सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)
Sarva-Darshana-Sangraha with Hindi Commentary
माधवाचार्य (विद्यारण्य स्वामी) / पं. उमाशंकर शर्मा ऋषि द्वारा
१०. जैमिनीय पूर्व मीमांसा दर्शन
दर्शनम् ] भाषाटीकासमेतः । ( २१९ ) करता है विवादाध्यासित वेदाध्ययन विधिभी भारतका अध्ययनवत् अर्थावबोधक है इत्यादि अनुमानद्वारा सिद्ध होनेसे प्रथम पक्षको कह नहीं सकते 'व्रीहीनवहन्ति' इत्यादि स्थलमें हननविधि जैसा नियम करता है अवहननसे निष्पन्न तण्डुलद्वारा सम्पादित हविष्यसे उत्पन्न अवान्तर अपूर्वद्वारा दर्शपूर्णमासयागमें परम अपूर्व होता है अन्यथा नहीं इत्यादि अपूर्व अवघातके नियमपरत्वमें कारण है। यहापर लिखित पाठजन्य अर्थज्ञानसे किंवा अध्ययनजन्य अर्थज्ञानसे यज्ञका अनुष्ठान सिद्ध है अतः अध्ययनविधिको नियमपरत्वमें कोई हेतु नहीं है अतः अर्थावबोधक विचारशास्त्र विधिसिद्ध नहीं है। श्रूयमाण अध्ययन विधिकी क्या दशा होगी अक्षरराशिमात्रग्रहण- रूप अध्ययनविधिको स्वर्गसाधक मानकर संतोप करो ॥ ५ ॥ विश्वजिन्यायेनाश्रुतस्यापि कल्पयितुं शक्यत्वात् यथा स स्वर्गः सर्वान् प्रत्यविशिष्टत्वादिति विश्वजित्यश्रुतमप्यधि- कारिण सम्पादयता तद्विशेषणं स्वर्गः फलं युक्त्या निरणायि तद्वदध्ययनेऽप्यस्तु ॥ तदुक्तम्- “विनापि विधिना दृष्टलाभान्न हि तदर्थता । कल्पास्तु विधिसामर्थ्यात् स्वर्गो विश्वजिदा- दिवत् ॥” इति ॥ ६ ॥ यदि कहो स्वर्ग अध्ययनविधिमें उद्देश्यरूपसे श्रुत न होनेके कारण फलरूपसे स्वर्गकी कल्पना नहीं कर सकते हैं सो भी नहीं कह सकते जिस प्रकार 'विश्वजि- ता यजेत' इति विश्वजित्यागमें फल अश्रुत होनेपरभी सबके कामनाविषय होनेसे स्वर्गफलकी कल्पना होती है तिसी प्रकार यहापरभी होगा। अध्ययनविधिके विनाभी अर्थज्ञानरूप फल निगमनिरुक्तादिद्वारा सम्भव होनेसे अध्ययनविधि अर्थज्ञानार्थ नहीं हो सकता एवञ्च विधिके सार्थकताके लिये विश्वजिन्यायवत् स्वर्गादि फलकी कल्पना करनी होगी ॥ ६ ॥ एवञ्च सति वेदमधीत्य स्नायादिति स्मृतिरनुगृहीता भवति । अत्र हि वेदाध्ययनसमावर्त्तनयोरव्यवधानमवगम्यते ॥ तावके मते त्वधीतेऽपि वेदेधर्मविचाराय गुरुकुले वस्तव्यं तथा सत्य- व्यवधान वाध्येत । तस्माद्विचारशास्त्रस्य वैधत्वाभावात् पाठमात्रेण स्वर्गसिद्धे समावर्त्तनशास्त्राच्च धर्मविचारशास्त्रमना- रम्भणीयम् इति पूर्वपक्षसंक्षेपः ॥ ७ ॥
( २२० ) सर्वदर्शनसंग्रहः । [ जैमिनीय- अतएव वेदाध्ययनानन्तर समावर्तन ( गृहस्थाश्रमग्रहण ) विधिभी उपपन्न होता है यह विधि अध्ययन और समावर्तनका अव्यवहित पूर्वापरकाल निर्णय करती है आपके मतमें वेदाध्ययन करके धर्मविचारके लिये गुरुकुलम निवास करना होगा तब तो अव्यवधान बाधित होगा अतः विचारशास्त्र विधिविषय न होनेसे अक्षर- पाठमात्रसेही स्वर्गसिद्धि होनेके कारण और समावर्तन शास्त्रवलसे धर्मविचार ( मी मासा ) शास्त्र अनारम्भणीय हे ॥ ७ ॥ सिद्धान्तस्त्वन्यत प्राप्तत्वादप्राप्तविधित्वं मास्तु नियमविधि- त्वपक्षस्तु वज्रहस्तेनापि नापहस्तयितु पार्यते ॥ तथाहि स्वा- ध्यायोध्येतव्य इति तव्यप्रत्यय प्रेरणापर्यायां पुरुषप्रवृत्तिरू- पार्थभावनाभाव्यामभिधाभावनां प्रत्याययति । सा ह्यर्थभा- वनासहितमनुबद्धं भाव्यमाकाङ्क्षति न तावत्समानपदोपात्त- मध्ययनभाव्यं परिरभते ॥ अध्ययनशब्दार्थस्य स्वाधीनोच्चा- रणक्षमत्वस्य वाङ्मनसव्यापारस्य क्लेशार्थकस्य भाव्यत्वासम्भ- वात् । नापि समानवाक्योपात्त स्वाध्याय स्वाध्यायशब्दा- र्थस्य वर्णराशेर्नित्यत्वेन विभुत्वेन चोत्पत्त्यादीनां चतुर्णां क्रियाफलानामसम्भवात् । तस्मात्सामर्थ्यप्राप्तोऽर्थावबोधो भा- व्यत्वेनावतिष्ठते ॥ ८ ॥ (सिद्धान्त इति ) प्रकारान्तरद्वारा प्राप्त होनेसे अप्राप्तविधि न हो परन्तु नियमविधि- पक्षको वज्रपाणिभी नहीं हटा सकते हैं ( तथाहि इति ) शाब्दी और आर्थी भेदसे दो प्रकारकी भावना होती हे लिङ् लेट् लोट् तव्यप्रत्ययादिवाच्यभावना शाब्दी कही जाती है शब्दभावना निष्पाद्य पुरुषनिष्ठ प्रवृत्तिरूप भावना आर्थी हे प्रत्येक भावनामें साध्यसाधन इतिकर्तव्यतारूप अंशत्रय रहते हैं । एवञ्च अध्येतव्यमें तव्यप्रत्यय प्रेरणापर्याय पुरुषप्रवृत्तिरूप अर्थ भावना भाव्य शब्दभावनाको बोध करता है वही भावना अर्थभावनासहित भाव्यकी अपेक्षा करती है उसमें एकपदोपात्त अध्ययन भाव्य नहीं हो सकता क्योंकि अध्ययनशब्दार्थ स्वाधीनोच्चारणक्षम क्लेशजनक वाङ्मनोव्यापार है अत उसका भाव्यत्व असम्भव है समान वाक्योपात्त स्वाध्यायभी भाव्य नहीं हो सकता । क्योंकि स्वाध्यायशब्दवाच्य अक्षरराशिको नित्य मानो तो उसमें उत्पत्ति वृद्धि अपक्षय और नाशरूप चतुर्विध क्रियाफल असम्भव है अत सामर्थ्यप्राप्त अर्थावबोध भाव्यतयासम्वन्ध हो सकता है ॥ ८ ॥
दर्शनम् ] भाषाटीकासमेत । ( २२१ ) 'अर्थी समर्थो विद्वानधिक्रियते' इति न्यायेन दर्शपूर्णमासादि- विषयावबोधमवेक्षमाणा तत्त्वबोधे स्वाध्यायं विनियुञ्जते । अध्ययनविधिश्च लिखितपाठादिव्यावृत्त्या अध्ययनसंस्कृतत्वं स्वाध्यायस्यावगमयति । तथाच यथा दर्शपूर्णमासादिजन्यं परमापूर्वम् अवघातादिजन्यस्यावान्तरापूर्वस्य कल्पकं तथा समस्तक्रतुजन्यमपूर्वजातं क्रतुज्ञानसाधनाध्ययननियमजन्यम- पूर्वं कल्पयिष्यति नियमादृष्टानिष्ठौ विधिश्रवणवैफल्यमापद्येत। न च विश्वजिद्न्यायेन फलकल्पनावकल्प्यते अर्थावबोधे दृष्टे फले सति फलान्तरकल्पनाया अयोगात् ॥ ९ ॥ अर्थी समर्थ और विद्वान् अधिकारी होता हे ऐसा नियम हे दर्शपूर्णमासादि-वि- षयनिर्णयाभिलाषी तत्त्वबोधमें स्वाध्यायविधिको विनियोग करते हैं अध्ययनविधि लिखितपाठको व्यावृत्ति करक अध्ययन सहकृतत्व बोधन करता है यथा दर्शपूर्ण- मासादिजन्यपरमापूर्व अवघातादिजन्य अवान्तर अपूर्वको कल्पना करता है तथा समस्त क्रतुजन्य अपूर्वजाति क्रतुज्ञानसाधन अध्ययननियमजन्य अपूर्वको कल्पना करेगा नियमजन्य अपूर्वको न मानो तो विधिही व्यर्थ हो जायगा विश्वजिद्न्यायसे स्वर्गफल- कल्पना अयुक्त है क्योंकि अर्थावबोधरूप दृष्टफल सम्भव हो तो अदृष्टफलकल्पना अन्याय है ॥ ९ ॥ तदुक्तम्-“लभ्यमाने फले दृष्टे नादृष्टफलकल्पना । विधेस्तु नियमार्थत्वान्नानर्थक्यं भविष्यति ॥ "इति ॥ १० ॥ दृष्टफल प्राप्त हो तो अदृष्टकल्पना नही होती है अध्ययनविधिकी नियमार्थता सम्भव होनेसे वैयर्थ्य नहीं ॥ १० ॥ ननु वेदमात्राध्यायिनोऽर्थावबोधानुदयेऽपि साङ्गवेदाध्यायिन पुरुषस्यार्थावबोधसम्भवात् । विचारशास्त्रस्य वैफल्यमिति चेत्तदसमञ्जसम्, बोधमात्रसम्भवेऽपि निर्णयस्य विचाराधीन- त्वात् । तद्यथा, अक्ता शर्करा उपदधातीत्यत्र घृतेनैव न तैलादिनेत्यर्थनिर्णयो व्याकरणेन निगमेन निरुक्तेन वा न लभ्यते,
( २२२ ) सर्वदर्शनसंग्रहः । [ जैमिनीय-
विचारशास्त्रेण तु 'तेजो वै घृतम्' इति वाक्यशेषवशादर्थनि- र्णयो लभ्यते । तस्माद्विचारशास्त्रस्य वैधत्वं सिद्धम् ॥ ११ ॥ यदि कहो केवलवेद्मात्राध्ययन करनेवालोंको अर्थ बोध न होनेपरभी सांगवेदा- ध्ययन करनेवालोंको अर्थबोध अवश्य हो जायगा अतः विचारशास्त्र व्यर्थ है ऐसा कथन अयुक्त है क्योंकि अर्थबोध होनेपरभी विचारशास्त्र जिस प्रकार चयनप्रकरणमें पठित अक्ता शर्करा स्निग्धद्रव्यसे मिश्रित पाषाणखण्डको कहता है परन्तु वह स्निग्धद्रव्य तैल या घृत इस प्रकारकी शंकाका निर्णय व्याकरणादिसे नहीं हो सकता है विचारशास्त्र तो तेजो वै इत्यादि घृतस्तुतिलिंगसे घृतसेही स्निग्ध करना ऐसा निर्णय होता है अत विचारशास्त्रके वैधत्वसिद्ध है ॥ ११ ॥ न च वेदमधीत्य स्नायादिति शास्त्रं गुरुकुलनिवृत्तिपरं व्यवधा- नप्रतिबन्धकं बाध्येतेति मन्तव्यं स्नात्वा भुङ्क्ते इतिवत् पूर्वा- परीभावसमानकर्तृकत्वमात्रप्रतिपत्त्या अध्ययनसमावर्त्तनयो- र्नेरन्तर्य्यप्रतिपत्तेः । तस्माद्विधिसामर्थ्यादेवाधिकरणसहस्रात्म- कपूर्वमीमांसाशास्त्रमारम्भणीयम् । इदं चाधिकरणं शास्त्रेणो- पोद्घातत्वेन सम्बध्यते ॥ तदाह- "चिन्ता प्रकृतसिद्धार्थामुपो- द्घातं प्रचक्षते" इति ॥ १२ ॥ वेदाध्ययनानन्तर समावर्त्तनविधिका विरोध होगा ऐसा नही कह सकते यथा स्नान करके भोजन करे इत्यादि स्थलमें केवल पूर्वोत्तरकाल और एककर्तृकत्वमात्र त्वा प्रत्ययसे प्रतिपादित होता है न अव्यवहितत्वादि तथा वेदाध्ययन और समा- वर्त्तनको पूर्वोत्तरकालमात्र बोधन करेगा अव्यवहितत्वादिका बोध नहीं करेगा अतः विधिवलात् अधिकरणसहस्रात्मक मीमांसाशास्त्र आरम्भणीय है यह अधिकरणशास्त्रका उपोद्घातरूप है । प्रकृत सिद्ध अर्थकी चिन्ताको उपोद्घात कहते हैं ॥ १२ ॥ इदमेवाधिकरणं गुरुमतमनुसृत्योपन्यस्यते । अष्टवर्षं ब्राह्मणमु- पनयीत तमध्यापयीतेत्यत्राध्यापनं नियोगविषय प्रतिभासते । नियोगश्च नियोज्यमपेक्षते । कश्चात्र नियोज्य इति चेदाचा- र्य्यककाम एव सम्माननेत्यादिना पाणिन्यनुशासनेनाचार्य्यक- रणेप्यमाणे नयतेर्धातोरात्मनेपदस्य विधानात् उपनयने यो नियोज्यः स एवाध्यापनेपि तयोरेकप्रयोगत्वात् ॥ १३ ॥
