समराङ्गणसूत्रधार (महाराज भोज - वास्तु, स्थापत्य एवं यंत्र शास्त्र)

दितिरत्रोच्यते शर्वः शूलभृद् वृषभध्वजः । हिमवानाप इत्युक्त आपवत्स उमा स्मृता ॥ २६ ॥ आदित्यस्त्वर्यमा वेदमाता सावित्र उच्यते । १देवी गङ्गात्र विद्वद्भिः सवितेति प्रकीर्तिता ॥ २७ ॥ मृत्युः शरीरहर्त्तासौ विवस्वानिति स स्मृतः । जयाभिधस्तु वज्रीति स्यादिन्द्रो बलवान् हरिः ॥ २८ ॥ मित्रो हलधरो माली रुद्रस्तूक्तो महेश्वरः । राजयक्ष्मा गुहः प्रोक्तः क्षितिध्रोऽनन्त उच्यते ॥ २९ ॥ चरकी च विदारी च पूतना पापराक्षसी । रक्षोयोनिभवा ह्येता देवतानुचरीर्विदुः ॥ ३० ॥ इत्येष वास्तुदेवानां निघण्डुः परिकीर्तितः । क्षो मूर्ध्नि हो दृशोर्मध्ये सो घ्राणे चिबुके तु षः ॥ ३१ ॥ शः कण्ठे हृदये वः स्याल्लकारो नाभिदेशगः । रेफो बस्तौ यकारस्तु मेढ्रे मः २(पुष्य? मुष्क)कावुभौ ॥ ३२ ॥ नकार ऊरुणो जानु ञकारः पिण्डिकाश्रितः । ३(ड ? ङ)कारो गुल्फयोरन्ते पकारोऽङ्घ्रितले स्मृतः ॥ ३३ ॥ उक्तानि वास्तुपुरुषस्य यथावदित्यमङ्गानि वास्तुपददैवतनामभेदाः । वर्णाश्च वास्त्ववयवेष्विह षोडशैव ब्रूमोऽथ दैवतवशेन पुरे ४निवेशम्॥३४॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशास्त्रे पुरुषाङ्गदेवतानिघण्ट्वक्षराङ्गनिर्णयो नाम चतुर्दशोऽध्यायः । अथ राजनिवेशो नाम पञ्चदशोऽध्यायः । कृते पुरनिवेशेऽथ चतुःषष्टिपदाश्रये । नियुक्तपरिखासालगोपुराट्टालकेऽपि च ॥ १ ॥ १ इत आरभ्यार्धपञ्चक, द. ख. पुस्तकयोर्न पठ्यते । २ ‘पुष्यकावि’ति क. पाठः, ‘पुत्रका- वि’ति द. ख. पाठश्चाशुद्धौ, ग. पुस्तके तु पत्रं लुप्तम् । ३ ‘डगुल्फगष्टकारोङ्गोः सिकारोऽङ्घ्रि (?)’ द. ख. पाठः । ४ क. निवासम्, द. निवेशा ।

राजनिवेशः पञ्चदशोऽध्यायः । ६३ विभक्तरथ्ये परितः प्रविभाजितचत्वरे । क्रमादन्तर्बहिः कॢप्तदेवतायतनस्थितौ ॥ २ ॥ प्रागुदक्प्रवणे देशे प्राग्द्वाराभ्युन्नतेऽथवा । यशःश्रीविजयाधायि मैत्रं पदमधिष्ठितम् ॥ ३ ॥ यथावर्णक्रमायातं चतुरश्रं समं शुभम् । पुरमध्यादपरतोदिक्स्थं कुर्यान्नृपालयम् ॥ ४ ॥ दुर्गेषु भूवशात् कार्यं यद्वा दिक्ष्वपरास्वपि । विवस्वद्भूधरार्यम्णां कार्यमन्यतमे पदे ॥ ५ ॥ त्रिचत्वारिंशता युक्ते ज्येष्ठं स्याद् द्वे धनुःशते । मध्यं शतं तु द्वाषष्टिः शतं साष्टकमन्तिमम् ॥ ६ ॥ ज्येष्ठे पुरे विधातव्यं ज्येष्ठं राजनिवेशनम् । मध्यमे मध्यमं कार्यं कानिष्ठं च कनीयसि ॥ ७॥ प्राकारपरिखागुप्तं चारुकान्ति समन्ततः । तमङ्गाभ्रमनिर्यूहसुदृढाट्टालकान्वितम् ॥ ८ ॥ एकाशीत्या पदैर्भक्तं विधेयं नृपमन्दिरम् । राजमार्गं समाश्रित्य वास्तुद्वारमुदङ्मुखम् ॥ ९ ॥ युक्त्यानयैव कर्तव्यमन्यदिक्संश्रयेऽपि च । भल्लाटपदवर्त्यस्य गोपुरद्वारमिष्यते ॥ १० ॥ तत्पुरद्वारविस्तारोच्छ्रायसम्मितमिष्टदम् । महेन्द्रं द्वारमिच्छन्ति निविष्टस्य महीधरे ॥ ११ ॥ वैवस्वते पुष्पदन्तमर्यम्णि च गृहक्षतम् । अन्येष्वेषामपरतः प्रदक्षिणपदेष्वथ ॥ १२ ॥ अन्यान्यपि स्वासु दिक्षु द्वाराण्येवं प्रकल्पयेत् । आभिमुख्ये च सर्वेषां शस्यन्ते गोपुराणि च ॥ १३ ॥ तदीयनगरद्वाराद् विंशात्यंशोज्झितानि वा । पक्षद्वाराणि सुग्रीवे जयन्ते मुख्यनाम्नि च ॥ १४ ॥ १ द. ख. यथावर्ण ।

