भारतकोश
संग्रह पर लौटें

साम्ब पुराण (श्री एस. एन. खण्डेलवाल हिन्दी व्याख्या सहित)

Samba Purana Hindi

महर्षि वेदव्यास (व्याख्याकार: श्री एस. एन. खण्डेलवाल) द्वारा

स्रोत: Sri Samba Purana with Hindi Commentary by Sri S. N. Khandelwal (उद्गम)

DevanagariHindipublished424 पृष्ठ

२६४ | श्रीसाम्बपुराणम्

फेनबुद्बुदयुक्तेन नीरेण शुचिना सदा।
अङ्गुष्ठेनैव वामेन ऐन्द्रया सौम्यां व्यवस्थितः॥८॥

इति श्रीसाम्बपुराणे शौचादिविधानो नामैकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः


पुनः सूर्य-धर्म तथा हृदय का तीन बार आचमन करके जलपान करे। मस्तक से लेकर मुख-पर्यन्त मार्जना करके शिखा के अग्रभाग तथा आकाश का स्पर्श करे। फेनयुक्त जल द्वारा सर्वदा पवित्र रहे। वाम अंगुष्ठ द्वारा ऐन्द्री (पूर्व) तथा सौम्य (उत्तर) दिशा में अवस्थान करे (?)॥७-८॥

श्री साम्बपुराणान्तर्गत शौचादि-विधान नामक उनचासवाँ अध्याय समाप्त

पञ्चाशत्तमोऽध्यायः

(पूजाविधानम्)

नारद उवाच

अतः परं प्रवक्ष्यामि पूजापिण्डप्रणोदिताम्।
मन्त्रमुद्रादियोगेन वाञ्छितार्थफलप्रदाम् ॥१॥
मूलमन्त्रोद्द्भवान् बीजान्विन्यस्याङ्गुष्ठतः क्रमात्।
अङ्गेषु चाङ्गमन्त्रैस्तु संयोगश्चात्ममुद्रया ॥२॥

नारद कहते हैं—तदनन्तर मन्त्र तथा मुद्रा आदि द्वारा समस्त वांछित फलप्रद पूजा तथा देहादि शुद्धि की बात कहूँगा। मूल मन्त्रों से उद्भूत बीजों का अंगुष्ठ प्रभृति से क्रमशः विन्यास करे। न्यास में अंगमन्त्रों के द्वारा समस्त अंगों में आत्ममुद्रा के साथ संयोग करना चाहिये॥१-२॥

ॐ विश्वात्मने नमः रथस्य। ॐ हरिभ्यो नमः अश्वानाम्। ॐ सर्पाय नमः वासुकेः। ॐ त्रिनाभये नमः चक्रस्य। ॐ अरुणाय नमः अरुणस्य। ॐ ऋत्विग्विधात्रे नमः पद्मस्य। ॐ आदित्याय हेममिहिरागच्छागच्छस्ववर्गेहस्व ठः ठः स वाहनमन्त्रः। उषषोल्काय ठः ठः मूलमन्त्रः। ॐ व्योमव्यापिने सर्वलोकाधिपतये तिष्ठ ठः ठः सवाहनमन्त्रः। ॐ अर्काय ठः ठः हृदयम्। ॐ प्रदीप्ताय ठः ठः शिरः। विपिटये ठः ठः शिखाम्। ॐ जगच्चक्षुषे ठः ठः नेत्रम्। ॐ प्रभाकराय ठः ठः कवचम्। ॐ महातेजसे हुं फट् अस्त्रम्। ॐ गणाधिपतये सहस्रकिरणाय संरोधात्मने ठः ठः संरोधनमन्त्रः। ॐ आकाशविकासिने जगच्चक्षुषे सन्निध्यं कुरु कुरु ठः ठः सन्निधानमन्त्रः। ॐ हूँ रिटिचिरिंटये दीप्तांशवे नमः पाद्यमन्त्रः। ॐ गभस्तिने केलि किलिकालिकालिसर्वार्थसाधनं ककिककि हं नमः अर्घ्यमन्त्रः। सवित्रे वरुणाय नमः स्नानमन्त्रः। ॐ षषनेत्राय सहस्रस्ततनवे नमः वस्त्रमन्त्रः। ॐ पिङ्गलाय अच्छच्छले नमः गन्धम्। ॐ अहि अहि लिहि लिहि हियमालाधर तेजोधिपतये नमः पुष्पमन्त्रः। ॐ ज्वलितार्काय नमः धूपमन्त्रः। ॐ मिहिराय चित्ररथरिणे नमः। ॐ अङ्गेभ्यो नमः। ॐ महाश्वेतायै नमः। दण्डपाणये नमः। ॐ अरुणादेव्यै नमः। ॐ पिङ्गलायै नमः। ॐ अरुणादिभ्यो हुं नमः। ॐ हरिकेशादिरश्मिपतिभ्यो नमः। ॐ पुंजिकस्थल्याद्यप्सरोभ्यो नमः। ॐ दीप्ताननादिकिरणेभ्यो नमः। ॐ क्षुपादिभूतमातृभ्यो नमः। ॐ ग्रहेभ्यो हुं नमः। ॐ दिग्देवेभ्यो नमः। ॐ तेजोऽधिपतये नमः। दीपमन्त्रः—अर्काय गृहाणामृते नमः।

२६६ श्रीसाम्बपुराणम्

नैवेद्यमन्त्रः—ॐ जलकुन्दलाय दिव्यातोग्धभिप्रियाय नमः। अतोऽर्घ्यमन्त्रः—ॐ सुषोल्काय ठः ठः। ॐ अंशुमते देवाय गोपतये ठः ठः—जपन्यासमन्त्रः।

ॐ नमस्ते दिव्यरूपाय सर्वभूतात्मने नमः।
सर्वतेजोधिपतये भानवे लोकचक्षुषे॥
नमः स्तोत्रविधानेन तेजःपिण्डपदेदिमे।
अग्निक्रिया प्रकुर्वीत सद्यः सर्वार्थसाधिनीम्॥

ॐ संहर संहर विरोचन ठः ठः—संहारमन्त्रः। ॐ शान्तात्मने सर्वलोकप्रियाय ठः ठः शुद्धिमन्त्रः। खखोल्काय विद्महे सहस्रकिरणाय धीमहि, तन्नो रविः प्रचोदयात् ठः ठः—नमस्कारमन्त्रः। अर्कहृदयेन दानम्। गच्छ गच्छ स्ववर्गेण द्वादशादित्य विग्रहः। ॐ हिलिहिलि गच्छ देव यथागतं स्वाहा विसर्जनमन्त्रः। ॐ चण्डपिङ्गलाय ठः ठः। विहारमन्त्रः।

पदपिण्डविधानेन पूजा निगदिता परा।
भुक्तिमुक्तिप्रदा पुण्या बलारोग्यप्रदा सदा॥

द्वितीयपिण्डपूजाविधानम्—
पदेन पदपिण्डेन उक्तः पूजाविधिर्मया।
संक्षेपेण परं देवं कथ्यमानं निबोध मे॥

ॐ विश्वात्मने नमः। ॐ रथाङ्गेभ्यो नमः। ॐ खखोल्काय नमः—मूलमन्त्रमिदम्। ॐ अर्काय ठः ठः—हृदयम्। ॐ दीप्ताय ठः ठः—शिरः। ॐ चिपिटये ठः ठः—शीर्षम्। जगच्चक्षुषे ठः ठः—नेत्रम्। ॐ प्रभाकराय हुं ठः ठः—कवचम्। ॐ महातेजसे हुं फट्—अस्त्रम्। ॐ देवाङ्गेभ्यो नमः। ॐ महाश्वेतादिभ्यो नमः। ॐ अरुणादिभ्यो हुं नमः। ॐ हरिकेशादिभ्यो नमः। ॐ पुञ्जिकस्थल्यादिभ्यो नमः। ॐ गणाधिपेभ्यो नमः। ॐ छायादिभ्यो नमः। ॐ ग्रहेभ्यो हुं नमः। ॐ दिग्देवेभ्यो नमः।

