रसेन्द्रसारसंग्रह (गोपालकृष्ण - पं. रामप्रसाद वैद्य सविस्तार सान्वय हिन्दी टीका सहित)
Rasendra Sara Sangraha of Gopalakrishna with Commentary
गोपालकृष्ण भट्ट (टीकाकार: पं. रामप्रसाद वैद्य) द्वारा
भाषाटीकासहित । ( ५०९ ) शिरोर्तिं नाशयत्याशु वज्रमुक्तमिवासुरम् । शिरोवज्ररसो नाम चन्द्रनाथेन भाषितः ॥ १० ॥ पारा १ पल, गंधक १ पल, लोहाभस्म १ पल, तांबाभस्म १ पल, गूगल ४ पल,त्रिफलेकी तीनों औषधियोंका मिला हुआ चूर्ण २ पल, मुलैठी, पीपल, सोंठ, गोखुरु, वायविडंग, बेलगिरी, सोनापाठा,कुंभेर- पाढल, अरणी, शालपर्णी, पृश्निपर्णी, कटेरी, बडीकटेरी और गोखुरु यह प्रत्येक औषधि एक एक तोला परिमाण लेवे । इन सब औषधियोंको एकत्र पीसकर दशमूलके क्वाथमें सात भावना देवे । पश्चात् घृतमें मर्दन करके एक एक मासेकी गोली बना लेवे । इस औषधिको बकरीके दूध,सहत अथवा जलके साथ सेवन करनेसे वातज, पित्तज, कफज और सन्निपातज शिरोरोग दूर होते हैं । इस शिरोवज्र रसको महादेवने कहा है ॥ ६-१० ॥ चन्द्रकान्त रस । मृतसूताभ्रकं तीक्ष्णं ताम्रं गन्धं समं समम् । स्नुहीक्षीरैर्दिनं मर्द्यं भक्षयेन्माषमात्रकम् ॥ ११ ॥ मधुना मर्दितं सेव्यं लौहपात्रे दिने दिने । सप्ताहात्सूर्यवर्त्तादीञ्छिरोरोगान्विनाशयेत् ॥ १२ ॥ रससिन्दूर, अभ्रकभस्म, तीक्ष्णलोहभस्म, तांबाभस्म और गन्धक इन सब औषधियोंको समान भाग लेकर थूहरके दूधमें खरल करके प्रतिदिन एक मासे औषधि लेकर लोहेके पात्रमें सहतके द्वारा पीसकर भक्षण करे । इसके सेवन करनेसे एक सप्ताहमें सूर्यावर्त्तादि शिरोरोग नष्ट होते हैं ॥ ११ ॥ १२ ॥ महालक्ष्मीविलास रस । लौहमभ्रं विषं मुस्तं फलत्रयकटुत्रयम् । धूर्त्तूरं वृद्धदारञ्च बीजमिन्द्राशनस्य च ॥ १३ ॥
(५१०) रसेन्द्रसारसंग्रह । गोक्षुरकद्वयञ्चैव पिप्पलीमूलमेव च । एतत्सर्वं समं ग्राह्यं रसे धूस्तूरकस्य च ॥ १४ ॥ भावयित्वा वटी कार्या द्विगुञ्जाफलमानतः । महालक्ष्मीविलासोऽयं सन्निपातनिवारकः ॥ १५ ॥ इति शिरोरोगाधिकारः । लोहाभस्म, अभ्रकभस्म, विष, नागरमोथा, त्रिफला, त्रिकुटा, धतूरेके बीज, विधारेके बीज, भांगके बीज, छोटे गोखरूके बीज, बड़े गोखरूके बीज और पीपलामूल यह सब औषधि समान भाग लेकर धतूरेके पत्तोंके रसमें सात भावना देकर दो दो रत्तीकी गोली बना लेवे । इसके सेवन करनेसे सन्निपातज व्याधि नष्ट होती है ॥ १३-१५ ॥ इति शिरोरोगचिकित्सा । अथ प्रदररोगचिकित्सा । प्रदरान्तक लोह । लौहं ताम्रं वंगमभ्रं हरितालं वराटिका । त्रिकटु त्रिफला चित्रं विडङ्गं पटुपञ्चकम् ॥ १ ॥ चविका पिप्पली शंखं वचा हबुषपाकलम् । शटी पाठा देवदारु एला च वृद्धदारकम् ॥ २ ॥ एतानि समभागानि संचूर्ण्य वटिकां कुरु । शर्करामधुसंयुक्तां घृतेन भक्षयेत्पुनः ॥ ३ ॥ रक्तं श्वेतं तथा पीतं नीलं प्रदरदुस्तरम् । कुक्षिशूलं कटीशूलं योनिशूलञ्च सर्वगम् ॥ ४ ॥ मन्दाग्निमरुचिं पाण्डुं कृच्छ्रश्वासञ्च कासनुत् । आयुःपुष्टिकरं बल्यं बलवर्णप्रसादनम् ॥ ५ ॥
भाषाटीकासहित । (५११) लोहा, तांबा, हरिताल, वंग, अभ्रक, कौड़ी इन सबकी भस्म, त्रिकुटा, त्रिफला, चित्रककी जड़, वायविडंग, पांचों लवण, चव्य, पीपल, शंखनाभि, वच, हाऊबेर, कूठ, कचूर, पाठ, देवदारु, इलायची और विधारेके बीज इन सबको समान भाग लेकर एकत्र पीसकर यथोचित मात्राकी गोली बना लेवे। इन गोलियोंको सहत, मिश्री और घृतमें मिलाकर सेवन करे। इस औषधिके सेवन करनेसे रक्त, श्वेत, पीत और नीले रंगका प्रदर, कुक्षिशूल, कटिशूल, योनिशूल, सर्वांग- गतशूल, मन्दाग्नि, अरुचि, पांडु, कष्टसाध्य श्वास और कासरोग नष्ट होते हैं तथा आयु, पुष्टि, बल और वर्णकी वृद्धि होती है ॥ १-५ ॥ प्रदरान्तक रस । शुद्धसूतं तथा गन्धं गन्धतुल्यञ्च रूप्यकम् । खर्परञ्च वराटञ्च शाणमानं पृथक्पृथक् ॥ ६ ॥ तृतीयं तोलकं चैव लोहचूर्णं क्षिपेत्सुधीः । कन्यानीरेणैकदिनं मर्दयेच्च भिषग्वरः ॥ असाध्यं प्रदरं हन्ति भक्षणान्नात्र संशयः ॥ ७ ॥ शुद्धपारा, गंधक, रूपाभस्म, खपरियाभस्म और कौड़ी यह प्रत्येक औषधि चार चार मासे और लोहभस्मका चूर्ण ३ तोले लेवे। इन सब औषधियोंको एकत्र पीसकर घीक्वारके रसमें एक दिन तक खरल करके यथोचित मात्रानुसार सेवन करनेसे असाध्य प्रदर रोग नष्ट होता है ॥ ६ ॥ ७ ॥ मधुयष्टिनिशाचूर्णं तोलकेन समन्वितम् । वङ्गभस्मार्कपत्रस्य रसेनाप्लाव्य पीयते ॥ प्रातःप्रातः प्रतिदिनं प्रदरं हन्ति दुस्तरम् ॥ ८ ॥ मुलैठीका चूर्ण, हल्दीका चूर्ण और वंगकी भस्म यह प्रत्येक औषधि एक एक तोले परिमाण लेकर आकके पत्तोंके रसमें खरल करके प्रतिदिन प्रातःकाल भक्षण करे तो दुर्जय प्रदररोग नष्ट होता है ॥ ८ ॥
( ५१२ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । पुष्कर लेह । रसाञ्जनं शुभां शृङ्गीं चित्रकं मधुयष्टिकम् । धान्यतालीशगायत्री द्विजीरं त्रिवृता बला ॥ ९ ॥ दन्तीत्र्यूषणकञ्चापि पलार्द्धञ्च पृथक् पृथक् । चतुःपलं माक्षिकस्यामलस्य च क्षिपेत्ततः ॥ १० ॥ जातीकोषं लवंगं च कंकोलं मृद्विकापि च । चातुर्जातकखर्जूरं कर्षमेकं पृथक् पृथक् ॥ ११ ॥ प्रक्षिप्य मर्दयित्वा च स्निग्धभाण्डे निधापयेत् । एष लेहवरः श्रीदः सर्वरोगकुलान्तकः ॥ १२ ॥ यत्र यत्र प्रयोज्यः स्यात्तदामयविनाशनः । अनुपानं प्रयोक्तव्यं देशकालानुसारतः ॥ १३ ॥ सर्वोपद्रवसंयुक्तं प्रदरं सर्वसम्भवम् । द्वन्द्वजं चिरजञ्चैव रक्तपित्तं विनाशयेत् ॥ १४ ॥ कासश्वासाम्लपित्तञ्च क्षयरोगमथापि वा । सर्वरोगप्रशमनो बलवर्णाग्निवर्द्धनः ॥ पुष्कराख्यो लेहवरः सर्वत्रैवोपयुज्यते ॥ १५ ॥ रसौत, वंशलोचन, काकड़ासिंगी, चित्रककी जड़, मुलैठी, धनिया, तालीशपत्र, खैर, जीरा, कालाजीरा, निसोतकी जड़, खिरेंटी, दंतीकी जड़ और त्रिकुटा यह प्रत्येक औषधि दो दो तोले, शुद्ध सहत १६ तोले, जायफल, लौंग, कंकोल, दाख, दालचीनी, इलायची, तेज- पात, नागकेशर और छुहारा यह प्रत्येक औषधि एक एक कर्ष परिमाण लेवे, इन सब औषधियोंको एकत्र पीसकर चिकने बास- नमें भरकर रख देवे। यथायोग्य मात्रा इसमेंसे सेवन करे। यह लक्ष्मी- जनक और सब रोगनाशक है। जिस जिस रोगमें इस औषधिका
भाषाटीकासहित । (५१३) प्रयोग किया जाता है वह सब रोग नष्ट होजाते हैं । देश और कालको विचार कर इसके अनुपानकी कल्पना करे । इससे सर्व उप- द्रवयुक्त त्रिदोषज प्रदर, द्विदोषज प्रदर, बहुत दिनोंका प्रदर, रक्तपित्त, खाँसी, श्वास, अम्लपित्त, क्षय और सब प्रकारके प्रदररोग दूर होते हैं । बल, वर्ण और अग्निकी वृद्धि होती है । इस औषधिका सर्व प्रका- रके रोगोंमें प्रयोग करे । इसको पुष्करलेह कहते हैं ॥ ९-१५ ॥ धात्री च पथ्या च रसाञ्जनञ्च विचूर्ण्य सर्वं सजलंनिपीतम् अनन्तरक्तस्रवमुग्रवेगं निवारयेत्सेतुरिवाम्बुवेगम् ॥१६॥ आमले, हरड़ और रसौत इन ताना औषधियोंको समान भाग लेकर जलमें पीसकर पान करे तो अत्यंत बहता हुआ भी प्रदररोग दूर होता है १६ रक्तपित्तहरं सर्वं प्रदरे नूतने तथा । रक्तातिसारे कथितं सर्वमेतत्प्रयोजयेत् ॥ १७ ॥ इति प्रदरचिकित्सा । नवीन प्रदररोगमें सर्व रक्तपित्तनाशक और रक्तातिसारोक्त चिकित्सा करनी चाहिये ॥ १७ ॥ इति प्रदरचिकित्सा समाप्त । अथ योनिव्यापच्चिकित्सा । समस्तं वातजित्कर्म योनिव्यापत्सु शस्यते । क्षालनस्वेदलेपांश्च वरानीरेण कारयेत् ॥ १ ॥ प्रक्षालयेद्भगं नित्यं पथ्यामलकवल्कलैः । वृद्धापि कामिनी क्वापि बालावत्कुरुते रतिम् ॥ २ ॥ इति योनिव्यापच्चिकित्सा । योनिव्यापतरोगमें समस्त वातनाशक चिकित्सा करनी चाहिये । त्रिफलेके काथसे योनिको धोवे, स्वेद देवे और लेपन कर्म करे । प्रति- दिन हरड़ और आमलोंके काथसे योनिको धोवे तो वृद्धा स्त्री भी बालाकी समान रति करती है ॥ १ ॥ २ ॥ इति योनिव्यापच्चिकित्सा ।
