समराङ्गणसूत्रधार (महाराज भोज - वास्तु, स्थापत्य एवं यंत्र शास्त्र)

(अङ्गुल्यन्यादोरासूत्रं¹?) यथाभागं यथोचितम् । आयामस्यार्धदेशे च विस्तारो²स्याग्रतोऽष्टभिः ॥ १५३ ॥ ++++++ (पृष्ठप्रदेशार्द्ध+मङ्कयेत्³?) । तन्मध्यगामिनी स्त(सू⁴)त्रे न्यस्येदायतविस्तृते ॥ १५४ ॥ अङ्गानां स्यात् तदवधिर्निर्गमो (वेष्टमाणकः । सृन्त्योगतो गर्भसूत्रादित्यादि?) ॥ १५५ ॥ स्तनगर्भौ गर्भसूत्राद् विस्तृतो(तौ⁵) स्यात् षडङ्गुलः । षडङ्गुलः स्यात् स्तनयोस्तिर्यग् गर्भ⁶(वि)निर्गमः ॥ १५६ ॥ तिर्यग् गर्भा(त्⁷) पृष्ठपक्षौ स्फिज्वावपि दशाङ्गुले । ने(न)वाङ्गुले पृष्ठवंशः स्फिजो(:)सप्ताङ्गुलेऽन्तरम्(रे⁸) ॥ १५७ ॥ कक्षाया मूलमायामाद् गर्भतश्च दशाङ्गुलम् । निर्गमोऽग्रेऽङ्गुलं तस्य सूत्रात् सप्त च पृष्ठतः ॥ १५८ ॥ गर्भसूत्रात् ततस्तिर्यक् पादांशोऽष्टादशाङ्गुलः । गर्भाद् यवप्रदेशश्च(?) भवेत् पञ्चभिरङ्गुलैः ॥ १५९ ॥ अष्टाभिर्जठरं गर्भात् पार्श्वयोः पुरतोऽपि च । उदरस्य + मं पृष्ठं पश्चात् सप्तभिरङ्गुलैः ॥ १६० ॥ सार्धे द्वा(घैर्द्वा)दशभिर्मूलमूर्वो(रथौ?) मतोऽङ्गुलैः । पञ्चाङ्गुलं निर्गमस्तत् + स्यात् सप्त च पृष्ठतः ॥ १६१ ॥ ऊरुमूलस्य पृष्ठांतं तु स्फिजौ त्र्यङ्गुलनिर्गतौ । मेढ्रैमग्रे ततो ज्ञेयं गर्भसूत्रात् षडङ्गुले¹² ॥ १६२ ॥ तिर्यक्सूत्राज्जानुपार्श्वं सार्धे(धैर्¹³)नवभिरङ्गुलै । आयामसूत्राज्जान्वन्तपृष्ठेऽग्रे चतुरङ्गुलः(?) ॥ १६३ ॥

१ द. ˚दोरोसूत्रं । २ द. रे । ३ द. पृष्ठ प्रदेशन्यस्येदाय द्विगुणानि च । अङ्गुत्याद्गर्भमंकयेत् । ४ द. सू । ५ द. ष । ६ द. भीद्दि । ७ द. स्यादंशो । ८ द. प्रतौ नास्ति । ९ द. त । १० द. नु । ११ द. मेद्रं˚ । १२ द. ङ्गुले । १३ द. प्रतौ नास्ति ।

ऋज्वागतादिस्थानलक्षणं नामैकोनाशीतितमोऽध्यायः । ६२९ नलकश्च भवेद् गर्भात् तिर्यगस्य षडङ्गुलः । गर्भसूत्रात्तु नलकः पृष्ठतश्चतुरङ्गुलः ॥ १६४ ॥ सूत्रान्तोऽङ्गुल्यपर्यन्तः( ? ) स्यात् सार्धैः षड्भिरङ्गुलैः । अक्षः( ? ) सार्धाङ्गुले सूत्राद् भवेद् विस्तृतदर्शनात् ॥ १६५ ॥ चतुर्दशाङ्गुला (ल) : पादो दैर्घ्येणात्र प्रकीर्तितः । गर्भादष्टाङ्गुलाग्रोऽसौ पश्चादपि षडङ्गुलः ॥ १६६ ॥ जानुनोरक्षश्च स्यादन्तरंमङ्गुलं मिथः( ? ) । ऊर्वोरङ्गुलमुद्दिष्टं ( न र्मलयो ?)श्चतुरङ्गुलम् ॥ १६७ ॥ ऋज्वागतमिति प्रोक्त( र्मद्वजौ ? ) मध्यसूत्रतः । ( परिवर्ततगुलगं सावावप्यङ्गुलद्वयम् ॥ १६८ ॥ तस्मात् सावेस्त सार्धाक्ष्ये ?) त्वङ्गुले परिवर्त्तनी । +++ भित्तिकॆ प्रोक्तं परावृत्तेऽप्ययं विधिः ॥ १६९ ॥ ऋज्वागतार्धर्जुकसाचिसंज्ञोऽध्यर्धाक्षपार्श्वागतसंज्ञकानि । तेषां परावृत्तचतुष्टयं च प्रोक्तान्यथो विंशति(रं)न्तराणि ॥ १७० ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारनाम्नि वास्तुशास्त्रे ऋज्वागतादिस्थानलक्षणं नामाष्टसप्त( मैकोनाशी )तितमोऽध्यायः ॥ १ द. ज्ञ । २ द. ना । ३ द. दा । ४ द. ताः । ५ द. ग्रे । ६ द. ˚रं त्र्यं˚ । ७ द. र्द्धो । ८ द. प्रतौ नास्ति । ९ द. 'मर्धजौ' इति स्यात् । १० द. परिवर्तौ गुलग । ११ द. लं । १२ द. त्त । १३ द. संशीर्धाक्ष˚ । १४ द. क्तो । १५ द. तराणि । १६ द. इतः पूर्वं 'परमेश्वर' इति पाठः । १७ द. मः । वा. ७९

६२६ समराङ्गणसूत्रधारे

अथ वैष्णवादिस्थानकलक्षणं नामाशीतितमोऽध्यायः । अथान्यान्यभिधीयन्ते चेष्टास्थानान्यनेक²शः । यानि ज्ञात्वा न मुह्यन्ति +¹+ चित्रविचक्षणाः ॥ १ ॥ वैष्णवं समपादं च वैशाखं मण्डलं तथा । प्रत्यालीढम³थालीढं स्थानान्येतानि (ल⁴क्षणम् ? ) ॥ २ ॥ (अश्वक्रामत्तमथायाम⁵विहितनाकत्रयं स्त्रीणाम् ? ) । ⁶द्वौ तालावर्धतालश्च पादयोरन्तरं भवेत् ॥ ३ ॥ तयोः समन्वितस्त्वेकस्त्र्यश्रः पक्षस्थितोऽपरः । किञ्चिदञ्चितजङ्घं च (श⁷ङ्गात्रभोज्यचसंयुक्तम् ? ) ॥ ४ ॥ वैष्णव⁸स्थानमेतद्धि विष्णुरत्राधिदैवतम् । समपादे समौ पादौ तालमात्रान्तरस्थितौ ॥ ५ ॥ स्वभावसौष्ठ¹⁰वोपेतौ ब्रह्मा¹¹ चात्राधिदैवतम् । तालास्त्रयोऽर्धतालश्च पादयोरन्तरं भवेत् ॥ ६ ॥ त्र्य¹²श्रमॆकं द्वितीयं च पादं¹³ पक्षस्थितं लिखेत् । (नैपमोरु¹⁴ ? ) भवतत्येवं स्थानं वैशाखसंज्ञितम् ॥ ७ ॥ विशाखो भगवानस्य स्थानकस्याधिदैवतम् । ऐन्द्र(न्द्रं ) स्यान्मण्डलं पादौ चतुर्मू(स्ता )लान्तरस्थितौ ॥ ८ ॥ त्र्यस्रै¹⁵(श्र )पक्षस्थित(नि )श्चैव कटिजानुसमा तथा । प्रसार्य दक्षिणं पादं पञ्चतालान्तरस्थितम् ॥ ९⁹ ॥ आलीढं स्थानकं कुर्याद् रु¹⁶द्रश्चात्राधिदैवतम् । कुञ्चितं दक्षिणं कृत्वा वामपादं प्रसारयेत् ॥ १० ॥ आलीढं परिवर्त(र्ते )न प्रत्यालीढमिति स्मृत¹⁷म् । दक्षिणस्तत्र समः(?) पादस्त्र्यश्रः पक्षस्थितोऽपरः ॥ ११ ॥