हृदयेनैव कर्तव्यं सर्वमावाहनादिकम्।
ये वासान्ये तु ये तेषां मन्त्रेणैव विधीयते॥

इति श्रीसाम्बपुराणे पूजाविधानं नाम पञ्चाशत्तमोऽध्यायः


ॐ विश्वात्मने नमः, ॐ हरिभ्यो नमः, ॐ सर्पाय नमः, ॐ त्रिनाभये नमः, ॐ अरुणाय नमः, ॐ ऋत्विग्विधात्रे नमः—इन मन्त्रों से यथाक्रमेण रथ, अश्व, सर्प (वासुकि), चक्र, अरुण तथा पद्म का पूजन करना चाहिये। तदनन्तर सूर्य का आवाहन इस मन्त्र से करे—

पञ्चाशतमोऽध्यायः २६७

ॐ आदित्याय हेममिहिरागच्छागच्छ स्ववर्गे ह्रस्व स्वाहा।

सूर्यदेव का मूल मन्त्र इस प्रकार है—ॐ उषषोल्काय स्वाहा। सूर्यदेव का स्थापना मन्त्र यह है—ॐ व्योमव्यापिने सर्वलोकाधिपतये तिष्ठ स्वाहा।

तदनन्तर अङ्गादिन्यास कहते हैं—ॐ अर्काय स्वाहा हृदयम्। ॐ प्रदीप्ताय स्वाहा शिरः। (इसमें प्रणव नहीं लगेगा) विपिटये स्वाहा शिखायाम्। ॐ जगच्चक्षुषे स्वाहा नेत्रम्। ॐ प्रभाकराय स्वाहा कवचम्। ॐ महातेजसे हुं फट् अस्त्रम्।

ॐ गणाधिपतये सहस्रकिरणाय संरोधात्मने स्वाहा—संरोधन मन्त्र।

ॐ आकाशविकासिने जगच्चक्षुषे सान्निध्यं कुरु कुरु स्वाहा—सन्निधानमन्त्र।

पाद्यमन्त्र—ॐ हुं रिटिचिरण्टये दीप्तांशवे नमः।

अर्घ्यदान मन्त्र—ॐ गभस्तिने केलि किलि कालि कालि सर्वार्थसाधनं करके काकि हं नमः।

स्नानमन्त्र—सवित्रे वरुणाय नमः।

वस्त्रदानमन्त्र—ॐ षषनेत्राय सहस्रहस्ततनवे नमः।

गन्धदान मन्त्र—ॐ पिङ्गलाय अच्छच्छले नमः।

पुष्पदान मन्त्र—ॐ अहि अहि लिहि लिहि हिममालाधरतेजोऽधिपतये नमः।

धूपदान मन्त्र—ॐ ज्वलितार्काय नमः।

तदनन्तर इन देवताओं को धूपदान करे—ॐ मिहिराय त्रिधारिणे नमः, ॐ अङ्गेभ्यो नमः, ॐ महाश्वेतायै नमः, ॐ दण्डपाणये नमः, ॐ अरुणादेव्यै नमः, ॐ पिङ्गलायै नमः, ॐ अरुणादिभ्यो हूं नमः, ॐ हरिकेशादिरश्मिपतिभ्यो नमः, ॐ पुञ्जिकस्थल्याद्यप्सराभ्यो नमः, ॐ दीप्ताननादिकिरणेभ्यो नमः, ॐ तेजोऽधिपतये नमः।

दीपमन्त्र—अर्काय गृहाणामृते नमः (मूल में इसमें प्रणव नहीं लगा है)।

नैवेद्यमन्त्र—ॐ जलकुन्दलाय दिव्यातोद्यभिप्रियाय नमः।

अर्घ्यमन्त्र—ॐ सुषोल्काय नमः स्वाहा।

जपोपरान्त जपन्यास मन्त्र—ॐ अंशुमते देवाय गोपतये स्वाहा।

अब इस स्तोत्र को पढ़कर सर्वार्थसाधक अग्निकार्य (होम) करना चाहिये। स्तोत्र मूल में अंकित है (ॐ नमस्ते दिव्यरूपाय इत्यादि)। उसका शब्दार्थ इस प्रकार है—दिव्यरूप समस्त प्राणिगण के आत्मस्वरूप सूर्यदेव को नमस्कार है, समस्त तेज के अधिपति लोकचक्षु सूर्यदेव को नमस्कार है।

संहार मन्त्र—ॐ संहर संहर विरोचन स्वाहा।

शुद्धिमन्त्र—ॐ शान्तात्मने सर्वलोकप्रियाय स्वाहा।

अब नमस्कार इस मन्त्र से करे—ॐ खखोल्काय विद्महे सहस्रकिरणाय धीमहि तन्नो रविः प्रचोदयात् स्वाहा।

२६८ श्रीसाम्बपुराणम्

तदनन्तर अर्कहृदय का दान करके इस मन्त्र से विसर्जन किया जाता है—गच्छ गच्छ स्ववर्गेन द्वादशादित्यविग्रहः ॐ हिलि हिलि गच्छ देव यथागतं स्वाहा।
विहार मन्त्र—ॐ चण्डपिङ्गलाय स्वाहा।
इस प्रकार पदपिण्ड विधान से यह श्रेष्ठ पूजा कही गयी है। इससे भुक्ति-मुक्ति दोनों प्राप्त होती है। यह पूजा सर्वदा आरोग्य तथा बलदायिका है।
अब द्वितीय पिण्डपूजा विधान कहते हैं। पदपिण्ड द्वारा पूजाविधि कही गया है। अब संक्षेप में परदेवता का वर्णन करता हूँ, सुनो।
ॐ विश्वात्मने नमः, ॐ रथाङ्गेभ्यो नमः—इन मन्त्रों से विश्वात्मा तथा रथाङ्ग की पूजा करनी चाहिये। मूलमन्त्र है—ॐ खं खखोल्काय नमः।
तदनन्तर हृदयादि न्यास करे—ॐ अर्काय स्वाहा—हृदयम्। ॐ दीप्ताय स्वाहा—शिरः। ॐ चिपिटये स्वाहा—शीर्षम्। ॐ जगच्चक्षुषे नेत्रम्। ॐ प्रभाकराय हूं स्वाहा—कवचम्। ॐ महातेजसे हूं फट्—अस्त्रम्।
अब इन मन्त्रों से उन-उन देवताओं की पूजा करे, जो मन्त्र में अंकित हैं—ॐ देवाङ्गेभ्यो नमः, ॐ महाश्वेतादिभ्यो नमः, ॐ अरुणादिभ्यो हूं नमः। ॐ हरिकेशादिभ्यो नमः, ॐ पुञ्जिकास्थल्यादिभ्यो नमः, ॐ गणाधिपतये नमः, ॐ छायादिभ्यो नमः, ॐ ग्रहेभ्यो हूं नमः, ॐ दिग्देवताभ्यो नमः।
हृदय से आवाहनादि सब करना कर्त्तव्य है। देवगणों के मन्त्र द्वारा ही पूजा-कर्म का विधान है।

श्रीसाम्बपुराणोक्त पूजाविधान-नामक पचासवाँ अध्याय समाप्त

एकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

(ग्रहादिदेवानां पूजनम्)

ॐ चन्द्राय हुं नमः। ॐ मंगलाय हुं नमः। ॐ बुधाय हुं नमः। ॐ बृहस्पतये हुं नमः। ॐ शुक्राय हुं नमः। ॐ शनैश्चराय हुं नमः—एते ग्रहाणां मन्त्राः। ॐ इन्द्राय सुराधिपतये नमः। ॐ अग्नये तेजोधिपतये नमः। ॐ यमाय प्रेताधिपतये नमः। ॐ निर्ऋतये रक्षोधsingleधिपतये नमः। ॐ वरुणाय जलाधिपतये नमः। ॐ वायवे प्राणाधिपतये नमः। ॐ कुबेराय यक्षाधिपतये नमः। ॐ शङ्कराय सर्वात्मने नमः। ॐ विद्याधिपतये नमः। ॐ ब्रह्मणे सर्वलोकाधिपतये नमः। ॐ शेषाय सर्वनागाधिपतये नमः—एते दिग्देवानां मन्त्राः।

ग्रहदेवताओं का पूजन इस प्रकार करना चाहिये—ॐ चन्द्राय हुं नमः, ॐ मङ्गलाय हुं नमः, ॐ बुधाय हुं नमः, ॐ बृहस्पतये हुं नमः, ॐ शुक्राय हुं नमः, ॐ शनैश्चराय हुं नमः। तदनन्तर मूल में अंकित मन्त्र से सुराधिपति इन्द्र, तेज के पति अग्नि, प्रेताधिपति यम, राक्षसाधिपति निर्ऋति, जलाधिपति वरुण, प्राण के अधिपति वायु, यक्षों के अधिपति कुबेर, सर्वात्मस्वरूप शंकर, विद्याधिपति, सर्वलोकाधिपति ब्रह्मा तथा समस्त नागों के अधिपति शेष का पूजन करे।

