भारतकोश
संग्रह पर लौटें

रसेन्द्रसारसंग्रह (गोपालकृष्ण - पं. रामप्रसाद वैद्य सविस्तार सान्वय हिन्दी टीका सहित)

Rasendra Sara Sangraha of Gopalakrishna with Commentary

गोपालकृष्ण भट्ट (टीकाकार: पं. रामप्रसाद वैद्य) द्वारा

DevanagariHindipublished584 पृष्ठ

भाषाटीकासहित । ( २८५ ) लोकेश्वरपोट्टली रस । भस्म सूताच्चतुर्थांशं मृतस्वर्णं प्रदापयेत् । द्विगुणं गन्धकं दत्त्वा मर्दयेच्चित्रकाम्बुना ॥ १८ ॥ पूर्या वराटिका तेन टङ्कणेन निरुध्य च । भाण्डे चूर्णप्रलिप्तेऽथ क्षिप्त्वा रुद्ध्वा च मृन्मये ॥१९॥ शोषयित्वा गजपुटे पुटेत्तु चापराह्निके । स्वांगशीतं समुद्धृत्य चूर्णयित्वा तु विन्यसेत् । एष लोकेश्वरो नाम वीर्यपुष्टिविवर्द्धनः ॥२०॥ गुंजाचतुष्टयञ्चास्य पिप्पलीमधुसंयुतम् । मारिचघृतयुक्तैश्च भक्षयेद्दिवसत्रयम् । अङ्गकार्श्येऽग्निमान्द्ये च कासे पित्ते क्षयेपि च ॥२१॥ पारदभस्म या रससिन्दूर ४ भाग; सोनेकी भस्म १ भाग और गन्धक २ भाग लेवे । इन सबको चित्रककी जड़के रसमें खरल करके कौड़ीमें भर देवे और उसका मुख सुहागेसे बन्द कर देवे । पश्चात् एक सिकोरेमें चूनेका लेप करके पश्चात् उसमें कौड़ीको रखकर फिर एक दूसरे सिकोरेसे ढक देवे । फिर उसकी अच्छे प्रकारसे कपड़मट्टी करके सुखा लेवे । पश्चात् इसको दोपहरके बाद गजपुटमें रखकर फूंक देवे । शीतल होनेपर कौड़ीको पीसकर चूर्ण कर ले । यह लोकेश्वर- पोटली रस वीर्य और पुष्टीकी वृद्धि करनेवाला है, इसमेंसे चार रत्ती परिमाण औषधि लेकर शहद पीपलके चूर्णके साथ सेवन करे । शरी- रकी कृशता, मन्दाग्नि, खाँसी, पित्तरोग और क्षय रोगमें काली मिर- चोंके चूर्ण और घृतके साथ तीन दिन तक सेवन करे ॥ १८-२१ ॥ लवणं वर्जयेत्तत्र साज्यं दधि च भोजयेत् ॥२२॥ एकविंशदिनं यावत्सघृतं मरिचं पिबेत् ।

( २८६ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । पथ्यं मृगांकवद्देयं शयीतोत्तानपादतः ॥ २३ ॥ ये शुष्का विषमाशनैः क्षयरुजा व्याप्ताश्च येऽष्ठी- लया, पाण्डुत्वेन हताश्च वैद्यविधिना ये त्याजिता दुर्भागाः । ये तप्ता विविधैर्ज्वरैः श्रममदोन्मादैः प्रमादं गता,–स्ते सर्वे विगतामया हतरुजः स्युः पोट्टलीसेवनात् ॥ २४ ॥ इस औषधिके सेवन करनेपर लवणका भक्षण करना त्याग देवे । घृत और दधि अवश्य भक्षण करना चाहिये । इसको २१ दिन तक खाये और घी तथा मरिचोंके चूर्णका सेवन करे । मृगाङ्कके समान पथ्य देवे और ऊपरको पैर करके अर्थात् चित्त शयन करे । जो मनुष्य विषम भोजन करनेसे शुष्क हो गये हैं, जिनके क्षय रोग, अष्ठीला और पांडु रोग है, जिनको अत्यंत दारुण रोगोंसे पीड़ित होनेके कारण वैद्योंने त्याग दिया है, जो अनेक प्रकारके ज्वरोंसे संतप्त हैं, तथा जो श्रम और उन्मादरोगसे पीडित हैं उनको यह औषधि अवश्य सेवन करानी चाहिये । इससे शीघ्र ही उपरोक्त रोग नष्ट हो जाते हैं ॥ २२–२४ ॥ कनकसुन्दर रस । रसस्य तुर्यभागेन हेमभस्म प्रयोजयेत् । मनःशिला गन्धकञ्च तुत्थं माक्षिकतालकम् ॥२५॥ विषं टङ्कणं सर्वं रसतुल्यं प्रदापयेत् । मर्दयेत्सर्वमेकत्र खल्लपात्रे च निर्मले ॥ २६ ॥ जयन्तीभृंगराजोत्थैः पाठाया वासकस्य च । अगस्तिलांगलाग्नीनां स्वरसैश्च पृथक् पृथक् ॥२७॥ भावयित्वा विशोष्याथ पुनश्चार्द्रकवारिणा । सप्तधा भावयित्वा च रसः कनकसुन्दरः ॥२८॥

