भारतकोश
संग्रह पर लौटें

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

६३४ मृच्छकटिकम्

चारुदत्तः—शर्विलक ! योऽसौ पालकेन घोषादानीय निष्कारणं कूटागारे बद्ध आर्यकनामा त्वया मोचितः ?

शर्विलकः—यथाह तत्रभवान् ।

चारुदत्तः—प्रियं नः प्रियम् ।

शर्विलकः—प्रतिष्ठितमात्रेण तव सुहृदा आर्यकेण उज्जयिन्यां वेणातटे कुशावत्यां राज्यमतिसृष्टम् । तत् प्रतिमान्यतां प्रथमः सुहृत्प्रणयः । ( परिवृत्य ) अरे रे ! आनीयतामयं पापो राष्ट्रियशठः ।


अर्थ--शर्विलक-- पहले जो आपकी गाड़ी पर चढ़ कर [ आत्मरक्षार्थ ] आपकी शरण में पहुँचा था, उसी आर्यक ने आज विशाल यज्ञ [-शाला ] में राजा पालक को पशु के समान मार डाला ।। ५२ ।।

**टीका--**चारुदत्तस्य झटिति स्मरणाय पूर्वघटितं वृत्तान्तमुपवर्ण्यीयर्कं स्मारयति - त्वद्यानेति । यः=भवदपरिचितः आभीरपुत्रः आर्यकः, पुरा=पूर्वस्मिन् काले कदाचित्, त्वद्यानम्=तव शकटम्, समारुह्य=अज्ञातरूपेणारुह्य स्थित्वा, त्वाम्= दयालुं चारुदत्तम्, शरणम्=रक्षितारम्, गतः=प्राप्तः, भवता च दयालुस्वभावेन निगडादिनिर्मुक्तः कृतः सन् स्वाभीष्टं स्थानं प्रस्थितः आसीत्, अद्य=अस्मिन् दिने, तेन=भवदनुगृहीतेन तेनाभीरपुत्रेणार्यकेण, वितते=विशाले बहुजनसंकुले, यज्ञे=यज्ञमण्डपे इत्यर्थः, पशुवत्=यज्ञीयपशुतुल्यः, पालकः=एतन्नामा दुरात्मा राजा, हतः= मारितः । एवञ्च साम्प्रतं यो राजा जातः स भवतानुगृहीत आसीत् अतो न भवता कथमपि भेतव्यमिति तद्भावः । उपमालंकारः, पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ।। ५२ ।।

**अर्थ--चारुदत्त--**शर्विलक ! वह आर्यक नाम वाला जिसे पालक ने अहीरों की बस्ती से बिना कारण पकड़ कर घोर कैदखाने में बन्द कर दिया था, तुमने छुड़ाया था ?

**शर्विलक—**हाँ, जैसा आप कह रहे हैं ।

**चारुदत्त—**हमारे लिये बहुत अच्छी खबर है, बहुत अच्छी खबर ।

**शर्विलक—**राज्यसिंहासन पर बैठते ही आपके मित्र आर्यक ने उज्जयिनी में वेणा नदी [ कुशावती ] के तट पर राज्य आपको दान कर दिया । अतः मित्र की यह पहली प्रार्थना स्वीकार करे । ( घूम कर ) अरे, इस दुष्ट पापी राजा के साले को ले आओ ।

दशमोऽङ्कः ६३५

( नेपथ्ये )

यथाज्ञापयति शर्विलकः ।

शर्विलकः--आर्य ! नन्वयमार्यको राजा विज्ञापयति; इदं मया युष्मद्-गुणोपार्जितं राज्यम्, तदुपयुज्यताम् ।

चारुदत्तः--अस्मद्गुणोपार्जितं राज्यम् ?

( नेपथ्ये )

अरे रे राष्ट्रियश्यालक ! एह्येहि स्वस्याविनयस्य फलमनुभव ।

( ततः प्रविशति पुरुषैरधिष्ठितः पश्चाद्बाहुबद्धः शकारः । )

शकारः--हीमादिके ( हन्त ! )

एब्बं दूलमदिक्कन्ते उद्दामे विअ गद्दहे।
आणीदे क्खु हगे बद्धे हुडे अण्णे व्व दुक्कले ॥ ५३ ॥
( एवं दूरमतिक्रान्तः उद्दाम इव गर्दभः।
आनीतः खल्वहं बद्धः कुक्कुरोऽन्य इव दुष्करः ॥ ५३ ॥ )


( नेपथ्य में )---

शर्विलक की जैसी आज्ञा ।

शर्विलक--आर्य ! ये राजा आर्यक विज्ञापित ( निवेदित ) करते हैं कि आपके गुणों [ दया दाक्षिण्यादि ] के कारण यह राज्य प्राप्त हुआ है, अतः [ आप ] उपभोग करें ।

चारुदत्त--क्या हमारे गुणों से उपार्जित राज्य ?

( नेपथ्य में )—

( अरे, राजा के शाले ! आओ आओ, अपनी धूर्तता का फल भोगो । )

( इस के बाद लोगों द्वारा पकड़ा गया, पीछे बन्धे हुये हाथों वाला शकार प्रवेश करता है । )

**अन्वयः--**उद्दामः, गर्दभः, इव, एवम्, दूरम्, अतिक्रान्तः, अहम्, खलु, आनीतः, दुष्करः, अन्यः, कुक्कुरः, इव, बद्धः ॥ ५३ ॥

**शब्दार्थ--**उद्दामः=रस्सी से रहित (निकले हुये), गर्दभः=गधा, इव=के समान, एवम्=इतनी, दूरम्=दूर तक, अतिक्रान्तः=भगा हुआ, अहम्=मैं, खलु=निश्चय ही, आनीतः=ले आया गया हूँ, दुष्करः=दुष्ट, असाध्य, अन्यः=दूसरे, कुक्कुरः=कुत्ता, इव=के समान, बद्धः=बाँध दिया गया हूँ ॥५३॥

अर्थ--शकार--हाय !

रस्सी से छूटे हुये गधे के समान इतनी दूर तक भागा हुआ मैं ले आया गया हूँ। दुष्ट ( असाध्य ) दूसरे कुत्ते के समान बाँध दिया गया हूँ ॥५३॥

६३६ मृच्छकटिकम्

( दिशोऽवलोक्य ) शमन्तदो उवट्ठिदे एशे लट्ठिअबन्धे ता कं दाणि अशलणे शलणं वजामि ? ( विचिन्त्य ) भोदु, तं ज्जेव अव्भुववण्ण-शलणं-वत्सलं गच्छामि । ( इत्युपसृत्य ) अज्जचालुदत्त ! पलित्ताआहि । ( समन्तत उपस्थित एष राष्ट्रियबन्धः तत् कमिदानीमशरणः शरणं व्रजामि ? ) ( भवतु, तमेव अभ्युपपन्नशरणवत्सलं गच्छामि । ) ( आर्यचारुदत्त ! परित्रायस्व परित्रायस्व । ) ( इति पादयोः पतति । )
( नेपथ्ये )
अज्जचालुदत्त ! मुञ्च मुञ्च, वावादेम्ह एदं । ( आर्यचारुदत्त ! मुञ्च, मुञ्च, व्यापादयाम एतम् । )
शकारः--( चारुदत्तं प्रति ) भो अशलणशलणे ! पलित्ताआहि । ( भो अशरणशरण ! परित्रायस्व । )
चारुदत्तः--(सानुकम्पम्) अहह ! अभयमभयं शरणागतस्य ।
शर्विलकः--(सावेगम्) आः, अपनीयतामयं चारुदत्तपार्श्वात् । ( चारुदत्तं प्रति ) ननु उच्यतां किमस्य पापस्यानुष्ठीयतामिति ।


**टीका--**शकारः साम्प्रतमात्मानं गर्दभरूपेण कुक्कुररूपेण च प्रतिपादयति-एवमिति । उद्दामः=उद्गतः दाम=बन्धनरज्जुः यस्य तादृशः, गर्दभः=रासभः, इव=यथा, एवम्=पूर्वोक्तरूपेण, अत्र पर्यन्तं वा, अतिक्रान्तः=पलायितः, तथा, दुष्करः=दुष्टः, असाध्यो वा, अन्यः=अपरः, कुकुकुरः=श्वा, इव=यथा, अहम्=शकारः, बद्धः=संयमितः, अस्मि । एवञ्च साम्प्रतमहं गर्दभः कुक्कुरश्च सञ्जातः । पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ।।५३।।

अर्थ--( चारो ओर देखकर ) सभी ओर से राष्ट्रिय ( राजश्यालक ) का शत्रुवर्ग या बन्धन उपस्थित है । तो अब शरणहीन मैं किसकी शरण में जाऊँ ? ( सोंचकर ) शरण में आये हुये से प्रेम करनेवाले उन्हीं चारुदत्त की शरण में चलता हूँ । ( यह कह कर पास जाकर ) आर्य चारुदत्त ! रक्षा करो, रक्षा करो । ( यह कह कर पैरों पर गिर पड़ता है । )
( नेपथ्य में )
आर्य चारुदत्त ! छोड़ दो, छोड़ दो, हमलोग इसे मार डालते हैं ।
शकार--( चारुदत्त की ओर ) हे अशरणों के शरण ! मेरी रक्षा करो ।
चारुदत्त--( अनुकम्पा के साथ ) अहह ! शरण में आये हुये का अभय, अभय हो ।
शर्विलक--( आवेगपूर्वक ) ओह ! इसको चारुदत्त के पास से हटाओ । ( चारुदत्त की ओर ) अरे, बताइये इस पापी का क्या किया जाय ?