( ५१४ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । अथ सूतिकारोगचिकित्सा । सूतिकारि रस । रसगन्धककृष्णाभ्रं तदर्द्धं मृतताम्रकम् । चूर्णितं मर्दयेद्यत्नान्मण्डूकपर्णीरसेन च ॥ १ ॥ छायाशुष्का वटी कार्या द्विगुञ्जाफलमानतः । क्षीरत्रिकटुना युक्ता सूतिकातङ्कनाशिनी ॥ ज्वरं तृष्णां रुचिं श्वासं शोथं हन्ति न संशयः ॥२॥ पारा, गन्धक और कृष्णाभ्रकभस्म यह प्रत्येक एक एक भाग, तांबाभस्म आधा भाग इन सब औषधियोंको एकत्र पीसकर मण्डूक- पर्णीके रसमें मर्दन करके दो दो रत्तीकी गोली बनाकर छायामें सुखा लेवे + दूध और त्रिकुटेके चूर्णके साथ इस औषधिके सेवन करनेसे सूतिकारोग, ज्वर, तृषा, अरुचि, श्वास और शोथरोग दूर होते हैं ॥ १॥२॥ सूतिकाविनोद रस । रसगन्धकतुत्थञ्च त्र्यहं जम्बीरमर्दितम् । त्रिभावितं त्रिकटुना देयं गुञ्जाचतुष्टयम् ॥ गर्भिण्याः शूलविष्टम्भज्वराजीर्णेषु योजयेत्॥ ३ ॥ पारा, गन्धक, तूतिया इन तीनों औषधियोंको समान भाग लेकर जम्भीरी नींबूके रसमें तीन दिनतक खरल करके त्रिकुटेके क्वाथमें तीन भावना देवे । इसकी चार चार रत्तीकी गोली गर्भवती स्त्रीको सेवन करावे तो शूल, विष्टम्भ, ज्वर और अजीर्णरोग दूर होते हैं । इसको सूतिकाविनोद रस कहते हैं ॥ ३ ॥ गर्भचिन्तामणि रस । तुत्थस्थाने हेम देयं चिन्तामणिरसे तथा ॥ ४ ॥ इस सूतिकाविनोद रसमें तूतियाकी जगह जो सोना मिला लिया जाय तो गर्भचिन्तामणि रस तैयार होता है ॥ ४ ॥
भाषाटीकासहित । (५१५) बृहत्सूतिकाविनोद रस। शुण्ठ्या भागो भवेदेको द्वौ भागौ मरिचस्य च । पिप्पल्याश्च त्रिभागं स्यादर्द्धभागश्च व्योमकम् ॥५॥ जातीकोषस्य भागौ द्वौ द्वौ भागौ तुत्थकस्य च । सिन्धुवारजलेनैव मर्दयेदेकयामतः ॥ मधुना सह भोक्तव्यः सूतिकातङ्कनाशनः ॥ ६ ॥ सोंठ १ भाग, मरिच २ भाग, पीपल ३ भाग, अभ्रकभस्म आधा भाग, जायफल २ भाग और तूतिया २ भाग लेवे । इन सब औष- धियोंको एकत्र पीसकर सम्हालूके पत्तोंके रसमें एक प्रहरतक खरल करके सहतके साथ भक्षण करे तो सूतिकारोग नष्ट होता है । इसको बृहत्सूतिकाविनोद रस कहते हैं ॥ ५ ॥ ६ ॥ सूतिकारि रस । टङ्गणं मूर्च्छितं सूतं गन्धकं हेम तारकम् । जातीफलं तथा कोषं लवङ्गैला च धातकी ॥ ७ ॥ वत्सकेन्द्रयवं पाठा शृङ्गीविश्वाजमोदिका । गुटी प्रसारिणीरसैश्चतुर्गुञ्जाप्रमाणतः ॥ ८ ॥ भावयेत्तद्रसैः प्रातः सूतिकातङ्कशान्तये । जीर्णज्वरं तथा शोथं ग्रहणीप्लीहकासनुत् ॥ ९ ॥ सुहागा, रससिन्दूर, गंधक, सोनाभस्म, चांदीभस्म, जायफल, जावित्री, लौंग, इलायची, धायके फूल, कुड़ेकी छाल, इन्द्रजौ, पाठ, काकड़ासिंगी, सोंठ और अजवायन इन सब औषधियोंको समान भाग लेकर प्रसारणीके रसमें खरल करके चार चार रत्तीकी गोली बना लेवे । प्रतिदिन प्रातःकाल प्रसारणीके रसके साथ एक गोली खाय तो अवश्य प्रसूताके रोग नष्ट होते हैं । इससे जीर्णज्वर, शोथ, संग्रहणी, प्लीहा और कासरोग नष्ट होते हैं ॥ ७-९ ॥