भाषाटीकासहित । (२८७) गुञ्जाद्वयं त्रयं वास्य राजयक्ष्मप्रशान्तये । मधुना पिप्पलीभिर्वा मरिचैर्वा घृतान्वितम्॥२९ ॥ सन्निपाते प्रदातव्यमार्द्रकस्य रसेन वै । जयपालरजोभिर्वा गुल्मिने शूलरोगिणे ॥ ३० ॥ अम्लवर्जं चरेत्पथ्यं बल्यं हृद्यं रसायनम् । वर्ज्जयेल्लवणं हिंगु तक्रं दधि विदाहि यत् ॥ ३१ ॥ पारा ४ भाग, सोनाभस्म १ भाग और मैनशिल, गंधक, तूतिया, सोनामाखी भस्म, हरिताल भस्म, विष और सुहागा यह प्रत्येक औषधि चार चार भाग लेवे। इन सब औषधियोंको अच्छे प्रकारसे खरल करके जयंती, भांगरा, पाठ, अडूसा, अगस्तियाके पत्ते, कलि- हारी, चीतेकी जड़ और अदरख इन प्रत्येकके रसके द्वारा अलग अलग सात भावना देकर धूपमें सुखा लेवे, इसमेंसे दो रत्ती परिमाण अथवा तीन रत्ती परिमाण औषधि लेकर राजयक्ष्माको शांत करनेके लिये पीपलके चूर्ण और सहतके साथ अथवा कालीमिरचोंके चूर्ण और घृतके साथ; सन्निपात ज्वरमें अदरखके रसके साथ और गुल्म तथा शूल रोगमें जमालगोटेके चूर्णके साथ प्रयोग करे । इसके सेवन करनेपर अम्ल रसवाले पदार्थ, लवण, हींग, तक्र, दही और दाह- कारक पदार्थोंका त्याग कर देवे । तथा बलकारक, हृदयको हितकारी और शरीरमें रसको बढ़ानेवाले पदार्थोंका सेवन करे । इसको कनक- सुन्दर रस कहते हैं ॥ २५-३१ ॥ हेमगर्भपोट्टली रस । रसभस्म त्रयो भागा भागैकं हेमभस्मकम् । मृतताम्रस्य भागैकं भागैकं गन्धकस्य च ॥ ३२ ॥ मर्दयेच्चित्रकद्रावैर्द्वियामान्ते समुद्धरेत् ।

( २८८ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । पूर्या वराटिका तेन टंकणेन विलेपयेत् ॥ ३३ ॥ वराटीं पूरयेद्भाण्डे रुद्धां गजपुटे पचेत् । विचूर्णयेत्स्वांगशीते पोट्टलीं हेमगर्भिकाम् । मृगांकवच्चतुर्गुञ्जामक्षणाद्राजयक्ष्मनुत् ॥ ३४ ॥ पारेकी भस्म ३ भाग, सोनेकी भस्म १ भाग, तांबा भस्म १ भाग, गंधक १ भाग इन सब औषधियोंको एकत्रकर चित्रकके रसमें दो प्रहर तक खरल करके एक कौड़ीमें भर देवे और उस कौड़ीके मुखको सुहा- गेसे बंद कर देवे, फिर उस कौड़ीको मूषामें रखकर गजपुटमें पकावे, शीतल होनेपर कौड़ीको पीसकर चूर्ण कर ले । फिर इसको चार रत्ती परिमाण मृगांकके समान सेवन करनेसे राजयक्ष्मा रोग नष्ट होता है । इसको हेमगर्भपोट्टली रस कहते हैं ॥ ३२-३४ ॥ सर्वांगसुन्दर रस । रसं गन्धञ्च तुल्यांशं द्वौ भागौ टंकणस्य च । मौक्तिकं विद्रुमं शंखभस्म देयं समांशकम् ॥ ३५॥ हेमभस्मार्धभागञ्च सर्वं खल्ले विमर्दयेत् । निम्बुद्रवेण संपिष्य पिडिकां कारयेत्ततः ॥ ३६ ॥ पश्चाद्गजपुटं दत्त्वा सुशीतञ्च समुद्धरेत् । हेमभस्मसमं तीक्ष्णं तीक्ष्णार्धं दरदं मतम् ॥ एकीकृत्य समस्तानि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ॥३७॥ पारा १भाग, गन्धक १ भाग, सुहागा २ भाग तथा मोती, मूंगा और शंखकी भस्म यह सब एक २ भाग और स्वर्णभस्म आधा भाग लेवे । इन सबको एकत्र पीसकर कागजी नींबूके रसमें खरल करके पिण्डा- कार बनाकर मूषामें रखकर गजपुटमें पकावे । शीतल होनेपर मूषा- मस औषधिको निकालकर पश्चात् उसमें आधा भाग तीक्ष्ण लोहभस्म और लोहेसे आधा भाग सिंग्रफ मिलाकर बारीक पीस लेवे ॥ ३५-३७॥

भाषाटीकासहित । ( ३८९ ) ततः पूजां प्रकुर्वीत रसस्य दिवसे शुभे । सर्वांगसुन्दरो ह्येष राजयक्ष्मनिकृन्तनः ॥ ३८ ॥ वातपित्तज्वरे घोरे सन्निपाते सुदारुणे । अर्शांसि ग्रहणीदोषे मेहे गुल्मे भगन्दरे ॥ ३९ ॥ निहन्तिवातजान्रोगाञ्छ्लैष्मिकांश्च विशेषतः । पिप्पलीमधुसंयुक्तं घृतयुक्तमथापि वा । भक्षयेत्पर्णखण्डेन सितया चार्द्रकेण वा ॥ ४० ॥ फिर किसी उत्तम दिनमें पारेकी पूजा करके इस औषधिका सेवन करे । इस औषधिके सेवन करनेसे राजयक्ष्मा, घोरतर वातपित्तज्वर, दारुण सन्निपातज्वर, बवासीर, संग्रहणी, प्रमेह, गुल्म,भगन्दर, समस्त वातज रोग और कफज रोग नष्ट होते हैं । इस औषधिको पीपलके चूर्ण, सहत अथवा घृत किंवा पान या मिश्री या अदरखके रसके साथ सेवन करे । इसको सर्वांगसुन्दर रस कहते हैं ॥ ३८-४० ॥ लोकेश्वर रस । पलं कपर्दचूर्णस्य पलं पारदगन्धयोः । माषञ्च टंकणस्यैव जम्बीराद्भिर्विमर्दयेत् ॥ ४१ ॥ पुटेल्लोकेश्वरो नाम्ना लोकनाथरसोत्तमः । ऋते कुष्ठं रक्तपित्तमन्यान् रोगान्बलाज्जयेत् ॥ ४२ ॥ पुष्टिवीर्यप्रसादौजः कान्तिलावण्यदः परः । कोऽस्ति लोकेश्वरादन्यो नृणां शम्भुमुखोद्भूतः ॥४३॥ पथ्यं शाल्योदनं सर्पिर्दधि शाकं सहिंगुकम् । नित्यं यामद्वयादूर्ध्वं कार्यं वारत्रयं दिवा ॥४४॥

