीं परीक्षे किं लक्ष्यसुप्तम् उत परमार्थसुप्तमिदं द्वयम् ? ( त्रासयित्वा परीक्ष्य च ) अये ! परमार्थसुप्तेनानेन भवितव्यम् । तथाहि—

निःश्वासोऽस्य न शङ्कितः सुविशदः तुल्यान्तरं वर्त्तते
दृष्टिर्गाढनिमीलिता न विकला नाभ्यन्तरे चञ्चला ।
गात्रं स्रस्तशरीरसन्धिशिथिलं शय्याप्रमाणाधिकं
दीपञ्चापि न मर्षयेदभिमुखं स्याल्लक्ष्यसुप्तं यदि ॥ १८ ॥

करे। तो ऐसा करूँ। ( पीठ से सहारे से किवाड़ को हटाकर अथवा पीछे देखकर और खोलकर ) अच्छा, अब इस प्रकार से परीक्षा लेता हूँ कि ये दोनों क्या छल से सोये हुये हैं अथवा वास्तव में सोये हुये हैं ? ( डराकर और परीक्षा करके ) अरे ये दोनों वास्तव में सोये हुये हैं, जैसा कि—

अन्वयः— अस्य, निःश्वासः, शङ्कितः, न, ( अपि तु ) सुविशदः, तुल्यान्तरम्, वर्तते, दृष्टिः, गाढनिमीलिता, ( अस्ति ), विकला, न, अभ्यन्तरे, चञ्चला, न, वर्तते, गात्रम्, स्रस्तशरीरसन्धिशिथिलम्, शय्याप्रमाणाधिकम्, च, ( वर्तते, ) यदि, लक्ष्यसुप्तम्, स्यात्, तदा, अभिमुखम्, दीपम्, च, अपि, न, मर्षयेत् ॥ १८ ॥

शब्दार्थ— अस्य = सोये हुये पुरुषद्वय का, निःश्वासः = सांस लेना, शङ्कितः = शङ्कायुक्त, न = नहीं ( अर्थात् स्वाभाविक गति से चलने वाला है ) सुविशदः = साफ साफ, तुल्यान्तरम् = समान अन्तर वाली, वर्तते = है, दृष्टिः = आँखें, गाढनिमीलिता = अच्छी प्रकार से बन्द है, न विकला = व्याकुल नहीं है, और, न चञ्चला = न तो चञ्चल = फड़कने वाली ही है, गात्रम् = शरीर, स्रस्तशरीरसन्धिशिथिलम् = शरीर की सन्धियों = जोड़ों के ढीले होने से शिथिल, शय्याप्रमाणाधिकम् = पलंग की लम्बाई चौड़ाई से अधिक है, यदि लक्ष्यसुप्तम् = यदि बहाने से सोया हुआ होता, तदा = तब तो, अभिमुखम् = सामने जलते हुये, दीपम् = दीपक को, अपि = भी, न = नहीं, मर्षयेत् = सहन कर पाता ॥ १८ ॥

अर्थ— दोनों व्यक्तियों का सांस लेना शंकायुक्त नहीं है, साफ साफ है और उनमें समान अन्तर है। आँख अच्छी प्रकार बन्द है, न तो व्याकुल है और न भीतर चञ्चल है। शरीर के जोड़ों ( सन्धियों ) के ढीले हो जाने से शिथिल और पलंग के परिमाण की अपेक्षा अधिक अर्थात् पलंग से बाहर शरीर है। और यदि बहाने से सोये हुये होते तो सामने जलते हुये दीपक को भी सहन नहीं कर पाते। ( अतः वास्तव में ही सोये हैं ।) ॥ १८ ॥

टीका— पुरुषद्वयस्य परमार्थसुप्ततां साधयितुं परमार्थसुप्तिलक्षणानि वर्णयति—निःश्वास इति । अस्य = पुरुषद्वयस्य, निःश्वासः = नासिकारन्ध्रविनिर्गतः