१ द. चित्रे । २ द. णः । ३ द. मयालीड । ४ मुद्रित पुस्तके 'लक्षयेन्' इति स्यात् । ५ द. ॰यामवहित्यं स्थानकत्रयं स्त्रीणाम् । ६ द. वै । ७ द. गात्रा भाव्यवसंयुक्तम् । ८ द. वं । ९ द. ष्टा । १० द. भा । ११ द. ह्मा । १२ द. त्र्यस्र । १३ द. 'दं' स्थाने 'दौ' पाठः । १४ द. निश्मौरु । १५ द. स्रः । १६ द. भद्रश्चात्रोधिदैवतं । १७ द. तः ।

वैष्णवादिस्थानकलक्षणं नामाशीतितमोऽध्यायः । ६२७ समुन्नतकटीवामञ्चावहित्यं तदुच्यते । एकः समस्थितः पादो द्वितीयोऽग्रतलान्वितः ॥ १२ ॥ ( शूँदूमविद्धं वात ? ) श्रक्रान्त उच्यते । स्थानत्रयमिदं स्त्रीणां नृणामपि ( भवेत् ) क्वचित् ॥ १३ ॥ कटीपार्श्वे करौ वक्त्रमुरो ग्रीवा शिरस्तथा । स्थानकेषु समस्तेषु कार्यमेतत् क्रियानुगम् ॥ १४ ॥ क्रियाणां पुनरानन्त्यात् सँमस्तेन न शक्यते । वक्त्रं(क्तुं) तथापि दिङ्मात्रमस्माभिः ( सं ) प्रदर्श्यते ॥ १५ ॥ दृष्टायाः प्रिय( विचेँ ? ) नार्याः पुरुषस्य वा प्रियाभ्यर्णे । भवति स्थितसंस्थानं त्रिभिरिति तच्च कथयामः(?) ॥ १६ ॥ यद् ब्रह्मसूत्रमृज्वागते भवेत् ( तन्मत्भागेऽपि ? ) । अवय( व )विभागतस्तत् कथयामः साम्प्रतं क्रमशः ॥ १७ ॥ ( शीनं तत्रयँ वि ? ) नासिकाधरपुटेषु सृक्वणि च । ( कंगंते परचूचुकपूर्वेण कलान्तरे ? ) नाभौ ॥ १८ ॥ पश्चादूरुर्मध्ये पश्चिमगुल्फ॑स्य तद्ददन्ते च । ( स्थोने त्रिभंगा भामिनि ? ) ( सूँ ) त्रस्य गतिर्विनिर्दिष्टा ॥ १९ ॥ पादौ तालान्तरितौ कर्तव्यौ स्थानके त्रिभागा( भङ्गा )ख्ये । षोडशविंशत्यङ्गुलमध्येऽन्तरितो १३ ( पितुदडिदाक्षे ? ) १५ ॥ २० ॥ गमनं त्रिविधं प्राहुर्दुत १६ मध्यविलम्बितप्रभेदेन । ( स्थानेष्वर्धनेत्रारुयमभित्तिषु त्रयगमध्ये ? ) ॥ २१ ॥ प्रा( न्ते ) करवीरस्याथ +++++ सृकपर्यन्ते । कण्ठान्ते ( परभागा स्तनतोङ्गुलदुम्मपर्यन्ते ? ) ॥ २२ ॥ १ द. श्वि । २ द. शुचीविद्धमविद्धं वातश्चाक्रांत उच्यते । ३ द. सा । ४ द. त्रा । ५ द. प्रतौ तथा मुद्रित पुस्तके 'सविधे'। ६ द. 'तन्मतं त्रिभागेऽपि । ७ द. 'ऋद्वय । ८ द. ल्य । ९ मुद्रित पुस्तके 'स्थाने त्रिभङ्गनामनि' इति स्यात् । १० द. ना । ११ द. मि । १२ द. ल । १३ द. 'तो' स्थाने 'तौ' । १४ द. ख्ये । १५ द. र्हु । १६ द. र्धेकसा विशार्दूनेँ । १७ द. हुलपुम्म ।

६२८ समराङ्गणसूत्रधारे नाभ्यासन्ने मध्ये मेढ्रं१स्य तथा परस्य नलकरय । प्रान्ते (वज्रौ ?)याते गमने स्याद् ब्रह्मसूत्रगतिः ॥ २३ ॥ (सोधेगमने तु पूर्वे लोचनखीरके पुटे तद्वि३ । ४तविबुकरान्ते स्तनचूकस्य मध्ये ? ) तथा नाभौ ॥ २४ ॥ मध्ये मेढ्रस्यान्ते +++ परजानुनः क्रमेणैव । अपराङ्गुष्ठकमूले विज्ञेयं ब्रह्मसूत्रमिति ॥ २५ ॥ ५परपादद्वाद्वाक्षि(?) स्थित्या क्रियते ( त )थाच पूर्वाह्ने । कुर्यात् तलमिह भूतलसूत्रार्धं६ + गुलोत्क्षिप्तम् ॥ २६ ॥ भ्रूपर्यन्तेऽपाङ्गे (चिबुकांशो ?) गोलकान्तरे नाभेः । ८सूत्रपरत्वतः पूर्वेण परावंसाधार्क्षे१० (?) ॥ २७ ॥ पार्श्वगते११ संस्थाने पश्चिमपादोऽत्र सप्तगोलः स्यात् । द्वयर्धाक्षगमनमुक्तं ब्रूमः पार्श्वगतेर्गमनम् ॥ २८ ॥ आवर्ते ++ कूटे१२ गडे१३ (ण्ड) प्रान्ते च सृक्भागस्य । गलवृत्तौ स्तनमध्ये गाले (गोल) त्रितयान्तरे नाभेः ॥ २९ ॥ (स्फिक्पार्श्वपश्चिमजानुनश्च पूर्वावर्त१४मामृतं सूत्रम् । स्यादपरपार्ष्णिपूर्वस्थितं १५चैमिवेत्थोने ? ) ॥ ३० ॥ क्षपयेत् परभागाद्धि(?) स्वस्मान्मानाद् यथोदितादत्र । (पूर्वाह्ने ?) रङ्गुष्ठः कर्तव्यो भूमिसूत्रस्थः ॥ ३१ ॥ पश्चादङ्गुष्ठाग्रं सुश्लिष्टं स्याद् विलम्बिते गमने । अङ्गुष्ठाङ्गुले ब्रह्मसूत्रं१६तस्तालिके मध्ये (?) ॥ ३२ ॥ द्रु१७(त)गमनेऽङ्गुष्ठाग्रं कर्तव्यं षोडशाङ्गुले तस्मात् । (परपादाभूमेसँ : ?) प्रे(प्रोत्) क्षिप्तो१८ भवति पूर्वपादश्च ॥ ३३ ॥

१ द. द । २ द. द्वा । ३ द. तद्वत् । ४ द. चिबुकपराते स्तन चूचुकस्य मध्ये तथा नामेः ॥ मध्यमेढ्रस्यान्ते परत्र परा जानु नः क्रं । ५ द. परपादमध्यर्धाक्षस्थित्या कुर्यात्तथा च पूर्वांहः । ६ दः र्धा । ७ द. के । ८ द. सूत्र परजान्वतः । ९ द. त्व । १० द. क्ष्ये । ११ द. तं । १२ द. पे । १३ द. ण्डे । १४ द. तं । १५ द. च मित्ताभिवेत्थाने । १६ द. त्रिं । १७ द. दृगमने । १८ द. समः प्रक्षिति ।

