नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

[ ८ ] दमयन्ती के केशकलाप से लेकर चरण पर्यन्त सर्वाङ्ग वर्णन २, २० से लेकर २, ६६ तक पढ़िए। शृङ्गार रस की सरसता देखते ही बनती है। पढ़नेवाला उस रस में आचूड सराबोर हो जाता है। सम्भोग शृङ्गार तथा विप्रलम्भ शृङ्गार कवियों के मनोरञ्जक विषय हैं। विप्रलम्भ के करुणमय वर्णन के बिना वे अपने को कृतकार्य नहीं समझते। श्रीहर्ष के काव्य में सम्भोग का प्रकाशमान रूप हमारे हृदय में हर्ष-कहार उत्पन्न करता है और विप्रलम्भ की करुणमूर्ति हमारे अन्तःकरण में उसी प्रकार करुणा उत्पन्न करती है, जिस प्रकार पराधीन भारत में पिकेटिङ्ग करती हुई महिलाओं के प्रति शासन-शकट का दुर्व्यवहार। श्रीहर्ष ने नल-दमयन्ती के सम्भोग वर्णन करने में पाठकों को सम्भोग की चासनी चखायी है। हंस को दूत बनाकर भेजने में नल ने उससे जो विरह-वेदना व्यक्त की है, उससे विप्रलम्भ की छटा देखते ही बनती है। हंस का विलाप (१, १३५ से १, १४२ तक) करुणरस का सर्वोत्तम निदर्शन है। हमारे कवि को इसमें पूर्णतया सफलता मिली है। हंस कितने मार्मिक शब्दों में कहता है— मदेकपुत्रा जननी जरातुरा नवप्रसूतिर्वरटा तपस्विनी। गतिस्तयोरेष जनस्तमर्दयन्नहो विधे ! त्वां करुणा रुणद्धि नो ॥ आप इसे ज्यों ज्यों पढ़ते जाइए त्यों त्यों हृदय पर इतना प्रभाव पड़ता है कि अन्त में आँखों को भी दो बूँद आँसू गिराना पड़ता है। धन्य है, कवि की वर्णनात्मक शैली को। कविता-शैली अपने ढंग की अनुपम है। वह कृत्रिम नहीं, प्रत्युत अलङ्कृत है। प्रत्येक वर्णन, प्रत्येक भाव साधारण शब्दों में (उवाच, अपश्यत्) न हो कर अलङ्कृत भाषा ( 'अमोचि चञ्चुपुटमौनमुद्रा'-३, ६६; 'अक्षिलक्षीचकार,— २, १०७) में है। अलङ्कारों के चयन में भी श्रीहर्ष ने कमाल किया है। उपमा के जो प्रधान गुण विषय को मर्मस्पर्शी एवं विशद बनाना, काव्य-सौन्दर्य को बढ़ाना आदि है— वे गुण श्रीहर्ष की रचना में पाये जाते हैं, उनका पूर्ण विकास उनकी अतुलनीय उपमाओं में हुआ है। उपमाओं की लड़ी टूटती नहीं, उनकी उपमाएं एक से एक बढ़ कर अद्वितीय कल्पनामयी हैं। उनकी उपमा की अनुरूपता तथा नवीनता

[ ६ ] के सम्बन्ध में निःसङ्कोच कहा जा सकता है कि अखिल संस्कृत-साहित्य-संसार में उसके टक्कर की दूसरी नहीं। प्रत्येक श्लोक में शब्दश्लेष किंवा अर्थश्लेष पाया जाता है। हमारे पण्डित-समाज में 'पञ्चनली' ( १३, ३४ ) तो प्रसिद्ध है— जहाँ एक श्लोक से पाँचों नलों का वर्णन किया गया है। क्या विश्व की किसी भी भाषा में यह सम्भव है ? श्रीहर्ष की कविता की शैली उत्कृष्ट वैदर्भी है। वैदर्भी की प्रशंसा में वे स्वयं कहते हैं कि— धन्यासि वैदर्भि ! गुणैरुदारैः ( ३, ११६ ) श्रीहर्ष की कविता नैसर्गिक सरिता के तुल्य है, कृत्रिम नहर की भाँति नहीं, जिसकी धारा का प्रवाह बड़े वेग से बहता चला जा रहा है। इनकी कविता में माधुर्य तथा प्रसाद गुण कूट-कूट कर भरे हुए हैं। सुन्दर अर्थों की कमनी- यता अतीव मुग्धकारिणी है। इनका काव्य मौलिक अर्थों की खान है; उसमें अर्थों का पिष्टपेषण नहीं; सर्वत्र नवीन अर्थों का समावेश है। स्थानाभाव के कारण उनकी कविताओं की बानगी और सूक्तियाँ नहीं दी जा रही हैं। आशा है, हमारे पाठक महोदय क्षमा करेंगे। म० म० मल्लिनाथ की 'जीवातु' टीका के साथ यह संस्करण प्रकाशित किया जा रहा है। मूल में आये हुए शब्दों को स्थूलाक्षरों में और टीका में आये हुए पर्यायवाची शब्दों को सूक्ष्माक्षरों में दिया गया है-जिस से प्रस्तुत संस्करण अन्वय स्पष्ट हो जाता है। इस अभिनव शैली से छात्रों का बड़ा उपकार होगा। छात्रों को मूल श्लोक लग जाय-इस अभिप्राय से मैंने श्लोकों का शब्दार्थ देते हुए, उन्हीं के दृष्टिकोण से हिन्दी में अनुवाद किया है। मैं अपने प्रयास में कहाँ तक सफल हुआ--इसकी परख विद्यार्थी गण अपनी निकष-ग्रावा पर करें। साथ ही जो इसमें त्रुटि रह गयी हो, उसके लिए बारम्बार क्षमा प्रार्थी हूँ। अन्त में उत्तर प्रदेशीय सरकार के सूचना तथा सिंचाई सचिव पण्डितवर श्री कमलापति त्रिपाठी जी को धन्यवाद देना अपना परम सौभाग्य समझता हूँ, जिन्होंने मेरी भेंट स्वीकार कर, अपने वंशक्रमानुगत सौजन्य का परिचय दिया है। काशी दीपावली सं० २००९ } मन्नालाल अभिमन्यु

ॐ श्रीमहागणाधिपतये नमः ॐ नैषधमहाकाव्यम् जीवातु-मदयन्तिका-संस्कृत-हिन्दीटीकासहितम् । प्रथमः सर्गः निपीय यस्य क्षितिरक्षिणः कथां तथाद्रियन्ते न बुधाः सुधामपि । नलः सितच्छत्रितकीर्त्तिमण्डलः स राशिरासीन्महसां महोज्ज्वलः ॥१॥ अथ तत्रभवान् श्रीहर्षकविः 'काव्यं यशसेऽर्थकृते व्यवहारविदे शिवेतरक्षतये । सद्यः परनिर्वृतये कान्तासम्मिततयोपदेशयुजे ॥' इत्यालङ्कारिकवचनप्रामाण्यात् काव्यस्यानेकश्रेयःसाधनत्वाच्च काव्यालापांश्च वर्जयेदिति तन्निषेधस्यासत्काव्यविषयतां पश्यन् नैषधाख्यं महाकाव्यं चिकीर्षुश्चिकीर्षितार्थाविघ्नपरिसमाप्तिहेतोराशीर्नमस्क्रिया वस्तुनिर्देशो वापि तन्मुखमित्याशीराद्यन्यतमस्य प्रबन्धमुखलक्षणात् कथानायकस्य राज्ञो नलस्य भूतिलक्षणं परम-मङ्गलं वस्तु निर्दिशति-निपीयेति । क्षितिरक्षिणः= क्षमापालस्य यस्य=नलस्य कथाम्=उपाख्यानं, निपीय=नितरामास्वाद्य । 'पीड् स्वादे क्त्वो ल्यप्'इति ल्यबादेशः । न तु पिबतेः न ल्यपीति प्रतिषेधादीत्वासम्भवात् । बुधाः=तज्ज्ञाः, सुराश्च । 'ज्ञातृचान्द्रिसुरा बुधाः' इति क्षीरस्वामी । सुधामपि तथा= यथेयं कथा तद्वदित्यर्थः । नाद्रियन्ते=सुधामपेक्ष्य बहु मन्यन्ते इति यावत् । [ सितच्छत्रितकीर्तिमण्डलः ] सितच्छत्रितं सितच्छत्रं कृतं सितातपत्रीकृत- मित्यर्थः । 'तत्करोतीति' ण्यन्तात् कर्म्मणि क्तः । कीर्त्तिमण्डलं येन सः । महसां=तेजसां, राशिः=रवैरिवेति भावः । [ महोज्ज्वलः ] महैः उत्सवैः उज्ज्वलः दीप्यमानः, नित्यमहोत्सवशालीत्यर्थः । 'मह उद्धव उत्सवः' इत्यमरः । स=नलः आसीत् । अत्र नले महसां राशिरिति कीर्त्तिमण्डले च सितच्छत्रत्वरूपस्या- रोपात् रूपकं कथायाश्च सुधोपेक्षयाऽऽधिक्योक्तेर्व्यतिरेकश्चेत्यनयोः संसृष्टिः । तदुक्तं दर्पणे-रूपकं रूपितारोपाद् विषये निरपह्नवे' इति । 'आधिक्यमुपमेयस्योपमानान्न्यून-

