भारतकोश
संग्रह पर लौटें

रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

Raghuvamsham of Kalidasa Hindi

महाकवि कालिदास द्वारा

स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)

DevanagariHindipublished735 पृष्ठ

श्लोकानुक्रमणिका

६४९

श्लोक-प्रतीकसर्गश्लोक:श्लोक-प्रतीकसर्गश्लोक:
चारुनृत्यविगमे च१९१५ज्याघातरेखे सुभुजो५५
चित्रकूटवनस्थं च कथि१२१५ज्यानिनादमथ गृह्णती१११५
चित्रद्विपाः पद्मवनाव१६१६ज्याबन्धनिष्पन्दभुजेन४०
चुम्बने विपरिवर्तिता१९२७ज्येष्ठाभिगमनात्पूर्वं ते१२३५
चूर्णबभ्रु लुलितस्रगा१९२५
तं रागबन्धेष्ववितृप्तमे१८१९
छाया-मण्डललक्ष्येणतं राजवीध्यामधिहस्ति१८३९
छायाविनीताध्वपरिश्र१३४६तं वाहनादवनतोत्त६०
तं विनिष्पिष्य काकुत्स्थो१२३०
जगाद चैनामयमङ्ग२७तं विस्मंतं धेनुरुवाच६२
जगृहुस्तस्य चित्तज्ञाः१५९९तं वेधा विदधे नूनं२९
जनपदे न गदः पदतं शरैः प्रतिजग्राह खर१२४७
जनस्य तस्मिन्समये वि१६५३तं श्लाघ्यसम्बन्धमसी४०
जनस्य साकेतनिवा३१तं सन्तः श्रोतुमर्हन्ति१०
जनाय शुद्धान्तचरा१६तं कर्णभूषणनिपी६५
जनास्तदालोकपथात्प्र१५७८तं कर्णमूलमागत्य रामे१२
जयश्रियः संवननं१६७४तं कृतप्रणतयोऽनुजीवि१९
जलानि वा तीरनिखात१३६१तं कृपामृदुरवेक्ष्य११८३
जहार चान्येन मयूर५६तं गृहोपवन एव संग१९५४
जातः कुले तस्य किलोरु७४तच्चात्मचिन्तासुलभं वि१४२०
जात्यस्तेनाभिजातेन१७तच्चोदितश्च तमनु७७
जाने विसृष्टां प्रणिधान१४७२ततः कक्ष्यान्तरन्यस्तं१७२१
जाने वो रक्षसाक्रान्ता१०३८ततः परं वज्रधरप्रभाव१८२१
जालान्तरप्रेषितदृष्टिततः परं तत्प्रभवः१८३४
जिगमिषुर्घनदाघ्युषि२५ततः परं तेन मखाय३९
जुगुहू तस्याः पथि१४४९ततः परं दुःप्रसहं३१
जुगोपात्मानमत्र२१ततः परमभिव्यक्त१७४०
जेतारं लोकपालानां१२८९ततः प्रकोष्ठे हरिचन्द५९
ज्ञाने मौनं क्षमा शक्तौ२२ततः प्रजानां चिरमात्म३५

६५० रघुवंशमहाकाव्ये

सर्गेश्लोकःसर्गेश्लोकः
ततः प्रतस्थे कौवेरीं६६तत्र सेकहृतलोचनाञ्जनं१११०
ततः प्रहस्यापभयः५१तत्र सौधगतः पश्यन्य१५३०
ततः प्रियोपात्तरसेऽधरो६३तत्र स्वयंवरसमा६४
ततः स कृत्वा धनुरत१६७७तत्र हूणावरोधानां६८
ततः सपर्यां सपशूपहा१६३९तत्राक्षोभ्यं यशोराशि८०
ततः समाजापयदाशु१६७६तत्र भिषकप्रयता१४८२
ततः समानीय न मानि६४तत्राचितो भोजपतेः२०
ततः सुनन्दावचना८०तत्रेश्वरेण जगतां१३७७
ततस्तदालोकनतत्पतत्रैनं हेमककुम्भेषु१७१०
ततो गौरीगुरुं शैल७१तथा गतायां परिहास८२
ततो धनुष्कर्षणमूढ६२तथापि शास्त्रव्यवहार६२
ततो भिषङ्गादसमग्र६४तथेति कामं प्रतिशुश्रुवा६७
ततो नृपाणां श्रुतवृत्त२०तथेति गामुक्तवते५९
ततो नृपेणानुगताः स्त्रियः१६६९तथेति तस्याः प्रणयं१६२३
ततो बिभेद पौलस्त्यः१२७७तथेति तस्याः प्रतिगृह्य१४६८
ततोऽभिषङ्गानिलविप्र१४५४तथेति तस्यावितथं२६
ततो मृगेन्द्रस्य मृगे३०तथेति प्रतिजग्राह९२
ततो यथावद्विहिता१९तथेति प्रतिपन्नाय१५९३
ततोऽवतीर्यांशु करेणु१७तथेत्युपस्पृश्य पयः५९
ततो वेलातटेनैव४४तथैव सुग्रीवबिभीष१४१७
ततद्भूमिपतिः पत्न्यै४७तदङ्गनिष्यन्दजलेन४१
तत्प्रतीपपवनादिवैकृ११६२तदङ्गमग्र्यं मघवन्म४६
तत्प्रसुप्तभुजगेन्द्रभी११४४तदञ्जनकलेदसमाकु२७
तत्प्रार्थितं जवनवाजि५६तदद्भुतं संसदि रात्रि१६२४
तत्र जन्यं रघोर्घोरं७७तदपोहितुमर्हसि प्रिये५४
तत्र तीर्थसलिलेन१९तदन्यतस्तावदन१७
तत्र दीक्षितमृषि ररक्ष११२४तदन्वये शुद्धिमति९२
तत्र नागफणोत्क्षिप्तसि१५८३तदर्हसीमां वसतिं१६२२
तत्र यावधिपती मख११२७तदलं तदपायचिन्त८३

श्लोकानुक्रमणिका ६५१

सर्गश्लोकःसर्गश्लोकः
तदात्मसंभवं राज्ये१७तमर्चयित्वा विधि
तदाननं मृत्सुरभितमलभन्त पतिं पति१७
तदाप्रभृत्येव वन३८तमशक्यमपाक्रष्टुं नि१२१७
तदीयमाक्रन्दितमा२८तमश्रु नेत्रावरणं प्रमृज्य१४७१
तदेतदाजानुविलम्बि१६८४तमातिथ्यक्रियाशान्त५८
तदेष सर्गः करुणाद्रं१४४२तमात्मसंपन्नमनिन्दि१८१८
तद्गतिं मतिमतां वरे११८७तदादौ कुलविद्यानाम१७
तद्गीतश्रवणैकाग्रा१५६६तमाधूतध्वजपटं व्यो१२८५
तद्रक्ष कल्याणपरं५०तमापतन्तं नृपते५०
तद्व्योम्नि शतधा भिन्नं१२९८तमार्यगृह्यं निगृहीत३३
तनुत्यजां वर्मभृतां४८तमाहितौत्सुक्यमद७३
तनुलतांविनिवेशित५२तमीशः कामरूपाणा८३
तं तस्थिवांसं नगरोप६१तमुद्वहन्तं पथि भोज३५
तं दधन्मैथिलीकण्ठनि१५५६तमुपाद्रवदुद्यम्य दक्षि१५२३
तं धूपाश्यानकेशान्तं१७२२तमृषिः पूजयामास१५१२
तन्मदीयमिदमायुधं११७७तं पयोधरनिषिक्तच१९४५
तं न्यमन्त्रयत संभृत११३२तं पितुर्वधभवेन म११६७
तपस्यानधिकारित्वात्प्र१५५१तं प्रमत्तमपि न प्रभाव१९४८
तपस्विवेषक्रिययापि१४तं प्राप्य सर्वावयवान६९
तपस्विसंसर्गविनीत१४७५तं प्रीतिविशदैर्र्नेत्रैरन्व१७३५
तपोरक्षन्स विघ्नेभ्यस्त१७६५तं भावार्थं प्रसवसमया१९५७
तमङ्कमारोप्य शरीर२६तं भूपतिर्भासुरहे३०
तमध्वराय मुक्ताश्वं१५५८तया स्रजा मङ्गलपुष्प८४
तमध्वरे विश्वजितितया हीनं विधातर्मा७०
तमपहाय ककुत्स्थकुलो१६तयोर्दिवस्पतेरासीदेकः१७
तमब्रवीत्सा गुरुणा नव१६तयोरपाङ्गप्रतिसारि२३
तमभ्यनन्दत्प्रथमं प्र६८तयोरुपान्तस्थितसिद्ध५७
तमभ्यनन्दत्प्रणतं स१५४०तयोर्जगृहतुः पादा५७
तमरण्यसमाश्रयोन्मुखं१२तयोर्यथाप्रार्थितमिन्द्रि१४२५