अतः परं प्रवक्ष्यामि स्नानस्य विधिमुत्तमम्।
निर्मले सलिले स्नायात् सुतीर्थे हृदयादिभिः ॥१॥
मनसा तत्तदङ्गेषु दत्त्वैव शिरसा तथा।
ध्यात्वा पुण्यानि तीर्थानि वगाहेच्छिरसा जलम् ॥२॥

अब स्नान की उत्तम विधि कहूँगा। सुतीर्थ में, सहृदय निर्मल जल में स्नान करे। मन ही मन सभी अंगों में तथा मस्तक में मृत्तिका लगाकर पुण्य तीर्थों का स्मरण करके डुबकी लगाकर स्नान करे॥१-२॥

धर्मास्त्रनेत्रैः कुर्वीत ब्राह्मणान् मन्त्रयेत्ततः।
पूरकाभ्यां खखोल्केन अर्कमीक्षेत सप्तधा ॥३॥
विन्यसेन्मन्त्रसंयोगं त्वचाङ्गुष्ठादितः क्रमात्।
ततः स्वहस्ततलयोर्वरुणादींश्च संख्यया ॥४॥
अमृताख्यां ततो बद्ध्वा मुद्रा ध्यानं समाचरेत्।
जाठरं ज्वालयेदग्निं पुरकाकुलवायुना ॥५॥

२७० श्रीसाम्बपुराणम्

धर्मरूप अस्त्र—नेत्र द्वारा (धर्म का आश्रय लेकर) ब्राह्मणों के साथ मन्त्रणा करे (उपदेश ले)। सूर्यमन्त्र से दो बार पूरक करके सूर्यदर्शन करे। क्रमशः त्वक्, अंगुष्ठ प्रभृति द्वारा मन्त्र से योग करे। तदनन्तर अपने हाथों के तलद्वय की संख्या द्वारा वरुणादि के मन्त्र का न्यास करे। तदनन्तर अमृता मुद्रा बनाकर मुद्रा का ध्यान करे। तत्पश्चात् पूरक में ली गयी वायु द्वारा जठराग्नि को प्रज्वलित करे।।३-५।।

कुम्भकेनापि संरुद्धात् त्रिविधं कल्मषं हरेत्।
रेचकेन च निष्क्रम्य हृदि शुद्धिं समाचरेत् ॥६॥
आकृष्य पूरकेणार्कं तेजःपिण्डं पुनः पिबेत्।
खखोल्केन च तत्तेजः स्वमूर्तौ विनिवेशयेत् ॥७॥
हृदये मूर्ध्नि मूले तु नेत्रवर्त्म करेषु च।
हृदयादीनि चाङ्गानि विन्यसेत् तत्त्वयोगतः ॥८॥

कुम्भक द्वारा भी वायु को रोककर कायिक, वाचिक तथा मानसिक पापों का क्षालन करना चाहिये। रेचक में वायु को बाहर निकालकर हृदयशुद्धि का आचरण करना चाहिये। पूरक के द्वारा सूर्य का आकर्षण करके पुनः उसके तेजपिण्ड का पान करना चाहिये। सूर्यमन्त्र द्वारा उस तेज को अपने देह में अभिनिविष्ट कराना चाहिये। हृदय, मस्तक, मूलाधार, नेत्रपथ, करसमूह तथा हृदय प्रभृति में तत्त्वयोग (तत्त्वन्यास) द्वारा न्यास करे।।६-८।।

सुशुभे द्वादशदले कमले च स्थितं तदा।
आत्मानं चिन्तयेद्युक्तः शुद्धचामीकरप्रभम् ॥९॥

तदनन्तर सुशोभन द्वादश दलयुक्त कमल में स्थित विशुद्ध स्वर्ण की प्रभा के समान आत्मा का एकाग्र भाव से चिन्तन करना चाहिये।।९।।

एवं कृत्वैव चात्मानं मन्त्रमुद्रादियोगतः।
ततः परमया भक्त्या तदा पूजां समाचरेत् ॥१०॥
काष्ठैः काष्ठं विनिर्मथ्य मणेर्वा तापदर्शनात्।
आकृष्यते यथा वह्निः क्रियाशेषकरः क्षमः ॥११॥
तद्वन्मन्त्रादियोगेन निष्कलात् सकलो रविः।
आहूय पूजयेत्सम्यक् योगाङ्गो हृष्टमानसः ॥१२॥

इस प्रकार मन्त्र मुद्राओं की सहायता से आत्मा का चिन्तन करके भक्तिभावयुक्त होकर पूजा का प्रारम्भ करे। जैसे काठ से काठ का मन्थन करके अग्नि प्रज्वलित करके अथवा तापदर्शन मणि से जैसे क्रिया सम्पन्न कराने योग्य अग्नि का आकर्षण किया जाता है, उसी प्रकार मन्त्रादि द्वारा निष्कल स्थिति में से सकल (कलायुक्त) रवि का आवाहन

एकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः २७१

करके योगाङ्ग द्वारा अनुष्ठान करते हुये सम्यक् चित्त होकर उनका पूजन सम्पन्न करना चाहिये॥१०-१२॥

मित्रालये नदीतीरे गोष्ठेषु पवनेषु च।
प्रफुल्लपद्मखण्डेषु नदेषु सरसीषु च॥१३॥
नदीनां सङ्गमे तीर्थे पर्वतेषु वनेषु च।
घर्मपृष्ठे समे देशे कुश-पुष्प-फलान्विते॥१४॥
अनुर्वरे प्रकृष्टे तु प्रागुदक्प्रवणे शुभे।
यत्र वा रमते ये च तत्र पूजा विधीयते॥१५॥

मित्रवन में, नदीतीर में, गोष्ठ में, उपवन में, प्रस्फुटित पद्मसमूह में, नद में, जलाशय में, नदीसंगम में, तीर्थ में, पर्वत-वन-घर्मस्थान में, कुश-पुष्पयुक्त समान देश में, अनुर्वर उत्तम स्थान में, नीचे जल निःसरण के शुभ स्थान में अथवा जहाँ मन प्रसन्न हो, ऐसे स्थान में पूजा करनी चाहिये॥१३-१५॥

भूम्यर्कानलतोयेषु प्रतिमायां महाध्वरे।
काञ्चनं ताम्रपात्रे वा कुर्यात्पूजां वटेऽथवा॥१६॥
विना मन्त्रविधानेन पूजा व्यर्था नृणां भवेत्।
सा चैव सनमस्कारा कर्तुः शतगुणा भवेत्॥१७॥

भूमि, सूर्यमण्डल, अग्नि, जल, प्रतिमा, महायज्ञ, स्वर्ण अथवा वटवृक्ष में पूजन करना चाहिये। मन्त्र-विधान के बिना पूजा व्यर्थ होती है। नमस्कार के साथ पूजा करने से सौगुना फल मिलता है॥१६-१७॥

कनीयांस्तु विधिर्मन्त्रो मध्यमो वा तथोत्तमः।
सहस्रलक्षकोटिस्तु क्रमशः फलमाहरेत्॥१८॥
प्रत्येकं मन्त्रजापेन पूजाविधिरिहोत्तमः।
मध्यमः पादपिण्डेन कनीयान्पिण्ड एव च॥१९॥

कनिष्ठ, मध्यम तथा उत्तम—ये तीन प्रकार के विधान तथा मन्त्र होते हैं। कनिष्ठ में सहस्र गुण, मध्यम में लक्षगुण तथा उत्तम में कोटिगुण लाभ होता है। प्रत्येक मन्त्र के जप को उत्तम कहा गया है। पादपिण्ड मध्यम है तथा पिण्ड कनिष्ठ होता है।

व्योमाकृतो व्योमशिखो मुद्रावाहनकर्मणि।
गमने च खखोल्कस्य शोषणे तृप्तिरक्षया॥२०॥
रथस्य च रथादीनां दिगीशानां समुद्रया।
उत्तमो हि विधिर्मध्यः कनीयान् शातपद्मया॥२१॥