वैष्णवादिस्थानकलक्षणं नामाशीतितमोऽध्यायः । ६२९ इति सर्वेषु ज्ञेयं गमनस्थानेषु संस्थानम् । (गोत्राणां मध्येषां ? ) विदधीत बुधैः स्थितिं यथायोगम् ॥ ३४ ॥ (विन्यासयोषणक्षिप्तण ? ) दृष्टिहस्तादिविनिवेशैः । अ(थ) स्थानचतुष्कस्य प्रविच्छन्दककीर्तनात् ॥ ३५ ॥ अन्या अपि क्रिया लेख्याः सम्भवन्तीह या नृणाम् । शिष्याणां प्रतिपत्त्यर्थं सूत्राणि त्रीणि पातयेत् ॥ ३६ ॥ ब्रह्मसूत्रम॑भे(गते) सूत्रे ये च पार्श्वे(श्वे)समाश्रये । ऊर्ध्वानि त्रीणि सूत्राणि स्थानकेष्व(भिक्ष्वपि ?) ॥ ३७॥ कुर्वीत तेषु मध्ये यद् ब्रह्मसूत्रं तदुच्यते । भित्तिके पुनरन्यस्य भागस्यापेक्षया मतम् ॥ ३८ ॥ पार्श्वस्ति(स्थं) ब्रह्मसूत्रं स्यात् कार्यतो मध्यगं हि तत् । ये द्वयोः पार्श्वयोः सूत्रे ६++++ हि ते स्मृते ॥ ३९ ॥ प्रदेशावयवस्यात्र निष्पत्त्यै यद्यदीप्सितम् । तत्र सूत्रं विधातव्यं तिर्यगूर्ध्वानुसारतः ॥ ४० ॥ अपेक्षेतानि(?) यावन्ति प्रत्यङ्गव्यक्तिसिद्धये । तावन्त्यवयवव्यक्तिसिद्धयै तिर्यङ् नियोजयेत् । ऊर्ध्वानि त्रीणि सूत्राणि तिर्यङ्गा(ना)नुसारतः ॥ ४१ ॥ स्थानानि वैष्णवमुखान्युदितानि सम्यक् (त्रिंमंगितडिते ?)गमनैरुपेतैः । सूत्रस्य पातनविधिश्च यथावदुक्तो ज्ञाते (न ?) भवेत् तदिह सूत्रभृतां वरिष्ठः ॥ ४२ ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारनाम्नि वास्तुशास्त्रे वैष्णवादिस्थानकलक्षणाध्यायो नामैकोना(मा)शीतितमः ॥

पादटिप्पणी (Footnotes): १ मुद्रित पुस्तके 'सूत्राणामन्येषां' इति स्यात् । २ द. घ । ३ द. ति । ४ द. सुमे । ५ द. श्वे । ६ द. पार्श्वसूत्रे । ७ द. क्षि । ८ द. गं । ९ द. ता । १० द. द्र । ११ द. इतः पूर्वं परमेश्वर इत्यधिकः पाठः । १२ द. णो । १३ द. न ।

६३० समराङ्गणसूत्रधारे अथ पञ्चपुरुषस्त्रीलक्षणं नामैकाशीतितमोऽध्यायः । पञ्चानां हंसमुख्यानां (देहबन्ध्राति खनृणाम् ?) । दण्डिनीप्रमुखानां च स्त्रीणां (तो ?) ब्रूमहे पृथक् ॥ १ ॥ हंसः शशोऽथ रुचको भद्रो माल(व्य) एव च । (पञ्चैते) पुरुषास्तेषु मानं हंसस्य कथ्यते ॥ २ ॥ अष्टाशीत्यङ्गुलो हंसस्यायामः परिकीर्तितः । विज्ञेया वृद्धिरन्येषां चतुर्णां द्व्यङ्गुलक्रमात् ॥ ३ ॥ तस्यै³ङ्गलद्वयं सार्धं (शौटालं⁴ ?) नासिका मुखम् । ग्रीवा च (वक्तश्रयमोद्⁵ ?) भवेदेकादशाङ्गुलम् ॥ ४ ॥ एवमेवोदरं नाभिर्मेद्रयोरन्तरं दश । विंशतिश्चाङ्गुलान्यूरू जङ्घे च त्रीणि जानुनी ॥ ५ ॥ त्रीण्यङ्गुलान्यङ्गुले च केशभूरङ्गलद्वयम् । केशान्तमानं सर्वेषामधिकं⁶ स्यात् स्वमानतः ॥ ६ ॥ विस्तारेण भवेद् वक्षस्तस्यैवाङ्गुलविंशतिः । द्वादशाङ्गुल(विस्तारो⁸ बाहुहंसस्य ?) निर्दिशेत् ॥ ७ ॥ दशाङ्गुलौ⁹ प्रकोष्ठौ च (हँस्ततथे¹⁰ ++++?) । तथा पृथक्¹¹ पृथक् च्छ्रोणिः पीनाङ्गुलि(?) ततो भवेत् ॥ ८ ॥ हंसस्वभावेन¹² पृथग ++ म्भोरनासिकः¹³ (?) । (शोसस्य¹⁴ ?) त्र्यङ्गुलं ++ नासिका वक्त्रमेव¹⁵ च ॥ ९ ॥ ग्रीवापि तत्प्रमाणेव य(व)क्षस्त्वेकादशाङ्गुलम् । तथोदरं तथा नाभिमेद्रयोरन्तरं दश ॥ १० ॥

१ मुद्रित पुस्तके 'देहबन्धादिकं नृणाम्' इति स्यात् । २ मु. पु. 'तद्' इति स्यात् । ३ द. स्या। ४ द. शालाटं नां; मुद्रित पुस्तके ' ललाटं' इति स्यात् । ५ द. वक्त्स्वायमोद्ग्वे० । मुद्रित पुस्तके 'वक्षश्चायामात्' इति च स्यात् । ६ द. में। ७ द. कः । ८ मुद्रित पुस्तके 'विस्तारौ बाहू हंसस्य' इति स्यात् । द. विस्तारे । ९ द. हू । १० द. हस्त्यहस्ततथे तथा । ११ द. पृथवक पृथच्छ्रोतेणिः० । १२ द. ०सः । १३ द. भी । १४ शस० । मुद्रित पुस्तके 'शशस्य' इति स्यात् । १५ द. ञ ।

ऊरू विंशतिमात्रौ च शशस्य परिकीर्तितौ । त्र्यङ्गुले जानुनी ल( ज )ङ्घे मात्राविंशतिमायते ॥ ११ ॥ गुल्फौ च त्र्यङ्गुलायामौ तावन्मात्रं १ शिरो भवेत् । आयामोय( ऽयं ) शशस्यैव( वं ) स्यान्नवत्यङ्गुलोन्मितः ॥ १२ ॥ द्वाविंशत्यङ्गुलं ( वेंक्ष्यां ? ३ ) विस्तारेणास्य कीर्तितम् । बाहुप्रबाहू पाणी च शशकस्यापि हंसवत् ॥ १३ ॥ समयाच्चै स कर्तव्यो( व्य ४ ): स्वभावाच्च कृशोदरः । ( तयोयेवेत् केशोरुजङ्घो द्विद्वान् ? ) विचक्षणैः ॥ १४ ॥ रुचकस्य ( तुं ५ खायामघाम ? ) प्रोक्तः सार्धदशाङ्गुलः । ग्रीवाङ्गुलत्रयं सार्धमायामेनास्य कीर्तिता ॥ १५ ॥ एकादशाङ्गुलो ६ ( व्याँ ७ पूर्वकृस्तस्य ? ) प्रमाणतः । तावन्त्ये ८ वोदरं तस्य नाभिमेढ्रान्तरं दश ॥ १६ ॥ विंशतिश्चाङ्गुलान्यूरू जानुनी चाङ्गुलत्रयम् । विंशत्यङ्गुलमायामं जङ्घयोस्तस्य निर्दिशेत् ९ ॥ १७ ॥ अङ्गुलत्रितयं गुल्फौ कुर्यात् तस्य शिरोऽपि च । द्विनवत्यङ्गुलायामो रुचकः परिकीर्तितः ॥ १८ ॥ इत्यायामोऽस्य विस्तारो वक्षसोऽङ्गुलविंशतिः । भुजौ दशाङ्गुलायामौ प्रकोष्ठौ तद्वदेव च ॥ १९ ॥ एकादशाङ्गुलौ हस्तौ विस्तारेणास्य कीर्तितौ । पीनांसः पीनबाहुश्च सलिं ११ ( ली )लगतिचेष्टितैः १० ॥ २० ॥ बलवान् वृत्तबाहुँ १२: स्याद् रुचको रुचकाकृतिः । भद्रस्य प्राहुरायामं मस्तकस्याङ्गुलत्रयम् ॥ २१ ॥ १ द. त्रौ । २ द. प्रतौ 'वक्षो' तथा मुद्रित पुस्तकेऽपि सैव पाठः स्यात् । ३ द. श्वः । ४ द. व्याः । ५ द. 'मुखायामः' तथा मुद्रित पुस्तकेऽपि सैव पाठः स्यात् । ६ द. 'लो' स्थाने 'ला'। ७ द. न्यां । मुद्रित पुस्तके 'न्याहूर्वक्षस्तस्य' इति स्यात् । ८ द. ंत्ये । ९ द. त्र्यं । १० द. प्रतौ नास्ति । ११ द. ता । १२ द. हू ।