दशमोऽङ्कः ६३७

आकर्षन्तु सुबध्यैनं ? श्वभिः संखाद्यतामथ ? । शूले वा तिष्ठतामेषः पाट्यतां क्रकचेन वा ? ॥ ५४ ॥

चारुदत्त :— किमहमं यद् ब्रवीमि तत् क्रियते ? शर्विलकः— कोऽत्र सन्देहः ?

शकारः— भट्टालआ चालुदत्त ! शलणागदेम्हि, ता पलित्ताआहि पलित्ताआहि । जं तुए शलिशं, तं कलेहि । पुणो ण ईदिशं कलिश्शं । ( भट्टारक चारुदत्त ! शरणागतोऽस्मि, तत् परित्रायस्व परित्रायस्व । यत्तव सदृशम्, तत् कुरु, पुनर्न ईदृशं करिष्यामि । )


**अन्वयः—**एनम्, सुबध्य, [लोकाः ], आकर्षन्तु, अथ, श्वभिः, संखाद्यताम्, वा, एषः, शूले, तिष्ठताम्, वा, क्रकचेन, पाट्यताम् ॥५४॥

**शब्दार्थ—**एनम्=इस शकार को, सुबध्य=अच्छी तरह बांध कर, ( लोकाः=लोग ) आकर्षन्तु=खींचें, अथ=अथवा, श्वभिः=कुत्तों द्वारा, संखाद्यताम्=खा डाला जाय, वा=अथवा, एषः=यह, शूले=शूली पर, तिष्ठताम्=बैठ जाय, वा=अथवा, क्रकचेन=आरा से, पाट्यताम्=काट डाला जाय ॥५४॥

अर्थ—( लोग ) इसे अच्छी तरह बाँधकर खींचें । अथवा कुत्तों द्वारा खा लिया जाय अथवा शूली पर चढ़ जाय ( चढ़ा दिया जाय ) अथवा आरा से काट डाला जाय ? ॥५४॥

**टीका—**शकारस्य मृत्युं विधातुमनेकोपायान् प्रतिपादयति शर्विलकः आकर्षन्त्विति । एनम्=शकारम्, सुबध्य=सम्यग्रूपेण पादादिषु बद्ध्वेत्यर्थः, आकर्षन्तु=आकृष्य लोकाः मारयन्त्विति भावः, अथ=अथवा, श्वभिः=कुक्कुरैः, संखाद्यताम्=भक्ष्यताम्, एष =शकारः, शूले=मारणसाधनभूते लौह-यन्त्र-विशेषे, तिष्ठताम्=वर्तताम्, तत्रारोप्यैनं घ्नन्तु इति भावः, वा=अथवा, क्रकचेन=करपत्रेण, लौहस्य विदारणयन्त्रविशेषेणेत्यर्थः, पाट्यताम्=विदार्यताम् ।

क्वचित् ‘सुबद्ध्वा’ इति पाठः, सोऽशुद्धः, समासे सति क्त्वः ल्यपो दुर्वारत्वात्, ‘सुबध्य’ इत्येव भवितव्यम् । ‘तिष्ठताम्’ इत्यपि चिन्त्यम् ॥५४॥

**अर्थ—चारुदत्त—**क्या मैं जो कहूँगा वह किया जायगा ? **शर्विलक—**इसमें क्या सन्देह ? **शकारः—**स्वामी चारुदत्त ! मैं आपकी शरण में आया हूँ, अतः बचाइये बचाइये । जो आपके [ व्यक्तित्व ] के योग्य है वह करिये, अब फिर ऐसा कभी नहीं करूँगा !

६३८ मृच्छकटिकम्

( नेपथ्ये पौराः--वावादेह, किं णिमित्तं पादकी जीवावीअदि ? ) ( व्यापादयत, किं निमित्तं पातकी जीव्यते ? )

( वसन्तसेना वध्यमालां चारुदत्तस्य कण्ठादपनीय शकारस्योपरि क्षिपति । )

**शकारः--**गब्भदाशीधीए ! पशीद पशीद, ण उण मालेश्शं, ता पलित्ताआहि । ( गर्भदासीपुत्रि ! प्रसीद प्रसीद, न पुनर्मारयिष्यामि, तत् परित्रायस्व । )

**शर्विलकः--**अरे रे ! अपनयत । आर्यचारुदत्त ! आज्ञाप्यताम्--किमस्य पापस्यानुष्ठीयताम् ।

**चारुदत्तः--**किमहं यद् ब्रवीमि तत् क्रियते ?

**शर्विलकः--**कोऽत्र सन्देहः ।

**चारुदत्तः--**सत्यम् ?

**शर्विलकः--**सत्यम् ।

**चारुदत्तः--**यद्येवम्; शीघ्रमयम् --

**शर्विलकः--**किं हन्यताम् ?

**चारुदत्तः--**नहि नहि, मुच्यताम् ।

**शर्विलकः--**किमर्थम् ?


( नेपथ्य में )

**पुरवासी लोग—**मार डालो, यह पापी क्यों जीवित है ?

( वसन्तसेना चारुदत्त के गले से बध्यमाला को हटाकर शकार के ऊपर फेंक देती है । )

**शकार—**अरे गर्भकाल से ही दासी की बच्ची ! खुश हो जा, खुश हो जा, अब फिर नहीं मारूँगा । इस लिये रक्षा करो ।

**शर्विलक—**अरे रे ! हटाओ [ इसे ] । आर्य चारुदत्त ! आज्ञा दीजिये—इस पापी का क्या किया जाय ?

**चारुदत्त—**क्या जो मैं कहूँगा, वह किया जायगा ?

**शर्विलक—**इसमें क्या सन्देह ?

चारुदत्त— सच ?

शर्विलक— सच ।

**चारुदत्त—**यदि ऐसी बात है तब तो इसे शीघ्र......

**शर्विलक—**क्या मार डाला जाय ?

**चारुदत्त--**नहीं, नहीं, छोड़ दिया जाय ।

**शर्विलक--**किस लिये ?

दशमोऽङ्कः ६३६

चारुदत्त:

शत्रुः कृतापराधः शरणमुपेत्य पादयोः पतितः ।
शस्त्रेण न हन्तव्यः ... ... ... ... ... ... ... ॥

शर्विलकः-- एवं तर्हि श्वभिः खाद्यताम् ।

चारुदत्त:--

नहि
...... ...उपकारहतस्तु कर्त्तव्यः ॥ ५५ ॥

शर्विलक:-- अहो ! आश्चर्यम् । किं करोमि, वदत्वार्यः ।


चारुदत्त-- अपराध कर चुकने वाले शरण में आकर पैरों पर गिरे हुये शत्रु को शस्त्र से नहीं मारना चाहिये ।

शर्विलक-- ऐसा है तो कुत्तों द्वारा खिलवा दें ।

चारुदत्त:-- नहीं, उपकार द्वारा मरा हुआ करना चाहिये ।

अन्वयः-- [ यदि ], कृतापराधः, शत्रुः, शरणम्, उपेत्य, पादयोः, पतितः, ( तदा ), शस्त्रेण, न, हन्तव्यः, तु, उपकारहतः, कर्तव्यः ॥५५॥

शब्दार्थ-- [ यदि=यदि ] कृतापराधः=अपराध कर चुकने वाला अपराधी, शत्रु=दुश्मन, शरणम्=शरण में, उपेत्य=आकर, पादयोः=पैरों पर, पतितः=गिर पड़ा हो, [ तदा=तब ] शस्त्रेण=शस्त्र से, न=नहीं, हन्तव्यः=मारना चाहिये, तु=परन्तु, उपकारहतः=उपकार से मारा हुआ, कर्तव्यः=कर देना चाहिये ॥५५॥