दर्शनम् ] भाषाटीकासमेत' । ( २२३ ) इसी अधिकरणको प्रभाकरके मतसे योजना करते हैं अष्टवर्षके ब्राह्मणको उप- नयन करके उसको अध्यापन करावे इस श्रुतिमें अध्यापनविधिका विषय प्रतीत होता है नियोग नियोज्य सापेक्ष है ( कार्यको स्वकीयत्वेन जाननेवाला नियोज्य होता है ) क्योंकि कहा है ' नियोज्यः स तु कार्य य' स्कीयत्वेन बुध्यते " नियो- ज्य कौन होगा ऐसा विचार उपस्थित होनेपर जो आचार्य कामनावान् है वही नियोज्य हैं ( सम्माननोत्सञ्जनाचार्यकरणज्ञानभृतिविगणनव्ययेषु नियः ) इस सूत्रसे आचार्य करण अर्थमें नी धातुसे आत्मनेपदप्रत्ययका विधान होता है उप- नयनमें जो नियोज्य हो वही अध्यापनमेंभी नियोज्य होगा क्योंकि दोनों एकक- र्तृक हैं ॥ १३ ॥ अत एवोक्तं मनुना मुनिना-"उपनीय तु यः शिष्यं वेदमध्या- पयेद्द्विजः । सांगं च सरहस्यं च तमाचार्य्यं प्रचक्षते ॥” इति ॥ १४ ॥ अतएव मनुजीने कहा है जो ब्राह्मण शिष्यको उपनयन कराकर सांग सरहस्य वेदाध्ययन कराता है वही आचार्य है ॥ १४ ॥ ततश्चाचार्यकर्तृकमध्यापनं माणवककर्तृकेणाध्ययनेन विना न सिद्ध्यतीत्यध्यापनविधिप्रयुक्त्यैवाध्ययनानुष्ठानं सेत्स्यति प्रयोज्यकव्यापारमन्तरेण प्रयोजकव्यापारस्यानिर्वाहात् ॥ तर्ह्यध्येतव्य इत्यस्य विधित्वं न सिध्यतीति चेन्मासैत्सीत् का नो हानि पृथगध्ययनविधेरभ्युपगमे प्रयोजनाभावाद्धिधि- त्वस्य नित्यानुवादत्वेनाप्युपपत्ते । तस्मादध्ययनविधिमुप- जीव्य पूर्वमुपन्यस्तौ पूर्वोत्तरपक्षौ प्रकारान्तरेण प्रदर्शनीयौ विचारशास्त्रमवैधत्वेनानारब्धव्यमिति पूर्वपक्ष । वैधत्वेनार- ब्धव्यमिति राद्धान्तः ॥ १५ ॥ अतः आचार्यकर्तृक अध्यापन वालककर्तृक अध्ययनके बिना असम्भव होनेसे अध्यापनविधिसे अर्थापत्या अध्ययनभी सिद्ध होगा प्रेर्यव्यापारके बिना प्रेरकव्या- पार अनुपपन्न होता है । यदि कहो उक्त क्रम माने तो अध्ययनको विधित्व सिद्ध न होगा न सिद्ध हो हानि क्या है अध्ययनका पृथक् विधानमें प्रयोजन न होनेसे अनुवाद माननेसेभी अध्ययनविधि उपपन्न होती है अतः अध्ययन विधिको लेकर पूर्वोक्त पूर्वोत्तर पक्षको प्रकारान्तरसे योजना करना चाहिये अवैध होनेसे विचारशास्त्र
[Header] ( २२४ ) सर्वदर्शनसंग्रहः । [ जैमिनीय- अनारम्भणीय है ऐसा पूर्वपक्ष है सिद्धान्त वेद्य है अतः अध्ययनविधिका आरम्भ करना चाहिये ॥ १५ ॥ तत्र वैधत्वं वदता वदितव्यं किमध्यापनविधिर्माणवकस्यार्था- वबोधमपि प्रयुङ्क्ते किं वा पाठमात्रम् । नाद्य विनाप्यर्था- वबोधेनाध्यापनासिद्धे । न द्वितीय पाठमात्रे विचारस्य विप- यप्रयोजनयोरसम्भवादापाततः प्रतिभातः सन्दिग्धोऽर्थो विचारशास्त्रविषयो भवति । तथा सति यत्रार्थावगतिरेव नास्ति तत्र सन्देहस्य का कथा विचारफलस्य निर्णयस्य प्रत्याशा दूरत एव ॥ तथा च यदसन्दिग्धं प्रयोजनं तत्प्रेक्षावत्प्रतिपि- त्सागोचरं यथा समनस्केन्द्रियसन्निकृष्ट स्पष्टालोकमध्यम- ध्यासीनो घट इति न्यायेन विषयप्रयोजनयोरसम्भवेन विचार- शास्त्रमनारभ्यमिति पूर्व-पक्षः ॥ १६ ॥ अध्ययनके विधित्ववादीको कहना होगा क्या अध्यापनविधि बालकको अर्थबो- धभा करता है या पाठमात्र ? अर्थबोधके विनाभी अध्यापन सम्भव होनेसे प्रथमपक्ष नहीं कह सकते । पाठमात्रपक्षमें विचारका विषय और प्रयोजन असम्भव है यथाक- थंचित् प्रतीत और संदिग्धअर्थ विचारका विषय होता है जहा अर्थज्ञानही नहीं तहा सन्देहकी बातही क्या है विचारका फल निर्णय तो दूर रहे तथाहि जो असन्दिग्ध प्रयोजन हो वही प्रेक्षावान्की प्रतिपत्तिका विषय होता है यथा ' मनोयुक्त इन्द्रिय सन्निकृष्ट विकसितप्रकाशवृत्त्तिघट इस न्यायसे विषय और प्रयोजनके न होनेसे विचारशास्त्र अनारम्भणीय है यह पूर्वपक्ष है ॥ १६ ॥ अध्यापनविधिनाथावबोधो मा प्रयोजि तथापि सांगवेदाध्या- यिनो गृहीतपदपदार्थसंगतिकस्य पुरुषस्य पौरुषयेष्विव प्रब- न्धेषु आम्नायेऽप्यर्थावबोधः प्राप्नोत्येव ॥ ननु यथा विषं भुङ्क्षे- त्यत्र प्रतीयमानोऽप्यर्थो न विवक्ष्यते मास्य गृहे भुङ्क्था इति भोजनप्रतिषेधस्य मातृवाक्यविषयत्वात् तथाऽाम्नायार्थस्यावि- वक्षायां विषयाद्यभावदोषः प्राचीन प्रादु ष्यादिति चेन्मैव वोचः दृष्टान्तदार्षान्तिकयोर्वेषम्यसम्भवात् । विषभोजन-
[दर्शनम् ] भाषाटीकासमेतः । ( २२५ )
वाक्यस्याप्तप्रणीतत्वेन मुख्यार्थपरिग्रहे बाधः स्यादिति विवक्षा नाश्रीयते । अपौरुषेये तु वेदे प्रतीयमानार्थः कुतो न विव- क्ष्यते । विवक्षिते च वेदार्थे यत्र यत्र पुरुषस्य सन्देहः स सर्वोऽपि विचारशास्त्रस्य विषयो भविष्यति तन्निर्णयस्य प्रयोजनं तस्मादध्यापनविधिप्रयुक्तेनाध्ययनेनावगम्यमानस्यार्थस्य वि- चारार्हत्वाद्विचारशास्त्रस्य वैधत्वेन विचारशास्त्रमारम्भणीय- मिति राद्धान्तसंग्रहः ॥ १७ ॥
अध्ययनविधिसे यद्यपि अर्थवोध न हो तथापि साङ्गवेदाध्ययनसे गृहीत पदप- दार्थ सङ्गीतक पुरुषको पौरुषेय कालिदासादिप्रबन्धवत् वेदमेंभी अर्थबोध हो जायगा । यदि कहो जिस प्रकार विषको भोजन करो इस वाक्यसे प्रतीयमानभी अर्थ विवक्षित नहीं होता है किन्तु अमुकके घरमें भोजन न करो ऐसा वक्ताका तात्पर्य होता है तिसी प्रकार वेदार्थकीभी अविवक्षामें विषयादि न होनेसे पूर्वोक्त दोष तदवस्थ होगा ऐसा कह नहीं सकते क्योंकि दृष्टान्त और दार्शन्तिक विषम है विष भोजनवाक्य आप्तप्रणीत होनेपरभी मुख्यार्थ ग्रहणमें बाध हो जायगा अतः मुख्यार्थकी विवक्षा नही होती है अपौरुषेयवेदमें प्रतीयमान अर्थकी विवक्षा क्यों न होगी विवक्षित हो गई तो जहा २ पुरुषको सन्देह हो तहाँ तहाँ सर्वत्र विचारशास्त्रके विषय होंगे उसका निर्णय प्रयोजनभी होगा अतः अध्यापनाविधिप्रयुक्त अध्ययन विधिसे प्रतीयमान अर्थ विचारणीय होनेसे वैधविचारशास्त्र आरम्भणीय है यह सिद्धान्त है ॥ १७ ॥
स्यादेतत्, वेदस्य कथमपौरुषेयत्वमभिधीयते तत्प्रतिपादकप्र- माणाभावात्, कथं मन्येथाः अपौरुषेयाः वेदा सम्प्रदायावि- च्छेदे सत्यस्मर्यमाणकर्तृकत्वादात्मवादिति, तदेतन्मंदं विशे- षणासिद्धेः पौरुषेयवेदवादिभि प्रलयसम्प्रदायाविच्छेदस्य कक्षी- करणात् ॥ किञ्च किमिदमस्मर्यमाणकर्तृकत्वं नाम अप्रती- यमानकर्तृकत्वमस्मरणगोचरकर्तृकत्व वा । न प्रथमः कल्पः परमेश्वरस्य कर्तुः प्रमितेरभ्युपगमात् । न द्वितीयः विकल्पा- सहत्वात् । तथा हि किमेकेनास्मरणमभिप्रेयते सर्वैर्वा । नाद्यः