२७२ श्रीसाम्बपुराणम्

मुद्रा तथा आरोहण कर्म में व्योमाकृति तथा व्योमाशिख होता है। इसमें सूर्य के गमन तथा पोषण से अक्षय तृप्ति होती है। रथ तथा रथादि के दिगीश्वर की मुद्रा द्वारा तृप्ति-विधान करे। यह उत्तम विधि है। शातपद्म द्वारा तृप्तिविधान मध्यम तथा कनिष्ठ होता है॥१२०-२१॥

आगमः स्थापनं रोधः सान्निध्यं पाद्यमेव च।
अर्घ्यः स्नानं तथा वासो लेपनं कुसुमानि च॥१२२॥
धूपं विभूषणं चैव तथान्येषां च पूजनम्।
अङ्गादीनां च देवानां शेषांश्चान्यान्यथाक्रमम्॥१२३॥

आवाहन, स्थापन, रोधन, सान्निध्य, पाद्य, अर्घ्य, स्नान, वस्त्र, गन्धादि लेपन, पुष्प, धूप (दीप) तथा विभूषण प्रदान से सूर्य की तथा अन्य की पूजा सम्पन्न होती है। इसी प्रकार अंगादि देवों की तथा शेष अन्य की भी यथाक्रम से पूजा करनी चाहिये॥१२२-२३॥

दीपं बलिमथातोऽर्घं जपं न्यासं स्तवं तथा।
अग्निक्रियां च संहारं शुद्धिपातं विहारणम्॥१२४॥
विसर्जनं च निर्हारं कुर्यात् सर्वं पृथक्-पृथक्।
मन्त्रैर्यथोदितैः स्वैः स्वैर्भक्त्या परमयान्वितः॥१२५॥
निष्कलं सकलीकृत्य मन्त्रेणाह्वाययेत्ततः।
आहूयन्ते हि यद्देवमागमः समुदाहृतः॥१२६॥

दीप, पूजोपहार (बलि), अर्घ्य, जप, न्यास, स्तव, अग्निक्रिया (होम), संहार, शुद्धिपात, विहार, विसर्जन तथा निर्हार (बाहर करना) सब कुछ पृथक्-पृथक् यथोक्त रूप से उन-उन देवताओं के मन्त्र से परम भक्तिपूर्वक करने पर निष्कल को सकल करने के लिये आह्वान करना पड़ता है॥१२४-२६॥

उपवेशनं च कमले तस्यैव स्थापनं विदुः।
विघातोऽन्यत्र गमने रोधोऽसौ परिकीर्तितः॥१२७॥
युक्ताग्रमनसः स्थानं यत्र सान्निध्यमुच्यते।
पादयोः सलिलैः सद्भिः पाद्यं देवस्य कथ्यते॥१२८॥

कमल पर उनके बैठने को 'स्थापन' करना कहते हैं। अन्यत्र न जायें, इस गमन के व्याघात को 'रोध' कहा गया है। एकाग्र मन से अवस्थान करना 'सान्निध्य' है। चरणों पर जल अर्पण करना 'पाद्य' है॥१२७-२८॥

हेमपात्रे तथा ताम्रे चन्दनोदकसम्मिते।
आदाय सलिलं पुण्यं हस्ताभ्यां परिगृह्य च॥१२९॥

एकपञ्चाशतमोऽध्यायः २७३

जानुभ्यां धरणीं गत्वा दद्यादर्घं गभस्तिने ।
देयं चन्दनपङ्केन कुङ्कुमेन च लेपनम् ॥३०॥

स्वर्ण अथवा ताम्रपात्र में चन्दन, जल तथा पुष्प रखकर दोनों हाथों में लेकर जानुद्वय को पृथ्वी पर स्थापित करके सूर्यदेव के लिये अर्घ्य प्रदान करना चाहिये। तदनन्तर चन्दन एवं कुङ्कुम लगाना चाहिये।।२९-३०।।

रक्तराजीवपुष्पाद्यैरम्लानैः सुसुगन्धिभिः ।
पूजां च कुड्मलैः कुर्याद्गन्धधूपादिवासितैः ॥३१॥
कर्पूरगुग्गुलैश्चैव ह्युशीरागुरुचन्दनैः ।
तुरुष्कसारैः सर्जैर्वा धूपो देयः सुगन्धिभिः ॥३२॥

अम्लान सुगन्धित रक्तवर्ण पद्मपुष्प तथा कुङ्मल द्वारा पूजा करे। गन्ध-धूपादि से वासित कर्पूर, गुग्गुलु, उशीर, अगुरु, चन्दन, तुरुष्कासार (शिलाजीत) अथवा सुगन्धित सर्ज द्वारा पूजा करे।।३१-३२।।

रत्नेरनेकविविधैः शातकुम्भादिभूषणैः ।
खखोल्कं भूषयेद्देवं हृदये मनसा रविम् ॥३३॥
अङ्गादीनां च सर्वेषां देवतानां यथाविधि ।
पूजनं च विधातव्यः सपुष्पैश्चन्दनाम्बुभिः ॥३४॥

अनेक रत्न, विविध स्वर्णादि आभूषण द्वारा सूर्य को अलंकृत करे। मन ही मन उनका चिन्तन भी करना चाहिये। अंगादि देवगण की यथाविधि पुष्प, चन्दन तथा जल से पूजा करनी चाहिये।।३३-३४।।

षष्टिप्रदीपान् सुबहून् दद्यादर्क़ाय शक्तितः ।
शङ्खादिनिर्मितैर्घोषैः पूजयेन्मिहिरं शुभम् ॥३५॥
वेणुवीणास्वनैर्घोषैः पूजयेन्मिहिरं शुभम् ।
वक्ष्यमाणविधानेन श्रद्धया सुमनोगतम् ॥३६॥

साठ प्रदीप अथवा यथाशक्ति (अर्थात् शक्ति के अनुसार अधिक भी) सूर्य को प्रदान करना चाहिये। शङ्ख ध्वनि, दिव्यगोधर (चटचटा शब्द), वीणा तथा वेणु के शब्द द्वारा कहे गये विधानानुसार श्रद्धा एवं एकाग्र भाव से मंगलमय सूर्य की पूजा करनी चाहिये।।३५-३६।।

खखोल्कयुतमन्त्रं च जपेच्चैव सुयलतः ।
सर्वं पाद्यादिकां पूजां जपं त्रिविधमेव च ॥३७॥
न्यासः खखोल्कहृदयं रथाङ्गानां प्रकीर्तितम् ।
गुणविग्रहयोः सम्यक् वर्णनं स्तवमुच्यते ॥३८॥

२७४ || श्रीसाम्बपुराणम् ||

सूर्य के मूल मन्त्र का सयत्न जप करे तथा समस्त पाद्यादि विधान से पूजन एवं वाचिक, उपांशु, मानस जप करना उचित है। रथाङ्ग समूह का न्यास सूर्य का हृदय-स्वरूप कहा गया है। गुण एवं विग्रह के सम्यक् वर्णन को स्तव कहते हैं।।३७-३८।।

मन्त्रमुद्रावियोगेन द्रव्यै राज्यादिभिः शुभैः।
उद्दिष्टं देवयजनं वषट् स्वाहान्तसंयुतम्॥३९॥
अग्नावियं समुद्दिष्टां निखिलाग्निक्रिया सुराः।
कृते पूजा विधानेन विप्रकीर्णे च चेतसि॥४०॥

मन्त्र तथा मुद्रादि द्वारा राज्यादि शुभ द्रव्यों द्वारा अन्त में वषट् तथा स्वाहा शब्द से सूर्यपूजा कही गयी है। अग्नि में समस्त होमादि क्रिया को देवगणों ने कहा है। चित्त को उन्नत करके पूजा विधान द्वारा पूजा सम्पन्न करनी चाहिये।।३९-४०।।

संहतिः क्रियते यत्र संहारं तं विनिर्दिशेत्।
पूजाविधाने सर्वस्मिन् द्रव्यमुद्रादिहानितः॥४१॥
यः कश्चित्तनुजो दोषो विशुद्ध्यान्तं समुन्नयेत्।
शिरसा मनसा वाचा दृष्ट्या बुद्ध्या च शुद्धया॥४२॥
जानुभ्यामथ पाणिभ्यां प्रणिपातो हि सप्तधा।
सप्त सप्त समुद्देशाद् दद्याद् विप्राय शक्तितः॥४३॥
दानं गुणवते देयमिदं वितरणं स्मृतम्।