२ नैषधचरितम् । [ प्रथमः ताऽथवा । व्यतिरेक इति मिथोऽपेक्षायै तेषां स्थितिः संसृष्टिरुच्यते' इति च । अस्मिन् सर्गे वंशस्थं वृत्तं, जतौ तु वंशस्थमुदीरितं जराविति तल्लक्षणात् ॥ १ ॥ जिस नरपति के उपाख्यान का रसास्वाद कर, बुध-जन (विद्वान् तथा विबुध गण) अमृत का भी वैसा समादर नहीं करते थे (जैसा उसकी मधुर कथाओं का करते थे)-ऐसे कीर्तिमण्डल को अपना श्वेतछत्र बनानेवाले, तेजशाली (सूर्य के समान), और महोज्ज्वल (नित्य उत्सव करनेवाले) नल नाम के एक राजा थे ॥१॥ रसैः कथा यस्य सुधावधीरिणी नलः स भूजानिरभूद्गुणाद्भुतः । सुवर्णदण्डैकसितातपत्रितज्वलत्प्रतापावलिकीर्त्तिमण्डलः ॥२॥ इममेवार्थमन्यथा आह-रसैरिति । यस्य=नलस्य कथा रसैः=स्वादैः । 'रसो गन्धः रसः स्वाद' इति विश्वः । [सुधावधीरिणी] सुधाम् अवधीरयति तिरस्करोति तथोक्ता, अमृतातद्रिच्यमानस्वादेति यावत् ताच्छील्ये णिनिः । [भूजानिः] भूर्जाया यस्य स भूजानिः, भूपतिरित्यर्थः । जायाया निङिति बहुव्रीहौ जायाशब्दस्य निडादेशः । स नलः [गुणाद्भुतः] गुणैः शौर्यदाक्षिण्यादिभिः अद्भुतः, लोकातिशयमहिमेत्यर्थः । अभूत् । कथम्भूतः ? [सुवर्णदण्डैकसितातपत्रितज्वलत्प्रतापावलिकीर्त्तिमण्डलः] सुवर्णदण्डश्च एकं सितातपत्रञ्च ते कृते । द्वन्द्वात् तत्कृताविति ण्यन्तात् कर्मणि क्तः । ज्वलत्प्रतापावलिः कीर्त्तिमण्डलञ्च यस्य तथाभूतः । अप्रतिहतकीर्तिप्रताप इत्यर्थः । इह कीर्तेः सितातपत्रत्वरूपणं पूर्वोक्तमपि सुवर्णदण्डवैशिष्ट्यात् राज्ञश्च गुणाद्भुतत्वेन वैचित्र्यात् न पुनरुक्तिदोषः । अत्रापि पूर्ववद् व्यतिरेक-रूपकयोः संसृष्टिः ॥ २ ॥ जिनकी कथा रसों (मधुर स्वादों, शृंगारादि रसों) द्वारा अमृत का भी तिर- स्कार करती है-ऐसे भूपाल नल अद्भुत गुणशाली, उज्ज्वल प्रताप को सुवर्ण दण्ड तथा कीर्तिमण्डल को श्वेत छत्र बनानेवाले थे ॥ २ ॥ पवित्रमत्रातनुते जगद्युगे स्मृता रसक्षालनयेव यत्कथा । कथं न सा मद्भिरमाविलामपि स्वसेविनीमेव पवित्रयिष्यति ॥ ३ ॥ सम्प्रति कविः स्वविनयमाविष्करोति-पवित्रमिति । अत्र युगे कलौ इति यावत् । [यत्कथा] यस्य नलस्य, कथा, स्मृता=स्मृतिपथं नीतेत्यर्थः । सती, जगत्= लोकं रसक्षालनयेव=जलक्षालनयेवेत्युत्प्रेक्षा । 'देहधात्वम्बुपारदाः' इति रसपर्याये विश्वः । पवित्रं=विशुद्धम्, आतनुते = करोति, सा=कथा, आाविलां=कलुषामपि, सदोषामपीति यावत् । स्वसेविनीमेव=केवलं स्वकीर्त्तनपरामेवेति भावः । मद्भिरं=

सर्गः १ ] ३ मम वाचं, कथं न पवित्रयिष्यति=अपि तु पवित्रां करिष्यत्येवेत्यर्थः । तथा चोक्तं- 'कर्कोटस्य नागस्य दमयन्त्या नलस्य च । ऋतुपर्णस्य राजर्षेः कीर्तनं कलिनाशनम्' इति । या स्मृतिमात्रेण शोधनी सा कीर्तनात् किमुतेति कैमुत्यन्यायेनार्थान्तरापत्त्या अर्थाप- त्तिरलंकारः । तदुक्तम्-एकस्य वस्तुनो भावाद् यत्र वस्त्वन्यथा भवेत् । कैमुत्यन्यायतः सा स्यादर्थापत्तिरलङ्क्रिया' इति ॥ ३ ॥ जिनकी कथा का स्मरण इस कलियुग में जल से धुले हुए की भांति विश्व को पवित्र करनेवाली है । फिर भला, वह कथा मेरी वाणी को क्यों न पवित्र करेगी- जो कलुष (साहित्यिक दोषों) से पूर्ण होने पर भी उसकी आराधना में अनुरक्त है ॥ अधीतिबोधाचरणप्रचारणैर्दशाश्चतस्रः प्रणयन्नुपाधिभिः । चतुर्दशत्वं कृतवान् कुतः स्वयं न वेद्मि विद्यासु चतुर्दशत्वयम् ॥ ४ ॥ अस्य सर्वविद्यापारदर्शित्वमाह-अधीतीति । अयं = नलः, चतुर्दशसु विद्यासु=वेदवेदाङ्गादिषु । 'अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः । धर्मशास्त्रं पुराणंश्च विद्या ह्येताश्चतुर्दश' इत्युक्तासु । [अधीतिबोधाचरणप्रचारणैः] अधी- तिरध्ययनं, गुरुमुखात् श्रवणमित्यर्थः । बोधः अर्थावगतिः, आचरणं तदर्थानुष्ठानं, प्रचारणम् अध्यापनं शिष्येभ्यः प्रतिपादनमित्यर्थः । तैश्चतुर्भिः उपाधिभिः=विशेषणैः, आचरणविशेषैरित्यर्थः । 'उपाधिर्धर्मचिन्तायां कैतवे च विशेषणे' इति विश्वः । चतस्रो दशाः = अवस्थाः, प्रणयन् = कुर्वन्नित्यर्थः । स्वयं चतस्रो दशा यासां तासां भावः चतुर्दशत्वं । 'त्वतलोर्गुणवचनस्येति पुंवद्भावो वक्तव्यः' इति स्त्रियाः पुंवद्भावः । संज्ञाजातिव्यतिरिक्ताश्च गुणवचना इति सम्प्रदायः । चतुर्दश- संख्याकत्वं, कुतः=कस्मात्, कृतवान्, न वेद्मि=न जाने इति, स्वतःसिद्धस्य स्वयं करणं कथं पिष्टपेषणवदिति चतुर्दशानां चतुरावृत्तौ षट्पञ्चाशत्त्वात् कथं चतुर्दशत्वमिति च विरोधाभासद्वयम् । चतुरवस्थत्वमिति तत्परिहारश्च । तदुक्तम्- 'आभासत्वे विरोधस्य विरोधाभास उच्यते' इति ॥ ४ ॥ नल ने चौदह विद्याओं (४ वेद, ६ वेदाङ्ग, मीमांसा, न्याय, धर्मशास्त्र और पुराण) की-अध्ययन, अर्थज्ञान, आचरण और शिक्षाप्रचाररूपी चार उपाधियों से, चार अवस्थाएँ बनाकर भी उनका चतुर्दशत्व कैसे बने रहने दिया ? (वे १४ X ४ = ५६ क्यों न हुई ?)-यह मुझे नहीं मालूम ॥ ४ ॥ अमुष्य विद्या रसनाग्रनर्तकी त्रयीव नीताऽङ्कगुणेन विस्तरम् ।