६५२ रघुवंशमहाकाव्ये

प्रतीकसर्गेश्लोकःप्रतीकसर्गेश्लोकः
तयोश्चतुर्दशैकैन१२तस्य कर्कशविहारसं६८
तयोस्तस्मिन्नवीभूत१२५६तस्य कल्पितपुरस्क्रिया११५१
तद्वल्गुना युगपदु६८तस्य जातु मरुतः प्रती११५८
तव निःश्वसितानुकारि६४तस्य दाक्षिण्यरूढेन३१
तव मन्त्रकृतो मन्त्रै६१तस्य द्विपानां मदवारि१६३०
तवार्हतो नाभिगमे११तस्य निर्दयरतिश्रमाल१९३२
तवाधरस्पर्धिषु विद्रु१३१३तस्य पाण्डुवदनाल्पभू१९५०
तवोरुकीर्तिः श्वशुरः१४७४तस्य पूर्वोदितां निन्दां१५५७
तस्मात्पुरःसरबिभीष१६६९तस्य प्रभानिर्जितपुष्प१७३२
तस्मात्समुद्रादिव मध्य१६७९तस्य प्रयातस्य वरूथि१६२८
तस्मादघः किंचिदिवाव१८४१तस्य प्रसह्य हृदयं कि९३
तस्मिन्कुलापीडनिभे१८२९.तस्य मार्गवशादेका१५११
तस्मिन्क्षणे पालयितुः६०तस्य संवृतमन्त्रस्य२०
तस्मिन्गते द्यां सुकृतो१८२२तस्य सन्मन्त्रपूताभिः१७१६
तस्मिन्गते विजयिनं११९२तस्य संस्तूयमानस्य च१५२७
तस्मिन्नभिद्योतितबन्धु३६तस्य सावरणदृष्टसंधयः१९१६
तस्मिन्नवसरे देवाः१०तस्य स्तनप्रणयिभिर्मु५५
तस्मिन्नात्मचतुर्भागे१५९६तस्य स्फुरति पौलस्त्यः१२९०
तस्मिन्नास्थदिषीकास्त्रं१२२३तस्य वीक्ष्य ललितं वपुः११३८
तस्मिन्प्रयाते परलोक१८१६तस्यां रघोः सूनुरुपस्थि६८
तस्मिन्न्रामशरोत्कृत्ते१२४९तस्याः खुरन्यासपवित्र
तस्मिन्समावेशितचित्त७०तस्याधिकारपुरुषैः६३
तस्मिन्ह्रदः संहितमात्र१६७८तस्यानलोजास्तनयस्त१८
तस्मिन्विधानातिशये११तस्यानीकैर्विसर्पद्भि५३
तस्मै कुशलसंप्रश्न१०३४तस्मान्मुच्ये यथा तात७२
तस्मै निशाचरैश्वर्यं१२६९तस्यान्वये भूपतिरेष४१
तस्मै विसृज्योत्तरकोस१८तस्यापनोदाय फलप्र१४३९
तस्मै सभ्याः सभायाय५५तस्यापरेष्वपि मृगेषु५८
तस्मै सम्यग्घुतो वह्नि२५तस्याः प्रसन्नेन्दुमुखः..६८

श्लोकानुक्रमणिका

६५३

श्लोकसर्गश्लोकःश्लोकसर्गश्लोकः
तस्याः प्रतिद्वन्द्विभवाद्दि६८तां देवतापित्नतिथि१६
तस्याः प्रकामं प्रियदर्श४४तान्हत्वा गजकुलबद्ध६५
तस्याभवत्सूनुरुदार१८१७तां प्रत्यभिव्यक्तमनोर१२
तस्याभिषेकसंभारं१२ताभ्यस्तथाविधान्स्ना१०६४
तस्यामात्मानुरूपा३३ताभिर्गर्भः प्रजामूत्यै१०५८
तस्यामेवास्य यामिन्याम्१५१३तामग्रतस्तारमरसान्त३७
तस्यामन्तर्हितसौधमा१३४०तामङ्कमारोप्य कृशाङ्ग१४२७
तस्यालमेषा क्षुधितस्य३९तामन्तिकन्यस्तबलि२४
तस्यावसाने हरिदश्वधा१८२३तामभ्यगच्छद्रुदितानु१४७०
तस्याः स रक्षार्थमनल्प३६तामर्पयामास च शोक१४८०
तस्याः स राजोपपदं१६४०तामेकभार्यां परिवाद१४८६
तस्यास्तथाविधनरेन्द्र१९५६तां पुण्यदर्शनां दृष्ट्वा८६
तस्याः स्पृष्टे मनुजपति१६८७ताम्बूलीनां दलैस्तत्र४२
तस्यैकनागस्य कपोल४७ताम्बूलवल्लीपरिणद्ध६४
तस्यैकस्योच्छ्रितं छत्रं१७३३ताम्रपर्णीसमेतस्य५०
तस्यै प्रतिश्रुत्य रघुप्र१४२९ताम्रोदरेषु पतितं७०
तस्यै भर्तुरभिज्ञानमङ्गु१२६२ता राघवं दृष्टिभिरापि१२
तस्योत्सृष्टनिवासेषु७६तावत्प्रकीर्णाभिनवोप
तस्योदये चतुर्मूर्तेः१०७३तावुभावपि परस्पर११८२
तस्योपकार्यारचिती४१तासां मुखैरासवगन्ध११
तस्योधमहती मूर्ध्नि१७१४तासु श्रिया राजपरम्प
तं स्वसा नागराज्यस्य१७ताः स्वचारित्रमुद्दिश्य१५७३
तां शिल्पिसंघाः प्रभुणा१६३८ताः स्वमङ्कमधिरोप्य दो१९४४
तां सैव वेत्रग्रहणे२६तिस्रस्त्रिलोकप्रथितेन३३
ता इङ्गुदीस्नेहकृतप्र१४८१तीरस्थली बर्हिभिरुक्त१६६४
तात शुद्धा समक्षं नः स्नुषा१५७२तीर्थे तदीये गजसेतुब१६३३
ता नराधिपसुता नृपा११५६तीर्थे तोयव्यतिकरभ९५
तां तामवस्थां प्रतिपद्य१३तीव्रवेगधुतमार्गवृ१११६
तां दृष्टिविषये भर्तुर्मु१५७९ते चतुर्थसहितास्त्रयो११५५