६४ समराङ्गणसूत्रधारे वितथेऽथ भ्रमांस्तद्वद् विदधीत प्रदक्षिणान् । वास्तौ विभक्ते पुरवत् कॢप्तेऽमरपदव्रजैः ॥ १५ ॥ तत्र मैत्रपदस्थाने निवेशायावनीपतेः । प्रासादः प्राङ्मुखः कार्यों यथावत् पृथिवीञ्जयः ॥ १६ ॥ श्रीवृक्षं सर्वतोभद्रं मुक्तकोणमथापरम् । यमिच्छेन्नृपतिः कुर्यात् प्रासादं शुभलक्षणम् ॥ १७ ॥ शालापरिक्रमोपेतकर्मान्तैरपि चान्वितम् । तत्र प्राच्यां भवेद् गेहमादित्यपदसंश्रितम् ॥ १८ ॥ धर्माधिकरणं सत्ये व्यवहारेक्षणाय च । भृशे च कोष्ठागारं स्यादम्बरे मृगपक्षिणाम् ॥ १९ ॥ अग्नेः ककुभमाश्रित्य कार्यं वायोर्महानसम् । सभाजनाश्रयं पूष्णि विदध्याद् भोजनास्पदम् ॥ २० ॥ सावित्रे वाद्यशाला स्यात् सवितुस्थाश्च वन्दिनः । चर्माणि वितथे कुर्यान् तयोग्यान्यायुधानि च ॥ २१ ॥ स्वर्णरूप्यादिकर्मान्तान् विदधीत गृहक्षते । याम्ये दक्षिणतो गुप्तिं कोष्ठागारं च कल्पयेत् ॥ २२ ॥ प्रेक्षासङ्गीतकानि स्युर्गन्धर्वे वासवेश्म च । कार्या वैवस्वते शाला रथानां दन्तिनां तथा ॥ २३ ॥ पश्चिमोत्तरभागस्थां वापीमपि च कारयेत् । वा(यौ ? यु)सुग्रीवपदयोर्गन्धर्वस्य च बाह्यतः ॥ २४ ॥ कुर्यादन्तःपुरस्थानं प्राकारवलयावृतम् । कुर्यात् तद्गोपुरद्वारमुदगास्यं जयाभिधे ॥ २५ ॥ कार्यः स्थपतिना चैव प्रासादश्चापराङ्मुखः । क्रीडादोलालयन् भृङ्गे कुमारीभवनं तथा ॥ २६ ॥ नृपान्तःपुरमिच्छन्ति मृगे पित्र्ये त्ववस्करम् । नृपस्त्रीणामुपस्थानगृहमिन्र्द्रपदे विदुः ॥ २७ ॥ १ द. ख. व्रजेत् । २ क. पृथिवीजयः, द. पृथिवींजयः । ३ द. ख. पक्षिणः । ४ द. ˚इन्दु˚ ।

राजनिवेशः पञ्चदशोऽध्यायः । ६५ सुग्रीवपदसंसक्तमरिष्टारमिष्टदम् । द्वारस्थसुग्रीवपि(त्र्यं ? त्र्यां)शपश्चाद्भागे मनोहरा ॥ २८ ॥ विधेयाशोकवनिका स्नानधारागृहाणि च । लतामण्डपसंयुक्ताः स्युरत्रैव लतागृहाः ॥ २९ ॥ दारुशैलाश्च वाप्यश्च पुष्पवीथ्यः सुकल्पिताः । पुष्पदन्ते भवेद् य(त्त ? न्त्र)कर्मान्तः पुष्पवेश्म च ॥ ३० ॥ वरुणस्य पदे कुर्याद् वापीपानगृहाणि च । स्यात् कोष्ठागारमसुरे शोषे त्वायुधमन्दिरम् ॥ ३१ ॥ भाण्डागारं तु रौद्राख्ये विदध्यात् स्थपतिः श्रिये । उलूखलशिलायन्त्रभवनं पापयक्ष्मणि ॥ ३२ ॥ दारुकर्मान्तमप्याहुः श्रेयसे राजयक्ष्मणि । ²स्यादोषधेरधिष्ठानं रोगे दिशि नभस्वतः ॥ ३३ ॥ नागानां शस्यते स्थानं पदे नागस्य सूरिभिः । भवन्ति मुख्ये व्यायामनाट्यचित्रगृहाणि च ॥ ३४ ॥ गवां स्थानं तथा क्षीरगृहं ³भल्लाटनामनि । उदक्प्रदेशे सौम्यस्य पुरोधःस्थानमिष्यते ॥ ३५ ॥ ⁴राज्ञोऽभिषेचनं चात्र दानाध्ययनशान्तयः । चामरच्छत्रधाम स्यान्मन्त्रै⁵वेश्म च भूधरे ॥ ३६ ॥ कार्याणां चात्र कार्याणि स्थितः पश्येन्नराधिपः । विधेया मन्दुराश्वानामुत्तरं पार्श्वमाश्रिता ॥ ३७ ॥ महीधरपदस्यैव यथावद् दक्षिणामुखी । कार्या सर्वत्र चाश्वानां शाला राज्ञो यथागृहम् ॥ ३८ ॥ विशतो दक्षिणेन स्याद् वामेन च विषाणिनाम् । वेश्मानि राजपुत्राणां विदध्याच्चरकाभिधे ॥ ३९ ॥

१ क. दन्तकर्मान्तः, द. यन्त्रकर्मान्तः । २ द. स्यादौषधैरधिष्ठानं । ३ द. भल्वाट° । ४ क. राजाभिषेचनं । ५ द. ख. मन्त्रि° । वा. ९

३६ समराङ्गणसूत्रधारे अत्रैव विद्याधिगमशालाश्चैषां निवेशयेत् । नृपस्य मातुरदितिस्थाने कुर्यान्निवेशनम् ॥ ४० ॥ पृथगत्रैव शिबिकाशय्यासनगृहं विदुः । नृपद्विपानां शस्ता स्यादापे सदनकल्पना ॥ ४१ ॥ अभिषेकनकं स्थानमिहैव स्याद् विषाणिनाम् । आपवत्सपदे हंसक्रौञ्चसारसनादिताः ॥ ४२ ॥ स्युः फुल्लाब्जवनाः स्वच्छसलिलाः सलिलाशयाः । पितृव्यमातुलादीनां कार्य दितिपदे गृहम् ॥ ४३ ॥ अन्येषामपि चात्रैव १सामन्तानां महीपतेः । ऐशान्यामनलस्थाने वोच्छ्रितस्तम्भवेदिकम् ॥ ४४ ॥ कार्यं देवकुलं चारु २ सुश्लिष्टमणिकुट्टिमम् । पर्जन्यस्य पदे होराज्योतिर्विद्गृहमिष्यते ॥ ४५ ॥ जये सेनापतेर्वेश्म विधेयं विजयप्रदम् । द्वारं प्राकारमाश्रित्य पदेऽर्यम्णः प्रशस्यते ॥ ४६ ॥ प्राग्दक्षिणाश्रितं शस्त्रकर्मान्तं शस्त्रमत्न च । विमुञ्चेद् ब्रह्मणः स्थानमिन्द्रध्वजयुतं नृणाम् ॥ ४७ ॥ तत्राशुभानि वेश्मानि विवेश्याश्वासुखावहाः । गवाक्षस्तम्भशोभिन्यो विधेयाश्चानुकामतः ॥ ४८ ॥ सभा यथादिक्प्रभवा नृपवेश्माभिगुप्तये । सर्वत्र नृपतेः सौधान् नृपसौधस्य सम्मुखा ॥ ४९ ॥ पश्चाद्भागाश्रिता यद्वा शाला कार्या विषाणिनाम् । इत्यास्पदं सुरपदास्पदकल्पमाद्य- मेतद् यथावदनुतिष्ठति यः सैव । स क्ष्मामिमां भुजबलक्षपितारिपक्षः सप्ताम्बुराशिरशनां नृपतिः प्रशास्ति ॥ ५० ॥