४ नैषधचरितम् । [ प्रथमः Digitized by Sarayu Trust Foundation and eGangotri

अगाहताष्टादशतां जिगीषया नवद्वयद्वीपपृथग्जयश्रियाम् ॥ ५ ॥ अथास्यापरा अपि चतस्रो विद्याः सन्तीत्याह-अमुष्येति । अमुष्य = नलस्य रसनाग्रनर्त्तकी = जिह्वाग्रसञ्चारिणीत्यर्थः । विद्या = पूर्वोक्ता सूदविद्या चेति गम्यते रसनाग्रनर्त्तित्वधर्मादिति भावः । त्रयीव = त्रिवेद इव 'इति वेदास्त्रयस्त्रयी' इत्यमरः । [ अङ्गगुणेन ] अङ्गानां 'शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दसां चितिः । ज्योतिष- ञ्चेति विज्ञेयं षडङ्गं बुधसत्तमैः' इत्युक्तानां । षण्णां मधुराम्ल-कषाय-लवण-कटु- तिक्तानाञ्च रसानां षण्णां गुणेन आवृत्त्या वैशिष्ट्येन च । अथ च अङ्गगुणेन=शरीर- सामर्थ्येन, स्वकीयव्युत्पत्तिविशेषेणेति यावत् । विस्तरं = वृद्धिं, नीता = प्रापिता सती, [नवद्वयद्वीपपृथग्जयश्रियाम्] नवानां द्वयं नवद्वयं लक्षणया अष्टादशेत्यर्थः । तेषां द्वीपानां पृथग्भूता जयश्रियः, तासां जिगीषया व्यञ्जकाप्रयोगाद् गम्योत्प्रेक्षा । जेतुमिच्छयेवेत्यर्थः । अष्टादशताम् अगाहत = अभजत । पूर्वोक्तासु चतुर्दशसु विद्यासु विशिष्टव्युत्पत्त्या आयुर्वेदादीनामनुशीलनसौकर्यात् तत्पारदर्शित्वेन, सूदविद्या- पक्षे च षण्णां रसानाम् उल्बणानुलब्णसमतारूपत्रैविध्येन त्रयीपक्षे च एकैकवेदस्य प्रत्येकशः अङ्गानां शिक्षादीनां षाड्विध्यवैशिष्ट्येन चाष्टादशत्वसिद्धिः । प्रागुक्ता- श्चतुर्दश विद्याः । 'आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्वश्चेति ते त्रयः । अर्थशास्त्रं चतुर्थं तु विद्या ह्यष्टादश स्मृताः' इति । अङ्गविद्यागुणेन त्रय्या अष्टादशत्वमित्युपाध्याय- विश्वेश्वरभट्टारकव्याख्याने तु 'अङ्गानि वेदाश्चत्वारः' इत्याथर्वणस्य पृथग्वेदत्वे त्रयीत्व- हानिः । त्रय्यन्तर्भावे तु नाष्टादशत्वसिद्धिरिति चिन्त्यम् । उपमोत्प्रेक्षयोः संसृष्टिः ॥५॥ पर, जिस तरह त्रयीविद्या ( तीनों वेद ) षडङ्गों से गुणित होने पर १८ संख्यान्वित हो जाती है—उस तरह नल के जिह्वाग्र पर नर्तन करनेवाली विद्या ( सरस्वती )—मानों १८ द्वीपों की पृथक् पृथक् ( नल की ) विजयसूचक लक्ष्मी को ( सपत्नी भाव से ) जीतने की कामना से ही--१८ गुनी हो गयी ॥ ५ ॥ दिगीशवृन्दांशविभूतिरीशिता दिशां स कामप्रसभावरोधिनीम् । बभार शास्त्राणि दृशं द्वयाधिकां निजत्रिनेत्रावतरत्वबोधिकाम् ॥ ६ ॥ अथास्य देवांशत्वमाह--दिगीशेति । [दिगीशवृन्दांशविभूतिः] दिशामीशाः दिगीशाः, दिक्पालो इन्द्रादयः, तेषां वृन्दं समूहः, तस्य मात्राभिः अंशैः, विभूति- रुद्भवः यस्य तथाभूतः । तथाच—'इन्द्रानिल-यमार्काणामग्नेश्च वरुणस्य च । चन्द्र- वित्तेशयोश्चैव मात्रा निर्हृत्य शाश्वतीः' इति । 'अष्टाभिर्लोकपालानां मात्राभिर्निर्मितो

सर्गः १ ] जीवातू-मदयन्तिकासहितम् । ५ नृपः' इति च स्मृतिः । दिशाम् ईशिता = ईश्वरः स = नलः, शास्त्राणि दिशामिति च बहुवचननिर्देशात् । इन्द्रादीनामेकैकदिगीशत्वम्, अस्य तु सर्वदिगीशितृत्वमिति व्यतिरेको व्यज्यते । [ कामप्रसभावरोधिनीं ] कामम् इच्छा मदनञ्च, मदनस्य प्रसभेन बलात् अवरुणद्धीति तथोक्तां स्वेच्छाप्रवृत्तिनिवारिणीं, कन्दर्पदहनकारिणी- मित्यर्थः । कामप्रसरावरोधिनीमिति पाठे कामस्य प्रसरः विस्तारः वृद्धिरिति यावत् तमवरुणद्धीति तथैवार्थः । [ निजत्रिनेत्रावतरत्वबोधिकां ] निजम् आत्मीयं यत् त्रिनेत्रावतरत्वं दिगीशेश्वरांशप्रभवत्वं तस्य बोधिकां ज्ञापिकाम् । अत्र 'तृजकाभ्यां कर्तरि' इति कृद्योगसमासस्यैव निषेधात् शेषषष्ठीसमासः । 'तत्प्रयोजकः' इत्यादि सूत्रकारप्रयोगदर्शनादिति बोध्यम् । द्व्यधिकाम् = तृतीयामित्यर्थः । [ शास्त्राणि ] दृशं = नेत्रं, बभार = दध्रे । एतेन अस्य शास्त्रेणैव कार्यदर्शित्वं व्यज्यते । शास्त्राणि दृशमिति उद्देश्यविधेयरूपकर्मद्वयम् । 'अवतार' इत्यत्राऽप्प्रत्ययान्तेन तरशब्देन 'सुप्सुपा' इति समासः । न तूपसूत्रात् प्रत्ययोत्पत्तिः । अत्र शास्त्राणि दृशमिति व्यस्तरूपकम् ॥६॥ दिग्पालों के अंशों की विभूति (उत्पत्ति, भस्म) धारण करनेवाले, दिशाओं के ईश (शासक, शिव) नल-काम की प्रबलता को रोकनेवाली (स्वेच्छाचारनिवारिणी; मदनदहनकारिणी) अपने त्रिनेत्र (शंकर) के अवतार का बोध करानेवाली दो से अधिक अर्थात् तीसरी शास्त्ररूपी आँख रखते थे ॥ ६ ॥ पदैश्चतुर्भिः सुकृते स्थिरीकृते कृतेऽमुना के न तपः प्रपेदिरे । भुवं यदेकाङ्घ्रिकनिष्ठया स्पृशन् दधावधर्मोऽपि कृशस्तपस्विताम् ॥ ७ ॥ अथास्य प्रभावं दर्शयति-पदैरिति । अमुना = नलेन, कृते = सत्ययुगे, सुकृते = धर्मे वृषरूपत्वात् । चतुर्भिः पदैः = चरणैः । 'तपः परं कृतयुगे त्रेतायां ज्ञानमुच्यते । द्वापरे यज्ञमेवाहुर्दानमेकं कलौ युगे' इत्युक्तचतुर्विधैरिति भावः । स्थिरीकृते = निश्चलीकृते इति यावत् । के = जनाः, तपः = चान्द्रायणादिरूपं कठिनं व्रतं, का कथा ज्ञानादीनामिति भावः । न प्रपेदिरे = अपि तु सर्व एव तपश्चे- रुरित्यर्थः । यत् यतः, अधर्मोऽपि, का कथा अन्येषामित्यपिशब्दार्थः । कृशः = दुर्बलः सन्, [ एकाङ्घ्रिकनिष्ठया ] एकया अङ्घ्रेः=चरणस्य, कनिष्ठया कनिष्ठया अङ्गुल्ये- त्यर्थः । भुवं स्पृशन् । कृतेऽपि अधर्मस्य लेशतः सम्भवादंशेनेति भावः । तपस्वितां =तापसत्वं, दीनत्वञ्च । 'मुनी द्वौ तपस्विनौ' इति विश्वः । दधौ = धारयामास । अस्य शासनादधर्मोऽपि धर्मेषु आसक्तोऽभूत् । किमुत अन्य इति । कैमुत्यन्यायादर्थान्तरा-

६ नैषधचरितम् । [ प्रथमः पत्त्या अर्थापत्तिरलंकारः। अधर्मोऽपि धार्मिक इति विरोधश्चेत्यनयोः संसृष्टिः ॥ ७ ॥ इन्होंने कृत (सत्य) युग में धर्म को (तप, ज्ञान, यज्ञ, दान रूपी) चारों चरणों से स्थिर कर दिया था। फिर भला ऐसा कौन मनुष्य था-जो तप न करता ? यहाँ तक कि अधर्म भी दुर्बल होकर, एक पैर की एक कानी अंगुलि ( लेश मात्र ) से भूमि पर स्पर्श ( पृथ्वी पर खड़ा हो ) कर, तप में लग गया ॥ ७ ॥ यदस्य यात्रासु बलोद्धतं रजः स्फुरत्प्रतापानलधूममञ्जिम । तदेव गत्वा पतितं सुधाम्बुधौ दधाति पङ्कीभवदङ्कतां विधौ ॥ ८ ॥ अथास्य सप्तभिः प्रतापं वर्णयति—यदित्यादिभिः । अस्य = नलस्य, यात्रासु = जैत्रयानेषु, बलोद्धतं = सैन्योत्थितं [ स्फुरत्प्रतापानलधूममञ्जिम ] स्फुरतः ज्वलतः प्रतापानलस्य यो धूमः तस्येव मञ्जिमा मनोहारित्वं यस्य तथोक्तं । 'सप्तम्युप- माने'इत्यादिना बहुव्रीहिः । मञ्जुशब्दादिमनिच्प्रत्ययः । यत् रजः=धूलिः, तदेव गत्वा, उत्क्षेपवेगादिति भावः । सुधाम्बुधौ = क्षीरनिधौ [पङ्कीभवत्] पतितम् अत एव पङ्कीभवत् सत् । विधौ = चन्द्रे तद्वासिनीति भावः । अङ्कतां=कलङ्कत्वं दधाति । अत्रापि व्यञ्जकाप्रयोगात् गम्योत्प्रेक्षा तथाच कलङ्कत्वं दधातीवेत्यर्थः ॥८॥ दिग्विजय के अवसर पर, नल की सेना से उड़ायी गयी धूलि-जो प्रताप रूपी जलती हुई आग के धूँए के सौन्दर्य के समान थी, वह-क्षीरसागर में जाकर गिर पड़ी; इसी लिए अत्यधिक कीचड़ होकर चन्द्रमा में कालापन धारण करती है ॥८॥ स्फुरद्धनुर्निस्वनतद्घनाशुग-प्रगल्भवृष्टिव्ययितस्य सङ्गरे । निजस्य तेजःशिखिनः परःशता वितेनुरङ्गारमिवायशः परे ॥ ९ ॥ स्फुरदिति । सङ्गरे = युद्धे, शतात परे परःशताः = शताधिका इत्यर्थः, बहव इति यावत् । पञ्चमीति योगविभागात् समासः । राजदन्तादित्वादु- पसर्जनस्य परनिपातः पारस्करादित्वात् सुडागमश्च । परे = शत्रवः [ स्फुरद्धनुर्नि- स्वनतद्घनाशुगप्रगल्भवृष्टिव्ययितस्य] स्फुरन्तौ प्रसरन्तौ, धनुर्निस्वनौ चापघोषौ, इन्द्रचापगर्जिते च, यस्य यत्र वा तथोक्तः, सः नल एव घनः मेघः, तस्य आशुगानां शराणाम्, अन्यत्र आशुगा वेगगामिनी, यद्वा आशुगेन वेगगामिना वायुना, या प्रगल्भा महती वृष्टिः । 'आशुगौ वायुविशिखौ'इत्यमरः । तया व्ययितस्य निर्वापि- तस्य । विपूर्वाद्वयतेः कर्मणि क्तः । निजस्य तेजःशिखिनः = प्रतापाग्नेः, अङ्गार-

