समराङ्गणसूत्रधार (महाराज भोज - वास्तु, स्थापत्य एवं यंत्र शास्त्र)

६१६ समराङ्गणसूत्रधारे (मध्याच्चकलयावहः परे ? ) तिर्यग् विभज्यते । मध्यप्रान्तः पूर्वभागे भवेत् सूत्राद् दशाङ्गुलः ॥ ६६ ॥ तिर्यङ् नाभिप्रदेशः स्यात् पं(रनो)ब्रह्मसूत्रतः । यवैश्चतुर्भिरधिकमङ्गुलानां चतुष्टयम् ॥ ६७ ॥ पूर्वभागे विनिर्दिष्टः स एवैकादशाङ्गुलः । मध्येनैति परस्योरोः सूत्र(त्रं) नाभ्यन्तराश्रितम् ॥ ६८ ॥ प्रयात्यपरजाच्चैतत्(?) पूर्वतः कलया च तत् । जान्वधोभाग(त)श्चार्धकलया त्रियवेन च ॥ ६९ ॥ जङ्घामध्येन लेखायाः प्रसक्तं नलकस्य तु । ( षांते वैरवं ? ) परतश्चतुर्भिः सूत्रमिष्यते ॥ ७० ॥ अनेनैवानुसारेण बहिर्लेखा विधीयते । ब्रह्मसूत्रात् परे भागे कटिरङ्गुलपञ्चके ॥ ७१ ॥ (तामालर्मात्रा तु मा पूर्वे मेडाग्रं सूत्रसङ्गतम् । सूत्रादरभागोरू मूलाग्रैये ? ) ॥ ७२ ॥ सूत्रादपरभागोरुमध्ये रेखा कलाद्वये । सूत्रात् पूर्वोरुमूलं स्यात् पूर्वतः कलया तथा ॥ ७३ ॥ कलाद्वयेन विज्ञेया रेखा पूर्वस्य जानतुः । सार्धाङ्गुलर्यवं जानु तत्पार्श्वं चार्धमङ्गुलम् ॥ ७४ ॥ सूत्रेण पर(पा)दस्य मध्यरेखा विभज्यते । आदिमध्यान्तलेखायां सूत्रशौचमुदाहृता( ? ) ॥ ७५ ॥ सूत्रात् प्राग्भागमैलके(?) प्रान्तः पञ्चभिरङ्गुलैः । अर्धाङ्गुलं क्षयः कार्यः परभागोरुजङ्घयोः ॥ ७६ ॥ पराक्षिमध्यगं सूत्रं लम्बभूमिप्रतिष्ठितम् । परपादतनान्तात् प्रागङ्गुलेन विधीयते ॥ ७७ ॥ १ द. परस्मिन् । २ द. राधिक्यं । ३ द. प्रांते वैरं । ४ द. म । ५ द. मूला रेखा कला । ६ द. द्वयं । ७ द. न । ८ द. क्षयं कार्यार्न प° ।

ऋज्वागतादिस्थानलक्षणं नामैकोनाशीतितमोऽध्यायः । ६१७

• सूत्रात् पूर्वपादस्य तलमष्टाङ्गुलं भवेत् । अभ्य(ध)स्तात् तलयोः सूक्ष्मा( : ?)स्याल्लेखाष्टादशाङ्गुलम् ॥७८॥ अङ्गुष्ठकाद्र्क्रमात्(?) प्रदेशिन्यङ्गुलाधिका । ( परपादतलावस्तून पूर्वा ह्यङ्गुष्ठमूलगम् ॥ ७९ ॥ सूत्रं यथाति ?) सा भूमिलेखेति परिकीर्त्तिनाँ । सूत्रादर्धाङ्गुलेनोर्ध्वं तस्मात् पार्णि( : )परस्य च ॥ ८० ॥ अङ्गुष्ठादङ्गुलीपातः पूर्वपादेऽनुसारतः । उ( प )प्रदेशिनीमानात् कुर्यादत्र प्रदेशिनीम् ॥ ८१ ॥ अपराश्चाङ्गुलीः सर्वाः क्रमेण क्षपयेत् ततः । इति साचीकृतं स्थानमेतदुक्तं यथार्थतः ॥ ८२ ॥ अध्यर्धाक्षमिदानीं च स्थानकं ( सूं प्रचक्षते ? ) । ⁷ब्रह्मसूत्रमुखे कृत्वा मानमात्रं(?) विधीयते ॥ ८३ ॥ केशान्तलेखा सूत्रा(त्) स्यान्मो(न्मा)त्रैका यवसंयुता । पृथग् वक्षः पृथक् श्रोणिः वृत्तं बाहुः सुसंस्कृतिः (?) ॥ ८४ ॥ ⁹भद्राकारो भवेद् भद्रो वृत्तवक्त्रः स्वभावतः । मालव्यस्य भवेन्मूर्धा प्रमाणेनाङ्गुलत्रयम् ॥ ८५ ॥ ( चतुर्मात्रललाटं च नाश वक्त्राशिरोधरा । मात्रा द्वादश वक्षस्ये नाभिमेद्रान्तरोदरे ?) ॥ ८६ ॥ अष्टादशाङ्गुलौ ¹⁴ चोरू जङ्घे अप्येवमेव हि । चतुरङ्गुलौ + + जानुनी चतुरङ्गुले ॥ ८७ ॥ मालव्यस्यायमायामः पण( षण्ण )वत्यङ्गुलो मतः । विस्तारो वक्षसस्तस्य मात्राः षड्विंशतिः स्मृतः ॥ ८८ ॥ १ द. क्र । २ द. कं । ३ द. ल । ४ द. ताः । ५ द. ˚शिनी । ६ द. सं; मुद्रित प्रतौ ' संप्रच- क्ष्महं ' इति स्यात् । ७ मुद्रित प्रतौ ' ⁷ब्रह्मसूत्रं मुखे कृत्वा मानमत्र ' इति स्यात् । ८ द. प्रतौ नास्ति । ९ द. क्ष्यः । १० द. न्त । ११ मुद्रित पुस्तके ' भद्रहंसादीनां पुरुषविशेषाणां लक्षणमध्यायान्तरेण वक्ष्यति । ततः कियांश्चिदंश इह प्रमादान् प्रक्षिप्त इति भाति, प्रक्रमभञ्जान् । १२ द. णा । १३ द. क्त्रा । १४ द. क्ष्ये । १५ द. लो । १६ द. व्या । वा, ७८