१ द. समन्तानां । २ क. चात्र ।

वनप्रवेशः षोडशोऽध्यायः। ६७ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशास्त्रे राजनिवेशो नाम पञ्चदशोऽध्यायः ॥ अथ वनप्रवेशो नाम षोडशोऽध्यायः । प्राग्वोदग्वापि गेहार्थं द्रव्यं विधिवदानयेत् । गन्तव्यमेव धिष्ण्येषु¹ मृदुक्षिप्रचरेषु च ॥ १ ॥ उपवास्यं च तेष्वेव च्छेद्यं भेद्यं च दारुणैः । प्रवेशनं स्थिरैः कार्यमारम्भः शस्यते चरैः ॥ २ ॥ गत्वा शुभे शुचौ देशे निवेशं कारयेत् ततः । तस्मिन्निवेश्य कर्मान्तमन्नपानेन तर्पयेत् ॥ ३ ॥ पुष्टतुष्टपरीवारः क्षपायां समु Schneiderोषितः । गृहयोग्यं परीक्षेत न्यस्तशस्त्रस्ततोऽङ्घ्रिपम् ॥ ४ ॥ पुरश्मशानग्रामाध्वह्रदचैत्याश्रमोद्भवान् । क्षेत्रोपवनसीमान्तविषमस्थलनिम्नजान् ॥ ५ ॥ कट्वम्लतिक्तलवणाखवनीषु नथोद्गताम् । श्वभ्रावृतान् स्थिरोर्वीषु सम्भूतांश्च त्यजेद् द्रुमान् ॥ ६ ॥ सम्यक् संलक्ष्य वृक्षाणां वर्णस्नेहत्वगादिकम् । विजानीयाद् वयस्तेषां बालान् वृद्धांश्च सन्त्यजेत् ॥ ७ ॥ शतानि त्रीणि वर्षाणां सारद्रुमवयः स्मृतम् । गृह्णीयात् षोडशादूर्ध्वं सार्धवर्षशतावधेः ॥ ८ ॥ वयसः परिणामेन निर्वीर्यत्वं यथा नृणाम् । प्रोक्तं तद्वद् द्रुमाणां च स्यात् तथा छिद्रपत्रता ॥ ९ ॥ भङ्गुराः सुषिरास्ते स्युः सकोलाक्षाः खरत्वचः । तस्मादिमांस्त्यजेद् वृक्षस्तथा चैवोर्ध्वशोषिणः ॥ १० ॥ वक्रान् रूक्षानवप्लुष्टान् दुःस्थितानपि च द्रुमान् । वर्जयेद् भग्नशाखांश्च ह्येकशाखान्वितांस्तथा ॥ ११ ॥ १ धिष्ण्येषु नक्षत्रेषु । २ द. वृक्षान्ये तथा चोर्ध्वशोषिणः ।

६८ समराङ्गणसूत्रधारे अन्यैरधिष्ठितान् विद्युत्पातवातसरित्क्षतान् । ग्रन्थिनिर्यूक्तदानांश्च भ्रमराह्निकृताश्रयान् ॥ १२ ॥ संसृष्टानकतो ³भ्रष्टान् मधुभिर्बलिभिर्वृतान । मांसामेध्याशनैस्तद्वद् दूषितानपि पक्षिभिः ॥ १३ ॥ लूतातन्त्वावृतान् वन्यसत्त्वोद्घृष्टान् गजक्षतान् । बुघ्नतोऽतिबृहत्स्कन्धांश्छिद्रभूतांस्तथाध्वनः ॥ १४ ॥ अकाले पुष्पफलिनो रोगैरपि च पीडितान् । वासभूतानुलूकानां त्यजेदन्यानपीदृशान् ॥ १५ ॥ खदिरो बीजकः सालो मधूकः शाकशिंश (पौ ? पे) । सर्जार्जुनाञ्जनाशोकाः कदरो रोहिणीतरुः ॥ १६ ॥ विकङ्कतो देवदारुः श्रीपर्णीपादपस्तथा । कुटुम्बिनाममी प्रोक्ताः पुष्टिदा जीवदास्तथा ॥ १७ ॥ वृक्षाणां लक्ष्यते येषां भारवारिसहिष्णुता । ते यथायोग्यमन्येऽपि शस्यन्ते गृहकर्मणि ॥ १८ ॥ कर्णिकारधवप्लक्ष कपित्थविषमच्छदाः । शिरीषोदुम्बराश्वत्थशेलुन्यग्रोधचम्पकाः ॥ १९ ॥ निम्बाम्रकोविदाराँश्चव्याधिघातांश्च गर्हिताः । गृहकर्मणि नेष्टास्ते यतस्तेऽनिष्टदायिनः ॥ २० ॥ नेष्टाः कण्टकिनः स्वादुफलाः क्षीरद्रुमाश्च ये । सुगन्धयश्च ये तद्वद् ध्रुवं तेषु पशुक्षयः ॥ २१ ॥ सत्त्वप्रमाणच्छाया तु नियतं दृश्यते यदा । द्रुमच्छाया तदा ग्राह्या तत्प्रमाणस्तु स द्रुमः ॥ २२ ॥ नक्षत्रं लक्षयेद् वृक्षे पूर्वस्यां दिशि तत्क्षितेः । स्याद् भस्याद्यक्षरं यस्य तत्र जातं तमादिशेत् ॥ २३ ॥ १ द. ख. वाताशनिक्षतान् । २ क. ग्रन्थिभिर्युक्तं, द. ग्रन्थिभिर्युक्तहीनांश्च । ३ द. ग्रस्तान् । ४ क. कोविदराख्या विधेयास्ते च ।

[Header] वनप्रवेशः षोडशोऽध्यायः । ६९

[Main Text] क्षेम्यं तं स्वामिनो वृक्षं ज्ञात्वा साधकमेव च । अग्रन्थिकोटरं स्निग्धमृजुं सारसमन्वितम् ॥ २४ ॥ पीनस्कन्धं हरितपत्रं वृत्तं चाभ्यर्च्य पादपम् । द्विजान् सन्तर्प्य च स्वस्ति वाच्यं च स्थपतिस्ततः ॥ २५ ॥ पक्वापक्वामिषैस्तद्वद् भूतभक्तैः सुरासवैः । गन्धैश्च धूपमाल्यैश्च बलिं दद्यान्निशागमे ॥ २६ ॥ १अपक्रामन्तु भूतानि यानि वृक्षाश्रितानि हि । २कल्पनं वर्तयिष्यामि क्रियतां वासपर्ययः ॥ २७ ॥ धन्यः शिवः पुष्टिकराः प्रजावृद्धिकरो भव । स्वस्ति (ते ? च )न्द्रानिलयमाः सूर्यरुद्रानलास्तथा ॥ २८ ॥ दिशो नद्यस्तथा शैलाः पान्तु त्वामृषिभिः सह । जल्पेद् यो मानुषगिरा कम्पते वाभिमन्त्रितः ॥ २९ ॥ स त्याज्यः स्यात् तथा म्लानप्रवालकुसुमश्च यः । ततो भास्करमालोक्य वृक्षं कृत्वा प्रदक्षिणम् ॥ ३० ॥ स्वस्तिवाक्येन विप्राणां छेत्ता स्थित्वोदगाननः । प्राङ्मुखो वा तरुं छिन्द्याच्छस्त्रैः क्षौद्रार्दिताननैः ॥ ३१ ॥ शाखिनश्छिद्यमानस्य जायते यद्यसृक्स्रुतिः । कम्पनं वा ध्वनिर्वादपि मृत्युः स्याद् गृहिणस्तदा ॥ ३२ ॥ यद्वा दधिमधुक्षीरघृनानि स्रवति द्रुमः । छिद्यमानस्तदा विद्याद् ३बन्धव्याधिन् कुटुम्बिनः ॥ ३३ ॥ अतीव यस्य स्रवति श्यामः स्नेहान्वितो रसः । सुगन्धिः स्वल्पमधुरः कषायः स प्रशस्यते ॥ ३४ ॥ प्राच्यां शुभस्तरोः पान उदीच्यां कर्मसाधकः । याम्यप्रत्यङ्निपाते तु शान्तिं कृत्वा द्रुमं त्यजेत् ॥ ३५ ॥ ज्ञातितः स्यात् तदा भीतिर्यदान्यं मर्दयेत् पतन् । दूरं दलति यो मू(लं ? ले) च्छिन्नो वा धरणीरुहः ॥ ३६ ॥