( ५१६ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । सूतिकाघ्न रस । रसगन्धकलौहाभ्र जातीकोषं सुवर्चलम् । समांशं मर्दयेत्खल्ले छागीदुग्धेन पेषयेत् ॥ १० ॥ गुञ्जाद्वयप्रमाणेन सूतिकातंकनाशनः । ज्वरातीसाररोगघ्नः सूतिकासुखदायकः ॥ सूतिकाघ्नो रसो नाम ब्रह्मणा परिकीर्त्तितः ॥ ११ ॥ पारा, गंधक, लोहा, अभ्रकभस्म, जायफल और कालानमक यह सब औषधि समान भाग लेकर बकरीके दूधमें खरल करके दो दो रत्तीकी गोली बना लेवे । इन गोलियोंके सेवन करनेसे ज्वर, अतिसार और सूतिकारोग नष्ट होते हैं । इसको स्वयं ब्रह्मदेवने कहा है ॥ १० ॥ ११ ॥ सूतिकान्तक रस । रसाभ्रगन्धकव्योषं सुवर्णमाक्षिकं विषम् । सर्वमेकीकृतं चूर्णं खादेद्रक्तिचतुष्टयम् ॥ १२ ॥ सूतिकाग्रहणीरोगं वह्निमान्द्यञ्च नाशयेत् । अतिसारञ्च शमयेदपि वैद्यविवर्जितम् ॥ कासश्वासातिसारघ्नो वाजीकरण उत्तमः ॥ १३ ॥ पारा, अभ्रकभस्म, गंधक, त्रिकुटा, सोनामाखीभस्म और विष यह सब औषधि समान भाग लेकर इसमेंसे चार रत्ती परिमाण औषधि सेवन करे । इसके सेवन करनेसे सूतिकारोग, संग्रहणी, मंदाग्नि, वैद्यों करके त्यागा हुआ अतिसार, श्वास, खाँसी और अतिसार रोग नष्ट होते हैं और यह उत्तम वाजीकरण है ॥ १२ ॥ १३ ॥ गर्भचिन्तामणि रस । जातीफलं टंकणञ्च व्योषं दैत्येन्द्ररक्तकम् । तच्चूर्णं समभागेन मर्दितं प्रहरद्वयम् ॥ १४ ॥
भाषाटीकासहित । ( ५१७) जम्बीररसयोगेन वटीं कुर्याद्विचक्षणः । गुञ्जाद्वयप्रमाणान्तु खलु वैद्यः प्रयत्नतः ॥ १५ ॥ आर्द्रकस्य रसेनैव भक्षयेदुष्णवारिणा । निहन्ति सर्वरोगांश्च भास्करस्तिमिरं यथा ॥ १६ ॥ जायफल, सुहागा, त्रिकुटा और सिंग्रफ इन सब औषधियोंका चूर्ण प्रत्येक एक एक भाग लेकर जम्भीरी नींबूके रसमें दो प्रहरतक खरल करके दो दो रत्तीकी गोली बना लेवे । इन गोलियोंको अदरखके रस और गरम जलके साथ सेवन करनेसे सर्व प्रकारके स्त्रियोंके रोग ऐसे
- नष्ट होते हैं जैसे सूर्यके द्वारा अन्धकार ॥ १४-१६ ॥ दूसरा गर्भचिंतामणि रस । रसं तारं तथा लौहं प्रत्येकं कर्षमानतः । कर्षत्रयं तथा चाभ्रं कर्पूरं वङ्गताम्रकम् ॥ १७ ॥ जातीफलं तथा कोषं गोक्षुरञ्च शतावरी । बलातिबलयोर्मूलं प्रत्येकं तोलकं शुभम् ॥ १८ ॥ वारिणा वटिका कार्या द्विगुञ्जाफलमानतः । सन्निपातं निहन्त्याशु स्त्रीणाञ्चैव विशेषतः ॥ गर्भिण्या ज्वरदाहञ्च प्रदरं सूतिकामयम् ॥ १९ ॥ शुद्ध पारा, रूपाभस्म, लोहभस्म यह प्रत्येक एक एक कर्ष परि- माण, अभ्रकभस्म ३ कर्ष, कपूर, वंगभस्म, तांबाभस्म, जायफल, जावित्री, गोखुरू, सतावर, खिरेंटीकी जड़ और कंघीकी जड़ यह प्रत्येक औषधि एक एक तोला परिमाण लेवे । इन सब औषधियोंको एकत्र जलमें पीसकर दो दो रत्तीकी गोली बना लेवे । इन गोलियोंके सेवन करनेसे सन्निपात, स्त्रीरोग, गर्भिणीज्वर, दाह, सूतिका और प्रदररोग नष्ट होते हैं ॥ १७-१९ ॥
( ५१८ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । बृहत् गर्भचिंतामणि रस । सूतं गन्धं तथा स्वर्णं लौहं रजतमाक्षिके । हरितालं वङ्गभस्माप्यभ्रकं समभागिकम् ॥ २० ॥ भावना खलु दातव्या रसैरेषां पृथक् पृथक् । ब्राह्मीवासाभृगराजपर्पटीदशमूलकैः ॥ २१ ॥ सप्तधा भावयेद्वैद्यो गुञ्जामात्रां वटीञ्चरेत् । गर्भचिन्तामणिरयं पूर्ववद्गुणकारकः ॥ २२ ॥ पारा, गंधक, सोना, लोहा, रूपा, सोनामाखी, हरिताल, वंग और अभ्रककी भस्म इन सब औषधियोंको समान भाग लेकर ब्राह्मी, अडूसा, भांगरा, पित्तपापड़ा और दशमूलके क्वाथमें अलग अलग सात सात भावना देकर एक एक रत्तीकी गोली बना लेवे। इन गोलियोंको यथायोग्य अनुपानके साथ सेवन करे। यह औषधि गर्भ- चिंतामणि रसकी समान हितकारी है ॥ २०–२२ ॥ गर्भविनोद रस । देयं त्रिभागं त्रिकटु चतुर्भागञ्च हिंगुलम् । जातीकोषं लवङ्गञ्च प्रत्येकं च त्रिकार्षिकम् ॥ २३ ॥ सुवर्णमाक्षिकस्यापि पलार्द्धं प्रक्षिपेद्बुधः । जलेन मर्दयित्वाथ चणमात्रा वटी कृता ॥ निहन्ति गर्भिणीरोगं भास्करस्तिमिरं यथा ॥ २४ ॥ त्रिकुटेका चूर्ण ३ कर्ष, सिंग्रफ ४ कर्ष, जावित्री और लौंग यह प्रत्येक औषधि तीन तीन कर्ष परिमाण लेवे, सोनामाखी २ तोले इन सब औष- धियोंको एकत्र जलमें पीसकर चनेकी बराबर गोली बना लेवे। इस औष- धिके सेवन करनेसे गर्भिणीके समस्त रोग नष्ट होते हैं ॥ २३ ॥ २४ ॥