सर्गः १ ] जीवातु-मद्यन्तिकासहितम् । ७ मिव भयशः = अपकीर्तिं, बितेनुः = विस्तारितवन्तः, पराजिता इति भावः । अत्र रूपकोत्प्रेक्षयोरङ्गाङ्गिभावः सङ्करः ॥ ६ ॥ युद्ध में उसके असंख्य शत्रुओं ने-प्रकाशमान धनुष ( नल धनुष, इन्द्र धनुष) और गर्जते हुए घन (निरन्तर, बादल) की वर्षा की भाँति प्रबल शर-वर्षा करनेवाले (मेघरूपी) नल के सामने-अपनी बुझी हुई प्रतापाग्नि के अंगारों के समान-अपकीर्ति का विस्तार किया ॥ ६ ॥ अनल्पदग्धारिपुरानलोज्जवलैर्निजप्रतापैर्बलयं ज्वलद्भुवः । प्रदक्षिणीकृत्य जयाय सृष्ट्या रराज नीराजनया स राजघः ॥१०॥ अनल्पेति । राज्ञः प्रतिपक्षानिति भावः, हन्तीति राजघः = शत्रुघातीत्यर्थः । 'राजघ उपसंख्यानम्' इति निपातः । स = नलः [ अनल्पदग्धारिपुरान- लोज्जवलैः ] अनल्पं दग्धानि अरिपुराणि शत्रुराष्ट्राणि यैः तथोक्ताः । अनलवद् उज्ज्वलाः तैः । निजप्रतापैः = कोपदण्डसमुत्थतेजोभिः । 'स प्रतापः प्रभावश्च यत्तेजः कोषदण्डजम्' इत्यमरः । ज्वलत् = दीप्यमानं, भुवः वलयं = भूमण्डलं, प्रद- क्षिणीकृत्य = प्रदक्षिणं परिभ्रम्य । क्रमेण सर्वदिग्विजेतृत्वादिति भावः । जयाय सृष्टया = सर्वभूजयनिमित्तं कृतयेत्यर्थः, पुरोहितैरिति शेषः । नीराजनया = आरा- र्तिकया, रराज = शुशुभे । दिशो विजित्य प्रत्यावृत्तं विजिगीषुं स्वपुरोहिताः मङ्गल- संविधानाय नीराजयन्तीति प्रसिद्धिः । केचित्तु निजप्रतापैरिव जयाय सृष्ट्या जयार्थ- येवेत्यर्थः । नीराजनया आरार्तिकया ज्वलत् दीप्यमानं भुवो वलयं भूचक्रं प्रदक्षिणी- कृत्य प्रदक्षिणं परिभ्राम्य रराज । अत्र ज्वलत्प्रतापानलो नानादिग्जैत्रयात्रायां प्राच्या- दिप्रदक्षिण्येेन भूमण्डलं परिभ्रमन् निजप्रतापनीराजनया भूदेवतां नीराजयन्निव रराजेत्युत्प्रेक्षा । व्यञ्जकाप्रयोगाद्गम्या इति व्याचक्षते तन्न समीचीनं, निजप्रतापै- रित्यस्य नीराजनयेत्यनेन सामानाधिकरण्यासङ्गतेरिति ॥ १० ॥ राजोच्छेत्ता नल, विजय के लिए शत्रुओं की नगरियों को खूब जलानेवाली अग्नि से उज्ज्वल ( प्रकाशमान ) हुए, निज प्रताप से देदीप्यमान पृथ्वी की प्रद- क्षिणा करके, आरती द्वारा सुशोभित हुआ ॥१०॥ निवारितास्तेन महीतलेऽखिले निरीतिभावं गमितेऽतिवृष्टयः । न तत्यजुर्नूनमनन्यसंश्रयाः प्रतीपभूपालमृगीदृशां दृशः ॥११॥ निवारिता इति । तेन = नलेन, अखिले = समग्रे, महीतले, [ निरीति-

८ नैषधचरितम् । [ प्रथमः भावं ] न सन्ति ईतयः अतिवृष्ट्यादयः यत्र तत् निरीतिः, तस्य भावः, तम् । ईतिराहित्यमित्यर्थः । ईतयश्चोक्ताः-यथा, अतिवृष्टिरनावृष्टिः शलभा मूषिकाः खगाः । प्रत्यासन्नाश्च राजानः षडेता ईतयः स्मृता इति । गमिते=प्रापिते सति निवारिताः= स्वराष्ट्रात् निराकृता इत्यर्थः । अतिवृष्टयः [अनन्यसंश्रयाः] नास्ति अन्यः संश्रयः आश्रयः यासां तथाभूताः सत्यः, [ प्रतीपभूपालमृगीदृशां ] प्रतीपभूपालानां प्रतिपक्षनृपतीनां, या मृगीदृशः मृगनयनाः कान्ताः, तासां । दृशः = नयनानि न तत्यजुः । नूनं=मन्ये इत्यर्थः । उत्प्रेक्षावाचकमिदं तदुक्तं दर्पणे-मन्ये शङ्के ध्रुवं प्रायो नूनमित्येवमादयः । उत्प्रेक्षाव्यञ्जकाः शब्दा इवशब्दोऽपि तादृश इति । नल- निहतभर्तृका राजपत्न्यः सततं रुरुदुरिति भावः ॥ ११ ॥ उन नल के द्वारा अतिवृष्टि तो अखिल भूमण्डल से निरीतिभाव को प्राप्त हो गयी । तब वह शत्रु राजाओं की मृगनयनियों के नयनों में जाकर रहने लगी क्योंकि अतिवृष्टि को अन्यत्र आश्रय नहीं मिला—ऐसा मैं मानता हूँ ॥ ११ ॥ सितांशुवर्णैर्वयति स्म तद्गुणैर्महासिवेम्नः सहकृत्वरी बहुम् । दिगङ्गनाङ्गावरणं रणाङ्गणे यशःपटं तद्भटचातुरीतुरी ॥१२॥ सितांश्विति । [ महासिवेम्नः ] महान् असिरेव वेमा वायदण्डः । 'पुंसि वेमा वायदण्डः' इत्यमरः । तस्य । सहकृत्वरी=सहकारिणी । 'सहे च' इति करोतेः क्वनिप्प्रत्ययः । 'वनो र च' इति ङीप् रश्च । [ तद्भटचातुरीतुरी ] तस्य नलस्य, भटानां सैनिकानां, यद्वा स नल एव भटः वीरः, तस्य चातुरी चतुरता, नैपुण्यमिति यावत्, एव तुरी वयनसाधनं वस्तुविशेष इत्यर्थः । माकु इति प्रसिद्धा । [रणाङ्गणे] रण एव अङ्गनं चत्वरं तस्मिन् । सितांशुवर्णैः=शुक्लैरित्यर्थः । [ तद्गुणैः ] तस्य नलस्य गुणैः शौर्यादिभिः, तन्तुभिश्च । [ दिगङ्गनाङ्गाभरणं ] दिश एव अङ्गनाः, तासाम् अङ्गावरणम् अङ्गाच्छादनं । बहुं, [ यशःपटं ] यश एव पटः वसनं तं । वयति स्म = ततान । साङ्गरूपकमलङ्कारः । संग्रामे तथा नैपुण्यमनेन प्रकटितं यथा तेन सर्वा दिशो यशसा प्रपूरिता इति भावः ॥१२॥ नल के चन्द्रमा-तुल्य गुणों ( दया आदि गुण, तागा ) से, तलवार रूपी करघे के सहारे, उसके सैनिकों की चातुरी रूप तुरी ( ढरकी ) ने--रणाङ्गण में दिशा रूपी नायिकाओं के अङ्गों को ढँकने के लिए, बहुत लम्बी कीर्ति रूपी साड़ी बुनी ॥ १२ ॥ CC-0. Prof. Satya Vrat Shastri Collection.