६१८ समराङ्गणसूत्रधारे बाह्यो(ह्वोः) षोडशमात्रश्च प्रबाह्यो(ह्वो)रेवमेव सं¹ः। (पाष्ण्र्यौ² द्वादशमात्रस्ये मालव्यस्त्वेह³ विस्तृनिः⁴?) ॥ ८९ ॥ पीनांसो ⁵दीर्घबाहुश्च पृथुवक्षाः कृशोदरः । वृत्तो रुकटीजङ्घश्च मालवः पुरुषोत्तमः ॥ ९० ॥ हंसस्य वक्त्रं पृथग्(थु) गण्डभागं कृशं शशस्यायतमास्यमाहुः । विस्तारदैर्घ्याद् भवकस्य तुल्यं (?) सुखं सुवृत्तं त्विहच(?) ⁸भद्रवक्त्रे⁶ ॥ ९१ ॥ (स्यान्मालावस्या लेपनं तु कान्तमयोऽयं । देही⁷ तु रूपैश्च भवन्ति युक्तास्ते कर्मणि सर्वगुणान्वितास्ते ?) ॥९२॥ (स दुर्लभं स्यात् पुरुषः प्रमेय- मानोऽस्ति कीर्ण इति¹⁰ ह षष्ठः?)॥९३॥ (मांसलेन शरीरेण ग्रीवा¹¹सिरा अग्रा ++ । मांसलायत¹²शाखा च नारी वृत्तेति सा मता?) ॥ ९४ ॥ पृथुवक्त्रा¹³ कटीह्रस्वा ह्रस्वग्रीवा पृथूदरी । पुंवत्काण्डकतुल्या(?) स्यात् सा नारी पौरुषी मता ॥ ९५ ॥ अल्पकायशिरोग्रीवा लघुशाखा भवेच्च या । कृशाल्पब्रह्मसत्त्वा¹⁵ च सा नारी बालकी स्मृता(?) ॥ ९६ ॥ पुंस्पर्शात् पश्यता(?)या स्यात् कौमारे प्राप्तयौवना । अन्या सा बालकी प्रोक्ता स्त्रीलक्षणविचक्षणैः ॥ ९७ ॥ [ भ्रुवः¹⁶ सद्विर्यवामात्रा लेखा कृशैर्यवाङ्गुलाः । दत्तोयमन्तरे वर्त्म ताराय¹⁷ अर्धमालिखेत्¹⁸ ॥ ९८ ॥ १ द. च । २ द. ण्यो । ३ द. स्वेह । ४ द. विस्तृभिः । ५ द. दीर्घ वा ह्रस्व पृथ्वक्ष्याः । ६ द. क्त्रं । ७ द. ‘ ‘योमवचेति शरीरवंशाः सिंम्यानभावैः कथिता नराणां सामान्य कथितं च योज्यं । इत्यधिकः पाठः समाविष्टः अस्ति । ८ द. हानु । ९ द. भां । १० द. ती । ११ द. ग्रीवां शिराश्च या । १२ द. य । १३ द. क्त्रा । १४ द. ल्यां । १५ द. त्व । १६ द. भ्रु; इत उत्तरं वक्ष्यमाणास्तु प्रकृता- ध्यायगता विधयाश्चतुरशीतितमश्लोकपूर्वार्धानुगता इति शक्यमुन्नेतुम् । १७ द. यं । १८ द. स । १९ द. श्चा ।

ऋज्वागतादिस्थानलक्षणं नामैकोनाशीतितमोऽध्यायः । ६१९ श्वैत्यं चतुर्यवं दृश्यशेषं सा तिरस्कृतम् । कपोतरेखा परतो यववर्जितमङ्गुलम् ॥ ९९ ॥ सूत्रात्पूर्वपटान्तः स्यादर्धाङ्गुलमितेन्तरे । नासिकान्तोऽङ्गुलं सूत्रात् परे पूर्वतपाङ्गुलम् ॥ १०० ॥ मूले नासापुटः साद्रः सूत्रं गोज्याश्च मध्यगम् ? ] । यवार्धमात्रौ गोजी स्यादुत्तरोष्ठः परस्यं यः ॥ १०१ ॥ स ब्रह्मसूत्रादारभ्य विज्ञेयो द्वियवोन्मितः । परे त्वधस्तन्नासाया रेखा चार्धाङ्गुलैर्भवेत् ॥ १०२ ॥ परभागेऽधरोष्ठस्य प्रमाणं + यवं मतम् । हन्वपर्यन्तलेखाया मध्ये सूत्रं प्रतिष्ठितम् ॥ १०३ ॥ सूत्रात् प्राक् करवीरः स्याद् द्वियैवोनाङ्गुलद्वयम् । यवार्धं स च दृश्येत श्वैत्यं सार्धयवं ततः ॥ १०४ ॥

• तारा त्रियवा ज्ञेया शेषमुक्तप्रमाणतः । कर्णावर्तादधः कर्णमध्यभागेन संमितम्(?) ॥ १०५ ॥ द्व्यङ्गुलः कर्णविस्तारः कर्णावर्ताचतुर्यवे । शिरःपृष्ठस्य लेखा स्यादिति ज्ञात्वोक्तमाचरेत् ॥ १०६ ॥ कर्णसूत्राद् बहिर्ग्रीवा विधातव्यैकमङ्गुलम् । गलो ग्रीवा च हिक्का च सूत्राद् प्रागङ्गुलोत्तरे ॥ १०७ ॥ हिक्कासूत्राद् भवेदूर्ध्वमंश( स )लेखा तथाङ्गुलम् । ब्रह्मसूत्रात् परे भागे स्यादंशो( सो )ऽङ्गुलसंमिते ॥ १०८ ॥ (वक्षोऽङ्गुलं ब्रह्मसूत्रां ++ नस्ति कालान्तरे (?) । भागमात्रे भवेत् कक्षासूत्रात् पूर्वः १६ स्तनस्य च ॥ १०९ ॥ १ द. सूत्रार्धन् पू° । २ द. न्तं । ३ द. °कांशुं° । ४ द. शा । ५ द. र्वी । ६ द. स्या इत्यधिकः पाठः । ७ द. स्परं । ८ द. °स्ष्ट° । ९ द. हे । १० द. प्रात् । ११ द. का। १२ द गा । १३ द. त्रात् परे भागे स्यादंशोऽङ्गुलसंमिते । इत्यधिकः पाठः । १४ द. त्रातस्त्रि । १५ द. लं । १६ द. र्व ।

६२० समराङ्गणसूत्रधारे कक्षात्त्रिकलं यावत् पार्श्वलेखा विधीयते । (१दूराग्रभुजस्तस्याग्रे कर्मानुसारतः ॥ ११०॥ प्रासादमध्यः सूत्रः स्यादेकादशभिरङ्गुलैः । परभागस्य मध्यस्त ?) सूत्रात् स्यादङ्गुलैस्त्रिभिः ॥ १११ ॥ अङ्गुलेन परे भागे सूत्रतो नाभिरिष्यते । नाभि(भे२)रुदरलेखा तु विज्ञातव्याङ्गुलत्रये ॥ ११२॥ श्रोणी कर्णो भवेन्नाभे(?) ३मुखमर्धाङ्गुलान्वितम् । ब्रह्मसूत्रात् कटिः पूर्वे त्रिभागा त्र्यङ्गुला परे ॥ ११३॥ (ब्रह्मसूत्राश्रितं मेढ्रस्तले चा परनो भवेत् । पूर्वोक्तः मध्यभेखास्यात् सूत्रात् प्रत्यङ्गुल्यन्तरे ? ॥ ११४॥ तस्यैव मूलरेखा च सूत्रात् प्राग् द्व्यङ्गुलेन्तरे । मूललेखा परस्योरोः सूत्रात् स्याद् द्विकलेऽन्तरे ॥ ११५॥ पर्यन्तजानुनो ५भागे पर्यन्तोपरा(?) जानुतः । परभागिका जातद्वै(?) सूत्रस्य सम्यक् प्रतिष्ठितम् ॥ ११६ ॥ जानुमध्ये गता लेखा बाह्यलेखाश्रिता भवेत् । अध्यर्धमात्रं जानु स्यादधोलेखा तु तस्य या ॥ ११७॥ अर्धाङ्गुलेन सा सूत्रात् पूर्वतः प्रविधीयते । सूत्रात् परे (९पराङ्गुष्ठं मूल ?) पादोनमङ्गुलम् ॥ ११८॥ मूलादङ्गुष्ठकस्याग्रं सार्धैः स्यादङ्गुलैस्त्रिभिः । सूत्रात् परं स्याज्जङ्घाया लेखाङ्गुलचतुष्टये ॥ ११९॥ तस्यास्तु पूर्वजङ्घाया लेखा स्यादङ्गुलद्वये । पूर्वजानु कलामानं शेषं कुर्याद् यथोदितम् ॥ १२०॥ १ द. खां । २ द. वा दू ं । ३ द. मुं । ४ द. तं मेतं । ५ द. ला । ६ द. तो । ७ द. त्रं सम्यं । ८ द. ह्मा । ९ द. पराङ्गुष्ठ; मुद्रित पुस्तके ‘पराङ्गुष्ठमूल’ इति स्यात् ।