६३२ समराङ्गणसूत्रधारे एकादशाङ्गुला ++ ग्रीवा सार्धाङ्गुलेस्त्रया । वक्षो जठरमप्यस्य सपादैकादशाङ्गुलम् ॥ २२ ॥ नाभिमेढ्रान्तरं चास्य विद्यात् सार्धदशाङ्गुलम् । आयाममूर्वोर्र्जानीयात् सपादाङ्गुलविंशतिम् ॥ २३ ॥ जङ्घे च तावदायामे जानुगुल्फं त्रिमात्रकम् । (चतुर्तनैर्निसंरामो चन्द्रस्यैष ? ) प्रकीर्तितः ॥ २४ ॥ आयाम एष विस्तारो वक्षसस्त्वेकविंशतिः । एकादशाङ्गुली बाहू तस्यै ++++++ ॥ २५ ॥ हंसादिपुंसामिदमेवमुक्तं र्यद्वा यथालक्षणमानमत्र । स्त्रीणां च सम्यग् ( गदिता सुखानाद् ? ) यो वेत्ति मान्यः स भवेन्नृपाणाम् ॥ २६ ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारनाम्नि वास्तुशास्त्रे पञ्चपुरुषस्त्रीलक्षणं नामाध्यायोऽ( य एका )शीतितमः ॥ अथ रसदृष्टिलक्षणं नाम द्व्यशीतितमोऽध्यायः । रसानामर्र्थ्य(थ) वक्ष्यामो दृष्टीनां (वेइ ?) लक्षणम् । तदायत्ता यतश्चित्रे भावव्यक्तिः प्रजायते ॥ १ ॥ शृङ्गारहास्यकरुणा रौद्रप्रेयोभयानकाः । वीर (प्रत्ययाक्षौ ?) च बीभत्सश्चाद्भुतस्तथा ॥ २ ॥ शान्तश्चैकादशेत्युक्ता रसाश्चित्रविशारदैः । निगद्यते क्रमेणैषां सर्वेषामपि लक्षणम् ॥ ३ ॥ १-२ द. ली । ३ द. पूर्वोर्जा । ४ द. तिः । ५ मुद्रित पुस्तके 'चतुर्नवतिरायामो भद्रस्यैष' इति स्यात् । ६ द. र्न । ७ द. रा । ८ द. लो । ९ द. करप । मुद्रित पुस्तके 'अवशिष्टानामाङ्गानां विस्तारसन्निवेशादिकं, मालव्यादिलक्षणं चेह अष्टम् । तदेतत् ६१७ तम पृष्ठे मिश्रितात् 'पृथग्वक्ष' इत्यादिवाक्यजातादवगन्तव्यम् । १० द. यथायथं । ११ द. इतः पूर्वं 'परमेश्वर' इत्यधिकः पाठः । १२ द. व । १३ द. वेह । मुद्रित पुस्तके 'चेह' इति स्यात् । १४ द. षा ।

रसद्दष्टिलक्षणं नाम व्यशीतितमोऽध्यायः । ६३३ सभ्रूकम्प(कटीक्षेपचे ? ) तथा प्रेमगुणान्वितः । यत्रेष्टललिता चेष्टा स शृङ्गारो रसः स्मृतः ॥ ४ ॥ विकासिललितापाङ्गो मृदु चा(?)स्फुरिता(ध)रः । लीलया सहितो यश्च स हास्यो रस उच्यते ॥ ५ ॥ अश्रुक्लिन्नक(पो)लान्तः शोकसंङ्कुचितेक्षणः । चित्तसन्तापसंयुक्तः प्रोच्यते करुणो रसः ॥ ६ ॥ निर्मार्जितललाटान्तः संरक्तोद्वृत्तलोचनः । दन्तदष्टाधरोष्ठो यः स रौद्रो रस उच्यते ॥ ७ ॥ अर्थलाभसुतोत्पत्तिप्रियदर्शनहर्षजैः । सञ्जातपुलकोद्भेदो⁴ रसः प्रेमाँ स उच्यते ॥ ८ ॥ वैरिदर्शनवित्राससम्भ्रमोद्भ्रान्तलोचनः । हृदि संक्षोभयोगाच्च रसो ज्ञेयो भयानकः ॥ ९ ॥ (अष्टावष्टम्भसमेर्था ?)सूत्रसङ्कुचितानतः । धैर्यवीर्यबलोत्पन्ना(न्नः) स वीरस्तु रसः स्मृतः ॥ १० ॥ (ईषंदुप्तसिक्तत्र कस्तच्च ?)स्तिमिततारकः । असम्भाव्यं विलोक्यार्थमद्भुतो जायते रसः ॥ ११ ॥ अधि(वि)कारैः प्रसन्नैश्च भ्रूनेत्रवदनादिभिः । अरागाद् विषयेषु स्याद् यः स शान्तो रसः स्मृतः ॥ १२ ॥ इत्येते चित्रसंयोगे रसाः प्रोक्ताः सलक्षणाः । मानुषाणि पुरस्कृत्य सर्वसत्त्वेषु योजयेत् ॥ १३ ॥ इति रसाः । अथ दृष्टीरभिदध्मौ ललिता हृष्टा विकासिता विकृता । भ्रुकुटी⁹ विभ्रमसंज्ञा संकुचिता (छवितनौप्रीव ?) ॥ १४ ॥ ऊर्ध्वगता योगिन्यथ दीना दृष्टा च (¹२विविष्टह्वला खेवे ?) । (¹³स्याँदङ्किता ?)भिधाना (विविरूयाव ?)जिह्मा च ॥ १५ ॥ १ द. त । २ द. दृ । ३ द. लः । ४ द. दा । ५ द. मी । ६ द. सामर्थ्य । ७ द. नः । ८ द. तो । ९ मुद्रितपुस्तके 'इह वीरादनन्तरयोर्द्वयो रसयोर्लक्षणं लुप्तम् । १० द. टि । ११ न्याय्रीय । १२ द. विह्वला खेवेन् ; मुद्रितपुस्तके 'विह्वला चैव' इति स्यात् । १३ मुद्रितपुस्तके 'स्याच्छङ्किता' इति स्यात् । बा, ८०