सर्गः १ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् । ९ Digitized by Sarayu Trust Foundation and eGangotri प्रतीपभूपैरिव किं ततो भिया विरुद्धधर्मैरपि भेत्तृतोज्झिता । अमित्रजिन्मित्रजिदोजसा स यद्विचारदृक् चारदृगप्यवर्त्तत ॥१३॥ प्रतीपेति । [प्रतीपभूपैः] प्रतीपाः प्रतिकूलाः भूपा राजानः तैः । विरुद्धधर्मैः = असमानाधिकरणधर्मैः । विपरीतवृत्तिभिरित्यर्थः । अपि, ततः = नलात्, भिया = भयेन, इव = हेतुना । भेत्तृता स्वाश्रयभेदकत्वं परोपजाप इत्यर्थः । उज्झिता = त्यक्ता किम् ? यत् = यस्मात्, स = नलः, ओजसा = तेजसा [अमित्रजित् ] अमित्रान् शत्रून् जयतीति तथोक्तः । [ मित्रजित् ] मित्रं सूर्य्यं जयतीति तथाभूतः । अत्र यः खलु अमित्रजित्, स कथं मित्रजिदिति विरोधाभासः, परिहारस्तु पूर्व्वमुक्तः [विचारदृक्] तथा विचारेण पश्यतीति विचारदृक् । [चारदृक्] चारैः गूढपुरुषैः पश्यतीति चारदृक् । 'राजानश्चारचक्षुषः' इति । 'चारैः पश्यन्ति राजानः' इति च नीतिशास्त्रम् । अत्रापि यो विचारदृक्, स कथं चारदृग् भवतीति विरोधाभासः, परिहारस्तु पूर्व्वमुक्तः । अवर्त्तत = आसीत् । अपिर्विरोधे । सूर्य्यतेजसं चारदृशञ्च नलं ज्ञात्वा शत्रवो भयात् परस्परोपजापादिवैरभावं तत्यजुरिति भावः । अत्र विरोधोत्प्रेक्षयोरङ्गाङ्गिभावः ॥१३॥ प्रतिकूल राजाओं के समान, उसके भय से विरोधी स्वभावों ने भी अपनी विरुद्धता छोड़ दी थी; क्योंकि वे तेज के द्वारा अमित्रजित् (वैरियों को जीतनेवाला) होकर भी मित्रजित् (१ मित्रों को जीतनेवाले २ सूर्य से बढ़कर प्रभावशाली) थे और चार-चक्षु (गुप्तचरों के द्वारा देखनेवाले) होकर भी विचार-चक्षु (१ बिना चारचक्षु के २ विचार शक्ति के द्वारा देखनेवाले) थे ॥१३॥ तदोजसस्तद्यशसः स्थिताविमौ वृथेति चित्ते कुरुते यदा यदा । तनोति भानोः परिवेषकैतवात्तदा विधिः कुण्डलनां विधोरपि ॥१४॥ तदिति । [तदोजसः] तस्य नलस्य ओजः तेजः प्रताप इत्यर्थः, तस्य तथा । [तद्यशसः ] तस्य नलस्य यशः तस्य, स्थितौ = सत्तायाम् । इमौ = भानु-विधू, वृथा = निरर्थकौ, इति चित्ते यदा यदा कुरुते = विवेचयतीत्यर्थः । विधिः । तदा तदा, [परिवेषकैतवात् ] परिवेषः परिधिः, 'परिवेषस्तु परिधिरुपसूर्यकमण्डले' इत्यमरः । एव कैतवं छलं तस्मात् । भानोः = सूर्य्यस्य, विधोरपि = चन्द्रस्य च, कुण्डलनां = अतिरिक्ततासूचकं वृत्तमित्यर्थः । तनोति = करोति ; अधिकाक्षरवर्जनार्थे लेखकादिवदिति भावः । विजितचन्द्रार्कौ अस्य कीर्त्तिप्रतापौ इति तात्पर्य्यम् । अत्र

१०- नैषधचरितम् । [ प्रथमः प्रकृतस्य परिवेषस्य प्रतिषेधेन अप्रकृतस्य कुण्डलनस्य स्थापनाद् अपह्नुतिरलङ्कारः । तदुक्तं दर्पणे--'प्रकृतं प्रतिषिद्ध्यान्यस्थापनं स्यादपह्नुतिः' इति । प्राचीनास्तु-परि- वेषमिषेण सूर्याचन्द्रमसोः कुण्डलनोत्प्रेक्षणात् सापह्नवोत्प्रेक्षा, सा च गम्या व्यञ्जका- प्रयोगादित्याहुः ॥ १४ ॥ जब-जब ब्रह्माजी अपने मनमें यह सोचते हैं कि नल के प्रताप और यश के सामने ये—सूर्य तथा चन्द्र-वृथा हैं, तत्र-तत्र वे मण्डल के बहाने सूर्य-चन्द्र के चारों ओर शून्य ( गोल घेरा ) बना देते हैं ॥१४॥ अयं दरिद्रो भवितेति वैधसीं लिपिं ललाटेऽर्थिजनस्य जाग्रतीम् । मृषा न चक्रेऽल्पितकल्पपादपः प्रणीय दारिद्र्यदरिद्रतां नल. ॥१५॥ अस्य वदान्यतां द्वाभ्यां वर्णयति अयमिति । विभज्येति च । [अल्पितकल्प- पादपः ] अल्पितः अल्पीकृतः निर्जित इति यावत्, दानशौण्डत्वादिति भावः । कल्पपादपः कल्पतरुः, वाञ्छितफलप्रदवृक्ष इति यावत् , येन तथाभूतः, स नलः । [ दारिद्र्यदरिद्रतां ] दारिद्र्यस्य अभावस्य निर्धनत्वस्य इति यावत्, दरिद्र्ताम् अभावमिति यावत् । प्रणीय = कृत्वा, दरिद्रेभ्यः प्रभूतधनदानेन तेषां दारिद्र्यम् अपनीयेति भावः । अयं दरिद्रः अभाववानिति यावत्, भविता इति, अर्थिजनस्य = याचकजनस्य, ललाटे, जाग्रतीं = दीप्यमानामिति यावत् । [ वैधसीं ] वेधस इयं वैधसी तां, लिपिं, मृषा = मिथ्या, न चक्रे = न कृतवान् । विधातुलिपौ सामा- न्यतः दरिद्रशब्दस्य स्थितौ दरिद्रशब्दस्य यथायथं धनदरिद्रः पापदरिद्रः ज्ञानदरिद्र इत्यादिप्रयोगदर्शनाद् अभावमात्रबोधकत्वमङ्गीकृत्य राजा दरिद्राणां धनाभावरूपं दारिद्र्यमपाचकार इति निष्कर्षः ॥ १५ ॥ याचकों के ललाट पर लिखी हुई 'यह दरिद्र होगा' इस ब्रह्मा की लिपि को नल ने मिथ्या नहीं किया, उस में केवल इतना सुधार ( दान देकर ) कर दिया कि 'यह दारिद्र्य का दरिद्र होगा;' क्योंकि उन्होंने (अपने दान से) कल्पवृक्ष को भी छोटा बना दिया ॥ १५ ॥ विभज्य मेरुं न यदर्थिसात्कृतो न सिन्धुरुत्सर्गजलव्ययैर्मरुः । अमानि तन्नेन निजायशोयुगं द्विधाऽळबद्धाश्चिकुराः शिरःस्थितम् ॥१६॥ विभज्येति । मेरुः = हेमाद्रिः, विभज्य = विभक्तीकृत्य, अर्थिसात् = अर्थिभ्यो देयः, न कृतः । 'अर्थिने देयमिति' देये सात् इति सातिप्रत्ययः । सिन्धुः = समुद्रः