अर्थ--चारुदत्त -

अपराधी भी शत्रु यदि शरण में आकर पैरों पर गिर पड़ा हो तो उसे शस्त्र से नहीं मारना चाहिये अपितु उपकार द्वारा मारा हुआ कर देना चाहिये अर्थात् उसका इतना उपकार कर देना चाहिये कि एहसान से ही मर जाय ॥५५॥

टीका-- कृतापराधिनं शत्रुं प्रति कथमाचरणीयमिति प्रतिपादयितुकामश्चारुदत्तः शकारस्य मुक्तये निर्दिशन्नाह - शत्रुरिति । कृतापराधः=पूर्वं विहितापराधः, शत्रुः=रिपुः, यदि=चेत्, शरणम्=रक्षकम्, उपेत्य=प्राप्य, पादयोः=चरणयोः, पतितः-लुठितः, जीवनदानभिक्षयेति भावः, तदा, शस्त्रेण=आयुधेन, न=नैव, हन्तव्यः=विनाशयः, उपकारेण=अनुग्रहप्रदर्शनेन, हतः=मारितः, कर्तव्यः=विधेयः, तस्मिन् एतावाननुग्रहो विधेयो येन स स्वयमेव लज्जामनुभूय स्वापराधं प्रति दुःखितो भूत्वा प्राणान् त्यजेदिति भावः । पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ॥५५॥

विमर्शः-- यहाँ चारुदत्त के चरित्र का उत्कर्ष अवर्णनीय है ॥५५॥

शर्विलक-- अहो ! आश्चर्य है । आर्य ! बताइये मैं क्या करूँ ।

६४० मृच्छकटिकम्

चारुदत्तः— तन्मुच्यताम् ।
शर्विलकः— मुक्तो भवतु ।
शकारः— हीमादिके । पच्चुज्जोविदेम्हि ।
( हन्त । प्रत्युज्जीवितोऽस्मि । ) ( इति पुरुषैः सह निष्क्रान्तः । )

( नेपथ्ये कलकलः )

पुनर्नेपथ्ये— एसा अज्जचारुदत्तस्स बहुआ अज्जा धूदा पदे वसणञ्चले विलगन्तं दारअं अक्खिवन्ती बाप्फभरिद-णअणेहि जणेहि णिवारिज्जमाणा पज्जलिदे पावए पविसदि । ( एषा आर्यचारुदत्तस्य वधूरायां धूता पदे वसनाञ्चले विलगन्तं दारकमाक्षिपन्ती बाष्पभरित-नयनैर्जनैर्निवार्यमाणा प्रज्वलिते पावके प्रविशति । )

शर्विलकः— ( आकर्ण्य नेपथ्याभिमुखमवलोक्य ) कथं चन्दनकः ? चन्दनक ! किमेतत् ?

चन्दनकः— ( प्रविश्य ) किं ण पेक्खदि अज्जो ? महाराअप्पासादं दक्खिणेण महन्तो जणसंमद्दो वट्ठदि । ( एसा-इत्यादि पुनः पठति ) कथिदं अ मए तीए, जधा—अज्जे ! मा साहसं करेहि, जीवादि अज्जचारुदत्तो त्ति । परन्तु दुक्ख-आववुडदाए को सुणेदि ? को पत्तिआअदि ! ( किं न प्रेक्षते आर्यः ? महाराजप्रासादं दक्षिणेन महान् जनसम्मर्दो वर्त्तते । ) (कथितञ्च मया तस्यै


चारुदत्त— तब छोड़ दीजिये ।
शर्विलक— मुक्त हो जाय । ( छोड़ दिया जाय । )
शकार— ओह ! फिर से जीवित हो गया । ( ऐसा कह कर लोगों के साथ निकल गया । )

( नेपथ्य में—कोलाहल )

फिर नेपथ्य में-यह आर्य चारुदत्त की धर्मपत्नी आर्या धूता पैरों पर वस्त्रों पर लिपटने वाले बालक को अलग करती हुई, आंसुओं से पूरित नेत्रों वाले लोगों के द्वारा रोकी जाती हुई ( भी ) जलती आग में घुस रही है ।

शर्विलक— ( सुनकर नेपथ्य की ओर देख कर ) क्या चन्दनक ? चन्दनक ! यह क्या है ?

चन्दनक— ( प्रवेश करके ) श्रीमान् नहीं देख रहे हैं क्या ? महाराज के महल की दाहिनी ओर लोगों की विशाल भीड़ है । ( यह आर्य चारुदत्त की पत्नी आग में प्रवेश कर रही है-इत्यादि दुबारा कहता है । ) मैंने उससे यह

दशमोऽङ्कः ६४१

यथा--'आर्ये ! मा साहसं कुरु, जीवति आर्यचारुदत्त' इति । परन्तु दुःखव्यापृततया कः शृणोति ? कः प्रत्ययते ? )

चारुदत्तः - (सोद्वेगम्) हा प्रिये ! जीवत्यपि मयि किमेतत् व्यवसितम् ? ( उद्धर्वमवलोक्य दीर्घं निश्वस्य च )

न महीतलस्थितिसहानि भवच्चरितानि चारुचरिते ! यदपि ।
उचितं तथापि परलोकसुखं न पतिव्रते ! तव विहाय पतिम् ॥ ५६ ॥
( इति मोहमुपगतः । )

कहा "आर्ये ! दुस्साहस मत करो, आर्य चारुदत्त जीवित हैं।" लेकिन दुःख से अति व्याकुल होने के कारण कौन सुनता है ? कौन विश्वास करता है ?

अन्वयः— हे चारुचरिते ! यदपि, भवच्चरितानि, महीतलस्थितिसहानि, न, तथापि, हे पतिव्रते ! पतिम्, विहाय, तव, परलोकसुखम्, न, उचितम् ॥५६॥

शब्दार्थ— हे चारुचरिते = हे सुन्दर चरित्रवाली [ प्रिये ], यदपि = यद्यपि, भवच्चरितानि = आपके चरित्र, महीतलस्थितिसहानि = पृथ्वी लोक में रहने के योग्य, न = नहीं हैं, अर्थात् स्वर्ग में रहने योग्य हैं, तथापि = फिर भी, हे पतिव्रते = हे पतिव्रता, पतिम् = (मुझ) पति को, विहाय = छोड़कर, तव = तुम्हारा, परलोकसुखम् = परलोक का सुख, न = नहीं, उचितम् = ठीक है ॥५६॥

अर्थ—चारुदत्त— ( उद्वेगसहित ) हाय प्रिये ! मेरे जीवित रहने पर भी ( तुमने ) यह क्या कर डाला ? ( ऊपर देख कर और लम्बी सांसें लेकर ) —

हे सुन्दर चरित्रवाली ! आपके चरित्र यद्यपि पृथिवीलोक में रहने के योग्य नहीं हैं अर्थात् स्वर्गादियोग्य हैं। फिर भी, हे पतिव्रते ! मुझ पति को छोड़ कर तुम्हारा ( अकेला ) स्वर्गसुख ( प्राप्त करना ) उचित नहीं है ॥५६॥

( ऐसा कह कर मूर्च्छित हो जाता है । )

टीका— स्वमृत्युवधं श्रुत्वा आत्मदाहाय प्रयतमानां पत्नीमाकर्ण्य तद्गुणान् स्मरन् विलपति-नेति। हे चारुचरिते ! = चारु = सुन्दरम्, प्रशस्यम् चरितम् = आचरणम्, यस्यास्तत्सम्बुद्धौ रूपम्, हे प्रशस्याचरणवति !, भवच्चरितानि = भवत्याः चरितानि = आचरणानि, यदपि = यद्यपि, महीतलस्थितिसहानि = महीतले = पृथ्वीतले, स्थितिम् = अवस्थानम्, तां सहन्ते = योग्यानि भवन्ति, पृथिवीलोकनिवास-योग्यानि, न = नैव, सन्ति = वर्तन्ते, तथापि = एवं सत्यपि, हे पतिव्रते = पतिः = भर्ता, भर्तुःशुश्रूषा एव व्रतम् = नियमः यस्यास्तत्सम्बुद्धौ, यद्वा पतिः व्रतमिव, यस्यास्तत्सम्बुद्धौ रूपम्, पतिम् = भतीरम् अग्न्यादिसाक्ष्येण पतिरूपेणांगीकृतम्, मामिति शेषः, विहाय = त्यक्त्वा, तव = भवत्याः, धूताया इत्यर्थः, परलोकसुखम् = परलोकसुखोपभोग इति भावः, न = नैव, उचितम् = प्रशंसनीयम्। एवञ्च मया सहैव त्वया प्राणा हातव्याः,

४१ मृ०

६४२ मृच्छकटिकम्

शर्विलकः--अहो ! प्रमादः ।

त्वरया सर्पणं तत्र मोहमार्योऽत्र चागतः ।
हा धिक् प्रयत्नवैकल्यं दृश्यते सर्वतोमुखम् ॥ ५७ ॥