( ३९० ) रसेन्द्रसारसंग्रह । त्र्यहाद्रुचौ वा वान्ते वा लग्नः सूतो न चेत्पुनः । अष्टमेऽह्नि प्रदातव्यः पूर्ववत्कार्यसिद्धये ॥ ४५ ॥ कौडीकी भस्म १ पल, पारा और गंधक प्रत्येक दो दो तोले और सुहागा १ मासा लेवे, इन सब औषधियोंको एकत्र करके जम्भीरी नींबूके रसमें खरल करके मूशामें रखकर पुटपाककी विधिसे पकावे । इस औषधिके सेवन करनेसे कुष्ठके अतिरिक्त रक्तपित्तके अन्यान्य समस्त रोग नष्ट होकर शरीर पुष्ट, वीर्यकी वृद्धि, प्रसाद, ओज, कांति और लावण्यताकी वृद्धि होती है । इस औषधिको स्वयं महादेवजीने कहा है । संसारमें इसके समान अन्य कोई भी औषधि गुणकारक नहीं है । इस औषधिके सेवन करनेपर शालि चावलोंका भात, घी, दही, शाक और हींग भक्षण करे । इस औषधिका नित्य दो दो प्रहरमें तीन वार सेवन करे । इसके सेवन करनेसे अरुचि अथवा वमन हो जाये तो तीन दिन तक सेवन कराकर पश्चात् रोक देवे, फिर आठ दिनके पश्चात् औषधि सेवन करे ॥ ४१-४५ ॥ प्रथमे सप्तमे देया लावशूरणमुद्गकाः । द्वितीये माषगोधूमं भक्ष्यं पूर्वोदितञ्च यत् ॥ ४६ ॥ देयानि मत्स्यमांसानि तृतीये मर्दनादिकम् । तैलबिल्वारनालानि कोपस्त्रीस्वप्रजागरान् ॥ ४७ ॥ त्यजेत्कादीनि द्रव्याणि हृद्यं स्वादु च शीलयेत् । वायौ सेव्यं पयः कोष्णं पित्ते तु ससितं हितम्॥४८॥ अत्यग्नौ चोरबीजानि तिलेक्षुकदलीफलम् । खर्जूरं मांसमृद्वीका सितादि सकलं भजेत् ॥ वीर्यच्युतौ नारिकेलजलतालफलानि च ॥ ४९ ॥ इस औषधिके सेवन करते समय पहिले सप्ताहमें लवा पक्षीके मांसके साथ, जमीकंद और मूंगका यूष । दूसरे सप्ताहमें उडद, गेहूं,

भाषाटीकासहित । (२९१) लवाका मांस, जमीकंद और मूंगका यूष । तीसरे सप्ताहमें मछली और मांसको भक्षण करे तथा शरीरपर तेलका मर्दन करे । तेल, बेल, कांजी, क्रोध, स्त्रीसंग, दिनमें सोना, रात्रिमें जागना और ककारादि नामवाले पदार्थोंका त्याग कर देवे । इसपर हृदयको हितकारी और स्वादु पदार्थ सेवन करने चाहिये । वात रोगमें इस औषधिका सेवन कराकर ऊपरसे गरम दूध और पित्त रोगमें मिश्रीके साथ गरम दूध पान करना चाहिये । तीक्ष्णाग्नि रोगमें काला कचूर, तिल, ईख, केलेकी फली, खजूर, मांस, दाख और मिश्री आदि भक्षण करे। वीर्य- स्तम्भके लिये नारियलका जल और ताड़के फल सेवन करे ॥४६-४९॥ आनाहारुचिमूर्च्छार्तिधूमोद्गारविषूचिकाः । एतेषु लघुशाल्यन्नं केवलं सघृतं हितम् ॥ ५० ॥ अतिवान्तौ पिबेच्छिन्नारसं क्षौद्रेण संयुतम् । सक्षौद्रं वासकं रक्तपित्तेऽरुचिविपर्यये ॥ ५१ ॥ भृष्टधान्यं सितायुक्तमथवा क्षौद्रसंयुतम् । यवान्नं मधुसंयुक्तं पिबेद्वा माहिषं दधि ॥ ५२ ॥ घृतान्नं भक्षयेन्नित्यं सुखोष्णेन च वारिणा । च्छिन्नाम्बुसहितं देयं दाहेऽजीर्णे सुधाजलम् ॥५३॥ आर्द्रकं सर्षपं रम्भाफलं भृष्टं कफोल्बणे । अन्येऽप्युपद्रवा ये स्युस्तत्तच्छान्त्यै यथौषधम्॥५४॥ द्वात्रिंशदिवसे कार्यं स्नानमामलकैस्तिलैः । युक्तं सेव्यं बले जाते शनैरग्निबलादनु ॥ ५५ ॥ आनाह, अरुचि, मूर्च्छा, वेदना, धूमोद्गार और विषूचिका इन रोगोंमें घी मिलाकर शालि चावलोंका भात खाये । वमन रोगमें सहत मिलाकर गिलोय सेवन करे । रक्तपित्तमें सहतमें अडूसेका स्वरस मिला-