सर्गः १ ] जीवातु मद्यन्तिकासहितम् । ११ [ उत्सर्गजलव्ययः ] उत्सर्गजलानां व्ययः दानाम्बुप्रक्षेपः । मरुः=निर्जलदेशः, न कृतः इति यत्, तत्=तस्मात्, तेन=नलेन, द्विफाळबद्धाः = द्वयोः फालयोः शिरःपार्श्वयोः बद्धा रञ्जिता इति यावत् । फलतेर्विशरणार्थे अप्प्रत्ययः । विलासिनां पुंसां सीमन्तितशिरोरुहत्वात् चिकुराणां द्विपालबद्धत्वमिति भावः । द्विधा विभक्ता इति यावत् । चिकुराः = केशाः । चिकुरः कुन्तलो बालः कचः केशः शिरोरुहः' इत्यमरः । शिरःस्थित = मस्तकमृतमिति भावः । [ निजायशोयुगं ] निजं स्वीयम्, अयशोयुगम् अपकीर्त्तिद्वयं, पूर्वोक्तमेरुविभागसिन्धुजलव्ययाकरणजनित- मिति भावः । अमानि केशरूपेण द्विधास्थितं स्वशिरसि अयशोयुगमेव तिष्ठति इति अमन्यत इत्यर्थः । अयशसः पापरूपत्वात् कृष्णवर्णत्वेन वर्णनं कविसमयसिद्धं तथाच मालिन्यं व्योम्नि पापे इत्यादि । उद्देश्यविधेयरूपं कर्मद्वयम् । केशेषु कार्ण्य- साम्यात् अयशोरूपणमिति व्यस्तरूपकम् ॥ १६ ॥ सुमेरु पर्वत को काट काट कर, नल ने न तो याचकों को दिया और न दान- सङ्कल्प के लिए जल लेकर समुद्र.को रेगिस्तान बनाया । इन दोनों को अपयश मान कर, उन्होंने अपने शिर के ऊपर माँग काढ़े हुए बालों की तरह समझा ॥ १६ ॥ अजस्रमभ्यासमुपेयुषा समं मुदैव देवः कविना बुधेन च । दधौ पटीयान् समयं नयन्नयं दिनेश्वरश्रीरुदयं दिने दिने ॥१७॥ अस्य विद्वज्जनसम्माननामाह-अजस्रमिति । [ दिनेश्वरश्रीः ] दिनेश्वरस्येव श्रीर्यस्य स इति ; अन्यत्र दिने ईश्वरस्येव श्रीः यस्य तथाभूतः । पटीयान् = समर्थ- तरः । अय देवो = राजा, सूर्य्यश्च । 'देवः सूर्ये यमे राज्ञि' इति विश्वः । अजस्रं = सततम्, अभ्यासं = सान्निध्यम्, उपेयुषा = प्राप्तवता, सहचारिणा इति यावत् । 'उपेयिवाननाश्वाननूचानश्च' इति निपातः । कविना = काव्यशास्त्रविदा पण्डितेन, शुक्रेण च बुधेन=विदुषा धर्मशास्त्रादिदर्शिनेति भावः, सौम्येन च । समं=सह, मुदैव=आनन्देनैव, न तु दुःखेनेत्येवकारार्थः । समयं = कालं, नयन् = अति- वाहयन्, दिने दिने = प्रतिदिनम्, उदयम् = अभ्युन्नतिम्, आविर्भावञ्च, दधौ = धारयामास । अत्र श्लेषालङ्कारः ॥ १७ ॥ दिवाकर की प्रभा की भाँति कान्तिशाली यह देव ( १ राजा, २ सूर्य ) कवि ( १ पण्डित, २ शुक्र ग्रह ) और बुध ( १ विद्वान्, २ बुध ग्रह) के साथ निरन्तर

१२ नैषधचरितम् । [ प्रथमः प्रसन्नतापूर्वक अपना समय व्यतीत करते हुए, प्रतिदिन उदय ( १ उन्नति २ आविर्भाव ) के समान प्रतीत होते थे ॥ १७ ॥ अधोविधानात् कमलप्रवालयोः शिरःसु धानादखिलक्ष्माभुजाम् । पुरेदमूर्ध्वं भवतीति वेधसा पदं किमस्याङ्कितमूर्ध्वरेखया ॥१८॥ अध इति । कमलप्रवालयोः = पद्मपल्लवयोः कर्मभूतयोः । अधोविधानात् = अधःकरणात्, न्यक्करणादिति यावत् । तथा, [ अखिलक्ष्माभुजां ] अखिलानां सर्वेषां, क्ष्माभुजां प्रतिकूलवर्तिनां राज्ञां । शिरःसु, धानात् = निधानात् । इदम्= अस्य = नलस्य पदम्, ऊर्ध्वम् = उत्कृष्टम् ऊर्ध्वस्थितञ्च, पुरा भवति = भविष्य- तीत्यर्थः । 'यावत् पुरा निपातयोर्लट्' इति पुराशब्दयोगात् भविष्यदर्थे लट् । इति= इत्थं मत्वा, इति शेषः । गम्यमानार्थत्वादप्रयोगः । वेधसा = विधात्रा कर्त्रा, ऊर्ध्व- रेखया, अङ्कितं = चिह्नितं, किम् ? इत्युत्प्रेक्षा । ऊर्ध्वरेखाङ्कितपदः सर्वोत्कर्षं भजेत् पुमानिति सामुद्रिकाः । सोन्दर्यसुलक्षणाभ्यां युक्तमस्य पदमिति भावः ॥१८॥ 'ये भविष्य में ऊर्ध्व ( सबके ऊपर, सर्वोच्च ) रहेंगे-'क्या यही समझकर विधाता ने उनके चरण में ऊर्ध्वरेखा अङ्कित की; क्योंकि वह चरण-कमल और प्रवाल को-नीचा दिखाता (तिरस्कृत करता) था और अखिल राजाओं के शिर पर विराजमान रहता था ॥ १८ ॥ जगज्जयं तेन च कोशमक्षयं प्रणीतवान् शैशवशेषवानयम् । सखा रतीशस्य ऋतुर्यथा वनं वपुस्तथालिङ्गदथास्य यौवनम् ॥१९॥ अथ अस्य यौवनागमं क्रमेण वर्णयति-जगदित्यादिभिः । अयं = नलः, शैशवशेषवान् = ईषदवशिष्टशैशव एवेत्यर्थः । [ जगज्जयं ] जगतां जयं, तेन च=जयेनेत्यर्थः । कोषं = धनजातम्, अक्षयं प्रणीतवान् = कृतवान् । अथ = अनन्तरं, रतीशस्य=कामस्य, सखा, ऋतुः = वसन्त इत्यर्थः । वन यथा, यौवनम् अस्य=नलस्य, वपुः = शरीरं, तथा, आलिङ्गत् = संश्लिष्टवत् , संक्रान्त- मित्यर्थः । उपमालङ्कारः ॥ १६ ॥ उन्होंने बाल्यावस्था को पार कर, जगद्विजय कर लिया और उस ( विजय ) से अपना अक्षय राजकोष भी पूर्ण कर लिया । फिर, यौवन ने उनके शरीर का इस तरह आलिङ्गन किया-जैसे रति-नाथ ( कामदेव ) का मित्र वसन्त वन को आलिङ्गन करता है ॥ १९ ॥

सर्गः १ ] जीबातु-मदयन्तिकासहितम् । १३ अधारि पद्मेषु तदंघ्रिणा घृणा क्व तच्छयच्छायलवोऽपि पल्लवे । तदास्यदास्येऽपि गतोऽधिकारितां न शारदः पार्विकशर्वरीश्वरः ॥२०॥ अधारीति । [ तदंघ्रिणा ] तस्य नलस्य अङ्घ्रिणा चरणेन, पद्मेषु, घृणा= अवज्ञा । 'घृणा जुगुप्साकृपयोः'इति विश्वः । अधारि=धृता । पल्लवे=नवकिसलये, [ तच्छयच्छायलवः ] तस्य नलस्य, शयः पाणिः, 'पञ्चशाखः शयः पाणिः' इत्यमरः । तस्य छाया, तच्छयच्छायं'विभाषा सेना' इत्यादिना समासे छायाया नपुंसकत्वम् । तस्य लवो लेशोऽपि क्व = कुतः ? नैवं लेशोऽस्तीत्यर्थः । [शारदः] शरदि भवः शारदः, शरत्कालीन इत्यर्थः । 'सन्धिवेलाद्यृतुनक्षत्रेभ्यः' इत्यण्प्रत्ययः । [ पार्विकशर्वरीश्वरः ] पर्वणि पौर्णमास्यां भवः पार्विकः । पार्वणेति पाठान्तरं । कालाट्ठञ्, 'नस्तद्धिते' इति टिलोपः । स च असौ शर्वरीश्वरश्चेति तथोक्तः, पूर्णचन्द्र इत्यर्थः । [ तदास्यदास्येऽपि ] तस्य नलस्य, यत् आस्यं मुखं, तस्य दास्ये कैङ्कर्येऽपि, अधिकारितां = योग्यतां, न गतः = न प्राप्तः । एतेनास्य पाणिपाद- वदनानामनौपम्यं व्यज्यते । अत्र, अंघ्यादीनां पद्मादिषु घृणाद्यसम्भवेऽपि सम्बन्धोक्तेरतिशयोक्तिरलङ्कारः ॥ २० ॥ नल के चरण ने कमलों पर घृणा ( अवज्ञा ) की। पल्लव में उस के हाथ की परछाहीं का कहीं लेशमात्र भी पाया जाता था ? शरत्कालीन पूर्णिमा का चन्द्र तो उन के मुख का दास बनने की भी योग्यता नहीं रखता था ॥ २० ॥ किमस्य रोम्णां कपटेन कोटिभिर्विधिर्न रेखाभिरजीगणद्गुणान् । न रोमकूपौघमिषाज्जगत्कृता कृताश्च किं दूषणशून्यविन्दवः ॥२१॥ किमिति । विधिः = विधाता, अस्य = नलस्य, गुणान्, रोम्णां कपटेन = व्याजेन, कोटिभिः = कोटिसंख्याभिः, रेखाभिः, न अजीगणत् = न गणितवान् किम् ? अपितु गणितवानेवेत्यर्थः । तथा जगत्कृता=स्रष्ट्रा, विधिनेत्यर्थः। [रोम- कूपौघमिषात्] रोम्णां कूपाः विवराणि, तेषाम् ओघः समूह एव, मिषं व्याजः तस्मात् । [ दूषणशून्यबिन्दवः ] दूषणानां दोषाणां, शून्यस्य अभावस्य, बिन्दवः ज्ञापकचिह्नभूता वर्त्तुलरेखाः, न कृताः किम् ? = अपि तु कृता एवेत्यर्थः । अस्मिन् गुणा एव सन्ति, न कदाचिद् दोषा इति भावः । अत्र रोम्णां रोमकूपाणाञ्च कपट- मिषशब्दाभ्याम् अपह्नवे गुणगणनारेखत्व-दूषणशून्यबिन्दुत्वयोरुत्प्रेक्षणात् सापह्नवो- त्प्रेक्षयोः संसृष्टिः ॥ २१ ॥