६३४ समराङ्गणसूत्रधारे मध्यस्थेति तथाऽन्या स्थिरेति (चौष्टावेवंसुद्दिष्टा १ ? । एता दृशोऽथ लक्षणमेताना(सा)मुच्यते क्रमशः ॥ १६ ॥ विकसित(प्रगल्भो३ससम्भ्रमत्र ? ) कटाक्षविक्षेपा । शृङ्गाररसोद्भूता दृष्टिललितेति विज्ञेया ॥ १७ ॥ प्रियदर्शने प्रसन्नां प्रोद्गतर रोमाञ्चविकसिता(पाँ)ङ्गा । (प्रस्तरसासि ५ ? )जाता हृष्टा दृष्टिः समाख्याता ॥ १८ ॥ विकसितनयनप्रान्ता विक(का)सितापाङ्गनयनगण्डतला । क्रीडाकार्युता(न्या) हास्यरसे (स्याद्) विकासिता दृष्टिः ॥ १९ ॥ विख्याता प्रीतिविकारि (?) र्व्यक्तभया भ्रान्ततारका या च । ज्ञेया (विकृत्यकारैः सारै चं ? ) भयानका दृष्टिः ॥ २० ॥ (९दीप्तोर्धताकातास्रप्रतता ? ) मन्ददर्शना । दृष्टिरूर्ध्वं निविष्टे२(ष्टा) तु भ्रुकुटिः परिकीर्तिते(ता) ॥ २१ ॥ सत्त्वस्था दृढलक्ष्मी ससोष्ठ(सौष्ठ)(व)व्यक्ततारका सौम्या । (विप्रल्यपरजालाता ? ) दृष्टिः स्याद् विभ्रमा नाम ॥ २२ ॥ मन्मथमदेन युक्ता स्पर्शरसोन्मीलिताक्षिपुटयुग्मा । (स्रुतरु १६?) सुखानन्दयुता(सङ्कुचि)ता नाम दृष्टि(राख्याता) ॥ २३ ॥ निर्विकारै(रा) क्वचित् तावन्नासिकाग्रावलोकिनी । योगि(नी) नाम सा दृष्टिसत्त्वे चित्तस्य योजनात् ॥ २४ ॥ अर्धस्रस्तोत्त(र)पुटा किञ्चित् संरुद्धतारका । मन्दसञ्चारिणी सास्त्रा शोके दीनाभिधीयते ॥ २५ ॥ संस्थिते तारके यस्याः स्थिरा विकसिता तथा । सत्त्वमुद्गिरती दृष्टा दृष्टिरुत्साहसम्भवा ॥ २६ ॥ १ मुद्रितपुस्तके 'चाष्टादशैवसुद्दिष्टाः' इति स्यात्; २ द. चै। ३ द. ल्भा। ४ द. या। ५ द. ति। ६ द. ॰डालङ्गा॰। ७ द. क्ष। ८ द. व्यक्त भद्राया भ्रां॰। ९ द. ता। १० द. व। ११ मुद्रित पुस्तके 'दीप्तो र्ध्वतारकाताम्रप्रतता' इति स्यात्। १२ द. ष्ट भ्रुभ्रू। १३ द. तं। १४ द. ख्या। १५ द. ज। १६ मुद्रितपुस्तके 'सुरत' इति स्यात्। १७ द. र्नि। १८ द. ॰सिग्रीवावलोकिनी। १९ द. स।

रसद्दष्टिलक्षणं नाम व्यशीतितमोऽध्यायः । ६३५ म्लानभ्रूपुटपक्ष्मौ¹ या शिथिला म॑न्द²चारिणी । (क्लौम³ ?) प्रविष्टतारा च विह्वला (ताँमला⁴ ?) स्मृता ॥ २७ ॥ किञ्चिच्चला स्थिरा किञ्चिदुत्ताना तिर्यगायता । मूढा(ढा) चकिततारा च शङ्किता दृष्टिरिष्यते ॥ २८ ॥ आनिकुञ्चितपक्ष्मौ⁵ या पुटैराकुञ्चितैस्त(तात)था । (सत्रिजन्त + ?)तारा च कुञ्चिता दृष्टिरुच्यते ॥ २९ ॥ लम्बिता(र्ध)पुरा(टा)⁷ ⁸+ + तिर्यग्रूक्षेक्षणा शनैः । निगूढा गूढतारा च जिह्मा दृष्टिरुदाहृता ॥ ३० ॥ ऋजुतारा राज(ऋजु)पुटा प्रसन्ना रागवर्जिता । त्यक्तादरा च विषये मध्यस्था दृष्टिरुच्यते ॥ ३१ ॥ समतारा समपुटा समभ्रूविकारिणी । (उपगारा ?)विहीना च स्थिरा दृष्टिः प्रकीर्तिता⁹ ॥ ३२ ॥ हस्तेन सूचयन्नर्थं दृष्ट्या च प्रतिपादयन् । सजीव इति दृश्येत सर्वाभिनयदर्शनात् ॥ ३३ ॥¹⁰ आङ्गिके¹¹ चैव चित्रे + + + साधनमुच्यते । (भवेदन्त्रादैत¹² ?)स्तस्मादनयोश्चित्रमाश्रितम् ॥ ३४ ॥ दृष्टिः ॥ प्रोक्तं रसानामिदमत्र लक्ष्म दृशां च सांक्षिप्ततया तदेत्ये¹³(त्) । (¹⁴विज्ञेयचित्रालिखनान्तराणां ?) न संशयं याति मनैः¹⁶ कदाचित् ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारनाम्नि वास्तुशास्त्रे रसद्दष्टिलक्षणाध्यायो नामैका(मद्य)शीतितमः ॥ १ द. क्षा । २ द. ॰ला या मन्द॰ । ३ द. क्लम । ४ द. तामसा; मुद्रितपुस्तके ‘नाम सा’ इति स्यात् । ५ द. पद्माग्रा । ६ द. ॰तैस्तथा । ७ द. पुरा । ८ द. यू । ९ द. ताः । १० द. इतः पूर्वं ‘ऊर्ण नाभस्ताभ्रचूल इत्येषा चभुरन्विता । हस्तानां विंशतिस्तेषां लक्षणं कर्म चोच्यते ॥ प्रसारिताग्राः सहिता यस्याङ्गुल्यो भवन्ति हि । कुञ्चितश्च तथाइङ्गुष्ठः स पताक इति स्मृतः ॥ उत्क्षिप्तेन शिरोयाल्याणि- नामेरूसा पुनः । न तेन वामतः किंचिद्भ्रुकुटी कुटलभ्रुवा ॥ स्तोक विस्फारिताक्षेण प्रहारमभिनिर्देशेत् । प्रतानं तथोद्भूतो नारसोग्रगजे ॥’ इत्यधिकः पाठः । ११ द. क । १२ द. दृ । १३ द. ते । १४ मुद्रित पुस्तके ‘विज्ञाय चित्रं लिखतां नराणां’ इति स्यात् । १५ द. ॰खिलं॰ । १६ द. न । १७ द. प्रतौ नास्ति ।

६३६ समराङ्गणसूत्रधारे अथ पताकादिचतुष्षष्टिहस्तलक्षणं नाम त्र्यशीतितमोऽध्यायः । चतुःषष्टिरिहेदानीं$^१$ हस्तानामभिधीयते । लक्षणं विनि (योगश्च ) योगायोगविभागशः ॥ १ ॥ पताकस्त्रिपताकश्च तृतीयः कर्तरीमुखः । अर्धचन्द्रस्तथारालः शुकतुण्डस्तथापरः ॥ २ ॥ मुष्टिश्च शिखरश्चैव कपित्थः खटकामुखः । सूच्यास्य (स्यः) प(द्म )कोशाहि( शि )रसौ मृगशीर्षकः ॥ ३ ॥ $^२$काङ्गूलपद्मकोलश्च(? ) चतुरो भ्रमरस्तथा । हंसोस्यो हंसपक्षश्च सन्दंशो$^३$मुकुला( वैदि ? ) ॥ ४ ॥ ऊर्णनाभस्ताम्रचूडं ( ड ) इत्येषा चतुरन्विता । हस्तानां विंशतिस्तेषां लक्षणं कर्म चोच्यते ॥ ५ ॥ प्रसारिताग्राः सहिता यस्याङ्गुल्यो भवन्ति हि । कुञ्चितश्च तथाङ्गुष्ठं स पताक इति स्मृतः ॥ ६ ॥ उत्क्षेप्रेन ( शिरो या + त्पाणिनां मेरसान ? ) पुनः । नतेन वामतः किञ्चिद् भ्रुकुटीकुटिले$^६$भ्रु चें ॥ ७ ॥ स्तोकविस्फारिताक्षेण प्रहारमभिनिर्दिशेत् । प्रतापनं तथोद्भूतो(नरेसोप्रतेन च ? ) ॥ ८ ॥ तथैवाविकृतास्येन भौलस्थः किञ्चिद् विचलितः करः (? ) । पताके$^१२$स्फोरिताक्षेण भ्रुकुटीकुञ्चितभ्रुवा ॥ ९ ॥ कार्योऽहमिति गर्वः$^१३$ स्याच्चित्रशास्त्रविशारदैः । अर्थेषु वक्ष्यमाणेषु संयुक्तं चैनमाचरेत् ॥ १० ॥ द्वितीयहस्तयुक्तो यः स हस्तः संयुक्तः स्मृतः । (तत्राग्निसैंपणाचामः पुरतो क्षिणतः पुनः ?) ॥ ११ ॥