भाषाटीकासहित । (५१९) सूतिकाहर रस । लवङ्गं रसगन्धौ च यवक्षारं तथाऽभ्रकम् । लौहं ताम्रं सीसकञ्च पलमानं समाहरेत् ॥ २५ ॥ जातीफलं केशराजं वराभृङ्गैलमुस्तकम् । धातकीन्द्रयवं पाठा शृङ्गी बिल्वञ्च वालकम् ॥ २६ ॥ कर्षमानञ्च संचूर्ण्य सर्वमेकत्र कारयेत् । बदरास्थिप्रमाणेन वटिकां कारयेद्भिषक् ॥ २७ ॥ गन्धालिकापत्ररसैरनुपानं प्रदापयेत् । सर्वातीसारशमनः सर्वशूलनिवारणः ॥ सूतिकाहरनामाऽयं रसः परमदुर्ल्लभः ॥ २८ ॥ लौंग, पारा, गंधक, जवाखार, अभ्रकभस्म, लोहाभस्म, तांबाभस्म और सीसाभस्म यह प्रत्येक औषधि चार चार तोले, जायफल, कुकुर- भांगरा, त्रिफला, भांगरा, इलायची, नागरमोथा, धायके फूल, इन्द्रजौ, पाठ, काकड़ासिंगी, बेलकी छाल और सुगंधवाला यह प्रत्येक औषधि एक एक कर्ष परिमाण लेकर अच्छे प्रकारसे पीसकर बेरकी गुठलीकी बराबर गोली बना लेवे । इन गोलियोंको प्रसारणीके रसके साथ सेवन करनेसे सब प्रकारके अतिसार और सर्व प्रकारके शूल रोग नष्ट होते हैं । इसको सूतिकाहर रस कहते हैं ॥ २५–२८ ॥ महाभ्र वटी । अभ्रकं पुटितं ताम्रं लौहं गन्धकपारदम् । कुनटी टङ्कणं क्षारं त्रिफला च पलं पलम् ॥ २९ ॥ गरलञ्च तथा माषचतुष्कञ्चैव चूर्णितम् । तत्सर्वं भावयेदेषां रसैः प्रत्येकशः पलैः ॥ ३० ॥
( ५२० ) रसेन्द्रसारसंग्रह । ग्रीष्मसुन्दरकस्याटरूषकस्य क्रमेण तु । रसैस्ताम्बूलवल्ल्याश्च दलोत्थैर्भावितं पृथक् ॥ ३१ ॥ द्रवे किञ्चित्स्थिते चूर्णं मरिचस्य पलं क्षिपेत् । सर्वातीसारशमनं सर्वशूलनिवारणम् ॥ ३२ ॥ सूतिकाशोथपाण्डुत्वं सर्वज्वरविनाशनम् । नाशयेत्सूतिकातङ्कं वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा ॥ ३३ ॥ अभ्रकभस्म, तांबाभस्म, लोहाभस्म, गंधक, पारा, मैनशिल, सुहागा, जवाखार और त्रिफला प्रत्येक एक एक पल और विष चार मासे लेवे। इन सब औषधियोंको एकत्र पीसकर ग्रीष्मसुन्दर (गीमा यह किसी देशकी भाषा ), अडूसेके पत्ते और पान इन प्रत्येकके एक एक पल रसके द्वारा अलग अलग भावना देवे । जब यह भीग जाय तब इसमें काली- मिरचोंका चूर्ण मिला देवे । फिर कुछ समयतक मर्दन करके यथोचित मात्राकी गोली बना लेवे। इस औषधिके भक्षण करनेसे सब प्रकारका अतिसार, सब प्रकारका शूल, सूतिका रोग, शोथ, पांडु और सर्व प्रकारके ज्वर नष्ट होते हैं । जिसप्रकार वज्रसे वृक्षोंका नाश होता है उसी प्रकार इससे सूतिकारोग नष्ट होता है ॥ २९–३३ ॥ मृतमभ्रञ्च लौहञ्च कुनटी ताम्रकं तथा । रसगन्धकटंकञ्च यवक्षारफलत्रिकम् ॥ ३४ ॥ प्रत्येकं तोलकं ग्राह्यमूषणं पञ्चतोलकम् । सर्वमेकीकृतं चूर्णं प्रत्येकेन विभावयेत् ॥ ३५ ॥ ग्रीष्मसुन्दरसिंहस्य नागवल्ल्या रसेन च । चतुर्गुञ्जाप्रमाणेन वटिकां कारयेद्भिषक् ॥ योजयेत्सर्वथा वैद्यः सूतिकारोगशान्तये ॥ ३६ ॥
भाषाटीकासहित । ( ५२१ ) दूसरी महाअभ्र वटी-अभ्रककी भस्म, लोहभस्म, मैनशिल, तांबा- भस्म, पारा, गंधक, सुहागा, जवाखार और त्रिफला यह प्रत्येक औषधि एक एक तोला और त्रिकुटा पांच तोले लेवे । इन सबको एकत्र पीसकर चूर्ण बनाकर गीमाका शाक, अडूसा और पानोंके रसमें अलग अलग सात सात भावना देकर चार चार रत्तीकी गोली बना लेवे । इन गोलियोंको सूतिकारोगको दूर करनेके लिये प्रयुक्त करे ॥ ३४-३६ ॥ रसशार्दूल रस । अभ्रं ताम्रं तथा लौहं राजपहं रसं तथा । गन्धटंकमरीचञ्च यवक्षारं समांशकम् ॥ ३७ ॥ तथाऽत्र तालकञ्चैव त्रिफलायाश्च तोलकम् । तोलकञ्चामृतञ्चैव षड्गुञ्जाप्रमिता वटी ॥ ३८ ॥ ग्रीष्मसुन्दरकस्यापि नागवल्लीरसेन च । भावयेत्सप्तधा हन्ति ज्वरकासाङ्गसंग्रहम् ॥ सूतिकातङ्कशोथादिस्त्रीरोगञ्च विनाशयेत् ॥ ३९ ॥ अभ्रकभस्म, तांबाभस्म, लोहाभस्म, राजपह, पारा, गंधक, सुहागा, मरिच, जवाखार, हरताल, त्रिफला और विष यह प्रत्येक औषधि एक एक तोला परिमाण लेवे । सबको एकत्र पीसकर गीमाके शाक और पानोंके रसमें अलग अलग सात सात भावना देकर छः छः रत्तीकी गोली बना लेवे। इन गोलियोंके सेवन करनेसे ज्वर, खाँसी, शरीरकी पीड़ा और सूतिकादि स्त्रीरोग नष्ट होते हैं ॥ ३७-३९ ॥ महाशार्दूल रस । अभ्रकं पुटितं ताम्रं स्वर्णं गन्धञ्च पारदम् । शिला टङ्कं यवक्षारं त्रिफायाः पलं पलम् ॥ ४० ॥
(५२२) रसेन्द्रसारसंग्रह । गरलस्य तथा ग्राह्यमर्द्धतोलकसम्मितम् । त्वगेलापत्रकञ्चैव जातीकोषलवङ्गकम् ॥ ४१ ॥ मांसी तालीशपत्रञ्च माक्षिकञ्च रसाञ्जनम् । एषां द्विकार्षिकं भागं देयञ्चापि विचक्षणैः ॥ ४२ ॥ द्रवे किञ्चित्स्थिते चूर्णं मरिचस्य पलं क्षिपेत् । भावना च प्रदातव्या पूर्वोक्तेन रसेन च ॥४३॥ निहन्ति विविधान्रोगान्ज्वरान्दाहान्वमिं भ्रमम् । तथातिसारकञ्चैव वह्निमान्द्यमरोचकम् ॥ विशेषाद्गार्भिणीरोगं नाशयेदचिरेण च ॥ ४४ ॥ अभ्रक, तांबा, सोना इन सबकी भस्म, गंधक, पारा, मैनशिल, सुहागा, जवारखार और त्रिफला यह प्रत्येक औषधि चार चार तोले परिमाण, विष ६ मासे, दालचीनी, इलायची, तेजपात, जावित्री, लौंग, बालछड़, तालीशपत्र, सोनामाखीभस्म और रसौत यह प्रत्येक औषधि दो दो कर्ष परिमाण लेवे। इन सब औषधियोंको एकत्र पीसकर गीमेका शाक और पानोंके रसमें अलग अलग सात सात भावना देवे । जब कुछ पतला होजावे तब इसमें चार तोले कालीमिरचोंका चूर्ण डालकर गोली बना लेवे । इस औषधिके सेवन करनेसे ज्वर, दाह, वमन, भ्रम, अतिसार, मन्दाग्नि और अरुचिप्रभृति समस्त रोग नष्ट होते हैं तथा थोड़े ही दिनोंमें गर्भवतीके समस्त रोग दूर हो जाते हैं ॥ ४०-४४ ॥ बृहद्रसशार्दूल रस । रसस्य द्विगुणं गन्धं शुद्धं संमर्दयेद्दिनम् । प्रतिलौहं सूततुल्यमष्टलौहं मृतं क्षिपेत् ॥ ४५ ॥ ब्राह्मी जयन्ती निर्गुण्डी मधुयष्टिः पुनर्नवा । नलिकागिरिकर्ण्यर्ककृष्णधूर्त्तदुरालभाः ॥ ४६ ॥
भाषाटीकासहित । ( ५२३ ) अटरूषं काकमाची द्रवैरेषां विमर्दयेत् । गुञ्जात्रयं चतुर्थं वा सर्वरोगेषु योजयेत् ॥ रोगोक्तमनुपानं वा कवोष्णं वा जलं पिबेत् ॥ ४७ ॥ पारा १ भाग और गंधक २ भाग लेवे, दोनोंको एकत्र पीसकर कज्जली बनावे, फिर इसमें अष्टधातुओंकी भस्म प्रत्येक एक एक भाग मिलावे। पश्चात् ब्राह्मी, जयंतीके पत्ते, सम्हालू, मुलैठी, पुनर्नवा, नाड़ीशाक, कोयल, आककी जड़, काले धतूरेके पत्ते, धमासा, अडूसा और मकोय इन प्रत्येकके रसके द्वारा पीसकर चार चार रत्तीकी गोली बनावे । इन गोलियोंको यथोचित अनुपानके साथ सब रोगोंमें प्रयोग करे । इस औषधिके सेवन करनेके अन्तमें रोगोंके अनुसार अनुपान अथवा मंदोष्ण जलपान करे ॥ ४५-४७ ॥ अष्टधातु । सुवर्णं रजतं ताम्रं कांस्यं पित्तलमेव च । नागं वंगं तथा लौहं धातवोऽष्टौ प्रकीर्त्तिताः ॥ ४८ ॥ इति सूतिकारोगचिकित्सा । इसमें जो अष्टधातु कही हैं सो उनके नाम इस प्रकार हैं-सोना १, चांदी २, तांबा ३, कांसा ४, पित्तल ५, सीसा ६, वंग ७ और लोहा ८ यह आठ धातु जाननी ॥४८॥ इति सूतिकारोगचिकित्सा समाप्त । अथ बालरोगचिकित्सा । बालरस । पलं शुद्धस्य सूतस्य गन्धकस्य पलं तथा । सुवर्णमाक्षिकस्यापि भागार्द्धं सम्प्रकल्पयेत् ॥ १ ॥ ततः कज्जलिकां कृत्वा लौहपात्रमये दृढे । केशराजस्य भृङ्गस्य निर्गुण्ड्याः स्वरसेन च ॥ २ ॥ शुभे शिलामये पात्रे लौहदण्डेन मर्दयेत् । राजिकासदृशीश्चैव वटिकां कारयेद्भिषक् ॥ ३ ॥