-(२२६) सर्वदर्शनसंग्रहः। [जैमिनी- यो धर्मशीलो जितमानरोष इत्यादिषु मुक्तकोक्तिषु व्यभिचा- रात् । न द्वितीयः सर्वस्मरणस्य असर्वज्ञदुर्ज्ञानत्वात् पौरुषे- यत्वे प्रमाणसम्भवाच्च वेदवाक्यानि पौरुषेयाणि वाक्यत्वात् कालिदासादिवाक्यवत् । वेदवाक्यान्याप्तप्रणीतानि प्रमाणत्वे सति वाक्यत्वात् मन्वादिवाक्यवदिति ॥ १८ ॥ अपौरुषेयसाधक प्रमाण न होनेसे वेद अपौरुषेय कैसे होंगे ? यदि कहो अवि- च्छिन्न सम्प्रदाय होनेपरभी कर्त्ताका स्मरण नहीं होता है अतः वेद अपौरुषेय हैं इत्यादि अनुमानप्रमाण होगा यहभी अकिञ्चित्कर हे क्योंकि सम्प्रदायाविच्छिन्नरूप विशेपणश असिद्ध है पौरुषेय वादियोंने प्रलयकालमें सम्प्रदायाविच्छेद माने हैं किञ्च क्या अप्रतीयमानकर्तृक अस्मर्य्यमाणकर्तृक है अथवा स्मरणविषयकर्तृक है ? ईश्वरको कर्त्ता माननेवालोके मतमें प्रथमपक्ष अयुक्त है द्वितीय पक्षमेंभी क्या एकके स्मरणका अविषय कहते हो अथवा सबके स्मरणका अविषय कहते हो प्रथम मुक्तोक्तिमें व्यभिचरित हे सर्वस्मरणविषयत्व सर्वज्ञके विना दुर्ज्ञेय होनेसे सर्वस्मर णत्वाभाव होगा वह सर्वस्मरणत्व है प्रत्युत पौरुषेयत्वमें प्रमाण होगा. कालिदासवा क्यवत् वेदवाक्य पौरुषेय हे इत्यादि वेदवाक्य आप्तप्रणीत हे सप्रमाणकवाक्य होनेसे इत्यादि विपरीतानुमानभी विद्यमान है ॥ १८ ॥ ननु-“वेदास्याध्ययनं सर्वं गुर्वध्ययनपूर्वकम् । वेदाध्ययन- सामान्यादधुनाध्ययनं यथा ॥ ” इत्यनुमानं प्रति साधनं प्रग- ल्भत इति चेत्तदपि न प्रमाणकोटि प्रवेष्टुमीष्टे । “भारताध्य- यनं सर्वं गुर्वध्ययनपूर्वकम् । भारताध्ययनत्वेन साम्प्रताध्ययनं यथा ॥ ” इति ॥ १९ ॥ वेदका अध्ययन गुरुके अध्ययनपूर्वक होता है क्योंकि दोनोके अध्ययनमें विशेष न होनेसे जिस प्रकार आजकलके अध्ययन इत्यादि अनुमानभी अभीष्टसाधक नहीं हो सकता क्योंकि भारताध्ययनमेंभी ऐसाही अनुमान कह सक्ते हैं ॥ १९ ॥ आभाससमानयोगक्षेमत्वात् । ननु तत्र व्यासः कर्त्तेति स्मर्य्यते। ‘को ह्यन्यः पुण्डरीकाक्षान्महाभारतकृद्भवेत्’ इत्यादाविति
-दर्शनम् ] भाषाटीकासमेत । ( २२७ ) चेदत्तदसारम् । 'ऋचः सामानि जज्ञिरे । छन्दांसि जज्ञिरे तस्माद्यजुस्तस्मादजायत' इति पुरुषसूक्ते वेदस्य सकर्तृक- तात्प्रतिपादनात् । किञ्चानित्यः शब्दः सामान्यवत्त्वे सति अस्मदादिवाह्येन्द्रियग्राह्यत्वाद्धटवत् ॥ नन्विदमनुमानं स एवाय गकार इति प्रत्यभिज्ञाप्रमाणप्रतिहतमिति चेत् तदति- फल्गु लूनपुनर्जातकेशदलितकुन्दादाविव प्रत्यभिज्ञायाः सामा- न्याविषयत्वेन बाधकत्वाभावात् ॥ २० ॥ पुण्डरीकाक्षके सिवाय महाभारतको बनानेवाला कौन होगा इत्यादि वचनोंसे भारतादिके कर्ताको उपलब्धक हो तो ऋक्, यजु, साम और छन्द सब परमात्मा- से उत्पन्न है इत्यादि पुरुषसूक्तप्रमाणसे वेदकाभी कर्ता प्रतीत है और भी शब्द अनित्य है जातिमान् होकर अस्मदादिके बाह्येन्द्रियग्राह्य होनेसे..