ऋज्वागतादिस्थानलक्षणं नामैकोनाशीतितमोऽध्यायः । ६२१ परपादतले (स्तम्भं ?) यत् तिर्यक् सुप्रतिष्ठितम् । (तत्प्राक्प्रदेशस्योर्ध्वं ?) सार्धया कलया भवेत् ॥ १२१ ॥ (प्राग्भङ्गोऽङ्गुष्ठमूलेच्छस्तत्रास्वीया ?) कनिष्ठिका । (कलामात्रं निजाङ्गुष्ठादंधौसागं ?) प्रपद्यते ॥ १२२ ॥ (यत् पराङ्गुल्लम्बसूत्रं प्रतिपद्यते ?) । यत् पराङ्गुष्ठमूलोत्थं लम्बसूत्रं प्रपद्यते ?) । (मध्येन पूर्वभागाप्ति मैबन्धाङ्गुष्ठकस्य तँत् ?) ॥ १२३ ॥ पूर्वपार्ष्णितलादूर्ध्वं विदध्यादङ्गुलत्रये । पाष्णेः⁷ परस्य पादस्य पूर्वपादं⁸ तिरस्कृतम् ॥ १२४ ॥ अध्यर्धाक्षं यथाशास्त्रमेवं स्थानकमालिखेत् । अथ पार्श्वगतं नासे(म)स्थान(नं)पञ्चममुच्यते ॥ १२५ ॥ व्यावर्तितमुखस्यान्ते ब्रह्मसूत्रं विधीयते । ललाटबाह्यलेखां च सूत्रस्पृष्टां प्रदर्शयेत् ॥ १२६ ॥ सूत्रात्¹⁰ तु नासिकावंशः (संवृद्ध्य द्व्यक्षमानतः ?) । अपाङ्गो¹¹ द्विकले सूत्रात् कर्णौ (यंशात् ?) कलाद्वये ॥ १२७ ॥ कर्णौ द्व्यङ्गुलविस्तारः शिरःपृष्ठं कला ततः( ?) । अस्य मध्यगतं सूत्रमास्यार्धं स्थापयेत् ततः ॥ १२८ ॥ अङ्गुलो(ले) चिबुकं सूत्राद्धनुमध्यं चतुर्यवे । सार्धाङ्गुले ततः कण्ठवर्तिग्रीवाङ्गुले नतः ॥ १२९ ॥ अङ्गुलेन ततो हिक्का¹² चतुर्भिर्र्ब्रह्मसूत्रतः । मूर्ध्ना श्रवणपाल्यन्तेनैति सूत्रं तदुच्यते ॥ १३० ॥

१ द. म्बं । २ द. पादे । ३ द. ०दधोभागं । ४ द. लमूलोत्थ ल० । ५ द. संबद्धाङ्गु० । ६ द. च । ७ द. र्ष्णि । ८ द. ०र्वापाद । ९ द. प्रतौ नास्ति । १० द. सूत्रानुनासिका वंशः स्माध्य्यर्द्धाक्षमानतः । ११ द. 'अपाङ्गो......कलाततः' नास्ति । १२ द. ष्का ।

ग्रीवायाङ्गुल्यमध्येन(?) मध्यसूत्रं तदुच्यते । भागे हिक्कामध्यसूत्राद्दण्डमूलं कलाद्वये ॥ १३१ ॥ मात्राष्टके च पृष्ठं तो(?) हल्लेखाप्येवमेव हि । न(स्त)नस्य मण्डलं तस्मादङ्गुलेन विधीयते ॥ १३२ ॥ कक्षा च पूर्वभागे स्यात् सूत्रात् पञ्चभिरङ्गुलैः । मात्रात्रयेणापरस्मिन् भागे कक्षा विधीयते ॥ १३३ ॥ उभयोरन्तयोः प्राहुर्मध्यमष्टाङ्गुलं बुधाः । अङ्गुलैर्दशभिर्मध्यं पर्यन्तो मध्यसूत्रतं१(तः) ॥ १३४ ॥ मध्यपृष्ठं चतुर्भिः स्यान्नाभिपृष्ठं च पञ्चभिः । नाभ्यन्तरे रेखा नवभिः कटिपृष्ठं कलात्रये ॥ १३५ ॥ उदरप्रान्तलेखा च ज्ञेया दशभिरङ्गुलैः । (माँ३ मा त्राँ४त्रयेणाभिरष्टाँ५भि ?) सूत्रात् ६स्फिजो मध्यं प्रचक्षते ॥ वस्तिशीर्षं च नवभिः स्फिगन्तो(ऽष्ट)भिरङ्गुलैः । अष्टभिर्मेढ्रमूलं स्यादूरुमध्यं च सप्तभिः ॥ १३७ ॥ अङ्गुलैः पञ्चभिर्मूलमूर्रोः (पाँश्चात्यमुच्यते१०?) । चतुर्भिरङ्गुलैः सार्धं७(धैः) क(र)८मध्यं च पृष्ठतः ॥ १३८ ॥ अग्रतः पञ्चभिः सार्धैस्तदेव प्राहुरङ्गुलैः । करमध्याङ्गलै२(ले)र्मध्यं९ सूत्रमध्ये विधीयते ॥ १३९ ॥ जान्वर्धे मध्यसूत्रं स्याद् भागो लेखा च जानुतः । भवेदुभयतःस्त(सू)त्रं जङ्घा मध्ये च कीर्तिता ॥ १४० ॥ जङ्घा षडङ्गुला सूत्रं मध्ये स्यान्नलकस्य च । उभयोः पार्श्वयोः कार्यों नलकश्चाङ्गुलद्वयम् ॥ १४१ ॥

१ द. प्रतौ नास्ति । २ द. ले । ३ मुद्रित पुस्तके 'मात्राभिरष्टभिः' इति स्यात् । .४ द. मात्रात्रं । ५ द. ष्टोभिः । ६ द. स्फितोजो । ७ द. र्ध । ८ द. र्मं । ९ द. व्य । १० द. ˚स्थां । मुद्रित प्रतौ 'पाश्चात्यमुच्यते' इत्येव पाठः स्यात् ।

ऋज्वागतादिस्थानलक्षणं नामैकोनाशीतितमोऽध्यायः । ६२३ चतुर्भिरङ्गुलैः पार्ष्णिम( र्म )ध्यसूत्राद् विधीयते । यथोक्तमानेनाङ्गुल्यस्तथा पादprefix/prefixपादतलं भवेत् ॥ १४२ ॥ पार्श्वगतमिदं प्रोक्तं स्थान( नं ) भित्तिकसंज्ञकम् । ( पार्श्वांगतस्थानम् ) अतः परं परावृत्तस्थानकान्यभिदध्महे ॥ १४३ ॥ ऋजा( ज्वा )गतपरावृत्तं तत्रादावभिधीयते । तत्राङ्गुलद्वयं कर्णौ विधातव्यौ^२ पृथक् पृथक् ॥ १४४ ॥ पार्ष्णिपर्यन्तयोर्मध्यं तथा सप्ताङ्गुलं भवेत् । अङ्गुलत्रितयं सार्धं पार्ष्णी कार्यौ पृथक् पृथक् ॥ १४५ ॥ कनिष्ठामनामिकामध्या दर्शयेच्चतुरङ्गुली( लम् ) । अङ्गुष्ठा^३नामिकामध्याकनिष्ठा( वलिखेन्नरे^४ ? ) ॥ १४६ ॥ परावृत्तमिदं शेषमृज्वागतवदादिशेत् । अध्यर्धाक्षादिका^५( दूँ ? )^६ यानि स्थानानि तेषु यत् ॥ १४७ ॥ भवेद् यस्य परावृत्तं तद्दशात् तस्य तद् भवेत् । +^७+ यस्य हि यद् दृश्यं स्थानकस्याङ्गमिरितम् ॥ १४८ ॥ तददृश्यं परावृत्ते तस्यादृश्यं च^८ दृश्यते( ? ) । ( स्थानानी भवितानि ? ) + जीवेषु द्विपदेषु च ॥ १४९ ॥ निर्जीवेष्वपि जानीयाद् यामा( ना )सनगृहादिषु । स्थानानि मूलभूतानि नवैवैतानि वस्तुतः ॥ १५० ॥ यानि ( ^१०निविशत ? )भक्तानि तद्भेदा( ^११नि च ? ) तान् विदुः । मूर्धस्थिता यदा दृष्टा ऋज्वादीनि विलोकयेत् ( ? ) ॥ १५१ ॥ स्थानानि तेषां यन्मानं तदस्मात् तदिहोच्यते । विस्तृत्याष्टादश न्यस्येदायत्या द्विगुणानि च ॥ १५२ ॥ १ द. गतः । २ द. र्यो । ३ द. ष्ठा । ४ द. न्न । ५ द. दाक्षिका । ६ मुद्रित पुस्तके 'दीनि' इति स्यात् । ७ द. यस्य । ८ द. 'च' स्थाने 'तु' । ९ मुद्रित पुस्तके 'स्थानानि गदितानि' इति स्यात् । १० मुद्रित पुस्तके 'विंशति' इति स्यात्; द. निविशति । ११ मुद्रित पुस्तके तथा द. प्रतो 'नैव' पाठः ।