येन आवयोः सहैव स्वर्गसुखप्राप्तिः स्यादिति भावः । प्रमिताक्षरा वृत्तम्, एतल्लक्षणम्--“प्रमिताक्षरा सजससैः कथिता ॥५६॥

विमर्श--अपनी पत्नी के आचरण से अत्यन्त प्रसन्न और सन्तुष्ट रहने वाला चारुदत्त उसी की मृत्यु का समाचार सुनकर अति व्याकुल हो जाता है। वसन्तसेना उसे मिल चुकी है फिर भी वह अपनी पतिव्रता पत्नी को किसी भी स्थिति में छोड़ना सहन नहीं कर सकता। वह उसे पतिव्रता के धर्मों का संकेत करके अकेले स्वर्ग-सुख-प्राप्ति का निषेध करता है। हारीत ने पतिव्रता का यह लक्षण किया है—

आर्त्तार्ते, मुदिता हृष्टे, प्रोषिते मलिना कृशा ।
मृते म्रियेत या पत्यौ सा स्त्री ज्ञेया पतिव्रता ॥५६॥

अन्वयः--तत्र, त्वरया, सर्पणम्, ( अपेक्षितम् ) अत्र, च, आर्यः, मोहम्, आगतः, हां धिक्, सर्वतोमुखम्, प्रयत्नवैकल्यम्, दृश्यते ॥५७॥

शब्दार्थ--तत्र=वहाँ [ आर्या धूता के पास ), त्वरया=जल्दीसे, सर्पणम्=पहुँचना, ( अपेक्षितम्=अपेक्षित, है) च=और, अत्र=यहाँ, आर्यः=श्रीमान्, चारुदत्त, मोहम्=मूर्च्छा को, आगतः=प्राप्त हो गये, मूर्छित हो गये, हा धिक् !=हाय धिक्कार है, सर्वतोमुखम्=सभी ओर, प्रयत्नवैकल्यम्=प्रयासों की विफलता, दृश्यते=दिखाई पड़ रही है ॥५७॥

अर्थ--शर्विलक--हाय ! बहुत बड़ी असावधानी ( हो गयी ) ।

वहाँ ( आर्या धूता के पास ) जल्दी जाना ( अपेक्षित ) है और यहाँ आर्य ( चारुदत्त ) मूर्छित हो गये हैं। हाय धिक्कार है, सभी ओर प्रयासों की विफलता दिखाई दे रही है ॥५७॥

टीका--मूर्च्छितस्य चारुदत्तस्य धूतासमीपे गमनमतिदुष्करमिति तस्याः प्राणरक्षणं दुःशकमिति विचिन्त्य शर्विलकः स्वप्रयासवैकल्यं विलोकयन् आह--त्वरयेति । तत्र=तस्मिन् स्थाने यत्रार्या धूता अग्नौ प्रविश्य स्वप्राणान् परित्यक्तुं प्रयतमानावस्ति, त्वरया=अतिशीघ्रमेव, सर्पणम्=गमनम्, अपेक्षितम्, च=किन्तु, अत्र=अस्मिन् स्थाने, आर्यः=श्रीमान् चारुदत्त:, मोहम्=मूर्च्छाम्, आगतः=उपगतः, एवञ्च मूर्च्छितः सः स्वपत्न्याः रक्षणं कथं करिष्यतीति भावः, हा धिक्=हा कष्टम्, सर्वतोमुखम्=सर्वस्मिन् वस्तुनि, मुखम्=प्रारम्भः, प्रसक्तिर्वा यस्य तत्, सर्वतो-

दशमोऽङ्कः ६४३

वसन्तसेना--समस्ससिदु अज्जो। तत्थ गदुअ जीवावेदु अज्जं। अण्णधा अधीरत्तणेण अणत्थो सम्भावीयदि। (समाश्वसितु आर्यः। तत्र गत्वा जीवयतु आर्याम्। अन्यथा अधीरत्वेन अनर्थः सम्भाव्यते।)

चारुदत्तः--(समाश्र्वस्य सहसोत्थाय) हा प्रिये! क्वासि? देहि मे प्रति-वचनम्।

चन्दनकः--इदो इदो अज्जो। (इत इत आर्यः।)

(इति सर्वे परिक्रामन्ति।)

(ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टा धूता चेलाञ्चलमाकर्षन् विदूषकेनानुगम्यमानो रोहसेनो रदनिका च।)

धूता--(सास्रम्) जाद! मुञ्चेहि मं, मा विग्धं करेहि। भीआमि अज्जउत्तस्स अमङ्गलाकण्णणादो। (जात! मुञ्च माम्, मा विघ्नं कुरु, बिभेमि आर्यपुत्रस्य अमङ्गलाकर्णनात्।) (इत्युत्थाय अञ्चलमाकृष्य पावकाभिमुखं परिक्रामति।)

रोहसेनः--माद अज्जए! पडिवालेहि मं, तुए विणा ण सक्कुणोमि जीविदं धारेदुं। (मातरायें! प्रतिपालय माम्, त्वया विना न शक्नोमि जीवितं धारयितुम्।) (इति त्वरितमुपसृत्य पुनरञ्चलं गृह्णाति।)


गमीत्यर्थः, प्रयत्नानाम्=मम प्रयासानाम्, वैफल्यम्=विफलता, दृश्यते=विलोक्‍यते। एवञ्चात्र मया किंकरणीयमिति विचारयितुं न शक्यते। पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ॥५७॥

**अर्थ--वसन्तसेना--**आर्य धैर्य धारण करें। वहाँ जाकर आर्या [धूता] को जीवनदान करें। नहीं तो अधीर होने से अनर्थ [मृत्यु] की सम्भावना है।

चारुदत्त--(धैर्य धारण करके अचानक उठकर) हा प्रिये! कहाँ हो? मुझे उत्तर दो।

चन्दनक--इधर, इधर आइये आर्य!

(यह कहकर सभी घूमते हैं।)

(इसके बाद पहले बतलायी गयी अवस्थावाली धूता, वस्त्र के छोर को खींचता हुआ और विदूषक द्वारा अनुसरण किया जाता हुआ रोहसेन तथा रदनिका प्रवेश करते हैं।)

धूता--(आंसुओं के सहित) बेटा! मुझे छोड़ दो, विघ्न मत करो, आर्यपुत्र के अमङ्गल [मृत्युसमाचार] को सुनने से डरती हूँ। (ऐसा कहकर उठकर आँचल छुड़ाकर आग की ओर बढ़ती है।)

रोहसेन--मां आर्ये! मुझे पालो (या मेरी प्रतीक्षा करो।) तुम्हारे बिना मैं जीवनधारण नहीं कर सकता। (ऐसा कह कर शीघ्र ही पास जाकर फिर आँचल पकड़ लेता है।)

६४४मृच्छकटिकम्

विदूषकः--भोदीए दाव वम्हणीए भिण्णत्तणेण चिदाधिरोहणं पावं उदाहरन्ति रिसिओ । ( भवत्यास्तावत् ब्राह्मण्या भिन्नत्वेन चिताधिरोहणं पापमुदाहरन्ति ऋषयः । )

धूता--वरं पावाचरणं, ण उण अज्जउत्तस्स अमङ्गलाकण्णणं । ( वरं पापाचरणम्, न पुनरार्यपुत्रस्य अमङ्गलाकर्णनम् । )

शर्विलकः--(पुरोऽवलोक्य) आसन्नहुतवहा आर्या । तत् त्वर्यतां त्वर्यताम् । ( चारुदत्तः त्वरितं परिक्रामति । )

धूता--रअणिए ! अवलम्ब दारअं, जाव अहं समीहिदं करेमि । ( रदनिके ! अवलम्बस्व दारकम्, यावदहं समीहितं करोमि । )

चेटी--( सकरुणम् ) अहं पि जधोपदेसिणि म्हि भट्टिणीए । ( अहमपि यथोपदेशिन्यस्मि भर्त्र्याः । )

धूता--( विदूषकमवलोक्य ) अज्जो दाव अवलम्बेदु । ( आर्यस्तावदबलम्बताम् । )

विदूषकः-(सावेगम्) समीहिद-सिद्धिाए पउत्तेण बम्हणो अग्गदो कदव्वो । अदो भोदीए अहं अग्गणी होमि । (समीहितसिद्धये प्रवृत्तेन ब्राह्मणः अग्रतः कर्त्तव्यः । अतो भवत्या अहमग्रणीर्भवामि । )


विदूषक--आप ब्राह्मणी का ( पति से ) अलग होकर अर्थात् अकेले चिता पर चढ़ना ऋषि लोग पाप कहते हैं ।