६५४ रघुवंशमहाकाव्ये

सर्गेश्लोकःसर्गेश्लोकः
ते च प्रापुरुदन्वन्तं१०तैः शिवेषु वसतिर्गता११३३
तेजसः सपदि राशिर्११६३तौ दंपती बहु विलप्य७८
ते तस्य कल्पयामा१७तौ निदेशकरणोद्यतौ११
तेन कार्मुकनिषक्तमु११७०तौ पितुर्नयनजेन वारि११
तेन दूतिविदितं निषे१९१८तौ प्रणामचलकाकपक्ष११३१
तेन द्विपानामिव पुण्य१८तौ बलातिबलयोः प्रभा११
तेन भूमिनिहितैकको११८१तौ समेत्य समये स्थिता११५३
तेन मन्त्रप्रयुक्तेन नि१२९९तौ सरांसि रसविद्गिर११११
तेनातपत्रामलमण्डले१६२७तौ सीतान्वेषिणौ गृध्रं१२५४
तेनाभिघातरभसस्य३१तौ सुकेतुसुतया खिली१११४
तेनावरोधप्रमदास१६७१तौ स्नातकर्बन्धुमता च२८
तेनार्थवांल्लोभपराङ्मु१४२३तौ विदेहनगरीनिवासि११३६
तेनावतीर्य तुरगात्प्र७६त्यजत मानमलं बत४७
तेनाष्टौ परिगमिताः९२त्यागाय संभृतार्थानां
तेनोत्तीर्य पथा लङ्कां११७१त्याजितः फलमुत्खातं३३
तेनोरुवीर्येण पिता प्रजायै१८त्रस्तेन तार्क्ष्यात्किल कालिये४९
ते पुत्रयोनैर्ऋतशस्त्र१४त्रिदिवोत्सुकयाप्यवेक्ष्य६०
ते प्रजानां प्रजानाथा१०८३त्रिलोकनाथेन सदा म४५
ते प्रीतमनसस्तस्मै या१७१८त्रेताग्निधूमाग्रमनिन्द्य१३३७
ते बहुज्ञस्य चित्तज्ञं१०५६त्रैलोक्यनाथप्रभवं प्र१६८१
ते रामाय वधोपायामा१५त्वं रक्षसा भीरु यतोऽप१३२४
ते रेखाध्वजकुलिशा८८त्वचं स मेध्यां परिधाय३१
ते सेतुवार्तागजवन्धमु१६त्वया पुरस्तादुपयाचि१३५३
तेऽस्य मुक्तागुणोन्नद्धं१७२३त्वयैवं चिन्त्यमानस्य६४
तेषां सदश्वभूयिष्ठा७०त्वय्यावेशितचित्तानां१०२७
तेषा द्वयोर्द्वयोरवयं१०८२
तेषां महार्हासनसंस्थिदक्षिणेन पवनेन सं१९४३
तैः कृतप्रकृतिमुख्यसं१९५५दधतो मङ्गलक्षोमे वसा१२
तैस्त्रयाणां शितैर्वाणैयं१२४८दयितां यदि तावदन्व्५०

श्लोकानुक्रमणिका

६५५

श्लोकःसर्गेश्लोकःश्लोकःसर्गेश्लोकः
दर्पणेपु परिभोगदर्शि१९२८द्वेष्योऽपि संमतः शिष्ट२८
दशदिगन्तजिता रघु
दशरश्मिशतोपमद्यु२९धनुर्भृतोऽप्यस्य दयार्द्रं११
दशाननकिरीटेभ्य१०७५धरायां तस्य संरम्भं१५८५
दिगभ्यो निमन्त्रिताश्चैनम१५५९धर्मलोपभयाद्राज्ञी७६
दिन दिने शैवलवन्त्य१६४६धातारं तपसा प्रीतं१०४३
दिनेषु गच्छत्सु नितान्तधारास्वनोद्गारिदरीमु१३४७
दिलीपसूनोः स बृह५४धियः समग्रैः स गुणैरु३०
दिलीपानन्तरं राज्येघमधूमो वसागन्धी१५१६
दिवं मरुत्वानिव भोधूमादग्नेः शिखाः पश्चादु१७३४
दिशः प्रसेदुर्मरुतो ववुः१४धृतिरस्तमिता रतिश्च्यु६६
दिशि मन्दायते तेजो४९ध्रुवमस्मि शठः शुचिस्मिते४९
दिष्टान्तमाप्स्यति भवान७९ध्वजपटं मदनस्य धनु४५
दीर्घेष्वमी नियमिताः७३
दुकूलवासाः स वधूस१९न किलानुययुस्तस्य२७
दुदोह गां स यज्ञाय२६न कृपणा प्रभवत्यपि
दुरितदर्शनेन ध्वंस्त१७७४न केवलं गच्छति तस्य१८४९
दुरितैरपि कर्तुमात्मन खरो न च भूयसा
दुर्गाणि दुर्ग्रहाण्यासंस्त१७५२न चावदद्भर्तुरवर्णं१४५७
दुर्जातिबन्धुरयमृक्ष१३७२न चोपलेभे पूर्वैषा१०
दूरादयश्चक्रनिभस्य१३१५न तस्य मण्डले राज्ञो१७५८
दूरापवर्जितच्छत्रैस्तस्या१७७९नदत्सु तूर्येष्वविभाव्य३८
दूर्वायवाङ्कुरप्लक्षकत्व१७१२नदद्भिः स्निग्धगम्भीरं१७११
दृढभक्तिरिति ज्येष्ठे१२१९न धर्ममर्थकामाभ्यां व१७५७
दृष्टदोषमपि तन्न१९४९न नवः प्रभुता फलोदया२२
दृष्टसारमथ रुद्रका११४७न पृथग्जनवच्छुचो व९०
दृष्टा विचिन्वता तेन१२६१न प्रसेहे स रुद्धार्कं८२
दैत्यस्त्रीगण्डलेखानां१०१२न प्रहर्तुमलमस्मि निर्द११८४
द्विषां विपह्य काकुत्स्थ४१नभश्चरैर्गीतयशाः स ले१८