(अङ्गुल्यन्यादोरासूत्रं¹?) यथाभागं यथोचितम् । आयामस्यार्धदेशे च विस्तारो²स्याग्रतोऽष्टभिः ॥ १५३ ॥ ++++++ (पृष्ठप्रदेशार्द्ध+मङ्कयेत्³?) । तन्मध्यगामिनी स्त(सू⁴)त्रे न्यस्येदायतविस्तृते ॥ १५४ ॥ अङ्गानां स्यात् तदवधिर्निर्गमो (वेष्टमाणकः । सृन्त्योगतो गर्भसूत्रादित्यादि?) ॥ १५५ ॥ स्तनगर्भौ गर्भसूत्राद् विस्तृतो(तौ⁵) स्यात् षडङ्गुलः । षडङ्गुलः स्यात् स्तनयोस्तिर्यग् गर्भ⁶(वि)निर्गमः ॥ १५६ ॥ तिर्यग् गर्भा(त्⁷) पृष्ठपक्षौ स्फिज्वावपि दशाङ्गुले । ने(न)वाङ्गुले पृष्ठवंशः स्फिजो(:)सप्ताङ्गुलेऽन्तरम्(रे⁸) ॥ १५७ ॥ कक्षाया मूलमायामाद् गर्भतश्च दशाङ्गुलम् । निर्गमोऽग्रेऽङ्गुलं तस्य सूत्रात् सप्त च पृष्ठतः ॥ १५८ ॥ गर्भसूत्रात् ततस्तिर्यक् पादांशोऽष्टादशाङ्गुलः । गर्भाद् यवप्रदेशश्च(?) भवेत् पञ्चभिरङ्गुलैः ॥ १५९ ॥ अष्टाभिर्जठरं गर्भात् पार्श्वयोः पुरतोऽपि च । उदरस्य + मं पृष्ठं पश्चात् सप्तभिरङ्गुलैः ॥ १६० ॥ सार्धे द्वा(घैर्द्वा)दशभिर्मूलमूर्वो(रथौ?) मतोऽङ्गुलैः । पञ्चाङ्गुलं निर्गमस्तत् + स्यात् सप्त च पृष्ठतः ॥ १६१ ॥ ऊरुमूलस्य पृष्ठांतं तु स्फिजौ त्र्यङ्गुलनिर्गतौ । मेढ्रैमग्रे ततो ज्ञेयं गर्भसूत्रात् षडङ्गुले¹² ॥ १६२ ॥ तिर्यक्सूत्राज्जानुपार्श्वं सार्धे(धैर्¹³)नवभिरङ्गुलै । आयामसूत्राज्जान्वन्तपृष्ठेऽग्रे चतुरङ्गुलः(?) ॥ १६३ ॥

१ द. ˚दोरोसूत्रं । २ द. रे । ३ द. पृष्ठ प्रदेशन्यस्येदाय द्विगुणानि च । अङ्गुत्याद्गर्भमंकयेत् । ४ द. सू । ५ द. ष । ६ द. भीद्दि । ७ द. स्यादंशो । ८ द. प्रतौ नास्ति । ९ द. त । १० द. नु । ११ द. मेद्रं˚ । १२ द. ङ्गुले । १३ द. प्रतौ नास्ति ।

ऋज्वागतादिस्थानलक्षणं नामैकोनाशीतितमोऽध्यायः । ६२९ नलकश्च भवेद् गर्भात् तिर्यगस्य षडङ्गुलः । गर्भसूत्रात्तु नलकः पृष्ठतश्चतुरङ्गुलः ॥ १६४ ॥ सूत्रान्तोऽङ्गुल्यपर्यन्तः( ? ) स्यात् सार्धैः षड्भिरङ्गुलैः । अक्षः( ? ) सार्धाङ्गुले सूत्राद् भवेद् विस्तृतदर्शनात् ॥ १६५ ॥ चतुर्दशाङ्गुला (ल) : पादो दैर्घ्येणात्र प्रकीर्तितः । गर्भादष्टाङ्गुलाग्रोऽसौ पश्चादपि षडङ्गुलः ॥ १६६ ॥ जानुनोरक्षश्च स्यादन्तरंमङ्गुलं मिथः( ? ) । ऊर्वोरङ्गुलमुद्दिष्टं ( न र्मलयो ?)श्चतुरङ्गुलम् ॥ १६७ ॥ ऋज्वागतमिति प्रोक्त( र्मद्वजौ ? ) मध्यसूत्रतः । ( परिवर्ततगुलगं सावावप्यङ्गुलद्वयम् ॥ १६८ ॥ तस्मात् सावेस्त सार्धाक्ष्ये ?) त्वङ्गुले परिवर्त्तनी । +++ भित्तिकॆ प्रोक्तं परावृत्तेऽप्ययं विधिः ॥ १६९ ॥ ऋज्वागतार्धर्जुकसाचिसंज्ञोऽध्यर्धाक्षपार्श्वागतसंज्ञकानि । तेषां परावृत्तचतुष्टयं च प्रोक्तान्यथो विंशति(रं)न्तराणि ॥ १७० ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारनाम्नि वास्तुशास्त्रे ऋज्वागतादिस्थानलक्षणं नामाष्टसप्त( मैकोनाशी )तितमोऽध्यायः ॥ १ द. ज्ञ । २ द. ना । ३ द. दा । ४ द. ताः । ५ द. ग्रे । ६ द. ˚रं त्र्यं˚ । ७ द. र्द्धो । ८ द. प्रतौ नास्ति । ९ द. 'मर्धजौ' इति स्यात् । १० द. परिवर्तौ गुलग । ११ द. लं । १२ द. त्त । १३ द. संशीर्धाक्ष˚ । १४ द. क्तो । १५ द. तराणि । १६ द. इतः पूर्वं 'परमेश्वर' इति पाठः । १७ द. मः । वा. ७९