( ३९२ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । कर, अरुचिमें मिश्रीयुक्त भूनाधनियां अथवा मध मिला भैंसका दही, अथवा मधुके साथ यवोंका सत्तू पीवे । अथवा घृत और भात सेवन करे तथा उष्ण जल पान करे । दाह और अजीर्ण रोगमें गिलो- यका रस और हरड़का रस पान करे । कफाधिक्य रोगमें अदरक, सरसों, केलेकी फली और दालचीनी भक्षण करे । अन्यान्य उपद्रवोंको नष्ट करनेके लिये यथोक्त औषधियोंका सेवन करके बत्तीस दिनतक तिल और आंमलोंके रसके द्वारा स्नान करावे । शरीरमें बल आजानेपर यथायोग्य अनुपानके साथ भोजन करे और जो बल अल्प हो तो अल्पपरिमाण भोजन करे । इसको लोकेश्वर रस कहते हैं ॥५०-५५॥ स्वल्पमृगांक । रसभस्म हेमभस्म तुल्यं गुञ्जाद्वयं भजेत् । दोषं बुद्ध्वाऽनुपानेन मृगाङ्कोऽयं क्षयापहः ॥ ५६ ॥ रससिन्दूर १ भाग और सोनेकी भस्म १ भाग इन दोनोंको एकत्र करके यथोक्त अनुपानके साथ २ रत्ती प्रमाण सेवन करनेसे क्षय रोग नष्ट होता है । इसको स्वल्पमृगांक कहते हैं ॥ ५६ ॥ काञ्चनाभ्रक । काञ्चनं रससिन्दूरं मौक्तिकं लौहमभ्रकम् । विद्रुमञ्चाभया तारं कस्तूरी च मनःशिला ॥ ५७ ॥ प्रत्येकं बिन्दुमात्रन्तु सर्वं संमर्द्य यत्नतः । वारिणा वटिका कार्या द्विगुञ्जाफलमानतः ॥ ५८ ॥ अनुपानं प्रयोक्तव्यं यथादोषानुसारतः । क्षयं हन्ति तथा कासं श्लेष्मपित्तसमुद्भवम् ॥ ५९ ॥ प्रमेहं विविधञ्चैव दोषत्रयसमुत्थितम् । कफजान्वातजान् रोगान्नाशयेत्सद्य एव हि ॥ ६० ॥

भाषाटीकासहित । ( २९३ ) बलवृद्धिं वीर्यवृद्धिं लिंगदाढर्यं करोति च । श्रीकरः पुष्टिजननो नानारोगनिषूदनः ॥ गहनानन्दनाथोक्तो रसोऽयं काञ्चनाभ्रकः ॥ ६१ ॥ सोना भस्म, रससिन्दूर, मोती, लोहा भस्म, अभ्रक भस्म, मूंगा भस्म, हरड, चांदी भस्म, कस्तूरी और मैनशिल यह प्रत्येक औषधि एक एक तोला लेकर जलमें पीसकर दो दो रत्तीकी गोली बना लेवे । इस औषधिके दोषनाशक अनुपानके साथ सेवन करनेसे क्षयरोग, पित्तकफज कास, विविध प्रकारका प्रमेह, त्रिदोषज रोग, कफज रोग और वातज रोगसमूह नष्ट होते हैं । इससे बल और वीर्यकी वृद्धि होती है, लिंगमें दृढता उत्पन्न होती है और लक्ष्मी तथा पुष्टिकी वृद्धि होती है, नाना प्रकारके रोग नष्ट होते हैं । इस काञ्चनाभ्रकको श्रीमद्ग- हनानन्दनाथने कहा है ॥ ५७-६१ ॥ बृहत्काञ्चनाभ्र रस । काञ्चनं रससिन्दूरं मौक्तिकं लौहमभ्रकम् । विद्रुमं मृतवैक्रान्तं तारं ताम्रञ्च वंगकम् ॥ ६२ ॥ कस्तूरिका लवंगञ्च जातीकोषैलवालुकम् । प्रत्येकं बिन्दुमात्रञ्च सर्वं मर्द्यं प्रयत्नतः ॥ ६३ ॥ कन्यानीरेण संमर्द्य केशराजरसेन च । अजाक्षीरेण संभाव्यं प्रत्येकं दिवसत्रयम् ॥ ६४ ॥ चतुर्गुञ्जाप्रमाणेन वटिकां कारयेद्भिषक् । अनुपानं प्रयोक्तव्यं यथादोषानुसारतः ॥ ६५ ॥ क्षयं हन्ति तथा कासं यक्ष्माणं श्वासमेव च । प्रमेहान्विंशतिञ्चैव दोषत्रयसमुद्भवान् ॥ सर्वरोगं निहन्त्याशु भास्करस्तिमिरं यथा ॥ ६६ ॥

( २९४ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । सोनाभस्म, रससिन्दूर, मोती, लोहा, अभ्रक, मूंगा, हीरा, चांदी, तांबा, वंग इनकी भस्म; कस्तूरी, लौंग, जावित्री और एलुआ यह प्रत्येक औषधि एक एक कर्ष परिमाण लेकर घीक्वार और कुकुरभांगरेके रसकी, बकरीके दूधकी अलग २ तीन २ भावना देकर चार २ रत्तीकी गोलियां बना लेवे । यथादोषानुसार योग्य अनुपानके साथ इसका प्रयोगकरे । इससे क्षयरोग, खाँसी, राजयक्ष्मा, श्वास और २० प्रकारके प्रमेह, त्रिदोषज रोग और इसके अतिरिक्त अन्यान्य समस्त रोग ऐसे नष्ट होते हैं जिसप्रकार सूर्योदयके होनेसे अंधकारका समूह नष्ट होता है । इसको वृहत्काञ्चनाभ्र कहते हैं ॥ ६२-६६ ॥ शिलाजत्वादि लोह । शिलाजतु मधुव्योषताप्यं लौहरजस्तथा । क्षीरेण लोहितस्याशु क्षयं क्षयमवाप्नुयात् ॥ ६७ ॥ शिलाजीत, मुलैठी, सोंठ, पीपल, कालीमिरच और सोनामाखी भस्म यह प्रत्येक औषधि एक एक भाग और लोहभस्मका चूर्ण सबके बराबर लेवे, इन सब औषधियोंको एकत्र खरल करके यथो- चित मात्रा दूधके साथ लेनेसे क्षय रोग नष्ट होता है । इसको शिला- जत्वादि लोह कहते हैं ॥ ६७ ॥ कुमुदेश्वर रस । हेमभस्म रसभस्म गन्धकं मौक्तिकन्तु रसटंकणं तथा । तारकं गरुडसर्वतुल्यकं काञ्जिकेन परिमर्द्य गोलकम् ॥ ६८ ॥ मृत्स्नया च परिवेष्टय शोषितं भाण्डके लवणगेऽथ पाचयेत् । एकरात्रमृदुसंपुटेन वा सिद्धिमेति कुमुदेश्वरो रसः ॥ वल्लुमस्य मरिचै- र्घृतप्लुतै राजयक्ष्मपरिशान्तये पिबेत् ॥ ६९ ॥