६५६ | रघुवंशमहाकाव्ये


पाद / श्लोकसर्गेश्लोकःपाद / श्लोकसर्गेश्लोकः
न मृगयाभिरतिर्न दुनिर्वाप्य प्रियसंदेशैः१२६३
न मे ह्रिया शंसति किंनिर्विष्टविषयस्नेहः स१२
नमो विश्वसृजे पूर्वं१०१६निर्वृत्तजाम्बूनदपट्ट१८४४
नयगुणोपचितामिव२७निर्वृष्टलघुभिर्मेघै१५
नयविद्भिरनंवे राज्ञि१०निवर्त्य राजा दयितां
नरेन्द्रमूलायतनाद३६निवृते स महार्णव१४
नवपल्लवसंस्तरेऽपि५७निवातपद्मस्तिमिते१७
नवेन्दुना तन्नभसोपमे१८३७निविष्टमुदधेः कूले तं१२६८
न संयतस्तस्य बभूव२०निवेश्य वामं भुजमास१६
नातिपर्याप्तमालक्ष्य म१५१८निशम्य देवानुचर५२
नाभिप्ररूढाम्बुरुहास१३निशाचरोपप्लुतभर्तृका१४६४
नाम राम इति तुल्यम११६८निशासु भास्वत्कलनूपु१६१२
नाम वल्लभजनस्य ते१९२४निःशेषविक्षालितधा४४
नाम्भसां कमलशोभिनां१११२निसर्गभिन्नास्पदमक२९
निगृह्य शोकं स्वयमेव१४८५नीपान्वयः पार्थिव एष४६
निग्रहात्समुराप्तानां व१२५२नीवारपाकादि कडंग
निश्चित्य चानन्यनिवृत्ति१४३५नूनं मत्तः परं वंश्याः६६
नितम्बगुर्वी गुरुणा२५नृत्यं मयूराः कुसुमानि१४६९
निद्रावशेन भवता६७नृपतिः प्रकृतीरवेक्षि१८
निधानगर्भामिव सानृपतेः प्रतिषिद्धमेव७४
नियुज्य तं होमतुरंग३८नृपतेर्व्यजनादिभिस्त४०
निर्घातोयैः कुञ्जलीनाञ्जि६४नृपं तमावर्तमनोज्ञ५२
निर्दिष्टां कुलपतिना स९५नृपस्य वर्णाश्रमपाल१४६७
निर्दोषमभवत्सवं१०७२नेत्रव्रजाः पौरजनस्य
निर्बन्धपृष्ठः स जगाद१४३२नेपथ्यदर्शनिष्ठछाया त१७२६
निर्बन्धसंजात रुषा२१नैर्ऋतघ्नमथ मन्त्रव११२१
निर्यायावथ पौलस्त्यः पु१२८३न्यस्ताक्षरामक्षरभूमि१८४६
निर्वर्त्यते यंनियमा
निर्वर्त्यैवं दशमुखशि१५१०३पक्षच्छिदा गोत्रभिदात१३

श्लोकानुक्रमणिका

| सर्गे | श्लोकः | | सर्गे | श्लोकः | | :--- | :---: | :---: | :--- | :---: | :---: | | पञ्चमं लोकपालानाभूचुः | १७ | ७८ | पारसीकांस्ततो जेतुं | ४ | ६० | | पञ्चवट्यां ततो रामः | १२ | ३१ | पार्थिवीमुदवहद्रघु | ११ | ५४ | | पञ्चानामपि भूतानां | ४ | ११ | पिता पितृणामनृणस्तम | १८ | २६ | | पणबन्धमुखान्गुणान् | ८ | २१ | पिता समाराधनतत्परे | १८ | ११ | | पतिरङ्कनिषण्णया | ८ | ४२ | पितुः प्रयत्नात्स समग्र | ३ | २२ | | पत्तिः पदातिं रथिनं | ७ | ३७ | पितुरनन्तरमुत्तर | ९ | १ | | पयोघटैराश्रमबाल | १४ | ७८ | पितुर्नियोगाद्वनवास | १४ | २१ | | पयोधरैः पुण्यजनाङ्ग | १३ | ६० | पित्रा दत्तां रुदन्न्रामः | १२ | ७ | | परकर्मापहः सोऽभूद | १७ | ६१ | पित्रा विसृष्टां मदपेक्ष | १३ | ६७ | | परस्पराक्षिसादृश्य | १ | ४० | पित्रा संवर्धितो नित्यं | १७ | ६२ | | परस्पराभ्युक्षणतत्प | १६ | ५७ | पित्र्यमंशमुपवीतल | ११ | ६४ | | परस्परा विरुद्धास्ते | १० | ८० | पुण्डरीकातपत्रस्तं | ४ | १७ | | परस्परेण क्षतयोः | ७ | ५३ | पुत्रजन्मप्रवेश्यानां | १० | ७६ | | परस्परेण विज्ञात | ४ | ७९ | पुत्रो रघुस्तस्य पदं | ६ | ७६ | | परस्परेण स्पृहणीय | ७ | १४ | पुरंदरश्रीः पुरमु | २ | ७४ | | परात्मनोः परिच्छिद्य | १७ | ५९ | पुरं निषादाधिपते | १३ | ५९ | | पराभिसंधानपरं यद्य | १७ | ७६ | पुरस्कृता वर्त्मनि | २ | २० | | परार्ध्यवर्णस्तरणोप | ६ | ४ | पुराणस्य कवेस्तस्य | १० | ३६ | | परिकल्पितसांनिध्या | ४ | ६ | पुरा शक्रमुपस्थाय | १ | ७५ | | परिचयं चललक्ष्य | ९ | ४९ | पुरा स दर्भाङ्कुरमात्र | १३ | ३१ | | परेण भग्नेऽपि | ७ | ५५ | पुरुषस्य पदेष्वजन्मन् | ८ | ७८ | | परेषु स्वेषु च क्षिप्तैर | १७ | ५१ | पुरुषायुषजीविन्यो | १ | ६३ | | पर्णशालामथ क्षिप्रं | १२ | ४० | पुरूहूतध्वजस्येव | ४ | ३ | | पर्यन्तसंचारितचा | १८ | ४३ | पुरूहूतप्रभृतयः | १० | ४९ | | पवनस्यानुकूलत्वा | १ | ४२ | पुरोपकण्ठोपवना | ६ | ९ | | पश्यावरोधैः शतशो | १६ | ५८ | पुरोहितपुरोगास्तं जिष्णु | १७ | १३ | | पाण्ड्योऽयमंसार्पितलम्ब | ६ | ६० | पुष्पं फलं चार्तवमाह | १४ | ७७ | | पात्रीकृतात्मा गुरुसेव | १८ | ३० | पूर्वजन्मधनुषा समा | ११ | ८० | | पादपाविद्धपरिघः | १२ | ७३ | पूर्वं प्रहर्ता न जघान | ७ | ४७ |

४२ र० सम्पू०

१५८ | रघुवंशमहाकाव्ये

पादः / श्लोकःसर्गेश्लोकःपादः / श्लोकःसर्गेश्लोकः
पूर्ववृत्तकथितैः पुरा१११०प्रदक्षिणप्रक्रमणात्कृ२४
पूर्वस्तयोरात्मसमे१८१२प्रदक्षिणीकृत्य पय२१
पूर्वानुभूतं स्मरता च१३२८प्रदक्षिणीकृत्य हुतं७१
पृक्तस्तुषारैर्गिरिनि१३प्रबुद्धपुण्डरीकाक्षं१०
पृथिवीं शासत्तस्तस्य१०प्रभानुलिप्तश्रीवत्सं१०१०
पृष्टनामान्वयो राज्ञा स१५५०प्रभावस्तम्भितच्छायमा१२२१
पौत्रः कुशस्यापि कुशेश१८प्रमदामनुसंस्थितः७२
पौरस्त्यानेवमाक्रामं३४प्रमन्यवः प्रागपि कोस३४
पौरेषु सोऽहं बहुलीभव१४३८प्रमुदितवरपक्षमेक८६
प्रजानामेव भूत्यर्थं१८प्रययावातिथेयेषु१२२५
प्रजानां विनयाधा२४प्रलोभिताप्याकृतिलोभ५८
प्रजावती दोहदशंसि१४४५प्रवृत्तमात्रेण पयांसि१३१४
प्रजास्तद्गुरुणा नद्यो१७४१प्रवृत्तावुपलब्धायां१२६०
प्रणिपत्य सुरास्तस्मै१०१५प्रवृद्धतापो दिवसोऽति१६४५
प्रतापोऽग्रे ततः शब्दः३०प्रवृद्धो हीयते चन्द्रः स१७७१
प्रतिकृतिरचनाभ्यो१८५३प्रवेश्य चैनं पुरम६२
प्रतिजग्राह कालिङ्गस्त४०प्रशमस्थितपूर्वपार्थि१५
प्रतिप्रयातेषु तपोध१४१९प्रसन्नमुखरागं तं स्मित१७३१
प्रतिशुश्राव काकुत्स्यस्ते१५प्रसवैः सप्तपर्णानां२३
प्रतियोजयितव्यवल्ल४१प्रसादोदयादम्भः२१
प्रत्यक्षोऽप्यपरिच्छेद्यो१०२५प्रसादसुमुखे तस्मिंश्च१८
प्रत्यपद्यत चिराय११३४प्रसादाभिमुखे तस्मिंश्च१७४६
प्रत्यपद्यत तथेति११८८प्रसाधिकालम्बितमग्र
प्रत्यब्रवीच्चैनमिषु४२प्रस्थितायां प्रतिष्ठेथाः८९
प्रत्यभिज्ञानरत्नं च रामा१२६४प्रहारमूर्च्छापगमे४४
प्रत्युवाच तमृषिर्न त११८५प्राजापत्योपनीतं१०५२
प्रत्युवाच तमृषिर्निश११४१प्रातः प्रयाणाभिमुखाय२९
'प्रथमपरिगतार्थस्तं७१प्रातर्गत्य परिभोगशोभि१९२१
प्रथममन्यभृताभिरु३४प्रातर्यथोक्तव्रतपा७०