१ द. नी । २ द. काङ्गू°; परन्तु मुद्रितपुस्तके 'काङ्गुलकालपद्मश्चे'ति लक्षण दृष्टपाठ्यानुरोधात् पथ्यम् । ३ द. स । ४ द. शं । ५ मुद्रितपुस्तके 'वपि' इति स्यात् । ६ द. ल । ७ द. ष्ट । ८ द. ट । ९ द. वा । १० द. नारसोग्रतेन च । ११ द. लाभस्थः । १२ द. कः । १३ द. र्वै । १४ द. व । १५ द. रु ।

पताकादिचतुष्षष्टिहस्तलक्षणं नाम त्र्यशीतितमोऽध्यायः । ६३७ ऊर्ध्वं प्रसर्प्य कर्तव्यः प्रचलद्विरला(ङ्गुलिः) । विदध्यादित्थमेवोक्तो(क्तं) वर्षधारानिरूप(णम्) ॥ १२ ॥ (कित्त्वधोऽमियतं तौ तावमच्छन्तौ च ?) दर्शयेत् । पुष्पवृष्टिप्रपंतने प्रचलद्विरलाङ्गुलिः ॥ १३ ॥ कार्यं हस्तद्वयं वक्त्रं त्रयोऽप्यत्राधिकारिणैः (?) । (कैतवै ?) ++ चोत्तानं विधाय स्वस्तिकं बुधः ॥ १४ ॥ कुर्वाणो विच्युतिं तस्य पल्वं संप्रदर्शयेत् । पुष्पोपहारं (सर्ष्पाणि ?) ये चार्था भूतसस्थिता(ः) ॥ १५ ॥ तानुन्नमितवामभ्रूः किञ्चिदुद्वाह्यजि(ञ्छि )रः । तादृशं हस्तयुग्मं तुं कुर्यादविकृताननः ॥ १६ ॥ अधोमुखं (च) तेनैव कर्तव्याप्र(घं)टना मिथः । संवृतं वा (थ)विश्लिष्टं तारः ++++++ ॥ १७ ॥ दर्शनीयं च वदनमस्मिन्नविकृतं सदा । यो(पा)ल्यं छत्रेन(न्न च) कर्तव्यं (शैल्कशे परस्परा ?) ॥ १८ ॥ किञ्चिद्विनतमूर्धा चं विधायाधोमुखौ तलौ । निबिडं निबिडेमै(नै)व निर्विकारमुखाम्बुजो(जः) ॥ १९ ॥ उरसोऽग्रे तथोर्ध्वेने परावृत्ते च हस्तयोः । युगलेन मनसा(श्)शक्तिं प्रयत्नने प्रदर्शयेत् ॥ २० ॥ गोप्यं वामेन गुप्तेन किञ्चिद्विनतमस्तकः । किञ्चिदाकुञ्चितां वामां ध्रुवं कृत्वा प्रदर्शयेत् ॥ २१ ॥ पार्श्वस्थेन पताकेन (पाण्यङ्गद्वितयेन तु । अँधिकस्थेन पताकेन ?) पाण्यब्जद्वितयेन तु ॥ २२ ॥ १ द. भौ । २ द. ॰धोनियतं । ३ द. य । ४ द. व । ५ द. कैनेव । ६ द. ष्पा । ७ द. र्या । ८ द. त । ९ द. तत् । १० द. क । ११ द. ष्य । १२ द. ञ्न कं । १३ द. शल्के । मुद्रितपुस्तके ‘संसक्तेन परस्परम्’ इति स्यात् । १४ द. श्र । १५ द जाः । १६ द. प । १७ द. ‘अधिक...... द्विनयेन तु’ नास्ति ।

६३८ समराङ्गणसूत्रधारे अधिकारीमुखे(?)^१ वायोः कुर्यादभिन(न्द?)^२यं ततः। नतोत्त + शिरास्तेन (^३द्विहित भ्रुकुटिमानके?)^४ ॥ २३ ॥ वेलामुर्वी^५ च मतिमान् पाणियुग्मेन दर्शयेत् । पुरःस्थितेन वामेन दक्षिणेन तु पाणिना ॥ २४ ॥ (^६तसृष्टे ?) सर्पता स्तोकमुद्वाहितशिरा नराः(रः) । वेगं प्रदर्शयेन्नित्यमविकारि दधन्मुखम् ॥ २५ ॥ (^७ईत्युश्वेनुश्च ?) चलता हस्तयोर्द्वितयेन तु । मूर्ध्ना तदनुगेनैव तथैव विकृताननः ॥ २६ ॥ क्षोभस्या(भि)नयं कुर्याद्धस्ताभिनयकोविदः । (उधंस्तुधो मुखेनावः यतैन्परार्थतापि च ?)^११ ॥ २७ ॥ पताकेनाभिनेतव्यो^१२ विधाय भ्रुकुटिं मैनाक्^१३। पार्श्वव्यवस्थितेनोर्ध्वं चलदङ्गुलिना^१४ मुहुः ॥ २८ ॥ उत्साहनं विधातव्य(मुंत्तप्य?)(च)^१५ शिरोधराम् । तिर्यग्विस्फार्यमाणेण^१६ प्रभूतंमभिनिर्दिशेत्^१७ ॥ २९ ॥ महतोऽभिनयः कार्यः^१८ पार्श्वयोरूर्ध्वसर्पिणा^१९। भ्रान्तेनोत्तानिते^२०(द्यौनिकृतास्येन ^२१सिंहाजनम्?)^२२ ॥ ३० ॥ रूपयेदुच्चमुचेन^२३ पताकेनैव पाणिना । इतस्ततः प्रचलता^२४ दर्शयेत् पुष्कराहतिम् ॥ ३१ ॥ (सत्ताक्षेपेण वक्त्रेण चलयै^२५ + मुखेन च ?) । स्थितेन पार्श्वयोस्तिर्यग् रिच्यमानेन दर्शयेत् ॥ ३२ ॥ १ मुद्रितपुस्तके 'अविकारिमुखो' इति स्यात् । २ द. व्रतः । ३ द. वि । ४ द. ता । ५ द. वेलामूर्वी; परन्तु मुद्रितपुस्तके 'वेलामूर्मिमिति पाठ्यं भाति' नाट्यशास्त्रे पताकहस्तकर्मनिरूपणप्रसङ्गे 'वायूर्भिवेमवेलाक्षोभे'त्यादिदर्शनाद् । ६ तत्पृष्टे स° । ७ द. इतुश्चेतुश्च । ८ द. °य कुर्या को । ९ द. थ । १० द. तत् । ११ द. र्पि । १२ द. °नेव्यो । १३ द. मा । १४ द. ला । १५ द. °व्यंमुत्तमप्यशिरो वरां; मुद्रितपुस्तके 'मुन्नम्य' इति स्यात् । १६ द. °त्रिस्फा° । १७ द. प्रभूत इति पाठः प्रतौ नास्ति । १८ द. कार्ययो । १९ द. र्पणां । २० द. क्तं । २१ मुद्रितपुस्तके 'नाविकृतास्येन महाजनम्' । २२ द. म । २३ द. रूपकये° । २४ द. प्रमृता । २५ द. वै ।