[Footnotes] १ द. आक्रमन्ति च भूतानि । २ द. कल्पान्तं वर्तयिष्यामि । ३ द. वधव्याधीन् ।

७० समराङ्गणसूत्रधारे कूजयतीव वायुश्च स्मृतः १सोऽथ शुभप्रदः । खरोष्ट्रयोः शृगालानां दर्शनं भुजगस्य वा ॥ ३७ ॥ छेदे स्यात् कर्मविघ्नाय निगडैर्बन्धनाय वा । हलचक्रपताकाब्जध्वजच्छत्रादिदर्शनम् ॥ ३८ ॥ श्रीवृक्षवर्धमानादिदर्शनं वा शुभप्रदम् । उत्क्षिप्यते यदि छेदात् तदर्द्धिः स्यात् कुटुम्बिनः ॥ ३९ ॥ सर्वतः परिहानिः स्याच्छिन्नश्चाक्षिप्यते यदि । एकवृक्षे यथोद्दिष्टलक्षणोत्क्षेपदर्शने ॥ ४० ॥ शेषान् दोषविनिर्मुक्तान् पादपानुपलक्षयेत् । धीरस्तं कल्पयेत् सम्यगनुलोमार्जवं तरुम् ॥ ४१ ॥ छिन्द्याच्च२ शुभभागार्ध३दशभागाधिकं कृतम् । ४तुङ्गीसाचवमध्यश्च(?) सगर्भो धरणीरुहः ॥ ४२ ॥ ज्ञेयानि मण्डलान्यस्य त(त्क्षणोच्छे ? क्षणे छे)दनेऽपि च । मञ्जिष्ठाभे विदुर्भेकं कपिलाभे च मूषकम् ॥ ४३ ॥ पीतभासि तथा गोधां सर्पं दीर्घसितायते । गुडच्छाये मधु भवेत् कृकलासस्तथारुणे ॥ ४४ ॥ गृहगोधा कपोताभे गौधेरो घृतमण्डभे । रसाञ्जनाभे शक्राभे कमलोत्पलभासि च ॥ ४५ ॥ धौतासियष्टिवर्णे च मण्डले जलमादिशेत् । आकारो यस्य सर्पस्य वर्णो वा संप्रदृश्यते ॥ ४६ ॥ तं सर्पगर्भितं वृक्षमादिशेदविचारयन् । तस्करेभ्यो भयं क्षौद्रे सलिले सलिलाद् भयम् ॥ ४७ ॥ विद्यात् सर्पे विषाद् भीतिं पाषाणे भयमग्नितः । अजाविगोमहिष्युष्ट्ररासभादिनिपीडितम् ॥ ४८ ॥ गोधागौधेरमण्डूककृकलासैश्च गर्भिते । मूषके पुनरिच्छन्ति मरणं वास्तुवेदिनः ॥ ४९ ॥ १ द. सोऽप्यशुभप्रदः । २ क. छिन्द्यातु । ३ शा. गार्थे । ४ द. तुंगीत्याद्यधमध्यस्कं ( ? ) ।

अमुनैव वदन्त्यन्ये गृहपीडां मनीषिणः । क्षेमेण यद्यविघ्नः स्यादासङ्गश्चागमो यदि ॥ ५० ॥ वनान्तरे तदा क्षेमं सुभिक्षं च समादिशेत् अर्घदानविधिना विधानविद् द्रव्यमागतमिहार्चयेद् गृही । प्रत्युपेते^१कुलिशायुधध्वजं द्रव्यमुज्ज्वलमुतावनीपतिः ॥ ५१ ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशास्त्रे वनप्रवेशो नाम षोडशोऽध्यायः ।

अथ इन्द्रध्वजनिरूपणं नाम सप्तदशोऽध्यायः ।

सुराणामर्थसिद्ध्यर्थं वधाय च सुरद्रुहाम् । यथा शक्रध्वजोत्थानं प्राह ब्रह्मा तथोच्यते ॥ १ ॥ भगवन्तमथाम्भोजसंभवं वचसांपतिः । प्रोवाच कथमिन्द्रेण जेतव्यास्त्रिदशद्विषः ॥ २ ॥ सोऽब्रवीत् सर्वरत्नानां ध्वजं कुरुत सङ्गताः । तं चाभिचारिकैर्मन्त्रैरुद्द्वहन्तोऽभिमन्त्रितम् ॥ ३ ॥ स्थितं चोपरि यन्त्रस्य सम्यक् पक्षिशतान्वितम् । अग्रतो देवसैन्यस्य नयन्तो जेष्यथ द्विषः ॥ ४ ॥ सहस्रधारमप्येकमन्यं रिपुकुलान्तकम् । दिव्यरूपमयं प्रादाद् ध्वजमिन्द्राय दुर्धरम् ॥ ५ ॥ वीर्यप्रवर्धनी चेष्टिरेतदर्थं विधीयते । कर्मणानेन निःशेषाञ् शक्रः शत्रूञ् जयेदिति ॥ ६ ॥ जहृषी तमथ क्षिप्रमसृजच्चेतसा ध्वजम् । यन्त्रस्थितं स येनाजावमोहयदरीन् हरिः ॥ ७ ॥ आदित्या वसवो रुद्रा विश्वेदेवास्तथाश्विनौ । अलञ्चक्रुस्तमालोक्य मरुतश्च विभूषणैः ॥ ८ ॥