श्लोकानुक्रमणिका

५५९

श्लोकसर्गेश्लोकःश्लोकसर्गेश्लोकः
प्राप्तानुगः सपदि शास८२बिभ्रतोऽस्त्रमचलेऽप्यकु११७४
प्राप्य चाशु जनस्थानं१२४२बिभ्रत्या कौस्तुभन्यासं१०६२
प्रायः प्रतापभग्नत्वाद१७७०ब्राह्मे मुहूर्ते किल तस्य३६
प्रायो विषाणपरिमोक्ष६२
प्रासादकालागुरुधूम१४१२भक्तिः प्रतीक्ष्येषु कुलो१४
प्राहिणोच्च महितं महा११४९भक्त्या गुरौ मय्यनुक६३
प्रियतमाभिरसौ तिसृ१८भगवन्परवानयं जनः८१
प्रियंवदात्प्राप्तमसो६१भज्यमानमतिमात्रक११४६
प्रियानुरागस्य मनः स१०भयोत्सृष्टविभूषणां५४
प्रेक्ष्य दर्पणतलस्थमा१९३०भरतस्तत्र गन्धर्वान्यु१५८८
प्रेमगर्वितविपक्षमत्स१९२०भर्तापि तावत्क्रयकैशि३२
भर्तुः प्रणाशादथ शोच१४
फलमस्योपहासस्य१२३७भल्लापवर्जितैस्तेषां६३
भवति विरलभक्ति७४
बन्धच्छेदं स बद्धानां१७१९भवानपीदं परवा५६
बभूव रामः सहसा स१४८४भव्यमुख्याः समारम्भाः१७५३
बभौ तमनुगच्छन्ती वि१२२६भस्मसात्कृतवतः पितृ११८६
बभौ भूयः कुमारत्वादा१७३०भास्करश्च दिशमभ्युवा११६१
बभौ सदशनज्योत्स्ना१०३७भीमकान्तैर्नृपगुणैः१६
बलमार्तभयोपशान्त३१भुजमूधोरुबाहुल्यादे१२८८
बलिक्रियावर्जितसैकता१६२१भुवं कोष्णेन कुण्डोष्णी८४
बलैरध्युषितस्तस्य४६भूतानुकम्पा तव४८
बहुधाप्यागमर्भिन्नाः१०२६भूयस्ततो रघुपतिर्वि१३७६
बाढमेष दिवसेषु१९५२भूयस्तपोव्ययो मा भूदा१५३७
बाणभिन्नहृदया निपे१११९भूर्जेषु मर्मरीभूताः७३
बालार्कप्रतिमेवाप्सु१२१००भोगिभोगासनासीनं१०
बाहुप्रतिष्टम्भविदू३२भोगिवेष्टनमार्गेषु४८
बाहुभिर्विटपाकारै१०११भ्रमरैः कुसुमानुसारि३५
भूभेदमात्रेण पदान्म१३३६

६६० रघुवंशमहाकाव्ये

सर्गेश्लोकःसर्गेश्लोकः
मखांशभाजां प्रथमो४४मातलिस्तस्य माहेन्द्रमा१२८६
मणौ महानील इति प्रभा१८४२मातृवर्गचरणस्पृशी११
मतङ्गशापादवलेप५३मान्यः स मे स्थाव४४
मत्तेभरदनोत्कीर्ण५९मा भूदाश्रमपीडेति३७
मत्परं दुर्लभं मत्वा६६मार्गैषिणी सा कटकान्त१६३१
मत्स्यध्वजा वायुवशाद्वि४०मित्रकृत्यमपदिश्य१९३१
मदिराक्षि मदाननार्पि६८मिथुनं परिकल्पितं त्वया६१
मदोदग्राः ककुद्मन्तः२२मुक्तशेषविरोधेन१०१३
मनसापि न विप्रियं मया५२मुखार्पणेषु प्रकृतिप्र१३
मनुप्रभृतिभिर्मान्यैमुखावयवलूनां तां नै१२४३
मनुष्यवाह्यं चतुरस्र१०मुरलामारुतोद्धूत५५
मनोभिरामाः शृण्वन्तो३९मृगवनोपगमक्षम५०
मनोज्ञगन्धं सहकार१६५२मृग्यश्च दर्भाङ्कुरनिर्व्य१३२५
मन्त्रः प्रतिदिनं तस्य१७५०मैथिलः सपदि सत्यसं११४८
मन्दः कवियशःप्रार्थीमैथिलस्य धनुरन्यपा११७२
मन्दोत्कण्ठाः कृतास्तेनमोक्ष्यध्वे स्वर्गवन्दीनां११४७
मयि तस्य सुवृत्त वर्त७७
मरणं प्रकृतिः शरीरिणां८७### य
मरुतां पश्यतां तस्य१४१०१यः कश्चन रघूणां हि१५
मरुत्प्रयुक्ताश्च मरुत्स१०यच्चकार विवरं शिला१११८
मरुपृष्ठान्युदम्भांसि३१यतिपार्थिवलिङ्गधारि१६
मर्मरैरगुरुधूपगन्धि१९४१यत्कुम्भयोनेरधिगम्य१६७२
महार्हसिंहासनसंस्थितो१८यत्स लग्नसहकारमा१९४६
महिमानं यदुत्कीर्त्य१०३२यथा च वृत्तान्तमिमं स६६
महीं महेच्छः पारेकीर्य१८३३यथा प्रह्लादनाच्चन्द्रः१२
महेन्द्रमास्थाय महोक्ष७२यथाविधिहुताग्नीनां
महोक्षतां वत्सतरः३२यदात्थ राजन्यकुमार तं४८
मातंगनक्रैः सहसोत्स१३११यदुवाच न तन्मिथ्या१७४२
यदगोप्रतरकल्पोऽभूत्सं१५१०१
यन्ता हरेः सपदि संहृ१२१०३