१४ नैषधचरितम् । [ प्रथमः क्या विधाता ने रोओं के बहाने, करोड़ों रेखाओं से, नल के गुणों की गणना तो नहीं की ? और क्या रोम-कूपों के बहाने जगत्स्रष्टा ब्रह्मा ने दोषाभाव को जत- लाने वाली शून्य की बिन्दु तो नहीं लगा दी ? ॥ २१ ॥ अमुष्य दोर्भ्यामरिदुर्गलुण्ठने ध्रुवं गृहीताऽर्गलदीर्घपीनता । उरःश्रिया तत्र च गोपुरस्फुरत्कवाटदुर्घर्षतिरःप्रसारिता ॥२२॥ अमुष्येति । अमुष्य=नलस्य, दोर्भ्यां=भुजाभ्यां कर्तृभ्याम्, अरिदुर्गलुण्ठने = शत्रुदुर्गभञ्जने, [ अर्गलदीर्घपीनता ] अर्गलस्य कपाटविष्कम्भदारुविशेषस्य । 'तद्विष्कम्भोऽर्गलं न ना' इत्यमरः । दीर्घञ्च पीनञ्च तयोर्भावो दीर्घपीनता, आयतपीवर त्वमित्यर्थः । किञ्चेति चार्थः । [ उरःश्रिया ] उरसः वक्षसः, श्रिया लक्ष्म्या कर्त्र्या। तत्र = अरिदुर्गलुण्ठने [गोपुरस्फुरत्कवाटदुर्घर्षतिरःप्रसारिता] गोपुरेषु पुरद्वा- रेषु । 'पुरद्वारं तु गोपुरम्' इत्यमरः । स्फुरतां राजतां, कवाटानां दुर्धर्षाणि च तानि तिरःप्रसारीणि च, तेषां भावस्तत्ता; अप्रधृष्यत्वं तिर्यक्प्रसारित्वञ्चेत्यर्थः । गृहीता ध्रुवम् = अवलम्बिता किम् ? ध्रुवमित्युत्प्रेक्षाव्यञ्जकम् । तदुक्तं दर्पणे-'मन्ये शङ्के ध्रुवं प्रायो नूनमित्येवमादयः । उत्प्रेक्षाव्यञ्जकाः शब्दा इव शब्दोऽपि तादृशः' इति । दीर्घबाहुः कवाटवक्षाश्चायमिति भावः ॥ २२ ॥ नल के भुजदण्ड, शत्रुओं के किलों पर अधिकार करने में, क्या बेंवड़ों की लम्बाई और मोटाई नहीं ग्रहण की ? अरि-दुर्ग-लुण्ठनमें उनके वक्षःस्थल की शोभा ने क्या नगर-द्वार पर शोभायमान किवाड़ की कठिनता और विशालता नहीं ली ? ॥२२॥ स्वकेलिलेशस्मितनिर्जितेन्दुनो निजांशदृक्तर्जितपद्मसम्पदः । अतद्द्वयीजित्वरसन्दरान्तरे न तन्मुखस्य प्रतिमा चराचरे ॥२३॥ स्वकेलीति [ स्वकेलिलेशस्मितनिर्जितेन्दुः ] स्वस्य केलिलेशः विलास- बिन्दुर्यत् स्मितं मन्दहसितं, तेन निर्जितः तिरस्कृतः, इन्दुश्चन्द्रः येन, तथोक्तस्य । स्मितरूपकिरणेन निर्जितशीतांशुमयूखस्येति भावः। [निजांशदृक्तर्जितपद्मसम्पदः] निजांशः स्वावयवः, या दृक् नेत्रं, तया तर्जिता निर्भर्त्सिता, पद्मानां सम्पद् सौभाग्यं, येन तथाभूतस्य । तन्मुखस्य = नलमुखस्य [अतद्द्वयीजित्वरसन्दरान्तरे ] तयो- श्चन्द्रपद्मयोः द्वयी तस्या जित्वरं जयशीलं ततोऽधिकमिति यावत् सुन्दरान्तरं नास्ति यत्र तथाविधे, चराचरे = जगति । 'चराचरं स्याज्जगत' इति विश्वः । प्रतिमा = उपमानं, न, आसीदिति शेषः । अत्र चन्द्रारविन्दजयविशेषणतया मुखस्य निरौपम्य-

सर्गः १ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् । १५ प्रतिपादनात् पदार्थहेतुकं काव्यलिङ्गमलङ्कारः । तदुक्तं दर्पणे-'हेतोर्वाक्यपदार्थत्वे काव्यलिङ्गं निगद्यते' इति ॥ २३ ॥ उनका मुख-अपनी क्रीडा के लेशमात्र 'मन्द मुस्कराहट' से-चन्द्रमा को मात करता था; और अपने अवयव के एक भाग 'नेत्र' से कमलों की शोभा का तिरस्कार करता था। उन दोनों को जीतने की योग्यता किसी में नहीं थी (अर्थात् उनसे बढ़कर कुछ सुन्दर है ही नहीं) अतः जगत् में उनके मुख की उपमा कहाँ॥२३ सरोरुहं तस्य दृशैव तर्जितं जिताः स्मितेनैव विधोरपि श्रियः । कुतः परं भव्यमहो महीयसो तदाननस्योपमितौ दरिद्रता ॥२४॥ उक्तार्थं भङ्ग्यन्तरेणाह-सरोरुहमिति । तस्य = नलस्य, दृशैव = नयनेनैव, सरोरुहं = पद्मं तर्जितं = न्यक्कृतम् । स्मितेनैव = मन्दहासेनैव विधोः = चन्द्रस्य, श्रियः = कान्तयः, अपि जिताः=तिरस्कृताः । परम्=अन्यत् आभ्यामिति शेषः । भव्यं = रम्यं वस्तु कुतः ? = न कुत्राप्यस्तीत्यर्थः । अहो = आश्चर्य्य, [तदानन- स्योपमितौ ] तस्य नलस्य यत् आननं मुखं तस्य उपमितौ तोलने । महीयसी = अतिमहती, दरिद्रता = अभावः, अत्यन्ताभाव इत्यर्थः । सर्वथा निरुपममस्य मुख- मित्याश्चर्यम् । अत्र वाक्यार्थहेतुकं काव्यलिङ्गमलङ्कारः ॥ २४ ॥ उनकी दृष्टि ने कमलों को जीत लिया और मन्द मुस्कराहट ने चन्द्रमा की कान्ति को जीत लिया । कमल और चन्द्रमा से बढ़कर कौन सी दूसरी वस्तु सुन्दर है ? उसके मुख की उपमा दिखाने में बड़ी दरिद्रता है। यही आश्चर्य की बात है ॥ स्वबालभारस्य तदुत्तमाङ्गजैः स्वयं चमर्यैव तुलाभिलाषिणः । अनागसे शंसति बालचापलं पुनः पुनः पुच्छविलोळनच्छलात् ॥२५॥ स्वबालेति । चमरी = मृगीविशेषः, [ तदुत्तमाङ्गजैः ] तस्य नलस्य, उत्त- माङ्गजैः शिरोरुहैः, समं सहैव । तुलाभिलाषिणः=सादृश्यकाङ्क्षिणः। स्वबालभारस्य = निजरोमनिचयस्य, अनागसे = अनपराध्याय । नीचस्य उत्तमैः सह साम्याभिग- मोऽपि महान् अपराध इति भावः । क्वचित्तदभावे नञ्समासो इष्यते । पुनः पुनः [ पुच्छविलोळनच्छलात् ] पुच्छस्य लाङ्गूलस्य, विलोलनं विचालनम्, एव छलं तस्मात् । बालचापलं = दोषं बालस्य, अथवा शिशुचापल्यं । शंसति = कथयति । बालचापल्यं सोढव्यमिति धियेति भावः । अत्र पुच्छविलोळनप्रतिषेधेन अन्यस्य बाल-