६२६ समराङ्गणसूत्रधारे

अथ वैष्णवादिस्थानकलक्षणं नामाशीतितमोऽध्यायः । अथान्यान्यभिधीयन्ते चेष्टास्थानान्यनेक²शः । यानि ज्ञात्वा न मुह्यन्ति +¹+ चित्रविचक्षणाः ॥ १ ॥ वैष्णवं समपादं च वैशाखं मण्डलं तथा । प्रत्यालीढम³थालीढं स्थानान्येतानि (ल⁴क्षणम् ? ) ॥ २ ॥ (अश्वक्रामत्तमथायाम⁵विहितनाकत्रयं स्त्रीणाम् ? ) । ⁶द्वौ तालावर्धतालश्च पादयोरन्तरं भवेत् ॥ ३ ॥ तयोः समन्वितस्त्वेकस्त्र्यश्रः पक्षस्थितोऽपरः । किञ्चिदञ्चितजङ्घं च (श⁷ङ्गात्रभोज्यचसंयुक्तम् ? ) ॥ ४ ॥ वैष्णव⁸स्थानमेतद्धि विष्णुरत्राधिदैवतम् । समपादे समौ पादौ तालमात्रान्तरस्थितौ ॥ ५ ॥ स्वभावसौष्ठ¹⁰वोपेतौ ब्रह्मा¹¹ चात्राधिदैवतम् । तालास्त्रयोऽर्धतालश्च पादयोरन्तरं भवेत् ॥ ६ ॥ त्र्य¹²श्रमॆकं द्वितीयं च पादं¹³ पक्षस्थितं लिखेत् । (नैपमोरु¹⁴ ? ) भवतत्येवं स्थानं वैशाखसंज्ञितम् ॥ ७ ॥ विशाखो भगवानस्य स्थानकस्याधिदैवतम् । ऐन्द्र(न्द्रं ) स्यान्मण्डलं पादौ चतुर्मू(स्ता )लान्तरस्थितौ ॥ ८ ॥ त्र्यस्रै¹⁵(श्र )पक्षस्थित(नि )श्चैव कटिजानुसमा तथा । प्रसार्य दक्षिणं पादं पञ्चतालान्तरस्थितम् ॥ ९⁹ ॥ आलीढं स्थानकं कुर्याद् रु¹⁶द्रश्चात्राधिदैवतम् । कुञ्चितं दक्षिणं कृत्वा वामपादं प्रसारयेत् ॥ १० ॥ आलीढं परिवर्त(र्ते )न प्रत्यालीढमिति स्मृत¹⁷म् । दक्षिणस्तत्र समः(?) पादस्त्र्यश्रः पक्षस्थितोऽपरः ॥ ११ ॥

१ द. चित्रे । २ द. णः । ३ द. मयालीड । ४ मुद्रित पुस्तके 'लक्षयेन्' इति स्यात् । ५ द. ॰यामवहित्यं स्थानकत्रयं स्त्रीणाम् । ६ द. वै । ७ द. गात्रा भाव्यवसंयुक्तम् । ८ द. वं । ९ द. ष्टा । १० द. भा । ११ द. ह्मा । १२ द. त्र्यस्र । १३ द. 'दं' स्थाने 'दौ' पाठः । १४ द. निश्मौरु । १५ द. स्रः । १६ द. भद्रश्चात्रोधिदैवतं । १७ द. तः ।

वैष्णवादिस्थानकलक्षणं नामाशीतितमोऽध्यायः । ६२७ समुन्नतकटीवामञ्चावहित्यं तदुच्यते । एकः समस्थितः पादो द्वितीयोऽग्रतलान्वितः ॥ १२ ॥ ( शूँदूमविद्धं वात ? ) श्रक्रान्त उच्यते । स्थानत्रयमिदं स्त्रीणां नृणामपि ( भवेत् ) क्वचित् ॥ १३ ॥ कटीपार्श्वे करौ वक्त्रमुरो ग्रीवा शिरस्तथा । स्थानकेषु समस्तेषु कार्यमेतत् क्रियानुगम् ॥ १४ ॥ क्रियाणां पुनरानन्त्यात् सँमस्तेन न शक्यते । वक्त्रं(क्तुं) तथापि दिङ्मात्रमस्माभिः ( सं ) प्रदर्श्यते ॥ १५ ॥ दृष्टायाः प्रिय( विचेँ ? ) नार्याः पुरुषस्य वा प्रियाभ्यर्णे । भवति स्थितसंस्थानं त्रिभिरिति तच्च कथयामः(?) ॥ १६ ॥ यद् ब्रह्मसूत्रमृज्वागते भवेत् ( तन्मत्भागेऽपि ? ) । अवय( व )विभागतस्तत् कथयामः साम्प्रतं क्रमशः ॥ १७ ॥ ( शीनं तत्रयँ वि ? ) नासिकाधरपुटेषु सृक्वणि च । ( कंगंते परचूचुकपूर्वेण कलान्तरे ? ) नाभौ ॥ १८ ॥ पश्चादूरुर्मध्ये पश्चिमगुल्फ॑स्य तद्ददन्ते च । ( स्थोने त्रिभंगा भामिनि ? ) ( सूँ ) त्रस्य गतिर्विनिर्दिष्टा ॥ १९ ॥ पादौ तालान्तरितौ कर्तव्यौ स्थानके त्रिभागा( भङ्गा )ख्ये । षोडशविंशत्यङ्गुलमध्येऽन्तरितो १३ ( पितुदडिदाक्षे ? ) १५ ॥ २० ॥ गमनं त्रिविधं प्राहुर्दुत १६ मध्यविलम्बितप्रभेदेन । ( स्थानेष्वर्धनेत्रारुयमभित्तिषु त्रयगमध्ये ? ) ॥ २१ ॥ प्रा( न्ते ) करवीरस्याथ +++++ सृकपर्यन्ते । कण्ठान्ते ( परभागा स्तनतोङ्गुलदुम्मपर्यन्ते ? ) ॥ २२ ॥ १ द. श्वि । २ द. शुचीविद्धमविद्धं वातश्चाक्रांत उच्यते । ३ द. सा । ४ द. त्रा । ५ द. प्रतौ तथा मुद्रित पुस्तके 'सविधे'। ६ द. 'तन्मतं त्रिभागेऽपि । ७ द. 'ऋद्वय । ८ द. ल्य । ९ मुद्रित पुस्तके 'स्थाने त्रिभङ्गनामनि' इति स्यात् । १० द. ना । ११ द. मि । १२ द. ल । १३ द. 'तो' स्थाने 'तौ' । १४ द. ख्ये । १५ द. र्हु । १६ द. र्धेकसा विशार्दूनेँ । १७ द. हुलपुम्म ।

६२८ समराङ्गणसूत्रधारे नाभ्यासन्ने मध्ये मेढ्रं१स्य तथा परस्य नलकरय । प्रान्ते (वज्रौ ?)याते गमने स्याद् ब्रह्मसूत्रगतिः ॥ २३ ॥ (सोधेगमने तु पूर्वे लोचनखीरके पुटे तद्वि३ । ४तविबुकरान्ते स्तनचूकस्य मध्ये ? ) तथा नाभौ ॥ २४ ॥ मध्ये मेढ्रस्यान्ते +++ परजानुनः क्रमेणैव । अपराङ्गुष्ठकमूले विज्ञेयं ब्रह्मसूत्रमिति ॥ २५ ॥ ५परपादद्वाद्वाक्षि(?) स्थित्या क्रियते ( त )थाच पूर्वाह्ने । कुर्यात् तलमिह भूतलसूत्रार्धं६ + गुलोत्क्षिप्तम् ॥ २६ ॥ भ्रूपर्यन्तेऽपाङ्गे (चिबुकांशो ?) गोलकान्तरे नाभेः । ८सूत्रपरत्वतः पूर्वेण परावंसाधार्क्षे१० (?) ॥ २७ ॥ पार्श्वगते११ संस्थाने पश्चिमपादोऽत्र सप्तगोलः स्यात् । द्वयर्धाक्षगमनमुक्तं ब्रूमः पार्श्वगतेर्गमनम् ॥ २८ ॥ आवर्ते ++ कूटे१२ गडे१३ (ण्ड) प्रान्ते च सृक्भागस्य । गलवृत्तौ स्तनमध्ये गाले (गोल) त्रितयान्तरे नाभेः ॥ २९ ॥ (स्फिक्पार्श्वपश्चिमजानुनश्च पूर्वावर्त१४मामृतं सूत्रम् । स्यादपरपार्ष्णिपूर्वस्थितं १५चैमिवेत्थोने ? ) ॥ ३० ॥ क्षपयेत् परभागाद्धि(?) स्वस्मान्मानाद् यथोदितादत्र । (पूर्वाह्ने ?) रङ्गुष्ठः कर्तव्यो भूमिसूत्रस्थः ॥ ३१ ॥ पश्चादङ्गुष्ठाग्रं सुश्लिष्टं स्याद् विलम्बिते गमने । अङ्गुष्ठाङ्गुले ब्रह्मसूत्रं१६तस्तालिके मध्ये (?) ॥ ३२ ॥ द्रु१७(त)गमनेऽङ्गुष्ठाग्रं कर्तव्यं षोडशाङ्गुले तस्मात् । (परपादाभूमेसँ : ?) प्रे(प्रोत्) क्षिप्तो१८ भवति पूर्वपादश्च ॥ ३३ ॥