जहाँ संहति की जाती है, उसे संहार कहा गया है। पूजाविधान में सर्वत्र द्रव्य तथा मुद्रादि की हीनता का जो देहजात दोष है, उसे विशुद्ध कर लिया जाता है। मस्तक, मन, वाक्य, दृष्टि तथा शुद्ध बुद्धि, जानुद्वय तथा हस्तद्वय—इन सबके सहयोग से सात बार प्रणिपात करे। गुणवान ब्राह्मण को यथाशक्ति दान भी करे। यह 'वितरण' कहा गया है।।४१-४३।।

सकलीकृत एवाथ निष्कलीकरणात्पुनः॥४४॥
विसर्जनेन मन्त्रेण प्राप्नोति पुरुषोत्तमम्।
यजतः कुसुमस्तोकं गृहीत्वा होमभस्म च॥४५॥
निक्षिपेद्दिशि कौबेर्यां निर्हारोऽयमुदाहृतः।
आगमाद्या तु या पूजा सानन्दा परिकीर्तिता॥४६॥
सर्वास्तास्संविधातव्याः सपुष्पचन्दनादिभिः।

सकलीकृत वस्तु को पुनः निष्कल करने से विसर्जन मन्त्र द्वारा पुरुषोत्तम की प्राप्ति होती है। यज्ञ के पश्चात् सामान्य पुष्प तथा होमभस्म को उत्तर दिशा की ओर फेंके। इसे निर्हार (अभ्यवकर्षण) कहते हैं। आगमादि में विहित जो पूजा है, उसे शुभजनक कहा गया है। सभी पूजन पुष्प तथा चन्दनादि से करना चाहिये।।४४-४६।।

एकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः २७५

मन्त्रमुद्रा तथा ध्यानं योगाङ्गं सुसमाहितम् ॥४७॥
समं सम्पादयेत्सर्वमक्लिष्टं यत्परायणम् ।
यामद्वयपरिच्छन्नं प्रातर्वेलादितः क्रमात् ॥४८॥

मन्त्र, मुद्रा एवं सुसमाहित ध्यान-योग से सूर्यदेव की समस्त पूजा अनायास ही सम्पन्न हो जाती है। प्रातःकाल से लेकर क्रमशः दो प्रहर व्यापी पूजन करना चाहिये॥४७-४८॥

शान्तिं पुष्टिं च शान्त्यर्थं शान्तवत्कीर्तितं मया ।
ज्योतिरलस्तथाग्निश्च ज्योतिष्मानपरः स्मृतः ॥४९॥
शुभ्रश्च हरितोऽत्यग्निरित्यश्वाः परिकीर्तिताः ।
सर्पिस्त्रिनाभ्यरुणिऋर्ग्विधातेत्यमी तथा ॥५०॥

शान्ति तथा पुष्टि कर्म करे। शान्ति-हेतु कर्म शान्त भाव से करना चाहिये। ज्योति-रत्न, अग्नि तथा ज्योतिष्मान (सूर्यमण्डल को) पूजास्थान कहते हैं। शुभ्र हरित तथा अग्नि को अश्व कहते हैं। सर्पि, त्रिनाभि, अरुणि—ये अग्निधाता कहे गये हैं॥४९-५०॥

प्रणवादि समायुक्ता नमस्कारान्तकल्पिताः ।
हृदयादिरथादीनां यज्वन्तानां पदक्रमात् ॥५१॥

आदि में प्रणव युक्त करके तथा अन्त में नमस्कार करना चाहिये (अर्थात् नाम के आदि में ॐ तथा अन्त में नमस्कार लगाये)। हृदयादि एवं रथ प्रभृति के पदक्रम से अर्चना करनी चाहिये॥५१॥

आदित्याय सहेहेति मिहिरागच्छतिद्वयम् ।
स्ववर्गेणेति हुंपश्चान्नgeneric text: हुंपश्चानमः स्वाहान्तकल्पितः ॥५२॥

पहले 'आदित्याय', तत्पश्चात् 'इह', तदनन्तर 'मिहिर' तदनन्तर दो बार 'आगच्छ' लगाये। तदनन्तर 'हुं नमः स्वाहा' लगाने से मन्त्रोद्धार होता है—आदित्याय इह मिहिर आगच्छ आगच्छ हुं नमः स्वाहा॥५२॥

अयमाकाशमन्त्रो हि तथोङ्कारादिसंयुतम् ।
खखोल्कायेति स्वाहान्तो मूलमन्त्र उदाहृतः ॥५३॥
प्रणवादिव्योमव्यापी सर्वलोकाधिपस्तथा ।
तिष्ठतिष्ठेति निर्दिष्टः स्वाहान्तः स्थापने मतः ॥५४॥

यह आकाश मन्त्र कहा गया। ऐसे ही ॐ युक्त 'खखोल्काय' तथा अन्त में स्वाहा शब्द का योग करने से मन्त्रोद्धार होता है—ॐ खखोल्काय स्वाहा'। यह सूर्यदेव का मूल मन्त्र है। पहले प्रणव तत्पश्चात् 'व्योमव्यापी' तत्पश्चात् 'सर्वलोकाधिप' शब्द

२७६ श्रीसाम्बपुराणम्

तत्पश्चात् 'तिष्ठ-तिष्ठ' लगाये। अन्त में 'स्वाहा' कहे। मन्त्रोद्धार होता है—ॐ व्योमव्यापिन् सर्वलोकाधिप तिष्ठ तिष्ठ स्वाहा। यह स्थापन मन्त्र है॥५३-५४॥

अर्कप्रदीप्तिचिपिटजगच्चक्षुः प्रभाकरः। स महातेजसो मन्त्रः खखोल्कहृदयादिभिः ॥५५॥ एते प्रतिपदं सौख्याः स्वाहान्ताः प्रणवादिकाः। कवचस्तु सहुङ्कारो हुंफडस्त्रं तु योजयेत् ॥५६॥

अर्कप्रदीप्ति, चिपिट, जगच्चक्षु, प्रभाकर, महातेजस्वी, खखोल्क हृदयादि के साथ इस मन्त्र के आदि में प्रणव तथा अन्त में 'हुं स्वाहा' लगाये। यह संरोधन मन्त्र कहलाता है। मन्त्रोद्धार होता है—ॐ अर्कप्रदीप्ति चिपिट जगच्चक्षु प्रभाकर महातेजस्वी खखोल्क हृदयादि हुं स्वाहा॥५५-५६॥

गायनाधिपतिश्चैव सहस्रकिरणस्तथा। संरोधात्मेति संरोधो ॐ स्वाहाद्यन्तकल्पितः ॥५७॥

गायनाधिपति सहस्रकिरण संरोधात्मा संरोध ॐ स्वाहा—यह है संरोधन मन्त्र॥५७॥

ॐमाकाशविकासिने जगच्चक्षुषे तथा। सान्निध्यं कुर्वीतिविश्वस्वाहान्तः सन्निधाय च ॥५८॥

ॐ आकाशविकासिने जगच्चक्षुषे सान्निध्यं कुरु कुरु स्वाहा—यह है सन्निधापन मन्त्र॥५८॥

हां चीरिन्टि चिरिन्तीति दीप्ताङ्घ्रिरिति स्मृतः। प्रणवादिकः पाद्यमन्त्रो नमःशब्दान्तसंयुतः ॥५९॥

ॐ हां चिरिण्टि चिरिण्टि दीप्ताङ्घ्रिः नमः—यह है पाद्यदान मन्त्र॥५९॥

ॐ गभस्तिने द्विः किलि कालि कालीति चापरः। सर्वार्थसाधिनीत्येव ककिद्विस्त्रिः सहुंकृतिः ॥६०॥ अर्घ्यमन्त्रो विनिर्दिष्टोऽप्यन्ते कृतनमस्कृतिः। ॐ सवित्रे च वरुणाय नमः स्यात्स्थापने मन्त्रः ॥६१॥

ॐ गभस्तिने किलि किलि कालि कालि सर्वार्थसाधिनि ककि ककि हुं फट् नमः—यह अर्घ्यदान का मन्त्र है। तदनन्तर 'ॐ सवित्रे वरुणाय नमः' मन्त्र से स्थापन करना चाहिये॥६०-६१॥

खखनेत्रसहस्रं तु नमोऽन्तः परिकल्पितः। वस्त्रगन्धस्तु विज्ञेयः पिङ्गलाश्छन्दलेति च ॥६२॥

एकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः २७७

‘खखनेत्रसहस्राय नमः’ मन्त्र से वस्त्र प्रदान करे तथा ‘पिङ्गला छन्दला’ मन्त्र से गन्ध-दान करे।।६२।।

प्रणवादिहिलीतिद्विर्महामालाधरस्तथा ।
तेजोऽधिपतिर्नमोन्तऽश्च पुष्पमन्त्र उदाहृतः ॥६३॥
ज्वलितार्कस्तु तारादिर्धूपद्भिर्मिहिरज्वलः ।
विचित्ररत्नधारीति नमोऽन्तो भूषणः स्मृतः ॥६४॥

‘ॐ हिलि हिलि महामालाधारतेजोऽधिपतये नमः’ यह पुष्पदान का मन्त्र है। ‘ॐ ज्वलितार्क धूप धूप मिहिर ज्वल विचित्ररत्नधारिन् नमः’ इस मन्त्र से भूषणादि प्रदान किया जाता है।।६३-६४।।

महाश्वेता दण्डपाणिररुणिः पिङ्गलस्तथा।
प्रणवादिनमोऽन्ताश्च संयोज्याः पद सन्त्वि मे ॥६५॥

‘ॐ महाश्वेता दण्डपाणि अरुणि पिङ्गलाय नमः’।

अरुणः सूर्योऽशुमाली धातेन्द्रश्च रविस्तथा।
गभस्तिश्च यमश्चैव स्वर्णरितास्तथैव च ॥६६॥
त्वष्टामित्रोऽथ विष्णुश्च द्वादशैव प्रकीर्तिताः ।
आदित्याः प्रतपन्त्येते माघमासादिषु क्रमात् ॥६७॥

अरुण, सूर्य, अंशुमाली, धाता, इन्द्र, रवि, गभस्ति, यम, स्वर्णरिता, त्वष्टा, मित्र तथा विष्णु—इन बारह नामों से सूर्य क्रमशः माघ आदि बारह मास में ताप देते हैं। माघ में अरुण, फाल्गुन में सूर्य, चैत्र में अंशुमाली, वैशाख में धाता, ज्येष्ठ में इन्द्र, आषाढ़ में रवि, श्रावण में गभस्ति, भाद्रपद में यम, आश्विन में स्वर्णरिता, कार्तिक में त्वष्टा, अग्रहायण में मित्र एवं पौष मास में विष्णु ताप देते हैं।।६६-६७।।

प्रणवादिस्मायुक्तानेतानेवं च संज्ञया ।
सहुंकारनमस्कारान् संयुक्तान् संप्रयोजयेत् ॥६८॥

इन नामों के आदि में प्रणव तथा अन्त में हुं नमः लगाये अर्थात् ॐ अरुणाय हुं नमः, ॐ सूर्याय हुं नमः इत्यादि।।६८।।

हरिकेशो रथः कृच्छ्रो रथौजाः पुञ्जिकस्थलः।
क्रतुस्थलो विश्वकर्मा तथा चैव रथस्वनः ॥६९॥
रथचित्रोऽथ मेनाख्यः सहजन्यस्तथाप्सराः।
विश्वव्यचा रथप्रोतः सहासमाठरेण तु ॥७०॥
प्रम्लोचन्त्यनुम्लोचन्ती संयद्वसुरथापरः।
तार्क्ष्यश्चारिष्टनेमिश्च विश्वाची च घृताचिका ॥७१॥

२७८ श्रीसाम्बपुराणम्

अर्वाग्वसुः सेनजिच्च सुषेणश्चोर्वशी तथा।
पूर्वचित्तिश्च संयोज्याः पूज्याः मन्त्रविधानतः॥७२॥

हरिकेश, रथकृच्छ्र, रथौजा, पुञ्जिकस्थल, क्रतुस्थल, विश्वकर्मा, रथस्वन, रथचित्र, मेना एवं सहजादि अप्सरागण, विश्वव्यचा, रथप्रोत, सहास, माठर (यम), प्रम्लोचन्ती, अनुम्लोचन्ती, संयद्द्रसु, तार्क्ष्य, अरिष्टनेमि, विश्वाची, घृताचिका, अर्वाग्वसु, सेनजित्, सुषेण, उर्वशी तथा पूर्वचित्ति—इनकी यथाविधान मन्त्र से पूजा करनी चाहिये।।६९-७२।।

दीप्ताननः कुमारश्च घृणिर्योगवहो विराट्।
केशीसूणपरिष्टौ च माठरानन्तनिक्षुभाः॥७३॥
तेजोवाह इति ख्याता द्वादशार्कगणाधिपः।
एते स्वनामतोऽभ्यर्च्य नमोऽन्ताः प्रणवादिकाः॥७४॥

दीप्तानन, कुमार, घृणि, योगवह, विराट्, केशीसूण, परिष्ट, माठर, अनन्त, निक्षुभा तथा तेजोवाह—ये बारहो सूर्य के गणाधिप हैं। इनके नाम के पूर्व में प्रणव तथा अन्त में नमः लगाकर अर्चन करनी चाहिये। जैसे—ॐ दीप्ताननाय नमः, ॐ कुमाराय नमः इत्यादि प्रकार से।।७३-७४।।

क्षुभामैत्रीप्रभाश्यामारोचिर्दीप्तिः सुवर्चला।
योज्यास्तारादिसंयुक्ता नमोऽन्ता सप्त मातरः॥७५॥

क्षुभा, मैत्री, प्रभा, श्यामा, रोचि, दीप्ति, सुवर्चला—ये सातो मातृगण हैं। इनके आदि में ॐ तथा अन्त में नमः लगाकर पूजा करनी चाहिये।।७५।।

वक्रं शुक्रं गुरुं भौमं सौरिं केतुं बुधाननौ।
सहुङ्कारान्सप्रणवान्नमोऽन्तान्योजयेद् ग्रहान्॥७६॥

वक्र (क्रूरगति) रवि, शुक्र, गुरु, मंगल, शनि, केतु, बुध तथा राहु—इन नामों के आदि में ‘हुं’ तथा ‘ॐ’ एवं अन्त में नमः लगाकर पूजा करनी चाहिये।।७६।।

इन्द्रोऽग्निर्यमो निर्ऋतिर्वरुणो वायुरेव च।
कुबेरः शङ्करो ब्रह्मा शेषश्चेति दिगीश्वराः॥७७॥
एतेष्वनव संयुक्तास्तथाधिपतियोजिताः।
नमस्कारान्तसंयुक्ताः संयोज्या नामतो दश॥७८॥

इन्द्र, अग्नि, यम, निर्ऋति, वरुण, वायु, कुबेर, शंकर, ब्रह्मा तथा शिव—ये दिगीश्वर हैं अर्थात् पूर्वादि दिक् के अधीश्वर हैं। इन दस लोगों के नाम के पश्चात् जो जिस दिक् का अधिपति है, उसका उल्लेख करके अन्त में ‘नमः’ लगाकर पूजा करनी चाहिये। जैसे—पूर्वाधिपतये इन्द्राय नमः, पूर्वदक्षिणकोणाधिपतये अग्नये नमः, दक्षिणाधिपतये यमाय नमः इत्यादि।।७७-७८।।

एकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः २७९

तारादितेजोऽधिपतिर्यस्त्वयैव नमस्कृतः। अर्कायाप्य गृहाणेति ह्यमृतेति निवेदने ॥७९॥

आदि में तार (ॐ) लगाकर जल निवेदन करना चाहिये; मन्त्र है—ॐ तेजोऽधिपतये अर्काय नमः अमृतं गृहाण।।७९।।

जलकुन्दलायेत्यादौ दिव्यातोद्यप्रियाय च। प्रणवादिनमोऽन्ताय मत्तोद्ये मन्त्र उच्यते ॥८०॥

ॐ जलकुन्दलाय दिव्यातोद्यप्रियाय नमः—इसे मत्तोद्य मन्त्र कहा गया है।।८०।।

अंशुमानथ देवश्च द्वौ शब्दौ गीयतेति च। ॐ स्वाहाद्यन्तसंयुक्तो न्यासमन्त्र उदाहृतः ॥८१॥

अंशुमान् तथा देव शब्द के पूर्व में ‘ॐ’ तथा अन्त में स्वाहा लगाने से न्यास मन्त्र होता है—ॐ अंशुमान् देवाय स्वाहा।।८१।।