भाषाटीकासहित । ( २९६ ) सोनाभस्म, रससिन्दूर या पारद् भस्म, गन्धक, मोती, शुद्ध पारा, सुहागा, चांदी भस्म और सोनामाखीभस्म यह प्रत्येक औषधि समान भाग लेकर कांजीमें पीसकर गोलासा बना लेवे । फिर इस पिंडको मिट्टीमें लपेटकर धूपमें सुखाकर नमकसे भरी हुई हांडीमें रखकर एक दिन तक मन्द मन्द अग्निसे पकावे । जब शीतल होजाये तब इसमेंसे औषधिको निकालकर चूर्ण कर ले । दो रत्ती परिमाण इस औषधिको कालीमिरचोंके चूर्ण और घृतके साथ सेवन करे तो राजयक्ष्मा रोग नष्ट होता है । इसको कुमुदे-श्वर रस कहते हैं ॥ ६८ ॥ ६९ ॥ यक्ष्मकेसरी रस । त्रिकटुत्रिफलैलाभिर्जातीफललवङ्गकैः । नवभागोन्मितैस्तुल्यं लौहपारदसिन्दुरम् ॥ मधुना क्षयरोगाँश्च हन्त्ययं यक्ष्मकेसरी ॥ ७० ॥ हरड़, बहेड़ा, आमला, सोंठ, मिरच, पीपल, इलायची, जायफल और लौंग यह प्रत्येक औषधि एक एक भाग, लोहभस्म ९ भाग, रससिन्दूर नव भाग और स्वर्णसिन्दूर ९ भाग लेवे, इन सब औषधि- योंको एकत्र पीसकर सहतमें मिलाकर सेवन करे तो क्षयरोग नष्ट होता है । इसको यक्ष्मकेसरी रस कहते हैं ॥ ७० ॥ बृहच्चन्द्रामृत रस । रसगन्धकयोर्ग्राह्यं कर्षमेकं सुशोधितम् । अभ्रं निश्चन्द्रकं दद्यात्पलार्द्धञ्च विचक्षणः ॥ ७१ ॥ कर्पूरं शाणकं दद्यात्स्वर्णं तोलकसंमितम् । ताम्रञ्च तोलकं दद्याद्विशुद्धं मारितं भिषक् ॥ ७२॥ लौहं कर्षं क्षिपेत्तत्र वृद्धदारकजीरकम् । विदारी शतमूली च क्षुरकञ्च बला तथा ॥ ७३ ॥

( २९६ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । मर्कट्यतिबला चैव जातीकोषफले तथा । लवङ्गं विजयाबीजं श्वेतस्वर्जरसं तथा ॥ ७४ ॥ शाणभागं समादाय चैकीकृत्य प्रयत्नतः । मधुना मर्दयेत्तावद्यावदेकत्वमागतम् ॥ ७५ ॥ चतुर्गुञ्जाप्रमाणेन वटिकां कुरु यत्नतः । भक्षयेद्वटिकामेकां पिप्पल्या मधुना सह ॥ ७६ ॥ पारा १ कर्ष, गन्धक १ कर्ष, अभ्रकभस्म आधा पल, कपूर ४ मासे, सोनाभस्म १ तोला परिमाण लेवे, तांबाभस्म १ तोला, लोहेकी भस्म १ तोला तथा विधारेके बीज, जीरा, विदारीकंद, शतावर, ताल- मखाना, खिरेंटी, कौंचके बीज, कंघी, जायफल, जावित्री, लौंग, भांगके बीज और सफेद राल यह प्रत्येक औषधि चार चार मासे लेवे । इन सबको एकत्र पीसकर सहतमें खूब खरल करे, फिर चार चार रत्तीकी गोली बनाकर पीपलके चूर्ण और सहतके साथ सेवन करावे । इससे क्षयरोग नष्ट होता है ॥ ७१–७६ ॥ महामृगांक । निरुत्थभस्म सौवर्णं द्विगुणं भस्म सूतकम् । त्रिगुणं भस्म मुक्तोत्थं शुकपुच्छं चतुर्गुणम् ॥७७॥ मृतताप्यञ्च पञ्चांशं तारभस्म चतुर्गुणम् । सप्तभागं प्रवालञ्च रसतुल्यञ्च टंकणम् ॥ ७८ ॥ सर्वमेकत्र संमर्द्य त्रिदिनं लुङ्गवारिणा । ततश्च गोलकं कृत्वा शोषयित्वा खरातपे ॥ ७९ ॥ लवणैः पात्रमापूर्य तन्मध्ये गोलकं क्षिपेत् । तन्मुखन्तु मृदा रुद्ध्वा पचेद्यामचतुष्टयम् ॥ ८० ॥