१ द. द । २ द. द्वा । ३ द. तद्वत् । ४ द. चिबुकपराते स्तन चूचुकस्य मध्ये तथा नामेः ॥ मध्यमेढ्रस्यान्ते परत्र परा जानु नः क्रं । ५ द. परपादमध्यर्धाक्षस्थित्या कुर्यात्तथा च पूर्वांहः । ६ दः र्धा । ७ द. के । ८ द. सूत्र परजान्वतः । ९ द. त्व । १० द. क्ष्ये । ११ द. तं । १२ द. पे । १३ द. ण्डे । १४ द. तं । १५ द. च मित्ताभिवेत्थाने । १६ द. त्रिं । १७ द. दृगमने । १८ द. समः प्रक्षिति ।

वैष्णवादिस्थानकलक्षणं नामाशीतितमोऽध्यायः । ६२९ इति सर्वेषु ज्ञेयं गमनस्थानेषु संस्थानम् । (गोत्राणां मध्येषां ? ) विदधीत बुधैः स्थितिं यथायोगम् ॥ ३४ ॥ (विन्यासयोषणक्षिप्तण ? ) दृष्टिहस्तादिविनिवेशैः । अ(थ) स्थानचतुष्कस्य प्रविच्छन्दककीर्तनात् ॥ ३५ ॥ अन्या अपि क्रिया लेख्याः सम्भवन्तीह या नृणाम् । शिष्याणां प्रतिपत्त्यर्थं सूत्राणि त्रीणि पातयेत् ॥ ३६ ॥ ब्रह्मसूत्रम॑भे(गते) सूत्रे ये च पार्श्वे(श्वे)समाश्रये । ऊर्ध्वानि त्रीणि सूत्राणि स्थानकेष्व(भिक्ष्वपि ?) ॥ ३७॥ कुर्वीत तेषु मध्ये यद् ब्रह्मसूत्रं तदुच्यते । भित्तिके पुनरन्यस्य भागस्यापेक्षया मतम् ॥ ३८ ॥ पार्श्वस्ति(स्थं) ब्रह्मसूत्रं स्यात् कार्यतो मध्यगं हि तत् । ये द्वयोः पार्श्वयोः सूत्रे ६++++ हि ते स्मृते ॥ ३९ ॥ प्रदेशावयवस्यात्र निष्पत्त्यै यद्यदीप्सितम् । तत्र सूत्रं विधातव्यं तिर्यगूर्ध्वानुसारतः ॥ ४० ॥ अपेक्षेतानि(?) यावन्ति प्रत्यङ्गव्यक्तिसिद्धये । तावन्त्यवयवव्यक्तिसिद्धयै तिर्यङ् नियोजयेत् । ऊर्ध्वानि त्रीणि सूत्राणि तिर्यङ्गा(ना)नुसारतः ॥ ४१ ॥ स्थानानि वैष्णवमुखान्युदितानि सम्यक् (त्रिंमंगितडिते ?)गमनैरुपेतैः । सूत्रस्य पातनविधिश्च यथावदुक्तो ज्ञाते (न ?) भवेत् तदिह सूत्रभृतां वरिष्ठः ॥ ४२ ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारनाम्नि वास्तुशास्त्रे वैष्णवादिस्थानकलक्षणाध्यायो नामैकोना(मा)शीतितमः ॥

पादटिप्पणी (Footnotes): १ मुद्रित पुस्तके 'सूत्राणामन्येषां' इति स्यात् । २ द. घ । ३ द. ति । ४ द. सुमे । ५ द. श्वे । ६ द. पार्श्वसूत्रे । ७ द. क्षि । ८ द. गं । ९ द. ता । १० द. द्र । ११ द. इतः पूर्वं परमेश्वर इत्यधिकः पाठः । १२ द. णो । १३ द. न ।

६३० समराङ्गणसूत्रधारे अथ पञ्चपुरुषस्त्रीलक्षणं नामैकाशीतितमोऽध्यायः । पञ्चानां हंसमुख्यानां (देहबन्ध्राति खनृणाम् ?) । दण्डिनीप्रमुखानां च स्त्रीणां (तो ?) ब्रूमहे पृथक् ॥ १ ॥ हंसः शशोऽथ रुचको भद्रो माल(व्य) एव च । (पञ्चैते) पुरुषास्तेषु मानं हंसस्य कथ्यते ॥ २ ॥ अष्टाशीत्यङ्गुलो हंसस्यायामः परिकीर्तितः । विज्ञेया वृद्धिरन्येषां चतुर्णां द्व्यङ्गुलक्रमात् ॥ ३ ॥ तस्यै³ङ्गलद्वयं सार्धं (शौटालं⁴ ?) नासिका मुखम् । ग्रीवा च (वक्तश्रयमोद्⁵ ?) भवेदेकादशाङ्गुलम् ॥ ४ ॥ एवमेवोदरं नाभिर्मेद्रयोरन्तरं दश । विंशतिश्चाङ्गुलान्यूरू जङ्घे च त्रीणि जानुनी ॥ ५ ॥ त्रीण्यङ्गुलान्यङ्गुले च केशभूरङ्गलद्वयम् । केशान्तमानं सर्वेषामधिकं⁶ स्यात् स्वमानतः ॥ ६ ॥ विस्तारेण भवेद् वक्षस्तस्यैवाङ्गुलविंशतिः । द्वादशाङ्गुल(विस्तारो⁸ बाहुहंसस्य ?) निर्दिशेत् ॥ ७ ॥ दशाङ्गुलौ⁹ प्रकोष्ठौ च (हँस्ततथे¹⁰ ++++?) । तथा पृथक्¹¹ पृथक् च्छ्रोणिः पीनाङ्गुलि(?) ततो भवेत् ॥ ८ ॥ हंसस्वभावेन¹² पृथग ++ म्भोरनासिकः¹³ (?) । (शोसस्य¹⁴ ?) त्र्यङ्गुलं ++ नासिका वक्त्रमेव¹⁵ च ॥ ९ ॥ ग्रीवापि तत्प्रमाणेव य(व)क्षस्त्वेकादशाङ्गुलम् । तथोदरं तथा नाभिमेद्रयोरन्तरं दश ॥ १० ॥

१ मुद्रित पुस्तके 'देहबन्धादिकं नृणाम्' इति स्यात् । २ मु. पु. 'तद्' इति स्यात् । ३ द. स्या। ४ द. शालाटं नां; मुद्रित पुस्तके ' ललाटं' इति स्यात् । ५ द. वक्त्स्वायमोद्ग्वे० । मुद्रित पुस्तके 'वक्षश्चायामात्' इति च स्यात् । ६ द. में। ७ द. कः । ८ मुद्रित पुस्तके 'विस्तारौ बाहू हंसस्य' इति स्यात् । द. विस्तारे । ९ द. हू । १० द. हस्त्यहस्ततथे तथा । ११ द. पृथवक पृथच्छ्रोतेणिः० । १२ द. ०सः । १३ द. भी । १४ शस० । मुद्रित पुस्तके 'शशस्य' इति स्यात् । १५ द. ञ ।