आदौ नमस्ते इत्येव दिव्यरूपाय चेत्यथ। सर्वभूतात्मने चैव नमः सर्वस्य तेजसे ॥८२॥ तथाधिपतयेत्येवं भानवे लोकचक्षुषे। नम ओंकारसंयुक्तः स्तोत्रमन्त्र उदाहृतः ॥८३॥

‘ॐ नमस्ते दिव्यरूपाय सर्वभूतात्मने नमः सर्वतेजसे ताराधिपतये भानवे लोकचक्षुषे नमः—यह स्तोत्र मन्त्र कहा गया है।।८२-८३।।

नमस्कारान्तिका पूजा इह एषा उदाहृता। स्वाहावषट्कारयुता होमे चानेन तर्पयेत् ॥८४॥

शेष में ‘नमः’ शब्द का योग करके पूजा की जाती है। स्वाहा तथा वषट्कार का योग करके होम तथा तर्पण किया जाता है (स्वाहा से होम एवं वषट् से तर्पण)।।८४।।

आदौ तारसमायुक्तं संहरेति पदद्वयम्। विरोचनेति स्वाहान्तो मन्त्रः संहारसंज्ञकः ॥८५॥

ॐ संहर संहर वैरोचनाय स्वाहा—यह संहारमन्त्र है।।८५।।

आदौ शान्तात्मने कृत्वा सर्वलोकजयाय च। तारादिकः शुद्धमन्त्रः स्वाहान्तः परिकीर्तितः ॥८६॥ खखोल्कायेति कृत्वा यस्तत्पश्चाद्विग्रहेति च। सहस्रकिरणायेति धीमहीति तु चापरम् ॥८७॥ तन्नो रविः प्रचोदयादित्योङ्कारादिसंयुतः। स्वाहान्तो हि नमस्कारो विधेयः सम्प्रकीर्तितः ॥८८॥

द्वादशादित्य इति द्विर्हिलीत्योङ्कारसंयुतम्॥८९॥

२८० श्रीसाम्बपुराणम्

ॐ शान्तात्मने सर्वलोकजयाय स्वाहा—इसे शुद्धमन्त्र कहते हैं। ॐ खखोल्काय विद्महे सहस्रकिरणाय धीमहि तन्नो रविः प्रचोदयात्—इसके अन्त में 'स्वाहा' लगाकर नमस्कार करने का नियम है॥८६-८८॥

स्वर्गेणेति च वास्यादौ द्विर्गच्छेति सविग्रहम्।
द्वादशादित्य इति द्विर्हिलीत्योङ्कारसंयुतम्॥८९॥
गच्छ देवेति च ततः कृत्वा चापि यथागतम्।
मन्त्रः प्रणवादिरेष स्यात् स्वाहान्तो हि विसर्जने ॥९०॥

'ॐ गच्छ गच्छ दिवं द्वादशादित्य हिलि हिलि ॐ गच्छ देव यथागतं स्वाहा'—यह विसर्जन मन्त्र है।

आदावोङ्कारसंयुक्तश्चण्डपिङ्गल इत्ययम्।
निर्माल्यहरणे मन्त्रः स्वाहान्तः परिकीर्तितः॥९१॥
प्रागुद्दिष्टे भुवो भागे देवीं शुद्धमृदोद्भवाम्।
चतुरस्रां विदिक्कोणां कुर्यात्प्राक्प्रवणोत्तराम्॥९२॥

आदि में 'ॐ' तदनन्तर 'चण्डपिङ्गल' तदनन्तर 'स्वाहा' अर्थात् 'ॐ चण्डपिङ्गल स्वाहा' मन्त्र से (चण्डपिङ्गल को) निर्माल्य प्रदान करे। (विधानोक्त) पूर्वनिर्दिष्ट भूमि पर शुद्ध मृत्तिका द्वारा निर्मित देवी को चतुरस्र विदिक् कोण तथा पूर्व की ओर प्रवणोत्तरा करे॥९१-९२॥

गोमयेनोपलिप्यादौ समृदा च भुवं तथा।
चन्दनागुरुपङ्केन कुर्यादर्चनमण्डलम् ॥९३॥

मृत्तिका तथा गोमय (गोबर) के द्वारा भूमिभाग में प्रथमतः लेपन करे। तत्पश्चात् चन्दन एवं अगुरु द्वारा पूजा की वेदी बनाये॥९३॥

वक्ष्यमाणविधानेन स्यन्दनं शश्वदालिखेत्।
पूजाविधाने ध्येयः स्यात्तत्र देवो रविः स्थितः॥९४॥
सप्तभिः सप्तभिर्युक्तं हरिद्भिरहियोक्तृभिः।
एकचक्रं रथं तस्य चिन्तयेदरुणान्वितम्॥९५॥

वक्ष्यमाण विधानोक्त रथ अंकित करे। पूजाविधान में उस स्थान में सूर्य का ध्यान करे। सात-सात हरित् वर्ण अश्व द्वारा वाहित एक चक्रयुक्त विशिष्ट तथा अरुण युक्त सूर्य के रथ का चिन्तन करना चाहिये॥९४-९५॥

रवे रजं मासदलं शुभ्रं मध्ये रथस्य तु।
ध्यात्वा तत्कर्णिकामध्ये वह्निशृङ्गशिखोज्ज्वलम्॥९६॥

एकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः २८१

आवाहनेन मन्त्रेण मुद्रया व्योमसंज्ञया।
कुर्वीत रश्मिनिचयं तमेकत्र पृथक् स्थितः ॥९७॥
पिण्डीकृत्य च तत्तेजो मूलमन्त्रेण चार्कवत्।
तत्र तत्स्थापयेद् व्योम्नि मन्त्रेण स्थापनेन तु ॥९८॥

रवि के रथ में (मध्य में) मासरूप दलविशिष्ट (द्वादशदल) शुभ्र कमल का ध्यान करे। उसकी कर्णिकामध्ये में अग्नि, शङ्ख तथा शिखा के समान उज्ज्वल वर्ण रश्मि-समूह को आकाश मुद्रा तथा आवाहन मन्त्र से एकत्र रूप तथा पृथक् रूप स्थित तेज को सूर्य के मूल मन्त्र से पिण्डीकृत करके आकाश में स्थापन मन्त्र द्वारा स्थापित करना चाहिये।।९६-९८।।

तत्रस्थं चिन्तयेद् देवं षड्बीजं प्रणवान्वितम्।
हृदादिभिर्यथायोगं षड्भिरङ्गैः समन्वितम् ॥९९॥
कण्ठादापादसंवीतं पद्महस्तं महाप्रभम्।
खखोल्कं चिन्तयेद्देवं द्वादशादित्यदैवतम् ॥१००॥

उस आकाश-स्थित देव का चिन्तन करे, जो षड्बीज तथा प्रणवयुक्त हैं। यथायुक्त हृदयादि छः अंगों से समन्वित भी हैं। वे कण्ठ से लेकर पैरों पर्यन्त कान्तिमान हैं। पद्महस्त, महाप्रभायुक्त द्वादश आदित्यों के दैवत रूप में खखोल्क (सूर्य) देव का चिन्तन करे।।९९-१००।।

शिरोऽथ हृदयं चैव शिखां कवचमेव च।
एतानि क्रमतोऽङ्गानि पूजयेद्व्योममूर्द्धनि ॥१०१॥
पद्मपत्राग्रवृन्दान्ते ज्वलदस्तं तथैव च।
महाश्वेतो दण्डपाणिररुणः पिङ्गलस्तथा ॥१०२॥
दिक्षु केसरमूले तु न्यस्य ऐन्द्रीक्रमादिमे।
केशराग्रे तु पद्मस्य पत्रेष्वभ्यर्च्य पूर्ववत् ॥१०३॥
तत्र तत्कर्णिकामध्ये तेजोरूपं तु चिन्तयेत्।
विन्यसेद् द्वादशादित्यान् इन्द्रादीन् हि यथाक्रमम् ॥१०४॥

सूर्यदेव के मस्तक, हृदय, शिखा तथा कवच—इन अंगों की आकाश में क्रमशः पूजा करनी चाहिये। पद्म पत्र के आगे एवं वृन्दान्त में प्रज्वलित तथा अस्तमित महाश्वेत, दण्डपाणि (इन्द्र), अरुण (सूर्य के सारथी), पिङ्गल (अग्नि) की तथा इसी प्रकार पूर्वादि दिक् के केशरमूल में तथा केसराग्र में एवं पद्म के पत्रों में पहले की तरह अर्चना करके उसकी कर्णिका में तेजोरूप का चिन्तन करे। यथाक्रमेण रुद्रादि द्वादश आदित्यों का विन्यास करे।।१०१-१०४।।