श्लोकानुक्रमणिका

श्लोकःसर्गःश्लोकःश्लोकःसर्गःश्लोकः
यन्त्रप्रवाहैः शिशिरैः१६४९रघूणामन्वयं वक्ष्ये
यमात्मनः सद्यनि सनि५६रघोरवष्टम्भमयेन५३
यवनीमुखपद्मानां६१रजः कणैः खुरोद्धूतैः८५
यशोभिराब्रह्मसमं१८२८रजोभिः स्यन्दनोद्भूतै२९
यः सुबाहुरिति राक्षसो११२९रणः प्रववृते तत्र भीमः१२७२
यस्मिन्महीं शासति वाणि७५रतिस्मरो नूनमिमाव१५
यस्यात्मगेहे नयनाभि४७रतेर्गृहीतानु नयेन
यस्यावरोधस्तनचन्द४८रथाङ्गनाम्नोरिव भाव२४
यां सैकतोत्सङ्गसुखोचि१३६२रथात्स यन्त्रा निगृहीत१४५२
यासौ राज्यप्रकाशाभिर्व१५२९रथी निष्षङ्गी कवची५६
यावत्प्रतापनिविधरा७१रथो रथाङ्गध्वनिना४१
यावदादिशति पार्थिव११रसातलादादिभवेन१३
यावन्नाश्यायते वेदिर्भि१७३७रसान्तराण्येकरसं१०१७
युधाजितश्च संदेशात्स१५८७राघवान्वितमुपस्थितं११३५
युवां युगव्यायतबाहुं३४राघवास्त्रविदीर्णानां१२५१
यूपवत्यवसिते क्रिया११३७राघवोऽपि चरणौ तपो११८९
येनं रोषपरुषात्मनः११६५राघवो रथमप्राप्तां ना१२९६
योगनिद्रान्तविशदैः१०१४राजन्यप्रजासु ते कश्चिद१५४७
योषितामुडुपतेरिवा१९३४राजर्षिवंशस्य रविप्रसू१४३७
यौवनोन्नतविलासिनी१९राजसत्वमवधूय मातु११९०
राजापि तद्वियोगातंः१२१०
रक्षसा मृगरूपेण व१२५३रांत्रावनाविष्कृतदीपभा१६२०
रक्षोवघान्तो न च मे प्र१४४१रात्रिंदिवविभागेषु१७४९
रघुनाथोऽप्यगस्त्येन१५५४रात्रिर्गता मतिमतां६६
रघुपतिरपि जातवे१२१०४राम इत्यभिरामेण१०६७
रघुमेव निवृत्तयौवरामं पदातिमालोक्य१२८४
रघुरश्रुमुखस्य तस्य१३राममन्मथशरेण ता११२०
रघुर्भृ शं वक्षसि तेन६१रामस्तवासनदेशत्वाद्भू१२२४
रघुवंशप्रदीपेन१०६८रामस्य मधुरं वृत्तं१५३४

६६२ रघुवंशमहाकाव्ये

सर्गश्लोकःसर्गश्लोकः
रामाज्ञाया हरिचमूपत१३७४वचसैव तयोर्वाक्यम१२९२
रामादेशादनुगता सेना१५वत्सस्य होमार्थविधे६६
रामोऽपि सह वैदेह्या१२२०वत्सोत्सुकापि स्तिमि२२
रावणस्यापि रामास्तो१२९१वधनिर्धूतशापस्य१२५७
रावणावग्रहक्लान्त१०४८वधूर्भक्तिमती चैना९०
रावणावरजा तत्र राघ१२३२वनान्तरादुपावृत्तः४९
रुदता कुत एव सा८५वनेषु सायंतनमल्लि१६४७
रूपं तदोजस्वि तदे३७वन्यवृत्तिरिमां शश्व८८
रूपे गीते च माधुर्यं१५६५वपुषा करणोज्झितेन३८
रेखामात्रमपि१७वयसां पङ्क्तयः पेतुर्ह्रं१५२५
वयोरूपविभूतीनामे१७४३
लक्ष्मणः प्रथमं श्रुत्वा को१२३९वयोवेषविसंवादिरा१५६७
लक्ष्मणानुचरमेव११वर्जोदकैः काञ्चनशृङ्ग१६७०
लक्ष्यते स्म तदनन्तरं११५९वंशस्थितिं वंशकरेण१८३१
लक्ष्यीकृतस्य हरिणस्य५७वसिष्ठधेनोरनुया१९
लङ्केश्वरप्रणतिभङ्ग१३७८वसिष्ठमन्त्रोक्षणजा२७
लताप्रतानोद्ग्रथितैःवशी विवेश चायोध्यां१५३८
लब्धपालनविधौ न१९वशी सुतस्तस्य वशंव१८१३
लब्धप्रशमनस्वस्थ१४वसन्स तस्यां वसतौ१६४२
लब्धान्तरा सावरणेऽपि१६वसिष्ठस्य गुरोर्मन्त्राः सा१७३८
ललाटोदयमाभुग्नं८३वस्वोकसारामभिभूय१६१०
ललितविभ्रमबन्धवि३६वागर्थाविव संपृक्तौ
लवणेन विलुप्तेज्यास्ता१५वाङ्मनःकर्मभिः पत्यौ१५८१
लिङ्गैर्मुदः संवृतविक्रि३०वाच्यमत्वात्प्रणति१३४४
लोकान्तरसुखं पुण्यं६९वाच्यस्त्वया मद्वचनात्स१४६१
लोकेन भावी पितुरेव१८३८वापीष्विव स्रवन्तीषु१७६४
लौल्यमेत्य गृहिणी परि१९१९वामनाश्रमपदं ततः११२२
वामेतरस्तस्य करः३१
वङ्गानुत्खाय तरसा३६वार्षिकं संजहारेन्द्रो१६

श्लोकानुक्रमणिका ६६३

श्लोकःसर्गेश्लोकःश्लोकःसर्गेश्लोकः
विक्रमव्यतिहारेण सामा१२९३वीक्ष्य वेदिमथ रक्तवि११२५
विग्रहाच्चं शयने पराङ्मु१९३८वीचिलोलभुजयोस्तयो११
वितानसहितं तत्र भेजे१७२८वीरासनैर्ध्यानजुषामृ१३५२
विदितं तप्यमानं च१०३९वृक्षेशयायष्टिनिवासभ१६१४
विद्धि चात्तबलमोजसा११७६वृत्तं रामस्य वाल्मीकेः१५६४
विद्वानपि तयोर्द्वास्थ्यः१५९४वृन्ताच्छ्लथं हरति६९
विघ्नेरधिकसंभारस्ततः१५६२वेणुना दशनपीडिताध१९३५
विधेः सायन्तनस्यान्ते५६वेलानिलः केतकरेणु१३१६
विनयंन्ते स्म तद्योधा६५वेलानिलाय प्रसृताभु१३१२
विनाशात्तस्य वृक्षस्य१५२१वेश्मानि रामः परिवर्हं१४१५
विनीताध्वश्रमांस्त६७वैदर्भनिर्दिष्टमसो कु
विन्ध्यस्य संस्तम्भयिताम६१वैदेहि पश्यामलयादद्रि१३
विप्रोषितकुमारं तद्राज्यं१२११वैमानिकाः पुण्यकृत१०४६
विभक्तात्मा विभुस्तासा१०६५वैवस्वतो मनुर्नाम११
विभवेऽपि सति त्वया६९व्याघ्रानभीरभिमुखोत्प६३
विभावसुः सारथिनेव३७व्यादिदेश गणशोऽथ११४३
विभूषणप्रत्युपहारह१६८०व्यूढोरस्को वृषस्कन्धः१३
विरक्तसंध्याकपिशं१३६४व्यूहावुभौ तावितरेत५४
विरचिता मधुनोपव२९व्यूह्य स्थितः किंचिदिवोत्त१८५१
विलपन्निति कोसलाधि७०व्योमपश्चिमकला स्थिते१९५१
विललाप स बाष्पगद्गं४३व्रणगुरुप्रमदाधर३२
विलासिनीविभ्रमदन्त१७व्रताय तेनानुचरेण
विलुप्तमन्तःपुरसुन्द१६५९
विलोचनं दक्षिणमञ्जशक्येष्वेवाभवद्यात्रा१७५६
विशश्रमुर्नमेरूणां७४शङ्खस्वनाभिज्ञतया६४
विशीर्णतल्पाट्टशतोनि१६११शतैस्तमक्षणामनिमेष४३
विषादलुप्तप्रतिपत्ति४०शत्रुघातिनि शत्रुघ्नः१५३६
विसृष्टपार्श्वानुचरस्यशब्दादिनिर्विविश्य सुखं१८
विस्रस्तमसादपरो वि१४शब्दादीन्विषयान्भोक्तुं१०२५