ऊरू विंशतिमात्रौ च शशस्य परिकीर्तितौ । त्र्यङ्गुले जानुनी ल( ज )ङ्घे मात्राविंशतिमायते ॥ ११ ॥ गुल्फौ च त्र्यङ्गुलायामौ तावन्मात्रं १ शिरो भवेत् । आयामोय( ऽयं ) शशस्यैव( वं ) स्यान्नवत्यङ्गुलोन्मितः ॥ १२ ॥ द्वाविंशत्यङ्गुलं ( वेंक्ष्यां ? ३ ) विस्तारेणास्य कीर्तितम् । बाहुप्रबाहू पाणी च शशकस्यापि हंसवत् ॥ १३ ॥ समयाच्चै स कर्तव्यो( व्य ४ ): स्वभावाच्च कृशोदरः । ( तयोयेवेत् केशोरुजङ्घो द्विद्वान् ? ) विचक्षणैः ॥ १४ ॥ रुचकस्य ( तुं ५ खायामघाम ? ) प्रोक्तः सार्धदशाङ्गुलः । ग्रीवाङ्गुलत्रयं सार्धमायामेनास्य कीर्तिता ॥ १५ ॥ एकादशाङ्गुलो ६ ( व्याँ ७ पूर्वकृस्तस्य ? ) प्रमाणतः । तावन्त्ये ८ वोदरं तस्य नाभिमेढ्रान्तरं दश ॥ १६ ॥ विंशतिश्चाङ्गुलान्यूरू जानुनी चाङ्गुलत्रयम् । विंशत्यङ्गुलमायामं जङ्घयोस्तस्य निर्दिशेत् ९ ॥ १७ ॥ अङ्गुलत्रितयं गुल्फौ कुर्यात् तस्य शिरोऽपि च । द्विनवत्यङ्गुलायामो रुचकः परिकीर्तितः ॥ १८ ॥ इत्यायामोऽस्य विस्तारो वक्षसोऽङ्गुलविंशतिः । भुजौ दशाङ्गुलायामौ प्रकोष्ठौ तद्वदेव च ॥ १९ ॥ एकादशाङ्गुलौ हस्तौ विस्तारेणास्य कीर्तितौ । पीनांसः पीनबाहुश्च सलिं ११ ( ली )लगतिचेष्टितैः १० ॥ २० ॥ बलवान् वृत्तबाहुँ १२: स्याद् रुचको रुचकाकृतिः । भद्रस्य प्राहुरायामं मस्तकस्याङ्गुलत्रयम् ॥ २१ ॥ १ द. त्रौ । २ द. प्रतौ 'वक्षो' तथा मुद्रित पुस्तकेऽपि सैव पाठः स्यात् । ३ द. श्वः । ४ द. व्याः । ५ द. 'मुखायामः' तथा मुद्रित पुस्तकेऽपि सैव पाठः स्यात् । ६ द. 'लो' स्थाने 'ला'। ७ द. न्यां । मुद्रित पुस्तके 'न्याहूर्वक्षस्तस्य' इति स्यात् । ८ द. ंत्ये । ९ द. त्र्यं । १० द. प्रतौ नास्ति । ११ द. ता । १२ द. हू ।

६३२ समराङ्गणसूत्रधारे एकादशाङ्गुला ++ ग्रीवा सार्धाङ्गुलेस्त्रया । वक्षो जठरमप्यस्य सपादैकादशाङ्गुलम् ॥ २२ ॥ नाभिमेढ्रान्तरं चास्य विद्यात् सार्धदशाङ्गुलम् । आयाममूर्वोर्र्जानीयात् सपादाङ्गुलविंशतिम् ॥ २३ ॥ जङ्घे च तावदायामे जानुगुल्फं त्रिमात्रकम् । (चतुर्तनैर्निसंरामो चन्द्रस्यैष ? ) प्रकीर्तितः ॥ २४ ॥ आयाम एष विस्तारो वक्षसस्त्वेकविंशतिः । एकादशाङ्गुली बाहू तस्यै ++++++ ॥ २५ ॥ हंसादिपुंसामिदमेवमुक्तं र्यद्वा यथालक्षणमानमत्र । स्त्रीणां च सम्यग् ( गदिता सुखानाद् ? ) यो वेत्ति मान्यः स भवेन्नृपाणाम् ॥ २६ ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारनाम्नि वास्तुशास्त्रे पञ्चपुरुषस्त्रीलक्षणं नामाध्यायोऽ( य एका )शीतितमः ॥ अथ रसदृष्टिलक्षणं नाम द्व्यशीतितमोऽध्यायः । रसानामर्र्थ्य(थ) वक्ष्यामो दृष्टीनां (वेइ ?) लक्षणम् । तदायत्ता यतश्चित्रे भावव्यक्तिः प्रजायते ॥ १ ॥ शृङ्गारहास्यकरुणा रौद्रप्रेयोभयानकाः । वीर (प्रत्ययाक्षौ ?) च बीभत्सश्चाद्भुतस्तथा ॥ २ ॥ शान्तश्चैकादशेत्युक्ता रसाश्चित्रविशारदैः । निगद्यते क्रमेणैषां सर्वेषामपि लक्षणम् ॥ ३ ॥ १-२ द. ली । ३ द. पूर्वोर्जा । ४ द. तिः । ५ मुद्रित पुस्तके 'चतुर्नवतिरायामो भद्रस्यैष' इति स्यात् । ६ द. र्न । ७ द. रा । ८ द. लो । ९ द. करप । मुद्रित पुस्तके 'अवशिष्टानामाङ्गानां विस्तारसन्निवेशादिकं, मालव्यादिलक्षणं चेह अष्टम् । तदेतत् ६१७ तम पृष्ठे मिश्रितात् 'पृथग्वक्ष' इत्यादिवाक्यजातादवगन्तव्यम् । १० द. यथायथं । ११ द. इतः पूर्वं 'परमेश्वर' इत्यधिकः पाठः । १२ द. व । १३ द. वेह । मुद्रित पुस्तके 'चेह' इति स्यात् । १४ द. षा ।

रसद्दष्टिलक्षणं नाम व्यशीतितमोऽध्यायः । ६३३ सभ्रूकम्प(कटीक्षेपचे ? ) तथा प्रेमगुणान्वितः । यत्रेष्टललिता चेष्टा स शृङ्गारो रसः स्मृतः ॥ ४ ॥ विकासिललितापाङ्गो मृदु चा(?)स्फुरिता(ध)रः । लीलया सहितो यश्च स हास्यो रस उच्यते ॥ ५ ॥ अश्रुक्लिन्नक(पो)लान्तः शोकसंङ्कुचितेक्षणः । चित्तसन्तापसंयुक्तः प्रोच्यते करुणो रसः ॥ ६ ॥ निर्मार्जितललाटान्तः संरक्तोद्वृत्तलोचनः । दन्तदष्टाधरोष्ठो यः स रौद्रो रस उच्यते ॥ ७ ॥ अर्थलाभसुतोत्पत्तिप्रियदर्शनहर्षजैः । सञ्जातपुलकोद्भेदो⁴ रसः प्रेमाँ स उच्यते ॥ ८ ॥ वैरिदर्शनवित्राससम्भ्रमोद्भ्रान्तलोचनः । हृदि संक्षोभयोगाच्च रसो ज्ञेयो भयानकः ॥ ९ ॥ (अष्टावष्टम्भसमेर्था ?)सूत्रसङ्कुचितानतः । धैर्यवीर्यबलोत्पन्ना(न्नः) स वीरस्तु रसः स्मृतः ॥ १० ॥ (ईषंदुप्तसिक्तत्र कस्तच्च ?)स्तिमिततारकः । असम्भाव्यं विलोक्यार्थमद्भुतो जायते रसः ॥ ११ ॥ अधि(वि)कारैः प्रसन्नैश्च भ्रूनेत्रवदनादिभिः । अरागाद् विषयेषु स्याद् यः स शान्तो रसः स्मृतः ॥ १२ ॥ इत्येते चित्रसंयोगे रसाः प्रोक्ताः सलक्षणाः । मानुषाणि पुरस्कृत्य सर्वसत्त्वेषु योजयेत् ॥ १३ ॥ इति रसाः । अथ दृष्टीरभिदध्मौ ललिता हृष्टा विकासिता विकृता । भ्रुकुटी⁹ विभ्रमसंज्ञा संकुचिता (छवितनौप्रीव ?) ॥ १४ ॥ ऊर्ध्वगता योगिन्यथ दीना दृष्टा च (¹२विविष्टह्वला खेवे ?) । (¹³स्याँदङ्किता ?)भिधाना (विविरूयाव ?)जिह्मा च ॥ १५ ॥ १ द. त । २ द. दृ । ३ द. लः । ४ द. दा । ५ द. मी । ६ द. सामर्थ्य । ७ द. नः । ८ द. तो । ९ मुद्रितपुस्तके 'इह वीरादनन्तरयोर्द्वयो रसयोर्लक्षणं लुप्तम् । १० द. टि । ११ न्याय्रीय । १२ द. विह्वला खेवेन् ; मुद्रितपुस्तके 'विह्वला चैव' इति स्यात् । १३ मुद्रितपुस्तके 'स्याच्छङ्किता' इति स्यात् । बा, ८०