पताकादिचतुष्षष्ठिहस्तलक्षणं नाम त्र्यशीतितमोऽध्यायः । ६३९ पक्षोत्क्षेपक्रियां नित्यं वक्त्रेण विकृतेन च । उत्तानितेन वामेन ^१विधुतेने^२तरेण तु ॥ ३३ ॥ पुरःप्रसर्पिणाधौतं ^३हस्तानुगतदृष्टिना । निर्घृष्टतलहस्तेन भ्रुकुट्या मृदितं पुनः ॥ ३४ ॥ प्रघृष्टमेकरूपेण द्वितीयेन ^४प्रसर्पता । (तेन ?) स्योपरि हस्तेन निविष्टेन विधीयते ॥ ३५ ॥ (अन्योन्य) घर्षणात्ये^६ (त् पि)^८ष्ठं भ्रुकुट्या च (प्र) दर्शयेत् । पार्श्वस्थितेन शैलेन्द्रं ^९दूरविस्फारितेन च ॥ ३६ ॥ प्रदर्शयेत् समुत्क्षिप्य (मोमां^१० ?) भ्रूलतिकां शनैः । शैलधारणमन्योन्यश^११(स)क्तेनाभिमुखेन च ॥ ३७ ॥ पार्श्वयोः सम्प्रवेश्याधः^१२ कृक(त)^१३ भ्रुकुटिना ततः । कार्यमुत्क्षिप्यमानेन शैलप्रोत्पाटनं^१४ तथा ॥ ३८ ॥ शिरःप्रदेशसंस्थेन दूरमुत्तानितेन च । समुन्नतभ्रुवा कार्या पर्वतोद्धरणक्रिया^१५ ॥ ३९ ॥ इति पताकहस्तः ॥ पताके तु यदा वक्रानामिका त्वङ्गुलिर्भवेत् । त्रिपताकः स विज्ञेयैः^१६ कर्म चास्याभिधीयते ॥ ४० ॥ (अयं + + अवि ?) चलनमध्यौ^१७कनिष्ठिकः । अंत्रोहेन^१८ विधातव्यो नंतु^१९(त) मूर्ध्ना तथा मनाक् ॥ ४१ ॥ उन्नामेन समुत्क्षिप्तपुमा^२० (रो) भागेन चामुना । नमता शिरसा कुर्यात् तथा च (व) तरणक्रियाम् ॥ ४२ ॥ पार्श्वतः स्र्पता^२१ कार्यममुनैव विसर्जनम् । पराङ्मुखैखाना^२२(रयोग्न ?) भ्रुकुटिं विरचय्य वा ॥ ४३ ॥ १ द. °क्षोक्षिं° । २ द. नि । ३ द. °ते° । ४ द. र्घृ । ५ द. पृ । ६ द. यै । ७ द. र्ध्वप्रस° । ८ द. त्पि । ९ द. °न्द्र । १० द. मामां; मुद्रितपुस्तके मनाग ' इति स्यात् । ११ द. न्या° । १२ द. स्या° । १३ द. प्रतौ नास्ति । १४ द. °लेंद्रोत्पा° । १५ द. पर° । १६ द. यं । १७ द. ध्य । १८ द. अत्रा° । १९ द. तनु । २० द उत्तानेन समुत्क्षिप्यपुमां । २१ द. पर्व । २२ द, °खो नारयोग्ने भ्र° ।

वारणं पार्श्वसंस्थेन प्रवेशोऽधो नतेन च । प्रवेशं कुर्वताकारो ( ^२वेकुब्जमविकारितैः ? ) ॥ ४४ ॥ उत्क्षिप्तारुलियुग्मेन तथोत्तानेन चामुना । ^४उन्नामनं विधातव्यमविकारिमुखेन च ॥ ४५ ॥ पार्श्वतो ^५नमता ( ^६कार्या प्राणेना ? ) नतमस्तकैः । निदर्शनं तथोद्वृत्तेनोर्ध्वाङ्गुलिशिखेन रैः( च ) ॥ ४६ ॥ प्रसर्पितमुखस्याग्रे ^९वित्रिसम्बन्धनं पुनः(?) । उत्तानेना( ^१०सुमाङ्गुल्या ^११वंहित्वा ? )नामिकाख्यया ॥ ४७ ॥ मङ्क( ग )ल्यानां समालम्भः पदार्थानां विधीयते । पराङ्मुखेन शिरसः प्रदेशे सर्पता तथा ॥ ४८ ॥ प्रवेश( दर्श )येच्छिरः सन्निवेशमेतेन पाणिना । एतानि दर्शनीयानि सर्वाण्यविकृताननैः ॥ ४९ ॥ हस्तद्वयेनोभयतः केशानासन्नवर्तिना । उष्णीषमुकुटादीनि प्राप्नोतीति निरूपयेत् ॥ ५० ॥ कर्तव्यः ( सोत्रेनाशास्यं विधानेन समीपरा ? ) । पाणिः कृतभ्रुकुटिना ( तैत्रोद्धस्तो ? )ङ्गुलिद्वयः ॥ ५१ ॥ अधोमुखं प्रस्थिताभ्या( मङ्गुलीभ्यां )प्रदर्शयेत् । चलाभ्यां मुँकुलाभ्यां च हस्तस्यास्यैव ( षद्यदान् ? ) ॥ ५२ ॥ दर्शयेत् पाणियुग्मेन कदाचित् पक्षिणो लघून् । पवनप्रभृतींश्चैव पदार्थानपरानपि ॥ ५३ ॥

१ मुद्रितपुस्तके 'धारणम्' इति मुद्रितमुनिपाठो दृश्यते । २ द. व। ३ द. ता। ४ द. उन्नामानं विधातव्यां । ५ द. नामताः कार्या प्राणेनौ न ं । ६ मुद्रितपुस्तके 'कार्यः प्रणामो' इति स्यात् । ७ द. र । ८ द. 'निदर्शनं विविधवचनं च' इति त्रिपताकहस्तककर्मप्रदर्शनप्रकरणे मुनिः । ९ द. मु । १० द. गृ । ११ द. ति तन्नि । १२ मुद्रितपुस्तके 'श्रोत्रनासास्र्यपिधाने तु समीपगः ।' इति स्यात् । १३ द. तत्रोद्धस्ता; मुद्रितपुस्तके 'तथोध्र्वस्था' इति च स्यात् । १४ द. अङ्गुलि । १५ द. 'षट्पदान्' अपि च मुद्रिते पुस्तकेऽपि 'षट्पदान्' इति स्यात् ।