१ द. ख. प्रत्युपेत्य ।

७२ समराङ्गणसूत्रधारे तेजो वीर्यं वपुश्चेष्टां बलमप्येष पश्यताम् । अहरच्छत्रुसैन्यानां तेजस्वी तरसा ध्वजः ॥ ९ ॥ तमभ्यर्च्य सुराधीशः शत्रून् बलवतोऽप्यसौ । त्रिरात्रेणाजयद् युद्धे कुलिशेन बलाद् बली ॥ १० ॥ ततः प्रीतस्तमृक्षेऽसौ वैष्णवे द्वादशे तिथौ । त्रैलोक्यराज्यं प्राप्याभ्यषिञ्चद् बलनिषूदनः ॥ ११ ॥ स सर्वलोकमभ्यर्च्य सर्वलोकाभिपूजितः । ध्वजमभ्यर्च्य तुष्टाव वाक्यैर्वृत्रनिषूदनः ॥ १२ ॥ ततस्तमन्तिके वीक्ष्य ध्वजं प्रोवाच वासवः । इन्द्रध्वजाक्षया लोकाः करिष्यन्ति तवार्चनम् ॥ १३ ॥ वीक्षमाणा निमित्तानि भूमिपालाश्च शास्त्रतः । ततः प्रभृत्यसौ लोके सर्वलक्षणसंभृतः ॥ १४ ॥ वरप्रदानादिन्द्रस्य नृपैः शक्रध्वजोऽर्च्यते । दुर्गमायतनं वह्निशरणं वेदिकाः कृताः ॥ १५ ॥ विचित्राः स्थालिकापाका भक्ष्यपानानि यानि च । एतान्यायतनार्तं प्राक् स्युर्यद्द्रव्यानि प्रकल्पयेत् ॥ १६ ॥ विजेतुं यदि वाञ्छन्ति दुर्धर्षान् द्वेषिणो रणे । तेजो बलं यशश्चाप्तुं तदैन्द्रं कारयेद् ध्वजम् ॥ १७ ॥ सेनायां वा पुरे वापि प्रतिष्ठाप्य पुरन्दरम् । विजयार्थं महीपालैरभिप्रशमनाय च ॥ १८ ॥ यथा शक्रध्वजोत्थानविधानं जगतीभुजः । करिष्यन्ति तथा सम्यक् कार्त्स्न्येन प्रतिपाद्यते ॥ १९ ॥ वनादुपाहृतं द्रव्यमथ प्राग्विधिना सुधीः । पाद्यार्घ्यादिभिरभ्यर्च्य गन्धैर्माल्यैरलङ्कृतम् ॥ २० ॥ द्विजान् संपूज्य च शुचौ देशे सम्यक्समाहितः । पूर्वाग्रमुत्तराग्रं वा प्रयत्नादवतारयेत् ॥ २१ ॥

१ द. ख. इन्द्रध्वजाख्यया । २ शा. काक्षताः । ३ द. न्यायतनानि स्युर्यं । ४ शा. ॰रेमिः ।

इन्द्रध्वजनिरूपणं नाम सप्तदशोऽध्यायः । ७३ प्रागुदग् वा पुरस्याथ स्थपतिः कर्मवानपि । कारयेत् सर्वयन्त्राणि ध्वजपूर्वाणि शिल्पिभिः ॥ २२ ॥ श्रेष्ठं द्वात्रिंशता हस्तैर्विंशत्या युतंयाष्टभिः । मानं स्यान्मध्यमं तस्य चतुरन्वितयाधमम् ॥ २३ ॥ मूलविस्तृतिरायामादङ्गुलाधं करे करे । विष्कम्भोऽग्रे च मूलाधोत् तत्तूर्याशाद् वाखिलेष्वपि ॥ २४ ॥ ध्वजमूलाष्टमांशोनं विस्तारात् कुष्यमिष्यते । २विस्तारार्धेन च स्थूलं स्थूलत्वत्रिगुणायतम् ॥ २५ ॥ ध्वजविस्तारबहलं साङ्घ्रिबाहल्यविस्तृतम् । भ्रमपीठं विधातव्यं सार्धायामं शुभावहम् ॥ २६ ॥ सम्मितो ३ध्वजकुष्येण वेधः स्याद् भ्रमपीठगः । कुष्यकोष्ठ्यधिकां४वृत्तावक्षौ कोटिद्वयायतौ ॥ २७ ॥ कार्यावङ्घ्री भ्रमस्थूलौ भ्रमविस्तृतिविस्तृतौ । तद्युक्तिवेधे तावेत(वि ? द्वि) स्तुतेर्द्विगुणोच्छ्रितौ ॥ २८ ॥ ध्वजायतितुर्भागात् पीठमत्र प्रकल्पयेत् । मल्लप्रतिष्ठितं मध्ये प्रान्तयोः स्तम्भधारितम् ॥ २९ ॥ तत्पीठस्तम्भनीयाभ्यां द्वाराभ्यामन्वितं दृढम् । याम्योत्तरप्रतिक्षोभं प्राङ्मुखं सुदृढार्गलम् ॥ ३० ॥ केतुव्यासार्धविस्तारं तद्दैर्ध्याष्टांशकोच्छ्रितम् । विस्तारसदृशायामं मध्ये स्याद् वज्रिणो गृहम् ॥ ३१ ॥ मल्लश्च पीठिकाङ्घ्री च बाहू स्तम्भविनिर्गतौ । शक्रमाता कुमार्यश्च ध्वजविस्तृतिविस्तृताः ॥ ३२ ॥ निम्नभागाश्च सर्वेषां स्वविस्तृतिचतुर्गुणाः । कार्या वा पञ्चगुणिताः सैप्त (का ? वा) मूलदेश(कं ? तः) ॥३३॥ १ द. विस्तरात् । २ द. विस्तारार्धेन । ३ द. ध्वजकुप्येण वधः । ४ शा. द. °त्रिको वृत्ता कक्षौ । ५ द. स्रत्वक्तामूलदेशकः । वा, १०

७४ समराङ्गणसूत्रधारे। कन्यानामुदयः प्रोक्तो यः ष(ष्ठ्यो ?)¹ष्ठांशस्त्रिसंगुणः। इन्द्रमाता तु सर्वाभ्यः स्यात् तदष्टांशतोऽधिका ॥ ३४ ॥ वेधः खविस्तरैः सप्तभागे स्यात् कन्यकोदयात् । निर्वेधश्चतुरश्रः स्याल्लकटस्य समाहितः ॥ ३५ ॥ निर्वेधावरय चोर्ध्वाधः सप्तांशान्तरवर्तिनौ । कार्यौ सूचीव्यधावन्यौ सूचीमानप्रमाणतः ॥ ३६ ॥ कन्याव्यासत्रिभागेन सूची विस्तारतो भवेत् । पादोनबहुला चारुदारुजा दृढसंहिता ॥ ३७ ॥ कुमारीव्याससंयुक्तो² द्विगुणा लकटायतिः । एतद्वाह्यान्तरं ज्ञात्वा यन्त्रं संयोजयेत् ततः ॥ ३८ ॥ तयोरधस्तदर्धेन मृगाल्यौ सूचिविस्तृतौ । क्षेत्रस्य लेखितं कार्यं सम्बन्धै³ सूचिकन्ययोः ॥ ३९ ॥ साङ्घ्रिकेतनमूलार्धं लकटे विस्तृतायती । अक्षाभ्यां योजयेत् सम्यग् दृढं बाह्रक्षवेधयोः ॥ ४० ॥ पञ्चानामपि तुल्यैव कन्यानां स्यात् प्रकल्पना । कृत्वानुपूर्व्या यन्त्राणि स्थापयेदखिलान्यपि ॥ ४१ ॥ आश्विने मासि पक्षे च धवले प्रतिपत्तिथौ । स्थिरोदयैर्ग्रहैः सौम्यैर्वीक्षि⁴ते त्वाष्ट्रभेऽपि च ॥ ४२ ॥ पौरजानपदैः सर्ववादित्रध्वनितेन च । यन्त्राण्युत्क्षिप्य यष्टिं च कर्मस्थानान्नयेज्जलम् ॥ ४३ ॥ चित्रप्रतिसराकीर्णां यष्टिं तत्राज्यलेपिताम् । चूर्णैः सर्वौषधीमिश्र स्थपतिः स्नापयेत् स्वयम् ॥ ४४ ॥ जलाशयात् समुत्तार्य नृणां कलकलस्वनैः । प्रागग्रां स्थापयेद् दारुहस्तिन्योः प्राक्समुन्नताम् ॥ ४५ ॥