१६४ रघुवंशमहाकाव्ये

सर्गेश्लोकःसर्गेश्लोकः
शमितपक्षबलः शत१२श्लाघ्यस्त्यागोऽपि वै१५६१
शय्यागतेन रामेण१०६९श्वगणिवागुरिकैः प्रथ५३
शय्यां जहत्युभयप७२श्वश्रूजनं सर्वमनुक्रमेण१४६०
शरीरमात्रेण नरेन्द्र१५श्वश्रूजनानुष्ठितचारु१४१३
शरीरसादादसमग्र
शरैरुत्सवसंकेता७८स एवमुक्त्वा मघवन्त५२
शशंस तुल्यसत्त्वानां७२स कदाचिदवेक्षित३२
शशाम वृष्ट्यापि वि१४स किंवदन्तीं वदतां१४३१
शशिनमुपगतेयं कौ८५स किल संयुगमूर्ध्नि स१९
शशिनं पुनरेति शर्वरी५६स किलाश्रममन्त्यमाश्रि१४
शापोऽप्यदृष्टतनयान८०स कीचकैर्मारुतपूर्ण१२
शिरीषपुष्पाधिकसौकु१८४५स कुलोचितमिन्द्रस्य सा१७
शिलीमुखोत्कृत्तशिरः४९स क्षेमधन्वानममोघ१८
शुशुभिरे स्मितचारु३७सखा दशरथस्यापि१५३१
शुशुभे तेन चाक्रान्तं१७२९स गत्वा सरयूतीरं देहत्या१५९५
शैलोपमः शैवलम४६स गुणानां बलानां च१७६७
शैशवेऽभ्यस्तविद्यानांस गुप्तमूलप्रत्यन्तः२६
शोचनीयासि वसुधे यां१५४३संगमाय निशि गूढचारि१९३३
श्मश्रुप्रवृद्धिजनिता न१३७१सङ्ग्रामनिर्विष्टसहस्र३८
श्येनपक्षपरिधूसरा११६०सङ्ग्रामस्तुमुलस्तस्य६२
श्रियः पद्मानिषण्णायाः१०स चतुर्धा बभौ व्यस्तः१०८४
श्रुतदेहविसर्जनः२५स च प्राप मधूपघ्नं कुम्भी१५१५
श्रुतस्य यायादयमन्त२१स चानुनीतः प्रणते५४
श्रुतिसुखभ्रमरस्वन३५स चापकोटी निहितंक६६
श्रुत्वा तथाविधं मृत्युं१२१३स चापमुत्सृज्य विवृद्ध६०
श्रुत्वा तस्य शुचो हेतुं गो१५४४संचारपूतानि दिगन्त१५
श्रुत्वा रामः प्रियोदन्तं मे१२६६संचारिणी दीपशिखेव६७
श्रेणीबन्धाद्वितन्वद्भि४१स च्छिन्नबन्धद्रुतयु४९
श्रोत्राभिरामध्वनि७२स च्छिन्नमूलः क्षतजेव४३

श्लोकानुक्रमणिका ६६५

श्लोकसर्गश्लोकःश्लोकसर्गश्लोकः
स जहार तयोर्मध्ये१२१९स धातुभेदारुणयानने१६३२
स जातकर्मण्यखिले१८संध्याभ्रकपिशस्तस्य वि१२२८
स तक्षपुष्कलो पुत्रौ१५८९स नन्दिनीस्तन्यमनि६९
स तत्र मञ्चेषु मनोज्ञस नर्मदारोधसि४२
स तथेति विनेतुरुदा९१स नादं मेघनादस्य१२७९
स तद्वक्त्रं हिमक्लिष्टकि१५५२स निर्विश्य यथाकामं५१
स तपःप्रतिबन्धमन्यु८०स निवेश्य कुशावत्यां१५९७
संतानकमयी वृष्टि१०७७स नैषधस्यार्थपतेः सुता१८
संतानकामाय तथे६५स नौ विमानादवतीर्य१६६८
संतानश्रवणाद्भ्रातुः सीमि१९१४सन्तस्तस्याभिगमनाद१७७२
संतानार्थाय विधये३४स न्यस्तचिह्नामपि
स तावदभिषेकान्ते१७१७स परार्ध्यगतेरशोच्य२७
स तावाख्याय रामाय१५७१स पल्वलोत्तीर्णवराह१७
स तीरभूमी विहितोप१६५५स पाटलायां गवि२९
स तीर्त्वा कपिशां सैन्यै३८स पितुः पितृमान्वंशमा१७
स तेजो वैष्णवं पत्न्यो१०५४स पुरं पुरुहूतश्रीः कल्प१७३२
स तौ कुशलवोन्मृष्टगर्भ१५३२स पूर्वजन्मान्तरदृष्ट१८५०
सत्रान्ते सचिवसखः८७स पूर्वजानां कपिलेन१६३४
सत्यामपि तपःसिद्धौ९४स पूर्वतः पर्वतपक्षसा४२
स त्वं निवर्तस्व विहाय४०स पृष्टः सर्वतो वार्तामा१५४१
स त्वनेकवनितासखो१९५३स पौरकार्याणि समीक्ष्य१४२४
स त्वं प्रशस्ते महिते२५सप्तच्छदक्षीरकटु४८
स त्वं मदीयेन शरीर४५सप्तसामोपगीतं त्वां१०२१
संदष्टवस्त्रेष्वबलानि१६६५स प्रतस्थेऽरिनाशाय१२६७
स दक्षिणं तूणमुखेन५७स प्रतापं महेन्द्रस्य३९
स ददर्श सभामध्ये स१५३९स प्राप हृदयन्यस्तमणि१२६५
सदयं बुभुजे महाभुस बभूव दुरासदः
स दुष्प्रापयशाः प्राप४८संबन्धमाभाषणपूर्वं५८
स धर्मस्य सखः शश्वद१७३९सभाजनायोपगतान्स१४१८