६३४ समराङ्गणसूत्रधारे मध्यस्थेति तथाऽन्या स्थिरेति (चौष्टावेवंसुद्दिष्टा १ ? । एता दृशोऽथ लक्षणमेताना(सा)मुच्यते क्रमशः ॥ १६ ॥ विकसित(प्रगल्भो३ससम्भ्रमत्र ? ) कटाक्षविक्षेपा । शृङ्गाररसोद्भूता दृष्टिललितेति विज्ञेया ॥ १७ ॥ प्रियदर्शने प्रसन्नां प्रोद्गतर रोमाञ्चविकसिता(पाँ)ङ्गा । (प्रस्तरसासि ५ ? )जाता हृष्टा दृष्टिः समाख्याता ॥ १८ ॥ विकसितनयनप्रान्ता विक(का)सितापाङ्गनयनगण्डतला । क्रीडाकार्युता(न्या) हास्यरसे (स्याद्) विकासिता दृष्टिः ॥ १९ ॥ विख्याता प्रीतिविकारि (?) र्व्यक्तभया भ्रान्ततारका या च । ज्ञेया (विकृत्यकारैः सारै चं ? ) भयानका दृष्टिः ॥ २० ॥ (९दीप्तोर्धताकातास्रप्रतता ? ) मन्ददर्शना । दृष्टिरूर्ध्वं निविष्टे२(ष्टा) तु भ्रुकुटिः परिकीर्तिते(ता) ॥ २१ ॥ सत्त्वस्था दृढलक्ष्मी ससोष्ठ(सौष्ठ)(व)व्यक्ततारका सौम्या । (विप्रल्यपरजालाता ? ) दृष्टिः स्याद् विभ्रमा नाम ॥ २२ ॥ मन्मथमदेन युक्ता स्पर्शरसोन्मीलिताक्षिपुटयुग्मा । (स्रुतरु १६?) सुखानन्दयुता(सङ्कुचि)ता नाम दृष्टि(राख्याता) ॥ २३ ॥ निर्विकारै(रा) क्वचित् तावन्नासिकाग्रावलोकिनी । योगि(नी) नाम सा दृष्टिसत्त्वे चित्तस्य योजनात् ॥ २४ ॥ अर्धस्रस्तोत्त(र)पुटा किञ्चित् संरुद्धतारका । मन्दसञ्चारिणी सास्त्रा शोके दीनाभिधीयते ॥ २५ ॥ संस्थिते तारके यस्याः स्थिरा विकसिता तथा । सत्त्वमुद्गिरती दृष्टा दृष्टिरुत्साहसम्भवा ॥ २६ ॥ १ मुद्रितपुस्तके 'चाष्टादशैवसुद्दिष्टाः' इति स्यात्; २ द. चै। ३ द. ल्भा। ४ द. या। ५ द. ति। ६ द. ॰डालङ्गा॰। ७ द. क्ष। ८ द. व्यक्त भद्राया भ्रां॰। ९ द. ता। १० द. व। ११ मुद्रित पुस्तके 'दीप्तो र्ध्वतारकाताम्रप्रतता' इति स्यात्। १२ द. ष्ट भ्रुभ्रू। १३ द. तं। १४ द. ख्या। १५ द. ज। १६ मुद्रितपुस्तके 'सुरत' इति स्यात्। १७ द. र्नि। १८ द. ॰सिग्रीवावलोकिनी। १९ द. स।

रसद्दष्टिलक्षणं नाम व्यशीतितमोऽध्यायः । ६३५ म्लानभ्रूपुटपक्ष्मौ¹ या शिथिला म॑न्द²चारिणी । (क्लौम³ ?) प्रविष्टतारा च विह्वला (ताँमला⁴ ?) स्मृता ॥ २७ ॥ किञ्चिच्चला स्थिरा किञ्चिदुत्ताना तिर्यगायता । मूढा(ढा) चकिततारा च शङ्किता दृष्टिरिष्यते ॥ २८ ॥ आनिकुञ्चितपक्ष्मौ⁵ या पुटैराकुञ्चितैस्त(तात)था । (सत्रिजन्त + ?)तारा च कुञ्चिता दृष्टिरुच्यते ॥ २९ ॥ लम्बिता(र्ध)पुरा(टा)⁷ ⁸+ + तिर्यग्रूक्षेक्षणा शनैः । निगूढा गूढतारा च जिह्मा दृष्टिरुदाहृता ॥ ३० ॥ ऋजुतारा राज(ऋजु)पुटा प्रसन्ना रागवर्जिता । त्यक्तादरा च विषये मध्यस्था दृष्टिरुच्यते ॥ ३१ ॥ समतारा समपुटा समभ्रूविकारिणी । (उपगारा ?)विहीना च स्थिरा दृष्टिः प्रकीर्तिता⁹ ॥ ३२ ॥ हस्तेन सूचयन्नर्थं दृष्ट्या च प्रतिपादयन् । सजीव इति दृश्येत सर्वाभिनयदर्शनात् ॥ ३३ ॥¹⁰ आङ्गिके¹¹ चैव चित्रे + + + साधनमुच्यते । (भवेदन्त्रादैत¹² ?)स्तस्मादनयोश्चित्रमाश्रितम् ॥ ३४ ॥ दृष्टिः ॥ प्रोक्तं रसानामिदमत्र लक्ष्म दृशां च सांक्षिप्ततया तदेत्ये¹³(त्) । (¹⁴विज्ञेयचित्रालिखनान्तराणां ?) न संशयं याति मनैः¹⁶ कदाचित् ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारनाम्नि वास्तुशास्त्रे रसद्दष्टिलक्षणाध्यायो नामैका(मद्य)शीतितमः ॥ १ द. क्षा । २ द. ॰ला या मन्द॰ । ३ द. क्लम । ४ द. तामसा; मुद्रितपुस्तके ‘नाम सा’ इति स्यात् । ५ द. पद्माग्रा । ६ द. ॰तैस्तथा । ७ द. पुरा । ८ द. यू । ९ द. ताः । १० द. इतः पूर्वं ‘ऊर्ण नाभस्ताभ्रचूल इत्येषा चभुरन्विता । हस्तानां विंशतिस्तेषां लक्षणं कर्म चोच्यते ॥ प्रसारिताग्राः सहिता यस्याङ्गुल्यो भवन्ति हि । कुञ्चितश्च तथाइङ्गुष्ठः स पताक इति स्मृतः ॥ उत्क्षिप्तेन शिरोयाल्याणि- नामेरूसा पुनः । न तेन वामतः किंचिद्भ्रुकुटी कुटलभ्रुवा ॥ स्तोक विस्फारिताक्षेण प्रहारमभिनिर्देशेत् । प्रतानं तथोद्भूतो नारसोग्रगजे ॥’ इत्यधिकः पाठः । ११ द. क । १२ द. दृ । १३ द. ते । १४ मुद्रित पुस्तके ‘विज्ञाय चित्रं लिखतां नराणां’ इति स्यात् । १५ द. ॰खिलं॰ । १६ द. न । १७ द. प्रतौ नास्ति ।