धूता--पाप कर लेना अच्छा है न कि आर्यपुत्र का अमंगल ( मृत्युसमाचार ) सुनना ।

शर्विलक--( सामने देखकर ) आर्या आग के समीप ( जा चुकी ) हैं । अतः जल्दी करो जल्दी करो ।

( चारुदत्त जल्दी-जल्दी चलने लगता है । )

धूता--रदनिका ! बच्चे को पकड़ो, तब तक मैं अपना अभीष्ट ( अग्नि प्रवेश ) कर लूं ।

चेटी--( करुणापूर्वक ) आप जैसा कह रही हैं वैसा ही मैं भी आपसे कहने वाली हूँ । अर्थात् मुझे पहले आग में प्रवेश कर लेने दो, आप बच्चे को पकड़िये ।

धूता--( विदूषक की ओर देखकर ) तो आर्य ! आप ही पकड़ लीजिये ।

विदूषक--( घबड़ाहट के साथ ) अभीष्ट की सिद्धि के लिये ब्राह्मण को आगे करना चाहिये । अतः मैं आपके आगे-आगे चलता हूँ ।

दशमोऽङ्कः ६४५

धूता—कधं पच्चादिट्ट म्हि दुवेहि । (बालकमालिङ्ग्य) जाद ! तुमं ज्जेव पज्जवट्टावेहि अत्ताणं अम्हाणं तिलोदअदाणाअ अदिक्वन्ते किं मणोरहेहिं । (सनिःश्वासम्) ण क्खु अज्जउत्तो तुमं पज्जवट्टाविस्सदि । (कथं प्रत्यादिष्टास्मि द्वाभ्याम् । )( जात ! त्वमेव पर्यवस्थापय आत्मानम् अस्माकं तिलोदकदानाय । अतिक्रान्ते किं मनोरथैः । ) ( न खल्वार्यपुत्रस्त्वां पर्यवस्थापयिष्यति । )

चारुदत्तः—(आकर्ण्य सहोपसृत्य) अहमेव पर्यवस्थापयामि बालिशम् ।
( इति बालकं बाहुभ्यामुत्थाप्य वक्षसाऽऽलिङ्गति । )

धूता—( विलोक्य ) अम्महे ! अज्जउत्तस्स ज्जेव स्सरसञ्जोओ । (पुन-निपुणं निरूप्य सहर्षम्) दिट्ठिआ अज्जउत्तो ज्जेव एसो । पिअं मे पिअं (अहो ! आर्यपुत्रस्यैव स्वरसंयोगः । ) ( दिष्ट्या आर्यपुत्र एवैषः । प्रियं मे प्रियम् । )

बालकः —( विलोक्य सहर्षम् ) अम्हो ! आवुको मं परस्सजदि । ( धूतां प्रति ) अज्जए ! वड्ढवीअसि आवुको ज्जेव मं पज्जवट्टावेदि ! (इति प्रत्या-लिङ्गति ) ( अहो ! तातो मां परिष्वजति । ) ( आर्ये ! वर्द्धसे, तात एव मां पर्यवस्थापयति । )

चारुदत्तः—( धूतां प्रति )

हा प्रेयसि ! प्रेयसि विद्यमाने कोऽयं कठोरो व्यवसाय आसीत् ।
अम्भोजिनी लोचनमुद्रणं किं भानावनस्तंगमिते करोति ? ॥५८॥


धूता—क्या दोनों ने अस्वीकार कर दिया ? ( बच्चे का आलिङ्गन करके ) बेटा ! हम लोगों को तिलजल देने के लिये तुम्हीं अपने पर संयम रक्खो, अर्थात् जीवित रहने का धैर्य रखो । ( तुम्हारे ) मर जाने पर हम लोगों के मनोरथ व्यर्थ हो जायेंगे । आर्यपुत्र तुम्हारा पालन ( रक्षा ) नहीं कर पायेंगे ।

चारुदत्त—(सुनकर अचानक पास पहुँचकर) मैं ही बालक की रक्षा करूँगा ।
( यह कह कर बच्चे को हाथों से उठाकर हृदय से आलिंगन कराता है । )

धूता—( देखकर ) अरे, यह तो आर्यपुत्र की ही आवाज है । ( फिर अच्छी तरह देखकर हर्षसहित ) भाग्यवशात् यह आर्यपुत्र ही हैं । हमारा प्रिय है प्रिय है ।

बालक—(देखकर हर्षसहित ) अहो ! पिता जी मेरा आलिंगन करते हैं । ( धूता की ओर ) आर्ये ! वृद्धि हो रही है, पिता ही मेरा पालन कर रहे हैं । ( ऐसा कह-कह बदले में आलिंगन करता है । )

अन्वयः—हा प्रेयसि ! प्रेयसि, विद्यमाने, ( अपि ), कः, अयम्, कठोरः, व्यवसायः, आसीत्, किम्, भानौ, अनस्तङ्गमिते, ( अपि ), अम्भोजिनी, लोचन-मुद्रणम्, करोति ? ॥ ५८ ॥

६४६मृच्छकटिकम्

धूता— अज्जउत्त ! अदो ज्जेव सा अचेतणेत्ति चुम्बीअदि [ उच्ची-अदि ] । ( आर्यपुत्र ! अतएव सा अचेतनेति चुम्ब्यते [ उच्यते ] । )

विदूषकः—(दृष्ट्वा सहर्षम्) ही ही भो ! एदेहिं ज्जेव अच्छीहिं पिअव-अस्सो पेक्खीअदि । अहो ! सदीए पहवो जदो उजलणप्पवेश-व्यवसा-एण ज्जेव पिअसमागमं पाविदा । ( चारुदत्तं प्रति ) जेदु जेदु पिअवअस्सो । ( आश्चर्यं भोः ! एताभ्यामेवाक्षिभ्यां प्रियवयस्यः प्रेक्ष्यते । अहो ! सत्याः प्रभावः यतो ज्वलनप्रवेश-व्यवसायेनैव प्रियसमागमं प्रापिता । ) (जयतु जयतु प्रियवयस्यः । )


शब्दार्थ— हा प्रेयसि = हाय प्रियतमे !, प्रेयसि = प्रियतम अर्थात् मेरे, विद्य-माने = जीवित रहने पर भी, कः = कौन सा, अयम् = यह, कठोरः = कठोर, व्यवसायः = प्रयास, कार्य करने का विचार, आसीत् = था, किम् = क्या, भानौ = सूर्य के, अनस्तं-गमिते = अस्त न होने पर, ( अपि = भी ) अम्भोजिनी = कमलिनी, लोचनमुद्रणम् = ( पुष्परूपी ) नेत्र को बन्द, करोति = करती है ? ! । ५८ ।।

अर्थ--चारुदत्त-- ( धूर्ता की ओर ) -

हाय प्रियतमे ! मुझ प्रियतम के जीवित रहने पर भी यह कौन सा कठोर निर्णय या काम था । क्या सूर्य के अस्त न होने पर भी कमलिनी अपनी आंखें बन्द करती है ? ।। ५८ ।।

**टीका —**प्रियतमस्य मृत्युदण्डं श्रुत्वा तद्विरहमसहमाना सहसैव स्वान् प्राणान् परित्यक्तुमिच्छन्तीं धूतामविमृश्यकारित्वेन सादरमनुयुङ्क्ते—हा प्रेयसीति । हा = इदं शोकसूचकमव्ययम्, प्रेयसि = प्रियतमे, प्रेयसि = प्राणादपि प्रेयसि पत्यो मयि, विद्यमाने = वर्तमाने, जीवति सतीत्यर्थः, कः = कीदृशः अयम् = एषः, त्वयाऽ-नुष्ठीयमानः, व्यवसायः = उद्योग अग्निनप्रवेशरूप इत्यर्थः, आसीत् ? सर्वथाऽनुचितोऽ-विवेकपूर्णश्चास्ति, भानौ = सूर्ये, अनस्तङ्गमिते = अस्ताचलशिखरे अनधिष्ठिते, यद्वा विधिना तत्र अप्रापिते सत्व, अम्भोजिनी = कमलिनी, लोचनमुद्रणम् = नेत्रनिमीलनम्, पद्मसंकोचमित्यर्थः, करोति किम् = विदधाति किम् ? नैव करोतीति भावः । एवमेव मयि जीवत्यपि त्वया प्राणपरित्यागस्य व्यवसायः सर्वथाऽविवेकपूर्ण एवेति त्वया ज्ञेयम् । ‘अनस्तंगमिते’ इत्यत्र नञः समस्तप्रयोगे तदर्थस्य प्राधान्यानवगमाद् अविमृष्ट-विधेयांशरूपो दोष इति जीवानन्दः । दृष्टान्तालंकारः, इन्द्रवज्रा वृत्तम् ।। ५८ ।।