नैषधचरितम् । [ प्रथम चापलस्य स्थापनादपह्नुतिरलंकारः । तदुक्तं दर्पणे—‘प्रकृतं प्रतिषिध्यान्यस्थापनं स्यादपह्नुतिः’ इति ॥ २५ ॥ चमरी मृगी बार-बार अपनी पूँछ हिलाने के बहाने मानो यह जतलाती है कि उसके बाल नल के बालों के साथ जो समता चाहते हैं, उसका कारण उनका बाल-चापल्य है, इस सादृश्य में उनका कोई अपराध नहीं है ॥२५॥ महीभृतस्तस्य च मन्मथश्रिया निजस्य चित्तस्य च तं प्रतीच्छया । द्विधा नृपे तत्र जगत्त्रयीभुवां नतभ्रुवां मन्मथविभ्रमोऽभवत् ॥२६॥ महीभृत इति । तस्य महीभृतः = नलस्य, [ मन्मथश्रिया ] मन्मथस्येव श्रीः कान्तिः तया, च निजस्य चित्तस्य तं = नलं, प्रति इच्छया = रागेण च । तत्र, नृपे = नले जगत्त्रयीभुवां = त्रिभुवनवर्तिनीनां नतभ्रुवां = कामिनीनां, द्विधा = द्विप्रकारेण, मन्मथविभ्रमः । अयं मन्मथ इति विशिष्टा भ्रान्तिः कामा- वेशश्च, अभवत् । अत्र श्लेषसङ्कीर्णा यथासंख्यलङ्कारः ॥ २६ ॥ राजा नल में कामदेव का भ्रम होने से और अपने चित्त में नल के प्रति अत्यन्त आसक्ति होने से, तीनों लोकों की कामिनियों को उनके प्रति दोहरा काम- जन्य विभ्रम होता था ॥ २६ ॥ निमीलनभ्रंशजुषा दृशा भृशं निपाय तं यत्त्रिदशीभिरर्जितः । अमूस्तमभ्यासभरं विवृण्वते निमेषनिःस्वैरधुनाऽपि लोचनैः ॥२७॥ निमीलनेति । त्रिदशीभिः = सुराङ्गनाभिः, निमीलनभ्रंशजुषा = निमेष- निवृत्तिभाजा, निर्निमेषयेत्यर्थः । दृशा = नयनेन, तं = नलं, भृशम् = अतिमात्रं, निपीय = सतृष्णं दृष्ट्वेत्यर्थः । यः अभ्यासभरः अभ्यासातिशयः अर्जितः कृतः, अमूः=त्रिदिश्यः देव्यः, अधुनापि निमेषनिःस्वैः = निमेषशून्यैः, लोचनैः तम् अभ्यासभरं विवृण्वते = प्रकटयन्ति । तासां स्वाभाविकस्य निमेषाभावस्य तादृशनिरीक्षणाभ्यासवासनाय तद्धेतुकत्वमुत्प्रेक्ष्यते ॥ २७ ॥ देवाङ्गनाओं ने एकटक नजर से उनका पान कर के जो भारी अभ्यास कर लिया था, उसे ही वे निमेषशून्य नयनों से मानों आज भी प्रकट कर रही हैं ॥२७॥ अदस्तदाकर्णि फडाढ्ययोषित दृशोर्द्वयं नस्तदवीक्षि चाफलम् । इति स्म चक्षुःश्रवसां प्रिया नले स्तुवन्ति निन्दन्ति हृदा तदात्मनः ॥२८॥ अद इति । चक्षुःश्रवसां = नागानां, प्रियाः, पन्नग्य इत्यर्थः । अदः = इदं,

सर्गः १ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् १७ Digitized by Sarayu Trust Foundation and eGangotri नः = अस्माकं, दृशोः = चक्षुषो द्वयं । तं नलम् आकर्णयतीति तदाकर्णि = तद्गुण- श्रावीत्यर्थः । तासां चक्षुःश्रवस्त्वादिति भावः । अत एव फलाढ्यजीवितं = सफल- जीवितम् । न वीक्षते इत्यवीक्षि । अत्रोभयोस्ताच्छील्ये णिनिः । [ तदवीक्षि ] तस्य नलस्य अवीक्षि तदवीक्षि, तद्दर्शत्यर्थः । अत एव अफलञ्च इति = हेतोः, तदा = तस्मिन् काले, आत्मनः = स्वान्, हृदा = मनसा, नले = नलविषये, स्तुव- न्ति = प्रशंसन्ति स्म, निन्दन्ति = कुत्सयन्ति च । अतिशयोक्तिरलङ्कारः ॥२८॥ चक्षुःश्रवा (नागों) की पत्नियां—'ये हमारी दोनों आँखें नल के गुणों को सुनती हैं, इस से उनका जीवन सफल है; किन्तु (आँख का प्रधान गुण देखना है तो पातालनिवासिनी होने के कारण) नल के दर्शन न होने से वे निष्फल हैं'— इस लिए वे उस समय नल के सम्बन्ध में अपने चित्त से (चक्षु की) क्रमशः स्तुति और निन्दा किया करती थीं ॥ २८ ॥ विलोकयन्तीभिरजस्रभावना-बलादमुं तत्र निमोडनेष्वपि । अलम्भि मर्त्याभिरमुष्य दर्शने न विघ्नलेशोऽपि निमेषनिर्मितः ॥२९॥ विलोकयन्तीभिरिति । अजस्रभावनाबलात् = निरन्तरध्यानप्रभावात् , अमुं = नलं, तत्र भावनायामिति भावः । नेत्रनिमीलनेष्वपि = निमेषावस्थास्वपि, विलोकयन्तीभिः = उन्मेषावस्थायामिव साक्षात्कुर्वतीभिः, मर्त्याभिः = मान- वीभिः, अमुष्य = नलस्य, दर्शने, निमेषनिर्मितः = नेत्रनिमीलनजनितः, विघ्न- लेशोऽपि = अन्तरायलबोऽपि, न अलम्भि = न प्राप्तः । 'विभाषा चिण्णमुलौ'इति मुमागमः । मानव्यः दृष्टिगोचरं दृष्ट्वा अदृष्टिगोचरञ्च तं मनसा सततं पश्यन्ति स्मेति भावः । अतिशयोक्तिरलङ्कारः ॥ २६ ॥ नरलोक की नारियों को निरन्तर चिन्तन के प्रभाव से, निमेषावस्था में भी उनका दर्शन करती रहने पर, नल के दर्शन के सम्बन्ध में नेत्रनिमीलनजन्य क्लेश ज़रासा भी नहीं होता था ॥ २६ ॥ न का निशि स्वप्नगतं ददर्श तं जगाद गोत्रस्खलिते च का न तम् । तदात्मताध्यातधवा रते च का चकार वा न स्वमनोभवोद्भवम् ॥३०॥ नेति । का = नारी, निशि = रात्रौ, तं=नलं, स्वप्नगतं न ददर्श ? = सर्वैवैव ददर्शत्यर्थः । का, च, गोत्रस्खलिते = नामस्खलने तं न जगाद = स्वभर्तृनाम्नि उच्चारितव्ये तन्नाम न उच्चरितवती । अपि तु सर्वैव तथा कृतवती इत्यर्थः । का च ३

१८ नैषधचरितम् । [ प्रथमः रते = सुरतव्यापारे, [ तदात्मताध्यातधवा ] तदात्मतया नलात्मतया, ध्यातः चिन्तितः, धवः भर्त्ता, यया तथाभूता । ‘धवः प्रियः पतिर्भर्ता’इत्यमरः । [ स्वम- नोभवोद्भवं ] स्वस्य आत्मनः, मनोभवः कामः, तस्य उद्भवः तं, वा न चकार ? = अपि तु सर्वैव तथा चकारेत्यर्थः । कामान्धाः किं न कुर्वन्तीति भावः । अत्रापि- दर्शनाद्यसम्बन्धेऽपि सम्बन्धोक्तेरतिशयोक्तिरलङ्कारः ॥ ३० ॥ किस नारी ने रात्रि को स्वप्न में उन का साक्षात्कार न किया हो ? किस स्त्री ने (अपने पति को पुकारने के स्थान पर) नल का नाम लेकर पति को पुकारा न हो ? किस महिला ने सम्भोग के समय नल के स्वरूप में अपने पति का चिन्तन कर, कामविकार को जाग्रत न किया हो ? ॥ ३० ॥ श्रियास्य योग्याहमिति स्वमीक्षितुं करे तमालोक्य सुरूपया धृतः । विहाय भैमीमपदर्पया कया न दर्पणः श्वासमलीमसः कृतः ॥३१॥ श्रियेति । तं = नलम्, आलोक्य = दृष्ट्वा, श्रिया = सौन्दर्येण, अहमस्य = नलस्य, योग्या =अनुरूपा, इति=धियेति शेषः । स्वम्=आत्मानं, स्वावयवमित्यर्थः । ईक्षितुं = परीक्षितुं करे, धृतः = गृहीतः, दर्पणः भैमीं = वैदर्भी, दमयन्ती- मित्यर्थः । विहाय = विनेत्यर्थः, कया सुरूपया = शोभनरूपवती, अहमित्यभिमान- वत्या नार्य्या, अपदर्पया = दर्पशून्यया सत्या [श्वासमलीमसः] श्वासेन दुःखनिश्वसि- तेन मलीमसः मलदूषितः । ‘मलीमसं तु मलिनं कच्चरं मलदूषितम्’ इत्यमरः । न कृतः ? = अपि तु सर्वयापि कृत एवेत्यर्थः । सौन्दर्यगर्विताः सर्वा एव भैमीव्यतिरिक्ताः कामिन्यस्तमवलोक्य अहमेवास्य सदृशीत्यभिमानात् करधृतदर्पणे आत्मानं निर्वर्ण्य नाहमस्य योग्येति निश्चयेन विपण्णाः कदुष्णनिश्वासेन तं दर्पणं मलिनयन्ति स्मेति निष्कर्षः । अतिशयोक्तिरलङ्कारः ॥ ३१ ॥ दमयन्ती को छोड़कर, किस दर्पहीन सुन्दरी ने, नल की प्रतिकृति को देखकर, 'क्या मैं सुन्दरता में नल के योग्य हूँ' इसे जानने के लिए अपने स्वरूप देखने को दर्पण हाथ में लाकर, उस (दर्पण) को अपनी आहों से मलिन न किया हो ? ॥ ३१ ॥ यथोद्यमानः खलु भोगभोजिना प्रसह्य वैरोचनिजस्य पत्तनम् । विदर्भजाया मदनस्तथा मनोऽनलावरुद्धं वयसैव वेशितः ॥३२॥ एवमस्यालौकिकसौन्दर्यद्योतनाय स्त्रीमात्रस्य तदनुरागमुक्त्वा सम्प्रति दमय- न्त्यास्तत्रानुरागं प्रस्तौति-यथेति । मदनः = कामः, प्रद्युम्न इति यावत् । भोग-