घटके समान इत्या- दि अनुमानभी है । यदि कहो यह वही गकार है इत्यादि प्रत्यभिज्ञासे उक्तअनुमान बाधित है ऐसा कहना बडी स्थूल बात है मुण्डनके अनन्तर नवीन ॰उत्पन्न केशर नूतन पुष्पोंमे जिस प्रकार प्रत्यभिज्ञा होती है तिसी प्रकार सोऽयं गकारः यहापरभी प्रत्यभिज्ञा जातिनिमित्तक हो सकती है ॥ २० ॥ नन्वशरीरस्य परमेश्वरस्य ताल्वादिस्थानाभावेन वर्णोच्चारणा- सम्भवात् कथं तत्प्रणीतत्वं वेदस्य स्यादिति चेन्न तद्भद्रं स्वभावतोऽशरीरस्यापि तस्य भक्तानुग्रहार्थंलीलाविग्रहग्रहण- सम्भवात् ॥ तस्माद्वेदस्यापौरुषेयत्ववाचो युक्तिर्न युक्तेति चेत् ॥ २१ ॥ अशरीरि परमेश्वरके ताल्वादि न होनेसे वर्णोच्चारण असम्भव है जब वेद ईश्वर कर्तृक कैसे होंगे यहभी अविचार मूलक है ईश्वरके वास्तवमें शरीर न होने- परभी भक्तानुग्रहार्थ लीलाविग्रह सम्भव है अत वेदोंके अपौरुषेयत्वकथन असंगत है ॥ २१ ॥ तत्र समाधानमभिधीयते । किमिदं पौरुषेयत्वं सिसाधयि- षितं पुरुषादुत्पन्नत्वमात्रं, यथा अस्मदादिभिरहरहरुच्चार्यमा- णस्य वेदस्य प्रमाणान्तरेणार्थमुपलभ्य तत्प्रकाशनाय रचि-
( २२८ ) सर्वदर्शनसंग्रहः । [ जैमिनीय- तत्वं वा, यथा अस्मदादिभिरेव निवध्यमानस्य प्रबन्धस्य प्रथमे न विप्रतिपत्तिः, चरमे किमनुमानवलात् तत्साधनमा- गमबलाद्वा । नाद्यः मालतीमाधवादियाक्येषु सव्यभिचार- त्वात् ॥ अथ प्रमाणत्वे सतीति विशिष्यत इति चेत्तदपि न विपश्चितो मनसि वैशद्यमापद्यते । प्रमाणान्तरागोचरार्थप्रति- पादकं हि वाक्यं वेदवाक्यं, तत्प्रमाणान्तरगोचरार्थप्रतिपादक- मिति साध्यमाने मम माता वन्ध्येतिवत् व्याघातापातात् ॥२२ ॥ इसका उत्तर कहते हैं साध्य पौरुषेयत्व क्या अस्मदादिक प्रतिदिन उच्चार्यमाण वेदके समान पुरुषसे उत्पन्नत्वमात्र विवक्षित है, अथवा प्रमाणान्तरसे प्राप्त अर्थको प्रकाशनके लिये रचितत्व विवक्षित है ? यथा अस्मदादिकाके कृतग्रन्थ । प्रथमपक्षमें विरोध नहीं है । द्वितीयपक्षको अनुमानबलसे कहते हो, या शास्त्रबलसे ? मालतीमाध- वादिवाक्यमें हेतुव्यभिचारित होनेसे अनुमान नहीं कह सकते यदि प्रमाणत्वविशेषण जोड दे तोभी विद्वानोंके मनको प्रफुल्लित करने योग्य नहीं हो सकता क्योंकि प्रमाणान्तरार्थप्रतिपादक वेदवाक्यको प्रमाणान्तरप्रतिपादक मानना अपनी माताको वन्ध्या कहनेके समान बाधित है ॥ २२ ॥ किञ्च परमेश्वरस्य लीलावियहपरिग्राहभ्युपगमेऽप्यतीन्द्रियार्थ- दर्शनं न सञ्जाघटीति देशकालस्वभावविप्रकृष्टार्थहरणोपाया- भावात् ॥ न च तच्चक्षुरादिकमेव तादृक्प्रतीतिजननक्षममिति मन्तव्यं दृष्टानुसारेणैव कल्पनाया आश्रयणीयत्वात् ॥ तदुक्तं गुरुभिः सर्वज्ञनिराकरणवेलायाम् "यत्राप्यतिशयो दृष्टः स स्वार्थानतिलङ्घनात् । दूरसूक्ष्मादिदृष्टौ स्यान्न रूपे श्रोत्रवृत्तिता" ॥ इति ॥ २३ ॥ परमेश्वरकी लीलावियहको स्वीकार करनेपरभी सूक्ष्मव्यवहितादि अतीन्द्रियार्थ ग्रहणमें उपाय न होनेसे तादृश ज्ञान असम्भव है । यदि कहा परमेश्वरके चक्षुरादि इन्द्रियेंही तादृश अर्थ मनसा ग्रहण करते हैं । यहभी नहीं कहसक्ते दृष्टानुसारी कल्पना होनी है विपरीत नहीं अतएव सर्वज्ञनिराकरणप्रकरणम प्रभाकरगुरुने कहा है