भाषाटीकासहित । ( २९७ ) आकृष्य चूर्णयेच्छुद्धं चतुःषष्टिविभागतः । वज्रं वा तदभावे तु वैक्रान्तं षोडशांशिकम् ॥ ८१ ॥ सोनेकी भस्म एक तोला, रससिन्दूर या पारदभस्म दो तोले, मोतीकी भस्म ३ तोले, गंधक ४ तोले, सोनामाखी भस्म ५ तोले, चांदीकी भस्म ४ तोले, मूंगेकी भस्म ७ तोले और सुहागा २ तोले, इन सब औषधियोंको बिजौरे नींबूके रसमें तीन दिन तक खरल करके गोला बना धूपमें सुखा लेवे । पश्चात् इस गोलेको नमकसे भरी हुई हांडीमें रखकर और उसका मुख अच्छे प्रकारसे बंद करके चार प्रहर तक मंद मंद अग्निके द्वारा पकावे । शीतल होनेपर समस्त औषधिका चौसठवां भाग हीरेकी भस्म अथवा जो हीरा न मिले तो वैक्रान्तकी भस्म सोलहवाँ भाग मिलावे ॥ ७९–८१ ॥ महामृगांकः खलु सिद्ध एष श्रीनन्दिनाथप्रकटी- कृतोऽयम् । वल्लोऽस्य सेव्यो मरिचाज्ययुक्तः सेव्योऽथवा पिप्पलिकासमेतः ॥ ८२ ॥ अत्रो- पचाराः कर्त्तव्याः सर्वे क्षयगदोदिताः । बल्यं वृष्यञ्च भोक्तव्यं त्यजेत्सूतविरोधि यत् ॥ ८३ ॥ यक्ष्माणं बहुरूपिणं ज्वरगदं गुल्मं तथा विद्रधिं, मन्दाग्निं स्व- रभेदकासमरुचिं वान्तिञ्च मूर्च्छां भ्रमिम् । अष्टावेव महागदान्नरगदान्पाण्ड्वामयान्कामलान्, पित्तो- त्थांश्च समग्रकान्बहुविधानन्यांस्तथा नाशयेत् ८४ यह सिद्ध महामृगाङ्क श्रीनन्दिनाथका प्रगट किया हुआ है । इसमेंसे दो रत्ती परिमाण औषधि लेकर कालीमिरचोंके चूर्ण और घृतके द्वारा अथवा पीपलके चूर्णके द्वारा सेवन कराकर क्षयरोगोक्त

( ३९८ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । आहार और व्यवहारादि प्रयोग करे । बल और वीर्यवर्द्धक समस्त पदार्थ भक्षण करे और रसविरोधी सकल पदार्थोंको त्याग देवे । इस औषधिके सेवन करनेसे अनेक उपद्रव युक्त राजयक्ष्मा, ज्वर, गुल्म, विद्रधि, मन्दाग्नि, स्वरभेद, खाँसी, अरुचि, वमन, मूर्च्छा, भ्रम, आठ प्रकारके महारोग, विषरोग, पांडुरोग, कामला, पित्तजन्य अनेक प्रकारके रोग और इसके अतिरिक्त अन्यान्य अनेक रोग नष्ट हो जाते हैं । इसको महामृगांक कहते हैं ॥ ८२–८४ ॥ क्षयकेसरी । मृतमभ्रं मृतं सूतं मृतं लौहञ्च ताम्रकम् । मृतं नागं च कांस्यं च मण्डूरं विमलं मृतम् ॥ ८५ ॥ वङ्गं खर्परकं तालं शंखटंकणमाक्षिकम् । मृतं स्वर्णं मृतं कान्तं वैक्रान्तं विद्रुमौक्तिकम् ॥ ८६ ॥ वराटिका च माणिक्यं राजपट्टञ्च गन्धकम् । [

भाषाटीकासहित । (२९९) मातुलुंगवरावह्निस्वम्लवेतसमार्कवम् । हयमाराद्र्करसैः पाचितो लघुवह्निना ॥ ८९ ॥ वातपित्तकफोत्क्लेशान् ज्वरान् संमर्दितानपि । सन्निपातं निहन्त्याशु सर्वाङ्गैकाङ्गमारुतान् ॥ ९० ॥ सेवितश्च सितायुक्तो मागधीरजसा युतः । मधुकाद्र्कसंयुक्तस्तद्व्याधिहरणौषधैः ॥ ९१ ॥ सेवितो हन्ति रोगान्हि व्याधिवारणकेसरी । क्षयमेकादशविधं शोषं पाण्डुं क्रिमिं जयेत् ॥ ९२ ॥ कासं पञ्चविधं श्वासं मेहमेदोमहोदरम् । अश्मरीं शर्करां शूलं प्लीहगुल्महलीमकम् ॥ सर्वव्याधिहरो बल्यो वृष्यो मेध्यो रसायनः ॥ ९३ ॥ पश्चात् इसको लोहेके पात्रमें डालकर बिजौरे नींबू, त्रिफला, चीता, अमलवेत, भांगरा, कनेर और अदरखके रसमें मन्द मन्द अग्निसे पकावे । इस औषधिके सेवन करनेसे वातपित्त, कफोत्क्लेश, ज्वर, सन्निपात, सर्वांगव्याप्त वातरोग और एकांगाश्रित वातरोग नष्ट होते हैं । इस औषधिको मिश्री और पीपलके चूर्णके साथ, मुलेठी और अदरखके रसके साथ, अथवा व्याधिनाशक अन्यान्य औषधियोंके साथ सेवन करनेसे ग्यारह प्रकारका क्षय, शोष, पांडु, क्रिमि, पांच प्रकारकी खाँसी, श्वास, प्रमेह, मेद, उदररोग, अश्मरी, शर्करा, शूल, प्लीहा, गुल्म और हलीमक प्रभृति समस्त रोग नष्ट होते हैं । तथा बल, वीर्य, मेधा और रसकी वृद्धि होती है ॥ ८९-९३ ॥