पताकादिचतुष्षष्टिहस्तलक्षणं नाम त्र्यशीतितमोऽध्यायः । ६४१ चलिताङ्गुलिना हस्तद्वयेना¹(द्यो नति + स्या ?)। अधोमुखेन वा श्रो(स्रो)तो दर्शयेत् सर्पता पुरः ॥ ५४ ॥ ऊर्ध्वावस्थितिना गङ्गास्रोतैः³ सूत्रनिभेन च । अधो ⁴विनि(न)मता पाणिद्वितयेन प्रदर्शना(ये)त् ॥ ५५ ॥ पुरः प्रसर्पतैकेन चलता विकृतानमः(नः)। हस्तेन सर्पाभिनयं विदधीत विचक्षणः ॥ ५६ ॥ अङ्गुलिद्वितयेनाधोमुखेनाश्रुप्रमार्जनम् । कुर्यात् क⁵नीनिकादेशसर्पिणा विनताननः ॥ ५७ ॥ अवा(ध)श्चार्थं च सर्पन्त्या भालदेशे त्वनामया । तिलकं रचयेदेका( ⁶सुन्दरस्य भ्रलतां शये ?) ॥ ५८ ॥ तया (चैवा)⁷नामिकाया कार्या (स्याद् ) रोचनाक्रिया । आलभ्य रोचनां मूर्ध्नि त⁹थैव च विविक्षिपेत (?) ॥ ५९ ॥ तयैव च विधातव्यमल (¹¹कैनो ?) प्रदर्शनम् । उत्तानितेन हासश्च त्रिपताकेन पाणिना ॥ ६० ॥ (¹²वँदनेस्याग्रह ?)स्तिर्यगङ्गुलिद्वयचालनात् । त्रिपताकाङ्गुलीभ्यां तु चलिताभ्यामुरोगतः ॥ ६१ ॥ शिखण्डिशारिकाकार(क)कोकिलादीन् प्रदर्शयेत् । हस्तस्यानुगतां दृष्टिं (¹³त्रैलोक्ये ?) ++ कारयेत् ॥ ६२ ॥ इति ¹⁴त्रिपताकः ॥ त्रिपताके यदा हस्ते भवेद् पृष्टावलोकिनी । तर्जनी मध्यमायाश्च तदासौ कर्तरीमुखः ॥ ६३ ॥ १ द. ˚ना धोनति स्युः । २ मु. पु. ‘धो नतेन च’ इति स्यात् । ३ द. स्तुतानिं । ४ द. विनिनता । ५ द. ˚निनी˚। ६ द. मुदयस्य; मुद्रितपुस्तके ‘सुन्नम्य भ्रूलतां शनैः’ इति स्यात् । ७ द. अना˚ । ८ द. ˚नालम्भनान् क्रिया । ९ द. ना । १० द. यै । ११ मुद्रितपुस्तके द. प्रतौ च ‘कानां’ । १२ मुद्रितपुस्तके ‘वदनस्याग्रत’ इति स्यात् । द. वदनं । १३ द. के । १४ द. प्रतौ नास्ति । ना. ८१

नमता संयुतेनेतरस्ततः सञ्चरणं पदैः$^३$ । ( तेतस्य स्तं$^२$ढूलंनंत्वं हि युगस्य तदमातया ? ) ॥ ६४ ॥ ( अधो )मुखेन कर्तव्य( मेतैचैव$^३$ ? ) रङ्गणम् । ललाटवर्तिनौ श्रृङ्गं संप्र( यु )तेनोन्नतध्रुवा ॥ ६५ ॥ प्रदर्शयेदुल्लिखता लेख्यमभ्युन्नतध्रुवा । अधोमुखेन चैकेन तथाधो नमता मनाक् ॥ ६६ ॥ दर्शयेत् पतनं वाधो गच्छता मरणं तथा । नमतेतस्ततः शक्रविक्षेपेण(?) विवर्जितम् ॥ ६७ ॥ पाणिना व्रजता( $^५$मेरता ? ) कुञ्चितश्चूर्णमच्छिद्रः । न्यस्तं प्रदर्शयेत् (कार्याहकसंयम्यमाचैस्तं कुर्यान्निर्घाटनं तथा ॥६८॥ पीनं बालद्रुमीः$^८$ कञ्चुंकरानुगां$^९$ ? ) । इति कर्तरीमुखः ॥ यस्याङ्गुल्यैस्तु$^{११}$ विनताः सहानुष्ठे( न ) चापवत्$^{१२}$ ॥ ६९ ॥ सो$^{१३}$ऽर्धचन्द्र इति प्रोक्तः करः कर्मा $^१$य(स्य) कथ्यते । तेनोन्नतश्रै$^{१५}$रेकेन शशिलेखां प्रदर्शयेत् ॥ ७० ॥ ( $१६$मध्यस्यौ यस्य ? )मायस्तं कुर्यान्निर्घाटनं तथा । पीनं बालद्रुमाः ($^{१७}$कें)म्बु कलशा वलयानि च ॥ ७१ ॥ प्रदर्शनीयान्येतेन संयुतेनेति चापरे । रशनाकुण्डलादीनां तलपत्रस्य चामुना ॥ ७२ ॥ कटीजघनेयोश्चाभिनयस्तद्देशवर्तिना । अस्याप्यनुगता दृष्टिः कार्या( र्या ) सर्वत्र नर्तकैः$^{१८}$ ॥ ७३ ॥ इत्यर्धचन्द्रः ॥ १ द. यि । २ द्वंज । ३ मुद्रितपुस्तके 'मनयैव च' इति स्यात् । ४ द. ता । ५ द. भ । मुद्रितपुस्तके 'धस्तात्' इति स्यात् । ६ द. व । ७ द. र्द्धा । ८ द. माः । ९ द. ˚ञ्चुकर्वत्रक˚ । १० द. गाः । ११ द. ˚ल्यं स्व˚ । १२ द. वोपठन् । १३ द. सा । १४ द. प्रतौ नास्ति । १५ द. अ । १६ मुद्रितपुस्तके 'मध्यमौपम्य' इति स्यात् । १७ द. कंचु । १८ द. नैः ।

आद्या धनुर्रनता कार्या कुञ्चितोऽङ्गुष्ठकस्तथा । शेषा भिन्नोर्ध्ववलिता अरालेऽङ्गुलयः स्मृताः ॥ ७४ ॥ (अस्स्रुतेनाग्रतोतेन ? ) किञ्चिदभ्युत्थितेन च । सत्त्वशौण्डीर्यगाम्भीर्यधृतिकान्तीः प्रदर्शयेत् ॥ ७५ ॥ दिव्याः (पापार्थ ? ) ये चान्ये तानप्यविकृताननः । दर्शयेदुन्नतभ्रूश्च पाणिनानेन नर्तकः ॥ ७६ ॥ आशीर्वादं (तथा कानां ? ) स्त्रीकेशग्रहणं च यत् । निर्वर्णनं च सर्वाङ्गमाल(त्म )नो यद् विधीयते ॥ ७७ ॥ उत्कर्षणं च तत् सर्वं कार्यमभ्युन्नतभ्रुवा । दर्शयेद्धस्तयुग्मेन प्रदक्षिणांगतेन च ॥ ७८ ॥ विवाहं संप्रयोगं च कौतुकानि बहूनि च । अङ्गुल्यग्रसमायोगरचितस्वस्तिकेिन च ॥ ७९ ॥ परिमण्डलयातेन प्रादक्षिण्यं प्रदर्शयेत् । परिमण्डलसंस्थानं तथानेन महाजल(न)म् ॥ ८० ॥ द्रव्यं महीतले यच्च रचितं तत् प्रदर्शयेत् । दानं वारणमाह्वानमनेक ( वर्त्तनं तथा ) ॥ ८१ ॥ दर्शयेच्चलता तेन हस्तेनासंयुतेन च । स्वेदापनयनं कार्यं गत्वा(न्धा )घ्राणं तथासुना ॥ ८२ ॥ तत्प्रदेशे प्र(वृत्तेन ) पाणिना नृत्तकोविदैः । योषितां विषये चैष (पाणिना ? ) प्रायेण युज्यते ॥ ८३ ॥ कर्माण्येतानि सर्वाणि त्रिपताकः स(कव )दाचरेत् । नाहमित्यभिनेतव्य( मँस्यादश ?) स्थितेन च ॥ ८४ ॥ १ द. वेच । २ मुद्रितपुस्तके ‘आस्रुतेनाग्रतोऽनेन’ इति स्यात् । ३ द. वृत्ति । ४ द. वा । ५ द. पादार्था; मुद्रितपुस्तके ‘पदार्था’ इति स्यात् । ६ मुद्रितपुस्तके ‘तथैकेन’ इति स्यात् । ७ द. णा । ८ द. ल । ९ ‘खेदापनय’ इति मुद्रितमुनिपाठो दृश्यते । १० द. चरता । ११ द. वृ । १२ मुद्रितपुस्तके ‘पाणिः’ इति स्यात् । १३ द. तेन । १४ मुद्रितपुस्तके ‘मास्यदेश’ इति स्यात् ।