६६६
रघुवंशमहाकाव्ये

सर्गेश्लोकःसर्गेश्लोकः
संभाव्य भर्तारममुं५०सर्वत्र नो वार्तमवेहि१३
संमोचितः सत्त्ववता५६सर्वातिरिक्तसारेण१४
संमोहनं नाम सखे५७सर्वासु मातृष्वपि वत्स१४२२
सम्यग्विनीतमथ वर्म९४सर्वेर्बलाङ्गैर्द्विरदप्र५९
समतया वसुवृष्टिविस लक्ष्मणं लक्ष्मणपूर्व१४४४
समदुःखसुखः सखीज६५स ललितकुसुमप्रवाल७०
सममापन्नसावास्ता१०५९स विभुर्विबुधांशेषु१५१०२
सममेव समाक्रान्तंस विद्धमात्रः किल ना५१
समानेऽपि हि सौभ्रात्रे१०८१स विवेश पुरीं तया७४
समाप्तविघ्नेन मया२०स विश्वजितमाजह्रे८६
स मारुतिसमानीतमहौ१२७८स विसृष्टस्तथेत्युक्त्वा१२१८
समुद्रपत्त्योर्जलसंनि१३५८स वृत्तचूलश्चलकाक२८
स मुहूतं क्षमस्वेति१५४५स वेलावप्रवलया३०
स मृण्मये वीतहिरस शापो न त्वया राज७८
स मोलरक्षोहरिभिः स१४१०स शुश्रुवान्मातरि भाग१४४६
स ययौ प्रथमं प्राचीं२८सशोणितैस्तेन शिलीमु३५
संरम्भं मैथिलीहासः१५३६ससज्जुरश्वक्षुण्णानां४७
सरलासक्तमातङ्ग७५स संनिपात्यावरजान्ह१४३६
सरसीष्वरविन्दानां४३स सत्त्वमादाय नदीमु१३१०
स राजककुदव्यग्रपाणि१७२७स सीतालक्ष्मणसखः स१२
स राजलोकः कृपवं३१स सेतुं बन्धयामास१२७०
स राज्यं गुरुणा दत्तंस सेनां महतीं कर्षन्पू३२
स रावणहतां ताभ्यां१२५५स सैन्यपरिभोगेन४५
सरितः कुर्वती गाधाः२४स सैन्यश्चान्वगाद्रामं१२९४
सरित्समुद्रान्तरसीञ्च१४स स्वयं चरणरागमा१९२६
संरुद्धचेष्टस्य मृगे४३स स्वयं प्रहतपुष्करः१९१४
सरोषदष्टाधिकलोहि५८संहारविक्षेपलघु४५
सर्पस्येव शिरोरत्नं ना१७६३स हुत्वा लवणं वीरस्त१५२६
रवेञ्जस्तवमविज्ञात१०२०स हत्वा बालिनं वीरस्त१२५८

श्लोकानुक्रमणिका

श्लोकःसर्गःश्लोकःश्लोकःसर्गःश्लोकः
स हि प्रथमजे तस्मिन्न१२१६सुखश्रवा मङ्गलतूर्य१९
स हि सर्वस्य लोकस्यसुतां तदीयां सुरभेः८१
सा किलाश्वासिता चण्डी१२सुते शिशोवेव सुदर्शना१८३५
सा केतुमालोपवना१६२६सुतौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ१०७१
साङ्गं च वेदमध्याप्य किं१५१३सुरगज इव दन्तैर्भ१०८६
सा चूर्णगौरं रघुनन्दन८३सुरतश्रमसंभृतो५१
सातिरेकमदकारणं१९१२सुरेन्द्रमात्राश्रितगर्भ११
सा तीरसोपानपथाव१६५६सुवदनावदनासव३०
सा दृष्टनीवारबलीनि१४२८सेकान्ते मुनिकन्याभिः५१
सा दुर्निमित्तोपगताद्वि१४५०सेनानिवेशान्पृथिवीक्षि
सा दुष्प्रधर्षा मनसा२७सेनापरिच्छदस्तस्य१९
साधयाम्यहमविघ्नम११९१सेयं मदीया जननीव१३६३
सांनिध्ययोगात्किल तत्रसेयं स्वदेहार्पणनि५५
सा नीयमाना रुचिरान्न१४४८सेव्यमानो सुखस्पर्शः३८
सानुप्लवः प्रभुरपि१३७५सैकतं च सरयू विवृ१९४०
सा पौरान्पौरकान्तस्य१२संषा स्थली यत्र विचिन्व१३२३
सा बाणवर्षिणं रामं यो१२५०सोऽधिकारमभिकः१९
सा मंदुरा संश्रयिभिस्तु१६४१सोऽपश्यत्प्रणिधानेन७४
सा यूनि तस्मिन्नभिलाष८१सोपानमार्गेषु च येषु१६१५
सा लुप्तसंज्ञा न विवेद१४५६सोऽस्त्रव्रजैश्छन्नरथः प६०
सा वक्रनखधारिण्या१२४१सोऽस्त्रमुग्रजवमस्त्रको११२८
सा शूरसेनाधिपतिं सु४५सोऽहं दाशरथिर्भूत्वा१०४४
सा साधुसाधारणपार्थिव१६सोऽहं सपर्याविधिभा२२
सा सीतामङ्कमारोप्य१५८४सोऽहमाजन्मशुद्धा
सा सीतासंनिधावेव तं१२३३सोऽहमिज्याविशुद्धात्मा६८
साहं तपः सूर्यनिविष्ट१४६६सौमित्रिणा तदनु संस१३७३
सा हि प्रणयवत्यासी१०५७सौमित्रिणा सावरजेन१४११
सीता तमुत्थाप्य जगाद१४५९सौमित्रेर्निशितैर्बाणैर१५२०
सीतां हित्वा दशमुखरि१४८७स्तम्भेषु योषित्प्रतिमा१६१७

६६८ रघुवंशमहाकाव्ये

श्लोक-प्रतीकसर्गःश्लोकःश्लोक-प्रतीकसर्गःश्लोकः
स्तूयमानः क्षणे तस्मि१७१५स्वासिधारापरिहृतः१०४१
स्तूयमानः स जिह्वाय स्तु१७७३स्वेदानुविद्धाद्रंनखक्ष१६४८
स्थाणुदग्धवपुषस्तपो१११३हंसश्रेणीषु तारासु१९
स्थाने भवानेकनरा१६हरैर्यथैकः पुरुषोत्त४९
स्थाने वृता भूपतिभिः१३हरेः कुमारोऽपि कुमार५५
स्थितः स्थितामुच्चलितःहविर्भुजामेघवतां च१३४१
स्थित्यै दण्डयतो दण्ड्यां१५हविरावर्जिते होत६२
स्नात्वा यथाकाममसो१६७३हविःशमीपल्लवलाज२६
स्नानाद्रंमुक्तेष्वनुधूप१६५०हविषे दीर्घसत्रस्य८०
स्निग्धगम्भीरनिर्घोष३६हस्तेन हस्तं परिगृह्य२१
स्फुरत्प्रभामण्डलभानु१४१४हा तातेति क्रन्दितमाक७५
स्मरतेव सशब्दनूपु६३हीनान्यनुपकर्तृणि१७५८
स्रगियं यदि जीवितापहा४६हुतहुताशनदीप्तिव४०
स्रष्टुर्वरतिसर्गात्तु१०४२हृष्टापि सा ह्रीविजिता६९
स्वप्रकीर्तितविपक्षमङ्गनाः१९२२हृदबस्थमनासन्न१०१९
स्वरसंस्कारवत्यासौ पुत्रा१५७६हेमपक्षप्रभाजालं१०६१
स्वर्गामिनस्तस्य तर्मै१८३६हेमपत्रागतं दोर्भ्यामा१०५१
स्वशरीरशरीरिणाव८९हैयंगवीनमादाय४५
स्वसुर्विदर्भाधिपतेस्त६६ह्रेपिता हि बहवो नरे११४०
स्वाभाविकं विनीतत्वं१०७९