**अर्थ--धूता--**आर्यपुत्र ! इसी लिये तो वह अचेतन ऐसा कही जाती है ।

विदूषक--(देखकर, हर्षसहित) हा, हा, अरे ! इन्हीं आंखों से प्रिय मित्र को देख रहा हूँ। अहो ! सती का प्रभाव, जो अग्नि में प्रवेश के उपक्रम से ही प्रिय-समागम को प्राप्त करा दी गई । ( चारुदत्त के प्रति ) प्रिय मित्र की जय हो, जय हो ।

दशमोऽङ्कः ६४७

**चारुदत्तः—**एहि मैत्रेय ! (इत्यालिङ्गति ।)

**चेटी—**अहो ! संविधाणं । अज्ज ! वन्दामि । (अहो ! संविधानकम् । आर्य ! वन्दे ।) ( इति चारुदत्तस्य पादयोः पतिता । )

चारुदत्तः— ( पृष्ठे करं दत्त्वा ) रदनिके ! उत्तिष्ठ । ( इत्युत्थापयति । )

धूता— (वसन्तसेनां दृष्ट्वा ) दिट्ठिआ कुसलिणो बहिणीआ ? ( दिष्ट्या कुशलिनी भगिनी ? )

**वसन्तसेना—**अहुणा कुसलिणो संवृत्ताम्हि । ( अधुना कुशलिनी संवृत्तास्मि । ) ( इत्यन्योन्यमालिङ्गतः । )

**शर्विलकः—**दिष्टया जीवितसुहृद्वर्ग आर्यः ।

**चारुदत्तः—**युष्मत्प्रसादेन ।

**शर्विलकः—**आर्ये वसन्तसेने ! परितुष्टो राजा भवतीं वधूशब्देनानुगृह्णाति ।

**वसन्तसेना—**अज्ज ! किदत्थम्हि । ( आर्ये ! कृतार्थास्मि । )

शर्विलकः— ( वसन्तसेना मवगुण्ठ्य चारुदत्तं प्रति ) आर्य ! किमस्य भिक्षोः क्रियताम् ?

**चारुदत्तः—**भिक्षो ! किं तव बहुमतम् ?


**चारुदत्तः—**आओ मैत्रेय ! ( यह कहकर आलिंगन करता है । )

**चेटी—**अहो ! कैसा शुभ संयोग बना है । आर्य ! प्रणाम करती हूँ । ( यह कहकर चारुदत्त के पैरों पर गिर जाती है । )

चारुदत्त— ( पीठ पर हाथ रखकर ) रदनिका ! उठो । ( यह कह कर उठाता है । )

धूता— ( वसन्तसेना को देखकर ) सौभाग्यवश बहिन कुशलतायुक्त हैं ?

**वसन्तसेना—**अब कुशलयुक्त हो गयी हूँ । ( यह कह कर एक दूसरे का आलिंगन करती हैं । )

**शर्विलक—**सौभाग्यवश आर्य सुहृद्वर्गसहित जीवित हैं ।

**चारुदत्त—**तुम्हारी अनुकम्पा से ।

**शर्विलक—**सम्माननीय वसन्तसेना जी ! प्रसन्न राजा ( आर्यक ) आपको 'वधू' शब्द से अनुगृहीत ( अलंकृत ) कर रहे हैं ।

**वसन्तसेना—**आर्य ! मैं कृतार्थ हो गयी हूँ ।

शर्विलक— ( वसन्तसेना को घूंघट युक्त बनाकर चारुदत्त की ओर ) आर्य ! इस भिक्षु का क्या किया जाय ?

**चारुदत्त—**भिक्षु ! तुम्हारा सबसे अधिक अभीष्ट क्या है ?

६४८ | मृच्छकटिकम्

भिक्षुः-इमं ईद्दिशं अणिच्चत्तणं पेक्खिअ दिउणे मे पव्वज्जाए बहुमाणे संवुत्ते । (इदमीदृशमनित्यत्वं प्रेक्ष्य द्विगुणो मे प्रव्रज्यायां बहुमानः संवृत्तः ।)

चारुदत्तः-सखे ! दृढोऽस्य निश्चयः । तत्पृथिव्याः सर्वविहारेषु कुलपतिरयं क्रियताम् ।

शर्विलकः यथाह आर्य ।

भिक्षुः--पिअं णो पिअं । ( प्रियं नः प्रियम् । )

वसन्तसेना--सम्पदं जीवाविदम्हि । ( साम्प्रतं जीवापितास्मि । )

शर्विलकः--स्थावरकस्य किं क्रियताम् ?

चारुदत्तः--सुवृत्त अदासो भवतु । ते चाण्डालाः सर्वचाण्डालानामधिपतयो भवन्तु । चन्दनकः पृथिवीदण्डपालको भवतु । तस्य राष्ट्रियश्यालस्य यथैव क्रिया पूर्व्वमासीत्, वर्त्तमाने तथैवास्तु ।

शर्विलकः--एवं यथाह आर्य्यः । परमेनं मुञ्च मुञ्च, व्यापपादयामि ।

चारुदत्तः-( अभयं शरणागतस्य । 'शत्रुः कृतापराधः' १०।५५ इत्यादि पद्यं पठति । )

शर्विलकः-तदुच्यतां किं ते भूयः प्रियं करोमि ?


भिक्षु-इस ऐसी अनित्यता को देखकर संन्यास में मेरा दुगुना अनुराग बढ़ गया है ।

चारुदत्त--मित्र ! इसका दृढ़ निश्चय है । इसलिये इसे पृथिवी पर सभी बौद्ध-विहारों का कुलपति बना दिया जाय ।

शर्विलक-आर्य की जैसी आज्ञा ।

भिक्षु-हमारे लिये प्रिय है, प्रिय है ।

वसन्तसेना - अब मैं जीवित करा दी गयी हूँ ।

शर्विलक--स्थावरक का क्या किया जाय ?

चारुदत्त--सदाचारी यह नौकर न रहे । ( धनवान् बना दिया जाय । ) वे चाण्डाल सभी चाण्डालों के अधिपति ( राजा ) बना दिये जाँय । चन्दनक सारी पृथिवी के अपराधियों को दण्ड देने का अधिकारी बना दिया जाय । उस राजा के शाले शकार की गतिविधियाँ जैसी पहले थीं वैसी ही अब भी रहें ।

शर्विलक--श्रीमान् जैसा कहते हैं वैसा ही होगा, लेकिन इस ( शकार ) को छोड़ दीजिये, छोड़ दीजिये, मार डालता हूँ ।

चारुदत्त-शरण में आये हुये को अभयदान है ।

( अपराधी शत्रु शरण में आया हो उसे शस्त्र से नहीं मारना चाहिये अपि तु उपकार द्वारा मारा हुआ कर देना चाहिये । इत्यादि १०।५५ वाँ पद्य पढ़ता है । )

शर्विलक--तो बताइये आपका और कौन सा प्रिय करूँ ?

दशमोऽङ्कः६४९

चारुदत्तः—अतः परमपि प्रियमस्ति ?

लब्धा चारित्रशुद्धिश्चरणनिपतितः शत्रुरप्येष मुक्तः प्रोत्खातारातिमूलः प्रियसुहृदचलामार्यकः शास्ति राजा। प्राप्ता भूयः प्रियेयं प्रियसुहृदि भवान् सङ्गतो मे वयस्यो लभ्यं किञ्चातिरिक्तं यदपरमधुना प्रार्थयेऽहं भवन्तम् ॥५६॥

**अन्वयः—**चारित्रशुद्धिः, लब्धा, चरणनिपतितः, एषः, शत्रुः, अपि, मुक्तः, प्रोत्खातारातिमूलः, प्रियसुहृत्, आर्यकः, राजा, (सन्), अचलाम्, शास्ति, इयम्, प्रिया, भूयः, प्राप्ता, मे, वयस्यः, भवान्, प्रियसुहृदि, संगतम्, अतिरिक्तम्, च, किम्, लभ्यम्, यत्, अपरम्, अधुना, अहम्, भवन्तम्, प्रार्थये ॥ ५६ ॥