२८२ || श्रीसाम्बपुराणम् ||

हरिकेशस्तथा चैन्द्री रथकृच्छ्ररथौजसौ। पुञ्जिक्रतुस्थलयुतौ योज्यौ सव्यापसव्ययोः ॥१०५॥ न्येसेदाभ्यां विश्वकर्मा पार्श्वयोश्च रथस्वनः। रथचित्रश्च मेनाख्या सहजन्यान्वितौ तथा ॥१०६॥ विश्वव्यचाः प्रतीच्यां तु न्यस्य चाश्वसमीपतः। पार्श्वयोरथ प्रोतश्च माठरोऽथ प्रकीर्तितः ॥१०७॥

हरिकेश, ऐन्द्री, रथकृच्छ्र, रथौज तथा बाँयीं एवं दाहिनी ओर पुञ्जिक्रतु तथा स्थलयुक्त को युक्त करे। विश्वकर्मा ने उभय पार्श्व में रथस्वन तथा रथचित्र को मेना एवं सहजनी के साथ युक्त किया है। पश्चिम दिशा में अश्व के निकट विश्वव्यचा को स्थापित किया है। पार्श्व में प्रोत तथा माठर (यम) की स्थिति कही गयी है॥१०५-१०७॥

प्रम्लोचाम्लोविसंयुक्तो देवदेवस्य कीर्तितः। संयद्वसूकस्तूत्तरस्यां तार्क्ष्यश्चारिष्टनेमिनौ ॥१०८॥ विश्वाचीघृताचीभ्यां संयुक्तौ सव्यवामतः। ऊर्ध्वमर्वावसुस्तस्य सेनजिच्च सुषेणकः ॥१०९॥ उर्वशी पूर्वचित्तिश्च सहस्ताभ्यां यथाक्रमम्। दीप्ताननाद्या ये प्रोक्ता द्वादशार्कगणाधिपाः ॥११०॥

प्रम्लोचा तथा म्लोवि संयुक्त देवदेव की महिमा कीर्तित हुई है। ऐसे ही उत्तर में संयद्वसु, तार्क्ष्य, अरिष्टनेमि तथा दाहिनी ओर विश्वाची एवं बाँयीं ओर घृताची स्थित हैं। ऊर्ध्व में अर्वावसु तथा सेनजित् एवं सुषेण हैं। उनके साथ यथाक्रम से उर्वशी तथा पूर्वचित्ति हैं। ये उज्ज्वल वदन द्वादश सूर्य के गणाधिप कहे गये हैं॥१०८-११०॥

ते हि पूर्वात्समारभ्य तस्याः पर्णस्य सन्धिषु। क्षुपाद्या पर्णतो न्यस्या कंदराया रथस्य तु ॥१११॥ दिग्विदिग्ग्रहपर्यन्ते चन्द्राद्या इन्द्रदिक्क्रमात्। वासवादींश्च दिग्देवान् न्यसेद्दिक्षु दशस्वपि ॥११२॥

पूर्व से प्रारम्भ करके पत्तों की सन्धियों तथा क्षुपादि अन्य पर्ण-पर्यन्त, रथ के कन्दर में, दिग् विदिग् ग्रह-पर्यन्त, पूर्व दिक् क्रम से चन्द्रादि एवं दश दिशाओं में वासवादि दिक् देवताओं का विन्यास करे॥१११-११२॥

एवं विन्यस्य सर्वांस्तु ततः कुर्वीत पूजनम्। अथ मन्त्रान्नवक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः ॥११३॥

इस प्रकार सभी का विन्यास करके पूजन करना चाहिये। अब आनुपूर्वीक मन्त्रों को यथावत् कहता हूँ॥११३॥

एकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः २८३

ॐ विश्वात्मने नमः। ॐ हृदयशुक्रज्योतिषे नमः। ॐ चित्रज्योतिषे नमः। ॐ सत्यज्योतिषे नमः। ॐ ज्योतिष्मदग्नये नमः। ॐ शुक्राय नमः। ॐ हरिताय नमः। ॐ अत्यग्नये नमः। एते यथाक्रममश्वानां संग्रहाः।

ॐ सर्पाय नमः वासुकिहृदयम्। ॐ चित्रनाभवे नमः चक्रहृदयम्। ॐ अरुणाय नमः अरुणहृदयम्। ॐ ऋत्विग्विधात्रे नमः पन्नगहृदयम्। ॐ आदित्याय-हे हे मिहिरागच्छ गच्छ हुं खः ठः ठः सर्वाह्लादनमन्त्राः।

खखोल्काय ठः ठः मूलमन्त्रः। ॐ व्योमव्यापिने सर्वलोकाधिपतये तिष्ठ तिष्ठ ठः ठः स्थापनमन्त्रः। ॐ अर्काय ठः ठः हृदयम्। ॐ प्रदीप्ताय ठः ठः शिरः। ॐ विपिटये ठः ठः शिखाम्। ॐ जगच्चक्षुषे ठः ठः नेत्रम्। ॐ पद्माकराय हुं ठः ठः कवचम्। ॐ महातेजसे हुं फड्रस्त्रम्।

ॐ गं गणाधिपतये सहस्रकिरणाय संरोधात्मने नमः—संरोधमन्त्रः। ॐ आकाशविकासिने जगच्चक्षुषे सान्निध्यं कुरु कुरु ठः ठः—सन्निधापनमन्त्रः। ॐ इरिटिचिरिटये दीप्ताङ्घ्रये नमः—पाद्यमन्त्रः। ॐ गभस्तिने किलिकिलिकालिकालि-सर्वार्थसाधिनि ककि ककि हुं नमः, ॐ सवित्रे वरुणाय नमः—स्नानमन्त्रः। ॐ खखनेत्राय सहस्रतनवे नमः—वस्त्रमन्त्रः। पिङ्गलायाछले नमः—गन्धमन्त्रः। ॐ हिलिहिलि महामालाधरतेजोऽधिपतये नमः—पुष्पमन्त्रः। ॐ ज्वलिताकार्याय नमः—धूपमन्त्रः। ॐ मिहिराय ज्वलविचित्ररत्नधारिणे नमः—भूषणमन्त्रः।

भ्रं आनिम्बमन्त्रेणैवं पूजयेत्। ॐ महाश्वेतायै नमः। ॐ दण्डपाणये नमः। ॐ अरुणादेव्यै नमः। ॐ पिङ्गलायै नमः। ॐ अरुणाय हुं नमः। ॐ सूर्याय हुं नमः। ॐ अंशुमालिने हुं नमः। ॐ धात्रे हुं नमः। ॐ इन्द्राय हुं नमः। ॐ रवये हुं नमः। ॐ गभस्तिने हुं नमः। ॐ यमाय हुं नमः। ॐ स्वणरितसे हुं नमः। ॐ त्वष्ट्रे हुं नमः। ॐ मित्राय हुं नमः। ॐ विष्णवे हुं नमः—एते आदित्यानां मन्त्राः।

ॐ हरिकेशाय हुं नमः। ॐ रथकृच्छ्राय नमः। ॐ रथौजसे नमः। ॐ पुञ्जिकस्थलायै नमः। ॐ ऋतुस्थलायै नमः। ॐ विश्वकर्मणे नमः। ॐ रथस्वनाय नमः। ॐ रथचित्राय नमः। ॐ मेनकायै नमः। ॐ सहजन्यायै नमः। ॐ विश्वव्यचसे नमः। ॐ रथप्रोताय नमः। ॐ अंशमाठराय नमः। ॐ प्रम्लोचन्त्यै नमः। ॐ अनुम्लोचन्त्यै नमः। ॐ तार्क्ष्याय नमः। ॐ अरिष्टनेमिने नमः। ॐ विश्वाच्यै नमः। ॐ घृताच्यै नमः। ॐ आर्वाग्वसवे नमः। ॐ सेनजिते नमः। ॐ सुषेणाय नमः। ॐ उर्वश्यै नमः। ॐ पूर्वचित्त्यै नमः—एते रश्मिपतीनामप्सरसां च मन्त्राः।