१ द. ˚प्रोक्तो यष्टाष्टांशस्˚ २ द. ˚संयुक्तां द्विगुणां लक्रटायतिम् । ३ द. सम्बन्धि- सूचिकानयोः । ४ द. ख. ˚क्षि˚ ।

इन्द्रध्वजनिरूपणं नाम सप्तदशोऽध्यायः । ७५ अहतेप्सितवासोभिराच्छाद्याचार्य स्रगादिभिः । १विक्षिप्य च बलिं दिक्षु द्विजातीन् स्वस्ति वाचयेत् ॥ ४६ ॥ त्रिसन्ध्यं पूजितां तत्र सर्वप्रकृतिभिस्ततः । पञ्चाहं वासयेद् यष्टिं गुप्तां चापधरैर्नरैः ॥ ४७॥ तस्मिन्नेवाह्नि यन्त्राणि सर्वाण्यपि च यष्टिवत् । स्नातान्याच्छादितानीन्द्रस्थानदेशं प्रवेशयेत् ॥ ४८ ॥ सूत्रितेऽथ ध्वजस्थाने यष्टेरष्टांशदैर्घ्यतः । तदर्धविस्तृते दिक्स्थे समे प्रागायते शुभे ॥ ४९ ॥ विभक्तेऽत्र विभागानामेकाशीत्या ततः क्रमात् । विन्यस्तास्वथ सर्वासु देवतासु यथातथम् ॥ ५० ॥ प्राचि मध्ये मैत्रपदे तन्मध्यान्मरुतो दिशि । मल्लं निम्नप्रमाणेन् पादकोणे निवेशयेत् ॥ ५१ ॥ भृङ्गुमुख्यपदद्वन्द्वंमध्ययोर्वायुकोणयोः । न्यस्येत् स्तम्भौ तयोः पीठीं मल्ले च विनिवेशयेत् ॥ ५२ ॥ पीठिका निर्गता बाहुयुग्मात् तत्रा३ग्रयोगतः । स्तम्भिन्यौ रोपयेद् ब्राह्मं पृथक्पदयुगं श्रिते ॥ ५३ ॥ प्रतिक्षोभाविह द्वौ द्वौ बाहुद्वितयमाश्रितौ । बाह्यतः प्रान्तपदयोर्मैत्रयोर्विनिवेशयेत् ॥ ५४ ॥ प्राच्यां मल्लाग्रतो ज्ञात्वा शक्रस्योर्ध्वगतिं क्रमात् । योजयेद् भ्रमणोपेतौ भ्रमपादावभङ्गुरौ ॥ ५५ ॥ मल्लात् पश्चिमदिग्भागे वरुणस्याश्रितां पदम् । भद्रां निवेशयेन्निम्नमानतः शक्रमातरम् ॥ ५६ ॥ स्युः पर्जन्यान्तरिक्षद्वा५र्यें (क्ष्मा ? क्ष्म) णां पदमाश्रिताः । क्रमान्नन्दोपनन्दारूयजय्याख्यविजयाभिधाः ॥ ५७ ॥ १ द. निक्षिप्य । २ द. ख. भृंगमुख्यापदं द्वन्द्वं मध्याभ्यां वायु । ३ शा. तत्त्वाग्र । ४ द. गतिः क्रमात् । शा. गतिक्रमः । ५ द. वार्यक्षमाणां ।

७६ समराङ्गणसूत्रधारे विन्यस्तास्वथ सर्वासु कुमारीषु विभागशः । त्रयस्त्रयः प्रतिक्षोभा योज्या दाढ्र्याय बाह्यतः ॥ ५८ ॥ निक्षिपन्नखिलं द्रव्यं भावयेत् पददेवताः । प्राप्नोति तत्तदाख्यां तद् द्रव्यं पूजां च तद्गताम् ॥ ५९ ॥ पीठपृष्ठसमं कन्यापार्श्वयोरुभयोरपि । कुर्यादनुसरद्वन्द्वं कीलकैर्बद्धमायसैः ॥ ६० ॥ संश्रित्याँनुसरद्वन्द्वं पीठौं चोपरि सङ्ग्रहात् । बध्नीयात् कीलकैर्लोहैर्यन्त्रनिश्चलताकृते ॥ ६१ ॥ यन्त्रकर्मणि निर्वृत्त इति शास्त्रविधानतः । प्रवेशयीत स्वस्थाने त्रिदशाधिपमैन्द्रभे ॥ ६२ ॥ स्नातस्य विधिवद् वस्त्रच्छन्नस्यालेपितस्य च । श्रीखण्डाद्यैः सुरभिभिः कुसुमैरर्चितस्य च ॥ ६३ ॥ रौहिणादिमुहूर्तेषु त्रिषु मैत्रेऽथ वज्रिणः । प्रवेशमभिनन्दन्ति करणेष्वर्चितेषु च ॥ ६४ ॥ स्थपतिर्वा पुरोधा वा शुचिः स्नातः समाहितः । गन्धमाल्यार्चिनान् विप्रॉस्तर्पयेद् दक्षिणादिभिः ॥ ६५ ॥ ततो मङ्गलघोषेण वादित्रनिनदेन च । पुण्याहजयशब्दैस्तमुत्क्षिपेयुः समाहिताः ॥ ६६ ॥ अलङ्कारभृतः पौराः प्रहृष्टमनसोऽखिलाः । नीरुजो बलिनः शक्ताः प्रकृत्यभिमताश्च ये ॥ ६७ ॥ स्तुवीरन् पुण्यमनसः स्तुतिभिः सूतमागधाः । वन्देरन् वन्दिनश्चैनं सेवेरन् गणिका अपि ॥ ६८ ॥ प्रविशन्तं निजं स्थानमनुगच्छेद्वराधिपः । सुराधिपं बलामात्यपौरजानपदान्वितः ॥ ६९ ॥ १ शा. द. विभागतः । २ क. नादयेत् । ३ द. ख. ॰ख्यानां द्रव्यं । ४ क. संश्रितानु॰ । ५ द. ख. पीठं ।