**शब्दार्थ—**चारित्रशुद्धिः=चरित्र की शुद्धता, निर्दोषता, लब्धा=प्राप्त हो गयी, चरणनिपतितः=पैरों पर गिरा हुआ, एषः=यह, शत्रुः=दुश्मन, शकार, अपि=भी, मुक्तः=छूट गया, प्रोत्खातारातिमूलः=शत्रु के मूल=राजा पालक को नष्ट कर देने वाला, प्रियसुहृद्=प्रिय मित्र, आर्यकः=आर्यक, राजा=राजा, शासक, (सन्=होता हुआ ), अचलाम्=पृथिवी का, शास्ति=शासन कर रहा है, इयम्=यह, प्रिया=प्रेयसी ( वसन्तसेना ), भूयः=फिर, प्राप्ता=मिल गयी, मे=मेरे, वयस्यः=प्रिय, भवान्=आप, प्रियसुहृदि=प्रिय मित्र आर्यक अथवा मेरे ( साथ ) में, संगतः=मिल गये, च=और, अतिरिक्तम्=बाकी, अधिक, किम्=क्या, लभ्यम्=प्राप्त करने योग्य है, यत्=जो, अपरम्=दूसरा, अधुना=इस समय, अहम्=मैं, भवन्तम्=आपसे, प्रार्थये=मागूँ ॥ ५६ ॥

**अर्थ—चारुदत्त—**इससे अधिक प्रिय भी कुछ है ?

(झूठे आरोप से दूषित) चरित्र की शुद्धता (निर्दोषता) प्राप्त हो गयी। पैरों पर गिरा हुआ यह शत्रु (शकार) भी छोड़ दिया गया। शत्रुओं के मूल-भूत राजा पालक को नष्ट कर देने वाला प्रिय मित्र आर्यक राजा होकर पृथिवी का शासन कर रहा है। यह प्रेयसी (वसन्तसेना) फिर से मिल गयी। मेरे मित्र आप प्रिय मित्र (आर्यक अथवा मेरे) के साथ मिल गये। और अब क्या प्राप्त करना शेष है जो दूसरा इस समय मैं आपसे मागूँ ॥ ५६ ॥

**टीका—**अभीप्सितानि सर्वाण्यपि वस्तूनि लब्धानि भाग्यवशात् । अतो नाधुना किमप्यवशिष्टं प्रार्थनीयमिति प्रतिपादयति—लब्धेति । चारित्रस्य=चरित्रमेव चारित्रम्, स्वार्थेऽण्, तस्य शुद्धिः=मिथ्या-वसन्तसेनाबधाभियोगात् मुक्तिरिति भावः, लब्धा=प्राप्ता, वसन्तसेनाप्राप्त्या तद्द्वकलंकात् मुक्तो जात इति भावः, चरणयोः=पादयोः, निपतितः=विलुण्ठितः प्राणरक्षार्थमिति भावः, एषः=पुरोवर्तमानोऽयम्, शत्रुः=रिपुः, शकार इत्यर्थः, अपि, मुक्तः=परित्रातः, मृत्युदण्डविधानमकृत्वैव

६५० | मृच्छकटिकम्

कांश्चित्तुच्छयति प्रपूरयति वा कांश्चिन्नयत्युन्नतिं कांश्चित् पातविधौ करोति च पुनः कांश्चिन्नयत्याकुलान् । अन्योन्यं प्रतिपक्षसंहतिमिमां लोकस्थितिं बोधय- न्नेष क्रीडति कूपयन्त्रघटिकान्यायप्रसक्तो विधिः ॥६०॥

परित्यक्तः, प्रोत्खातम् = उत्पादितम् अराटीनाम् = शत्रूणाम्, मूलम् = आदिः, आश्रय-स्थानमित्यर्थः, येन, सः, विनाशितरिपुमूलभूतपालकादिरिति भावः, प्रियसहृत् = प्रियं मित्रम्, आर्यकः = एतन्नामा आभीरपुत्रः, राजा = शासकः सन्, अचलाम् = पृथिवीम्, शास्ति = भुनक्ति, इयम् = एषा पुरोविद्यमाना, प्रिया = प्रियतमा, वसन्तसेना, भूयः = पुनः, प्राप्ता = सम्मिलिता, मे = मम, वयस्यः = सुहृद्, भवान् = त्वं शर्विलकः, प्रियसूहृदि = प्रियमित्रे आर्यके मयि वा, संगतः = मिलितः, अतिरिक्तम् = पूर्वोक्तादेः भिन्नम्, किं लभ्यम् = किं प्राप्यम्, न किमपि प्राप्यमिति भावः, यत् अपरम् = अन्यत्, अधुना = इदानीम्, अहम्, भवन्तम् = त्वाम्, उपकारिणं शर्विलकमित्यर्थः, प्रार्थये = याचे । सर्वाभीष्टसिद्धया न किमपि प्रार्थनीयमधुनावशिष्टमिति भावः। स्रग्धरा वृत्तम् ॥५९॥

अन्वयः —कूपयन्त्रघटिका-न्यायप्रसक्तः, एषः, विधिः, अन्योन्यम्, प्रतिपक्ष-संहतिम्, इमाम्, लोकस्थितिम्, बोधयन्, क्रीडति, [ एषः ], कांश्चित्, तुच्छयति, कांश्चित्, वा, प्रपूरयति, कांश्चित्, उन्नतिम्, नयति, कांश्चित् पातविधौ, करोति, पुनः, कांश्चित्, च, आकुलान्, नयति ॥६०॥

शब्दार्थकूपयन्त्रघटिका-न्याय-प्रसक्तः=कूपयन्त्र ( रेंहट ) की बाल्टियों की [ ऊपर नीचे जाने की ] पद्धति की नकल करने में लगा हुआ, एषः=यह, विधिः=भाग्य, अन्योन्यम्=परस्पर, प्रतिपक्षसंहतिम्=शत्रुओं अर्थात् धनवत्ता-निर्धनता, ऊँचापन-नीचापन आदि विरोधी धर्मों की, संहतिम्=समुदाय रूप, इमाम्=इस, लोकस्थितिम्=संसार की स्थिति को, बोधयन्=बतलाता हुआ, क्रीडति=खेलता है, (एषः=यह ), कांश्चित्=किन्हीं को, तुच्छयति=तुच्छ=रिक्त बना देता है, वा=अथवा, कांश्चित्=किन्हीं को, प्रपूरयति=खूब पूर्ण कर देता है, कांश्चित्=किन्हीं को, उन्नतिम्=उत्थान की ओर, नयति=ले जाता है, कांश्चित्=किन्हीं को, पातविधौ=पतन के मार्ग में, नीचे, करोति=कर देता है, पहुँचा देता है, =और, पुनः=फिर, कांश्चित्=किन्हीं को आकुलान्=व्याकुल, नयति=कर देता है ॥६०॥

अर्थ—कुआँ के रंहट की बाल्टियों की पद्धति को नकल करने वाला यह भाग्य परस्पर विरोधी धर्मों ( धनवत्ता और निर्धनता, ऊँचापन और नीचापन आदि ) की समूहरूप इस लोकस्थिति को बतलाता हुआ खेला करता है। यह किन्हीं को रिक्त ( तुच्छ ) बनाता है किन्हीं को भरा ( पूर्ण ) कर देता है।

दशमोऽङ्कः

६५१

तथापीदमस्तु
भरतवाक्यम् —

क्षीरिण्यः सन्तु गावो, भवतु वसुमती सर्वसंपन्नसस्या,
पर्जन्यः कालवर्षी, सकलजनमनोनन्दिनो वान्तु वाताः ।


किन्हीं को उन्नति की ओर ले जाता है, किन्हीं को पतन के रास्ते में नीचे पहुँचा देता है और किन्हीं को व्याकुल कर देता है ॥६०॥

टीका — स्वजीवनेऽपि विधेर्विविधप्रभावाननुभूय सर्वत्रैव तस्य माहात्म्यं निरूपयन् तस्य क्रीडनतुल्यत्वं प्रतिपादयति-कांश्चिदिति। कूपयन्त्रम् = कूपाज्जलनिः-सारणार्थं प्रयुज्यमानं विविधघटिकायुक्तं यन्त्रम् 'रहट' इति हिन्दीभाषायाम्, तस्य याः घटिकाः = क्षुद्रघटाः, तासां न्यायः = आचरणम्, पद्धतिर्वा तत्र प्रसक्तः = प्रवृत्तः, तद्वद्व्यवहारवर्ततेति भावः, “कूपयन्त्रम् = वार्युद्धरणयन्त्रं तस्य या घटिकास्तासां न्यायः = एकस्या अधोमज्जनमेकस्या रिक्तीभावः, एकस्या जलपूरणमिति रूपः, तत्र प्रसक्तः, विधिः क्रीडति” इति पृथिवीधरः। एषः = अयम्, विधिः = दैवम्, अन्योन्यम् = परस्परम् प्रतिपक्षाणाम् = विरोधिनाम् = धनिकत्वनिर्धनत्वादिविधर्माणाम्, संहतिम् = समूहरूषाम्, इमाम् = एताम्, सर्वैरेवानुभूयमानाम्, लोकस्थितिम् = संसारव्यवहारम्, बोधयन् = ज्ञापयन्, क्रीडति = दीव्यति, खेलतीति भावः। अयं विधिः, कांश्चित् = कियतो जनान्, तुच्छयति = रिक्तीकरोति, धनाद्यपहारेण सर्वविधशून्यं करोति 'तुच्छं करोतीत्यर्थे 'तत्करोति तदाचष्टे' इति णिच्, वा = अथवा, कांश्चित् जनान् प्रपूरयति = पूर्णान् करोति, धनादिभिरिति शेषः, कांश्चित् = कियतो जनान्, उन्नतिम् = उन्नत-पदम्, उन्नतावस्थाम्, नयति = प्रापयति, कांश्चित् = कियतो जनान्, पातविधौ = पतनमार्गे, करोति = विदधाति, अधः पातयतीति भावः, स्रग्धरा वृत्तम् ॥६०॥