( ३०० ) रसेन्द्रसारसंग्रह । यक्ष्मारोगपर योगत्रय । चन्दनं मधुकं क्षीरं पीतं रुधिरवान्तिजित् । भृङ्गराजस्य पत्रन्तु चूर्णितं मधुना सह ॥ ९४ ॥ गोलकं धारयेदास्ये कासारिष्टप्रशान्तये । पिबेद्वान्तिप्रशान्त्यर्थं क्षौद्रैश्छिन्नरुहारसम् ॥ ९५ ॥ लाल चन्दन और मुलहठीके चूर्णको दूधके साथ सेवन करनेसे रुधिरकी वमन दूर होती है । भांगरेके पत्तोंके चूर्णको सहतमें खरल करके गोलीसी बनाकर मुखमें धारण करनेसे कासजनित अरिष्टके लक्षण दूर होते हैं । गिलोयके रसको सहतके साथ सेवन करनेसे वमन शांत होती है ॥ ९४ ॥ ९५ ॥ रजतादि लोह । भस्मीभूतं रजतममलं तत्समं व्योमचूर्णं, सर्वैस्तुल्यं त्रिकटु सवरं लोहमाज्येन युक्तम् । लीढं प्रातः क्षपयतितरां यक्ष्मपाण्डूदराशः, श्वासं कासं नयनजरुजः पित्तरोगानशेषान् ॥९६॥ इति श्रीरसेन्द्रसारसंग्रहे राजयक्ष्माधिकारः । स्वच्छ रूपेकी भस्म १ भाग, अभ्रकभस्म १ भाग, त्रिकुटा ३ भाग, त्रिफला ३ भाग और लोहाभस्म ३ भाग इन सब औषधि- योंको एकत्र खरल करके प्रातःकाल घृतमें मिलाकर चाटनेसे राज- यक्ष्मा, पांडु, उदररोग, बवासीर, श्वास, खाँसी, नेत्रजनित पीड़ा और अनेक प्रकारके पित्तजनित रोग नष्ट होते हैं । इसको रज- तादि लोह कहते हैं ॥ ९६ ॥ इति राजयक्ष्मचिकित्सा समाप्त ।

भाषाटीकासहित । ( ३०१ ) अथ कासरोगचिकित्सा । बृहद्रसेन्द्र गुटिका । कर्षं शुद्धरसेन्द्रस्य गन्धकस्याभ्रकस्य च । ताम्रस्य हरितालस्य लौहस्य च विषस्य च ॥ १ ॥ मनःशिलायाः क्षाराणां बीजस्य कनकस्य च । मरीचस्य च सर्वेषां समं चूर्णं प्रकल्पयेत् ॥२॥ जयन्ती चित्रकं मानं खण्डकर्णोऽथ मण्डुकी । शक्राशनं भृङ्गराजं केशराजार्द्रसिन्धुकम् ॥३॥ एतेषां स्वरसेनापि कर्षमात्रेण मर्दयेत् । कलायपरिमाणान्तु वटिकां कारयेद्भिषक् ॥ ४ ॥ आर्द्रकस्वरसेनैव पञ्चकासान् व्यपोहति । हन्ति हिक्कां तथा श्वासं यक्ष्माणं सभगन्दरम् ॥५॥ अग्निमान्द्यारुची शोथमुदरं पाण्डुकामलाम् । रसायनी च वृष्या च बलवर्णप्रसादिनी ॥ ६ ॥ शुद्ध पारा, शुद्ध गंधक, अभ्रककी भस्म, तांबाभस्म, हरितालभस्म, लोहाभस्म, विष, मैनशिल, जवाखार, सज्जी, सुहागा, धतूरेके बीज और काली मिरच वह प्रत्येक औषधि एक एक कर्ष लेवे । पश्चात् सबको एकत्र पीसकर जयन्ती, चित्रककी जड़, मानकंद, खंडकर्ण, मंडूकी, भांगके पत्ते, भांगरेके पत्ते, कुकुरभांगरेके पत्ते, अदरख और सम्हालू इन प्रत्येकके एक एक कर्ष परिमाण रस लेकर उसमें खरल करके मटरकी बराबर गोली बना लेवे । अदरखके रसके साथ इन गोलियोंके सेवन करनेसे पांचप्रकारकी खाँसी दूर होती है । इससे हिक्का, श्वास, राजयक्ष्मा, भगन्दर, मंदाग्नि, अरुचि, शोथ, उदररोग, पाण्डु और कामला रोग नष्ट होते हैं । यह रसायन है, वीर्यवर्द्धक, बल और वर्ण वर्द्धक है ॥ १-६ ॥ ११