इन्द्रध्वजनिरूपणं नाम सप्तदशोऽध्यायः । ७७ प्रोद्यत्कलकलारावसुखराः पुरुषा यदि । उत्क्षिपेयुः प्रहृष्टा वा वहेयुर्वा सुराधिपम् ॥ ७० ॥ तदा भवति भूपालो जयी नन्दन्ति च प्रजाः । राष्ट्रे सुखं पुरे हर्षो भवेन्नश्यन्ति चेतयः ॥ ७१ ॥ मुञ्चत्युत्थापितः कृच्छ्राद् यदि शय्यां स गौरवात् । तदा नृपतिरभ्येति महतीं विमनस्कताम् ॥ ७२ ॥ स्खलन्तो दुःखिना दीना निःश्वसन्तः पदे पदे । २वैचित्त्यभाजो गच्छेयुर्देशहानिस्तदा ध्रुवम् ॥ ७३ ॥ भूमौ यदैकदेशेन हसितः(?)पतति ध्वजः । न सुभिक्षं न च क्षेमो न राज्ञो विजयस्तदा ॥ ७४ ॥ दीर्णे भग्नेऽथ पतिते कृत्स्ने चास्मिन् समुद्धृते । स्यान्नृपस्यावनिच्छेदः सुतध्वंसोऽथवा मृतिः ॥ ७५ ॥ वस्त्रालङ्कृतिमाल्यानां हरणात् पतनादुत । तादृशद्रव्यविध्वंसः पौराणां भवति ध्रुवम् ॥ ७६ ॥ पुरं भवति निःशब्दं निष्प्रभं वा प्रवेशने । समुच्छ्रये वा शक्रस्य तदा तन्नाशमृच्छति ॥ ७७ ॥ शक्रं स्वस्थानमानीतं शीघ्रं सुखमविघ्नतः । प्राग्वत् प्रदक्षिणं न्यस्येत् प्रागग्रं शयने निजे ॥ ७८ ॥ कुर्यात् तत्रैव नक्षत्रे शय्यास्थस्यामरेशितुः । भ्रमे ३कुष्ये च संयोगं यथाभागविकल्पितम् ॥ ७९ ॥ ४कुष्ये संयोग्यमानश्चेद् ध्वजो निपतति क्षितौ । तदा नरपतेः स्थानभ्रंशो भवति निश्चितः ॥ ८० ॥ ५कुष्ययोगे यदा शक्रो वामतः परिवर्तते । तदा स्यात् स्थपतेर्मृत्युर्भवेद् भङ्गश्च दक्षिणे ॥ ८१ ॥ १ क. च पाठः । २ द. वैच्छित्त्यं । ३ द. ख. कृष्ये । ४ द. पुष्ये । ५ द. पुष्ययोगे ।

७८ समराङ्गणसूत्रधारे खवेधं प्रतिपद्येत तयष्टिर्यदि कृच्छ्रतः । प्रमादिनस्तदा राज्ञो जायते व्यसनं महत् ॥ ८२ ॥ निष्कृष्य योजितः शक्रध्वजो विघटते यदि । विश्लिष्यति तदा सन्धिः सामन्तैः सह भूपतेः ॥ ८३ ॥ स्फुटेद्$^१$ भज्येत वा कुष्ये योज्यमानोऽथ सर्वतः । तदा भङ्गे नृपव्याधिः स्फुटनादङ्गनावधः$^२$ ॥ ८४ ॥ अविदीर्णमपर्यस्तमव्यङ्गमविलम्बितम् । यथावन्न्यासमायाति योगं चेद् वासवध्वजः ॥ ८५ ॥ धनभृत्याङ्गनापत्यैः सामन्तैश्चान्वितोऽनुगैः$^४$। निरातङ्को बलाङ्गश्च वृद्धिमेति तदा नृपः ॥ ८६ ॥ यत्नतो रक्ष्यमाणस्य शय्यास्थस्यैव वज्रिणः । तस्याङ्गान्यखिलान्येव कुटन्त्यादीनि योजयेत् ॥ ८७ ॥ ऐन्द्रं बर्लाकं$^६$ यक्षेशं सर्पमादं दिगाह्वयम् । मयूरं चेन्द्रशीर्षं च पिटकाष्टकमित्यदः ॥ ८८ ॥ स्वप्रमाणेण कर्तव्यं स्पष्टरूपसमन्वितम् । तदाख्याश्चान्तरेष्वेषां सन्धयो वस्त्रनिर्मिताः ॥ ८९ ॥ मूलादन्वग्रमायातः स्वंवंशैर्विदलैर्दृढैः$^९$ । गुणैश्च वेष्टयेदेनं घनैर्शिशथिलैर्ध्वजम् ॥ ९० ॥ साङ्घ्रिणा ध्वजनाहेन सत्र्यंशेनाथ विस्तृतिः । विधेया शक्रपिटकस्योच्छ्रयस्तु तदर्धतः ॥ ९१ ॥ अस्मिन्नष्टौ दिशः कृत्वा वंशाव्यवहिते ततः । न्यस्येद् दिगीशांश्चतुरस्तस्योपरि यथादिशम् ॥ ९२ ॥ पञ्चमांशगते कुष्याद् वज्रिणः पिटके कृते । शेषाण्यप्यष्टभागोनान्यस्मिन् न्यस्येद् यथाक्रमम् ॥ ९३ ॥ १ द. स्फटेद् । २ द. स्फटनाद् । ३ क. मवल॑ । ४ द. ॰द्भगैः । ५ द. कुटभ्या- दीनि, ख. कूटभ्या॑ ६ शा. बजार्कं । ७ शा. स्वेष्टं , द. स्पष्टं । ८ क. दाक्षाश्च । ९ द. ख. तैस्तं वंशै।

इन्द्रध्वजनिरूपणं नाम सप्तदशोऽध्यायः । ७९ बलाकादीनि विस्तृत्या चरणोनानि चोच्छ्रितौ । खवर्णवन्ति वृत्तानि रामणीयकवन्ति च ॥ ९४ ॥ १भङ्गपातविपर्या(सो?स)सिद्धयः पिटकोद्भवाः । पीडार्त्तिमृत्युवेऽव्यर्थमेकैकस्य प्रकीर्त्तिताः ॥ ९५ ॥ शुद्धान्तामात्यचित्तानां बलस्य यशसोऽपि च । वसुमत्याश्च धाम्नां च नृपते राष्ट्र(म?प)स्य च ॥ ९६ ॥ केतुषड्भागविस्तारा रज्जवोऽष्टौ सुवर्त्तिताः । विधेयाः स्युर्ध्वजायामत्रिगुणायतयो दृढाः ॥ ९७ ॥ छादितं छ(वि?दि)भिः पूर्वं कुट्टनीसहितं शुभम् । यत्नेनासन्नदिवसे विदध्यादमरध्वजम् ॥ ९८ ॥ अर्केन्दुग्रहताराङ्कं वेणुगुल्मेन्द्रशीर्षकम् । साष्टकण्ठगुणं दण्डसूत्रादर्शान्वितं शुभम् ॥ ९९ ॥ ससस्यफलपुष्पाढ्यं शुभवस्त्रमलङ्कृतम् । दृढमन्वितमष्टाभिः सन्तताभिश्च रज्जुभिः ॥ १०० ॥ ३ध्वजपट्टं विदध्याच्च चित्रं सुरचितं तथा । निमित्तार्थं च लोकानां शोभाहेतोर्ध्वजस्य च ॥ १०१ ॥ सपत्तनपुरारामगन्धर्वत्रिदशासुरम् । निखिलं जगदालेख्यमस्मिन्नद्रिद्रुमाकुलम् ॥ १०२ ॥ ध्वजाग्रे रश्मिभिर्नद्धं (स?सु)विन्यस्तं च भूतले । विन्यसेत् तमResource/तमसम्मूढमधोभागसमाश्रितम् ॥ १०३ ॥ प्रमोदगीतवादित्रनटनर्तकैःसंयुतः । तदग्रे जागरः कार्यः समस्तामेव तां निशाम् ॥ १०४ ॥ पुरोहितस्ततो भास्वत्युदिते प्रयतेन्द्रियः । अग्नेः परिग्रहं कुर्यान्मूलस्य प्रागुदग्दिशि ॥ १०५ ॥