( ५२४ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । एकैकां वटिकां खादेन्नागवल्लीदलद्रवैः । हन्ति त्रिदोषसम्भूतं ज्वरञ्चैव सुदारुणम् ॥ ४ ॥ चिरज्वरञ्च कासञ्च शूलं सर्वभवं तथा । शिशूनां रोगनाशाय शिवेन परिकीर्तितः ॥ ५ ॥ शुद्ध पारा और शुद्ध गंधक यह प्रत्येक चार चार तोले और सोना- माखी २ तोले लेवे, इन तीनों औषधियोंको एकत्र पीसकर दृढ लोहेके पात्रमें कुकुरभांगरेके रसमें, भांगरेके रसमें और सम्हालूके रसमें अलग अलग भावना देकर उत्तम पत्थरके खरलमें लोहेके डंडेसे खरल करे । पश्चात् इसकी सरसोंकी बराबर गोली बना लेवे । पानके रसके साथ इस औषधिके सेवन करनेसे बालकोंका दारुण सन्निपातज्वर, बहुत दिनोंका पुराना ज्वर, खाँसी और त्रिदोषजशूल नष्ट होते हैं । यह बालरस नामक औषधि बालकोंके रोगोंको दूर करनेके लिये स्वयं महादेवने कही है ॥ १-५ ॥ अपर बालरस । पलं शुद्धस्य सूतस्य गन्धकस्य च तत्समम् । सुवर्णमाक्षिकस्यापि चार्द्धभागं नियोजयेत् ॥६॥ ततः कज्जलिकां कृत्वा पात्रे लौहमये दृढे । केशराजस्य भृङ्गस्य निर्गुण्ड्याः पर्णसम्भवम् ॥७॥ स्वरसं काकमाच्याश्च ग्रीष्मसुन्दरकस्य च । सूर्यावर्त्तकवर्षाभूभेकपर्णीरसैस्तथा ॥ ८ ॥ श्वेतापराजितायाश्च रसं दद्याद्विचक्षणः । देयं रसार्द्धभागेन चूर्णं मरिचसम्भवम् ॥ ९ ॥ शुभे शिलामये पात्रे यामं दण्डेन मर्दयेत् । शुष्कमातपसंयोगाद्वटिकां कारयेद्भिषक् ॥ १० ॥
भाषाटीकासहित । ( ५२५ ) प्रमाणं सर्षपाकारं बालानाञ्च प्रयोजयेत् । हन्ति त्रिदोषसम्भूतं ज्वरञ्चैव सुदारुणम् ॥ कासञ्च विविधं चैव सर्वरोगं निहन्ति च ॥ ११ ॥ इति बालरोगचिकित्सा । शुद्ध पारा १ पल, गंधक १ पल और सोनामाखी २ तोले इन तीनों औषधियोंको एकत्र पीसकर लोहेके दृढ पात्रमें कुकुरभांगरा, भांगरा, सम्हालू, पान, मकोय, गीमा, हुलहुल, पुनर्नवा, मण्डूकपर्णी और श्वेत कोइल इन प्रत्येकके रसके द्वारा अलग अलग खरल करके पश्चात् पारेसे आधा भाग कालीमिरचोंका चूर्ण मिलाकर उत्तम पत्थ- रके पात्रमें एक प्रहरतक खरल करके सरसोंकी बराबर गोली बना लेवे और फिर उनको धूपमें सुखा देवे । इस औषधिके सेवन करनेसे बालकोंका त्रिदोषज ज्वर, विविध प्रकारका कास और सर्व प्रकारके रोग नष्ट होते हैं ॥ ६-११ ॥ इति बालरोगाधिकार संपूर्ण । अथ विषाधिकार । विषवज्रपात रस । निशां सटङ्कञ्च सजातिकोषं तुत्थं समांशं कुरु देवदाल्याः । रसेन पिष्ट्वा विषवज्रपातो रसो भवेत् सर्वविषापहन्ता ॥ १ ॥ निष्कोऽस्य सञ्जीवयति प्रयुक्तो नृमूत्रयोगेन च कालदष्टम् । जटाविषेणा- कुलितं तथान्यैर्विषैर्वरञ्चाशु तथातुरं च ॥ २ ॥ हल्दी, सुहागा, जावित्री और तूतिया इन सब औषधियोंको समान भाग लेकर बंदालके रसमें खरल करके चार मासे परिमाण औषधि मनुष्यके मूत्रमें मिलाकर सेवन करे । सर्व प्रकारके विषोंको नष्ट करनेवाली इस औषधिके सेवन करनेसे कालदष्ट मनुष्य भी जीजाता है । मूलविष ( काष्ठविष ) से व्याकुल और अन्यान्य १८
( ५२६ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । खनिजपाषाण, विष ग्रन्थाति अथवा कृमिविष और सर्पादिक जंगम विषसे पीड़ित मनुष्य भी इस औषधिके प्रभावसे शीघ्र ही आरोग्य होजाता है ॥ १ ॥ २ ॥ भीमरुद्र रस । सूतराजस्य तोलैकं गन्धकस्य तथैव च । अभ्रात्कर्षं ततो देयं तोलैकं कान्तलौहकम् ॥ ३ ॥ परोक्तेनौषधेनैव भावयेच्च पृथक् पृथक् । विशाला बृहती ब्राह्मी सौगन्धिकसुदाडिमैः ॥ ४ ॥ मर्कट्याश्चात्मगुप्तायाः स्वरसेन पृथक् पृथक् । एतद्रक्तिकमानेन वटिकां कारयेद्भिषक् ॥ ५ ॥ वटीमेकां भक्षयित्वा पिबेच्छीतजलं ततः । भीमरुद्रो रसो नाम चासाध्यमपि साधयेत् ॥ कुक्कुरस्य शृगालस्य विषं हन्ति सुदुस्तरम् ॥ ६ ॥ इति श्रीगोपालकृष्णसूरिविरचिते रसेन्द्रसारसंग्रहे उत्तरखण्डः समाप्तः ॥ २ ॥ पारा १ तोला, गंधक १ तोला, अभ्रकभस्म १ कर्ष और कान्त लोहाभस्म १ तोला परिमाण लेवे । इन सब औषधियोंको एकत्र पीसकर, इन्द्रायनकी जड़, कटेरी, ब्राह्मी, नीलकमल, अनार, चिरचिरा और कौंच इन प्रत्येकके रसमें अलग अलग सात सात भावना देकर एक एक रत्तीकी गोली बना लेवे। औषधिके सेवन करनेके पश्चात् शीतल जलको पीवे। इसके सेवन करनेसे असाध्य विषरोग तथा कुत्ते एवं गीदड़का अत्यंत दुस्तर विष भी दूर होता है ॥ ३–६ ॥ इति विषचिकित्सा समाप्त । दूर होहिं जिन रसनसे, ज्वर आदिक सब रोग । द्वितिय खण्डमें सो लिखे, सिद्ध सिद्ध सब योग ॥ इति पटियालाराज्यस्थवैद्यरत्नरामप्रसादराजवैद्यवैद्योपाध्यायकृत- भाषाटीकायामुत्तरखण्डः समाप्तः ॥ २ ॥
अथ तृतीय खण्ड । अथ रसायनवाजीकरणाधिकार । रसायनके लक्षण । सुस्थस्यौजस्करं किञ्चित्किञ्चिदार्तस्य रोगनुत् । यज्जराव्याधिविध्वंसि भेषजं तद्रसायनम् ॥ १ ॥ जिस औषधिके सेवन करनेसे स्वस्थ मनुष्यके ओजकी वृद्धि होती है और रोगी मनुष्यके रोगोंकी निवृत्ति होती है तथा जो जरा और व्याधियोंको दूर करती है उस औषधिको रसायन कहते हैं ॥ १ ॥ श्रीमन्मथ रस । रसगन्धकयोर्ग्राह्य कर्षमेकं सुशोधितम् । अभ्रं निश्चन्द्रकं दद्यात्पलार्द्धं सुविचक्षणः ॥ २ ॥ कर्पूरं शाणकं दद्याद्वङ्गञ्च कोलसम्मितम् । ताम्रं कोलार्द्धकं तत्र निःशेषमारितं क्षिपेत् ॥ ३ ॥ लौहं कर्षं सुजीर्णञ्च वृद्धदारकबीजकम् । विदारी शतमूली च क्षुरबीजं बला तथा ॥ ४ ॥ मर्कट्यतिबला चैव जातीकोषफले तथा । लवङ्गं विजयाबीजं श्वेतसर्जं यमानिका ॥ ५ ॥ एतेषां चूर्णमादाय प्रक्षिपेच्छाणसम्मितम् । गुञ्जाद्वयञ्च भोक्तव्यं कोष्णं क्षीरं पिबेदनु ॥ ६ ॥ गृहे यस्य शतं स्त्रीणां विद्यतेऽतिव्यवायिनः । न तस्य लिंगशैथिल्यमौषधस्यास्य सेवनात् ॥ ७ ॥ न च शुक्रं क्षयं याति न बलं ह्रासतां व्रजेत् । कामरूपी भवेद्दिव्यो वृद्धः षोडशवर्षवत् ॥ ८ ॥ रसायनवरो बल्यो वाजीकरण उत्तमः। रसः श्रीमन्मथो नाम महेशेन प्रकाशितः ॥ ९ ॥
( ५२८ ) रसेन्द्रसारसंग्रह। पारा, १ कर्ष, गंधक १ कर्ष, अभ्रकभस्म २ तोले, कपूर ४ मासे, वंगभस्म आधा तोला, तांबाभस्म ३ मासे, लोहभस्म १ कर्ष, विधारेके बीज, विदारीकंद, सतावर, तालमखाने, खिरैंटी, कौंच, कंघी, जावित्री, जायफल, लौंग, भांगके बीज, राल और अजवायन इन प्रत्येकका चूर्ण चार चार मासे इन सबको एकत्र खरल करके दो दो रत्तीकी गोली बना लेवे। इस औषधिके सेवन करनेके पश्चात् किंचित् गरम दूध पान करे। जो मनुष्य अत्यंत मैथुन करते हैं, जिनके घर सैकड़ो स्त्री हैं वह मनुष्य इस औषधिका सेवन करके सौ स्त्रियोंके साथ संसर्ग करे तो भी लिंग शिथिल, शुक्रक्षय और बलकी हानि नहीं होती है। इस औषधिके प्रभावसे वृद्ध मनुष्य भी सोलह वर्षके युवाके समान कामरूपी और दिव्य शरीरवाला हो जाता है। यह उत्तम औषधि बलकारक और अतीव वाजीकरण है। यह श्रीमन्मथ रस महादेवजीने प्रकाश किया है ॥ २-९ ॥ महेश्वर रस । रसभस्मीकृतं कोलं गन्धकं शोधितं समम् । लौहं कर्षद्वयं ताम्रमर्द्धकोलकसम्मितम् ॥ १० ॥ सुवर्णं जारितं दद्याच्छाणार्द्धं सुविचक्षणः । अभ्रं कर्षद्वयं दद्याच्छाणार्द्धं चन्द्रचूर्णकम् ॥ ११ ॥ श्यामाबीजं वरीञ्चैव बलामतिबलां तथा । एलाञ्च शंखपुष्पञ्च शाणमानं विनिःक्षिपेत् ॥ १२॥ जलेन वटिकां कृत्वा गुञ्जामात्रां प्रदापयेत् । सेवनादस्य कन्दर्परूपो भवति मानवः ॥ १३ ॥ सहस्रं याति नारीणामुत्साहो जायतेऽधिकः । नित्यं स्त्रीसेवनाद्यस्तु क्षीणशुक्रो भवेन्नरः ॥ १४ ॥