( ३०२ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । अमृतार्णव रस । पारदं गन्धकं शुद्धं मृतलौहञ्च टंकणम् । रास्नाविडंगत्रिफला देवदारु च चित्रकम् ॥ ७ ॥ अमृता पद्मकं क्षौद्रं विषञ्चैव विमर्दयेत् । द्विगुञ्जं वातकासार्त्तः सेवयेदमृतार्णवम् ॥ ८ ॥ शुद्ध पारा, शुद्ध गंधक, लोहभस्म, सुहागा, रास्ना, वायविडंग, ।त्रिफला, देवदारु, ।चित्रककी जड़, गिलोय, पद्माख, सहत और विष इन सब औषधियोंको समान भाग लेकर एकत्र खरल करके दो दो रत्तीकी गोली बना लेवे । प्रातःकाल इस औषधिके सेवन करनेसे वातज खांसी दूर होती है । इसको अमृतार्णव रस कहते हैं । ( कोई कोई शहदको अनुपानमें ही लेते हैं शहदसे गोली नहीं बनाते हैं ) ॥ ७ ॥ ८ ॥ पित्तकासान्तक रस । भस्मताम्राभ्रकान्तानां कासमर्दत्वचो रसैः । मुनिजैर्वेतसाम्लैश्च दिनं मर्द्यं सुपिण्डितम् ॥ ९ ॥ निष्कार्द्धं पित्तकासार्त्तो भक्षयेच्च दिनत्रयम् । कासश्वासाग्निमान्द्यञ्च क्षयञ्चापि निहन्त्यलम् १०॥ कान्तलोहभस्म, तांबाभस्म और अभ्रकभस्म यह सब औषधिसमान भाग लेकर कसौंदीके रसमें, अगस्सियाके रसमें और अमलवेतके रसमें खरल करके चार रत्ती परिमाण औषधि पित्तकाससे पीड़ित रोगीको तीन दिन तक सेवन करावे । इससे खांसी, इवास, मंदाग्नि और क्षय- रोग नष्ट होते हैं । इसको पित्तकासान्तक रस कहते हैं ॥ ९ ॥ १० ॥ काससंहारभैरव रस । रसगन्धकताम्राभ्रशंखटंकणलौहकम् । मरिचं कुष्ठतालीशजातीफललवंगकम् ॥ ११ ॥

भाषाटीकासहित । ( ३०३ ) कार्षिकं चूर्णमादाय दण्डेनामर्द्य भावयेत् । भेकपर्णी केशराजनिर्गुण्डी काकमाचिका ॥ १२ ॥ द्रोणपुष्पी शालपर्णी ग्रीष्मसुन्दरकं तथा । भार्गी हरीतकी वासा कार्षिकैः पत्रजै रसैः ॥१३॥ वटिकां कारयेद्वैद्यः पञ्चगुञ्जाप्रमाणतः । वातजं पैत्तिकं कासं श्लैष्मिकं चिरजं तथा ॥१४ ॥ श्रीमद्गहननाथेन काससंहारभैरवः । रसोऽयं निर्मितो यत्नाल्लोकरक्षणहेतवे ॥ १५ ॥ वासाशुण्ठीकण्टकारी-क्वाथेन पाययेद्बुधः । कासं नानाविधं हन्ति श्वासमुग्रमरोचकम् ॥ बलवर्णकरः श्रीदः पुष्टिदः कान्तिवर्द्धनः ॥ १६ ॥ पारा, गंधक, तांबा, अभ्रकभस्म, शंखकी भस्म, सुहागा, लोह इन सबकी भस्म, कालीमिरच, कूठ, तालीशपत्र, जायफल और लौंग यह प्रत्येक औषधि एक एक कर्ष परैमाण लेवे । इन सबको एकत्र पीसकर मंडूकपर्णी, कुकुरभांगरा, सम्हालू, मकोय, गूमा, शालपर्णी, ग्रीष्मसुन्दर, भारंगी, हरड़ और अडूसा इन प्रत्येकका रस एक एक कर्ष परिमाण लेकर उसमें भावना देवे, पश्चात् उसकी पांच पांच रत्तीकी गोली बना लेवे । इसके सेवन करनेसे वातज, पित्तज, कफज और बहुत दिनोंका पुराना कास रोग नष्ट होता है। इसको अडूसे, सोंठ और कटेरीके क्वाथके साथ सेवन करनेसे अनेक- प्रकारकी खाँसी, उग्र श्वास और अरुचि नष्ट होकर बल, वर्ण, लक्ष्मी, पुष्टि और कान्तिकी वृद्धि होती है । श्रीमान् गहनानन्दनाथने लोककी रक्षाके लिये यह औषधि कही है। इसको काससंहारभैरव रस कहते हैं ॥ ११-१६ ॥

( ३०४ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । लक्ष्मीविलास रस । शुद्धसूतं सतालञ्च तालाद्धं रसखर्परम् । वङ्गं ताम्रं घनं कान्तं कांस्यं गन्धं पलं पलम्॥१७॥ केशराजरसेनैव भावयेद्दिवसत्रयम् । कुलत्थस्य रसेनैव भावयेच्च पुनः पुनः ॥ १८ ॥ एलाजातीफलाख्यञ्च तेजपत्रं लवंगकम् । यमानीजीरकञ्चैव त्रिकटु त्रिफला समम् ॥ १९ ॥ भावयेच्च रसेनैव गोलयेत्सर्वमौषधम् । छायाशुष्का वटी कार्या चणकप्रमिता शुभा ॥२०॥ शीताम्बुना पिबेद्धीमान्सर्वकासनिवृत्तये । मत्स्यं मांसं तथा क्षीरंपथ्यंस्यात् स्निग्धभोजनम्२१ क्षयकासं तथा श्वासं सज्वरं वाथ विज्वरम् । हलीमकं पाण्डुरोगं शोथं शूलं प्रमेहकम् ॥ २२ ॥ अर्शोनाशं करोत्येव बलवृद्धिश्च कारयेत् । वर्जयेच्छाकमम्लञ्च भृष्टद्रव्यं हुताशनम् ॥ २३ ॥ शुद्ध पारा १ पल, हरिताल १ पल, खपरिया आधा पल, वंग- भस्म, तांबाभस्म, अभ्रकभस्म, कान्तलोहभस्म, कांसा इनकी भस्म और गन्धक कह प्रत्येक औषधि एक एक पल लेवे । सबको एकत्र पीसकर कुकुरभांगरेके रसमें तीन भावना देवे; तदनंतर कुलथीके रसमें तीन भावना देवे । फिर इलायची, जायफल, तेजपात, लौंग, अजवायन, जीरा औ त्रिकुटा तथा त्रिफला यह सब समान भाग लेकर क्वाथ बना लेवे, फिर उस क्वाथमें भावना देकर चनेकी बराबर गोली बनाकर छायामें सुखा देवे । सर्व प्रकारकी खाँसीको दूर करनेके लिये शितल जलके साथ इस औषधिका सेवन करना चाहिये और