१ द. भङ्गे पात विपर्य्यासासिद्धयः; शा० विपर्यासात् । २ क. पूर्ण । ३ द. ध्वजयष्टे । ४ द. °नर्तन° ।

कृतवोपलेपनं तस्मिन्नुल्लेखाभ्युक्षणैस्ततः । संस्कृत्यास्तीर्य दर्भांश्च ज्वालयेत् तत्र पावकम् ॥ १०६ ॥ तत्राज्यपात्राण्याज्यं च गन्धांश्च कुसुमानि च । द्रव्याणि वाचनीयानि समिधश्च पलाशजाः ॥ १०७ ॥ सौवर्णौ स्रुक्स्रुवाविन्द्रभक्तं च बलयोऽपि च । इत्येतत्सर्वमाहृत्य जुहुयात् पावकं ततः ॥ १०८ ॥ पुत्रदारपशुद्रव्यसैन्ययुक्तस्य भूपतेः । विजयावाप्तिजनकैर्मन्त्रैः शान्तिविधायिभिः ॥ १०९ ॥ सुस्वनः सुमहर्चिश्च स्निग्धश्चेद्धोऽपि च स्वयम् । कान्तिमान् सुरभिर्जिघ्रन् होतारं शस्यतेऽनलः ॥ ११० ॥ तप्तकाञ्चनसच्छाया लाक्षाभः किंशुकच्छविः । प्रवालविद्रुमाशोकसुरगोपसमद्युतिः ॥ १११ ॥ ध्वजाङ्कुशगृहच्छत्रयूपप्राकारतोरणैः । सदृशार्चिः प्रशस्तोऽग्निर्माङ्गल्यैरपरैस्तथा ॥ ११२ ॥ स्निग्धः प्रदक्षिणशिखो विधूमो विपुलोऽनलः । सुभिक्षक्षेमदः प्रोक्तो दीप्यमानश्चिरं तथा ॥ ११३ ॥ धूम्रो विवर्णः परुषः पीनो वा नीलकोऽथवा । विच्छिन्नो भैरवरवो वामावर्त्तशिखोऽल्पकः ॥ ११४ ॥ मन्दार्चिर्धुतिमुक्तोऽसृग्वसागन्धैः स्फुलिङ्गवान् । धूमावृतः सफेनश्च हुतभुग् न जयावहः ॥ ११५ ॥ दर्भाणां संस्तरं वह्निर्होमाङ्गान्यपराणि वा । हूयमानो दहति चेद्धानिस्तदभिनिर्दिशेत् ॥ ११६ ॥ होमे वोत्सर्पयेत् पीठं दह्यमानो (?) यदाग्निना । भूम्येकदेशनाशः स्याल्लाभः स्यादुपकर्षणात् ॥ ११७ ॥ सर्वतो वाप्यगाधो यः स वर्धयति पार्थिवान् । यां दिशं यान्ति च ज्वालास्तस्यां विजयमादिशेत् ॥ ११८ ॥ १ द. कृतोप°, शा. कृतोपलेवनं । २ द. ख. वसागन्धिः ।

इन्द्रध्वजनिरूपणं नाम सप्तदशोऽध्यायः । ८१ दुर्वर्णाशुचि दुर्गन्धि मक्षिकाखुविडम्बितम् । आज्यं राज्यच्छिदे प्राहुर्हूयते यच्च भस्मनि ॥ ११९ ॥ हीनाधिकप्रमाणाश्च विदीर्णा घुणभक्षिताः । वातरुग्णद्रुमोत्थाश्च समिधोऽर्थक्षयावहाः ॥ १२० ॥ सगर्भाश्च सपुष्पाश्च विच्छिन्नाग्रास्तृणान्विताः । कुर्वन्त्युपद्रवं दर्भा दुष्प्रलूनाश्च ये तथा ॥ १२१ ॥ दुष्टानि पांसुकीर्णानि कीटजर्जरितानि च । बीजानि बीजनाशाय स्युरपुष्टानि यानि च ॥ १२२ ॥ माल्यं विगन्धि प्रम्लानं न पीतं न सितं च यत् । कीटैः खण्डितपीतं च न जयाय न वृद्धये ॥ १२३ ॥ विस्रावीण्युद्गतान्युग्रखण्डितस्फुटितानि च । दुर्भिक्षरोगकारीणि प्राहुः पात्राणि सर्पिषः ॥ १२४ ॥ अशुचौ पतिते च स्यान्मक्षिकाकीटदूषिते । बलौ च शक्रभक्ते च क्षुन्मारः केश¹भाजि च ॥ १२५ ॥ यथोदितान्यरूपाणि सर्पिरादीन्यनुक्रमात् । भवन्ति राष्ट्रपुरयोर्भयाय निखिलान्यपि ॥ १२६ ॥ वितीर्य गन्धमाल्यादीन् देवताभ्यो यथादिशम् । पुरोधाः स्थपतिर्वाथ प्रीतचित्तः क्षिपेद् बलिम् ॥ १२७ ॥ ध्वजनैर्ऋतदिग्भागे द्विजमुख्यानुपस्थितान् । शीलवृत्तयुतान् भूरिगन्धमाल्यैः² स्वलङ्कृतान् ॥ १२८ ॥ वृद्धान् षट्कर्मनिरतान् सुहृदो वेदपारगान् । मनःप्रियान् पूर्णगात्रान् समर्थान् सर्वतः शुचीन् ॥ १२९ ॥ शुक्लाम्बरान् दर्शनीयान् गौरप्रायान् बलान्वितान् । अमुण्डा³जटिला⁴क्लीबा(न् ?)दीक्षितान् व्याधिताकृशान् ॥ १३० ॥ यथेष्टं दक्षिणाभिस्तान् संयोज्याष्टशतेन वा । साक्षतैः प्रीतमनसः कुसुमैः स्वस्ति वाचयेत् ॥ १३१ ॥ १ क. ‘केशैश्चैव विदूषिते । २ क. ‘ल्यैरलं’ । ३ ‘ण्डान् ज’, । ४ ‘लान् क्ली’, । वा. ११