विमर्श — खेती आदि के काम के लिये कुआँ से पानी निकालने के लिये 'रंहट' का प्रयोग किया जाता है। इसमें परस्पर अनेक बाल्टियां जुड़ी रहती हैं। जब पहिया चलता है तो कुछ ऊपर आ जाती हैं और उनका पानी गिर कर खेतों में जाता है। वही बाद में खाली हो कर नीचे जाती हैं और पहले गयी हुयी खाली बाल्टियां भरकर ऊपर आ जाती हैं। यही क्रम चलता रहता है। भाग्य भी संसार की यही दशा करता रहता है। किसी को खाली करता है, किसी को भरापूरा करता है, किसी को ऊपर लाता है तो किसी को नीचे गिरा देता है। चारुदत्त अपने जीवन में भाग्य की इस विलक्षणता का स्वयम् अनुभव कर चुका है। अतः वह अब इन घटनाओं से अति दुःखी या अति प्रसन्न नहीं होना चाहता ॥६०॥

अन्वयः — गावः, क्षीरिण्यः, सन्तु, वसुमती, सर्वसस्यसम्पन्ना, भवतु, पर्जन्यः, कालवर्षी, (भवतु) वाताः, सकलजनमनोनन्दिनः, [सन्तः], वान्तु, जन्मभाजः,

१५२ मृच्छकटिकम्

मोदन्तां जन्मभाजः, सततमभिमता ब्राह्मणाः सन्तु सन्तः
श्रीमन्तः, पान्तु पृथ्वीं प्रशमितरिपवो धर्मनिष्ठाश्च भूपाः ॥६१॥

( इति निष्क्रान्ताः सर्वे । )
संहारो नाम दशमोऽङ्कः ।
समाप्तं मृच्छकटिकम्
—०—

सततम्, मोदन्ताम्, ब्राह्मणाः, अभिमताः, सन्तु, सन्तः, श्रीमन्तः, सन्तु, भूपाः, च, प्रशमितरिपवः, धर्मनिष्ठाः, पृथिवीम्, पान्तु ॥६१॥

शब्दार्थ—गावः=गायें, क्षीरिण्यः=दूधवाली, सन्तु=हों, वसुती=पृथिवी, सर्व-सस्यसम्पन्ना=सभी प्रकार के धान्यों से परिपूर्ण, भवतु=हो, पर्जन्यः=मेघ, कालवर्षी=समय पर वर्षा करने वाला, [ भवतु=हो ], वाताः=हवायें, सकलजनमनोनन्दिनः=समस्तलोगों के मन को आनन्द देनेवाली, ( सन्तः=होती हुयीं ) वान्तु=बहें, बजें, जन्मभाजः=जन्म लेने वाले सभी प्राणी, सततम्=सदैव, मोदन्ताम्=खुश रहें, ब्राह्मणाः=ब्राह्मणलोग, अभिमताः=सब के प्रिय, सन्तु=हों, सन्तः=सदाचारी लोग, श्रीमन्तः=धनादिसम्पन्न, सन्तु=रहें, च=और, भूपाः=राजा लोग, प्रशमितरिपवः=शत्रुओं का शमन [नाश] करनेवाले, धर्मनिष्ठाः=धर्मपरायण, ( सन्तः=होते हुये ) पृथिवीम्=पृथ्वी का, पान्तु=पालन करें ॥ ६१ ॥

अर्थ—फिर भी, यह हो—

( भरतवाक्य )

गायें खूब दूध देने वालीं हों । पृथिवी ( सर्वविध ) धान्यों से परिपूर्ण हो । मेघ समय पर वर्षा करने वाला हो । हवायें सभी के मन को आनन्द देने वाली होती हुयी बहें । जन्म लेने वाले सभी प्राणी सदैव आनन्द प्राप्त करें, सुखी रहें । ब्राह्मण लोग सबके प्रिय बनें । सदाचारी लोग धनवान बनें । राजा लोग शत्रुओं का शमन करने वाले और धर्मपरायण होते हुये पृथिवी का पालन करें ॥ ६१ ॥

( यह कह कर सभी निकल जाते हैं । )
॥ इस प्रकार 'संहार' नामक दशम अंक समाप्त हुआ ॥
॥ इस प्रकार मृच्छकटिक समाप्त हुआ ॥

—: ० :—

दशमोऽङ्कः ६५३

टीका—गावः=सौरभेय्यः, क्षीरिण्यः=बहुदुग्धमत्यः, भूमार्थे इनिः, सन्तु=भवन्तु, दुग्धनिष्पन्नघृतादिभिरेवाज्यस्य निष्पादनात् यज्ञोपकारित्वम्, यज्ञेन च मेघादिसमुत्पत्तिः, तया च वृष्ट्या सस्योत्पत्तिरिति बोध्यम्, तदेवाह—वसुमती=रत्नगर्भा पृथिवी, सर्वसस्यैः=सर्वविधधान्यैः, सम्पन्ना=समृद्धिमती, विविधशस्य-परिपूर्णेत्यर्थः, भवतु=जायताम्, पर्जन्यः=मेघः, कालवर्षी=अपेक्षितकाले वृष्टिकारकः, भवतु, वाताः=पवनाः, सकलजनमनोनन्दिनः=सकलजनानाम्=समस्तलोकानाम्, मनांसि=चित्तानि, नन्दयन्ति=आनन्दयन्तीति तादृशाः, सन्तः, वान्तु=प्रवहन्तु, जन्मभाजः=उत्पत्तिमन्तः, जाताः प्राणिन इत्यर्थः, सततम्=निरन्तरम्, मोदन्ताम्=हृष्यन्तु, सुखिनो भवन्तु, सन्तः=सज्जनाः, श्रीमन्तः=धनादिसम्पन्नाः, सन्तु=भवन्तु, भूपाः=राजानः, प्रशमिताः=विनाशिताः, रिपवः=शत्रवः, यैस्तादृशाः, तथा, धर्म-निष्ठाः=धर्मपरायणाः पराक्रमिणः धार्मिकाश्च, सन्तः, पृथिवीम्=धरणीम्, स्वपाल्य-भूमिमित्यर्थः, पान्तु=रक्षन्तु। दण्ड्यान् दण्डयन् सज्जनान् रक्षन् परिपालयन्त्वित्यर्थः। अनेन प्रशस्तिर्नाम निर्वहण-सन्ध्यङ्गमपक्षिप्तम्। तदुक्तमादिभरते—'देवद्विजनृपादीनां प्रशस्तिः स्यात् प्रशंसनम्।' 'आदि-मध्यावसाने च कुर्यान्मङ्गलमि'ति वचनमनुसृत्य नाटकस्यान्ते मङ्गलं विहितमिति बोध्यम्। परिसंख्यालंकारः, स्रग्धरावृत्तम् ॥ ६१ ॥

विमर्श—प्रस्तुत श्लोक इस नाटक का अन्तिम वाक्य है। इसे भरतवाक्य कहा जाता है। इसमें सभी के कल्याण की कामना व्यक्त की जाती है। नाटक की समाप्ति हो जाने पर नट अपनी भूमिका को छोड़कर आचार्य भरत का रूप धारण कर मंगलवाक्य पढ़ता है। इसका विधान नाट्यशास्त्र में है—

'अन्ते काव्यस्य नित्यत्वात् कुर्यादाशिषमुत्तमाम्' ॥६१॥

॥ इस प्रकार जयशङ्कर-लाल-त्रिपाठि-विरचित 'भाव-प्रकाशिका' हिन्दीसंस्कृत-व्याख्या में मृच्छकटिक का दशम अङ्क समाप्त हुआ ॥

यत्प्रसादात् समाप्तेयं व्याख्या 'भावप्रकाशिका'।
विश्वनाथाय साम्बाय तस्मै भक्त्याहमर्पये ॥

॥ शुभं भूयात् ॥

---*---