दर्शनम् ] भाषाटीकासमेत । ( २२९ )
कि रहीभी अतिशय हो वह स्वविषयको अनुलंघन करके होगा यथा चक्षुरादि दूर और सूक्ष्मादि रूपग्रहणमें समर्थ होता है किन्तु रूपग्रहणमें श्रोत्र समर्थ नहीं होगा ॥ २३ ॥ अत एव नागमबलात्तत्साधनं तेन प्रोक्तमिति पाणिन्यनुशा- सने जाग्रत्यपि काठककालापतैत्तिरीयामित्यादिसमाख्या अध्य- यनसम्प्रदायप्रवर्त्तकविषयत्वेनोपपद्यते तद्वदत्रापि सम्प्रदायप्रव- र्त्तकविषयत्वेनाप्युपपद्यते न चानुमानबलाच्छब्दस्यानित्यत्व- सिद्धिः प्रत्यभिज्ञाविरोधात् ॥ न चासत्यप्येकत्वे सामान्यनि- बन्धनं तदिति साम्प्रतं सामान्यनिबन्धनत्वमस्य बलवद्बाध- कोपनिपातादास्थीयते । कचिद्व्यभिचारदर्शनाद्वा तत्र क्वचिद् व्यभिचारदर्शने तदुत्प्रेक्षायामुक्तं स्वतः प्रामाण्यवादिभिः । “उत्प्रेक्षेत हि यो मोहादज्ञातमपि बाधनम् । स सर्वव्यवहारेषु संशयात्मा विनश्यति ॥” इति ॥ २४ ॥ आगमबलसेभी पौरुषेयत्व सिद्ध नहीं होगा। यदि कहो शब्दसाधुत्वबोधक व्याकरण है व्याकरणमें पाणिनिऋषिने काठक तैत्तिरीय आदि शब्दोंके साधुत्वके लिये तेन प्रोक्तम् तित्तिरिंवरतन्तु इत्यादि अनुशासन किया है इसमे कृतकप्रतीत होते हैं अत' पाणिनिसूत्रके रहते रहते वेदको पौरुषेय नहीं मान सकते क्योंकि काठक, कालाप, तैत्तिरीयादि शब्द तत्तत् शाखाध्ययन सम्प्रदायप्रवर्त्तक परत्वसे उपपन्न होते हैं । अनुमानबलसे शब्दानित्यत्वसिद्धिभी न होगी क्योंकि प्रत्यभिज्ञाविरोध होता है । प्रत्यभिज्ञाको सामान्यपरत्व नहीं मान सकते सामान्यनिबन्धन प्रत्यभिज्ञा नहीं माना जाता है जहाँ व्यक्तिमें प्रबलबाधक हो कही कहीं व्यक्तिमें व्यभिचार देखनेसे जातिनिमित्त प्रत्यभिज्ञा होती है व्यभिचारदर्शन न होनेपरभी सामान्योत्प्रेक्षा मानने- वालोंके प्रति स्वतः प्रामाण्यवादियोंने इस प्रकार कहा है—बाधज्ञान न होनेपरभी जो अज्ञानसे बाधककी उत्प्रेक्षा करता है वह समस्त व्यवहारोंमें सन्दिग्ध होनेसे विनष्ट होता है ॥ २४ ॥ नन्विदं प्रत्यभिज्ञानं गत्वादिजातिविषयं न गादिव्यक्तिविषयं तासां प्रतिपुरुषं भेदोपलम्भादन्यथा सोमशर्माधीते इति
( २३० ) सर्वदर्शनसंग्रहः । [ जैमनीय-
'विभागो न स्यादिति चेत्तदपि शोभा न बिभर्त्ति गादिव्यक्ति- भेदे प्रमाणाभावेन गत्वादिविषयकल्पनाया प्रमाणाभा- वात् ॥ यथा गत्वमजानत एकमेव भिन्नदेशपरिमाणसंस्थान- व्यक्त्युपधानवशात् भिन्नदेशमिवाल्पमिव महदिव दीर्घमिव वामनमिव प्रथते तथा गव्यक्तिमजानत एकापि व्यञ्जकभेदात् तत्तद्धर्मानुवन्धिनी प्रतिभासते ॥ २५ ॥ यदि शंका करे प्रत्यभिज्ञा गवादिजातिपर है न व्यक्तिपर । व्यक्ति प्रतिपुष्पभिन्न प्रतीत होती हे अन्यथा सोमदत्त पढता हे इत्यादि भेद व्यवहार न होगा यहभी शोभा नहीं देता गकारादि व्यक्तिभेदमें प्रमाण न होनेसे गत्वादि जातिविषयकल्पना निष्प्रमाणक है । जिस प्रकार गत्वको न जाननेवालेको एकही गत्व भिन्नदेश भिन्नव्यक्ति परिमाण संस्थानोपाधिवश भिन्नदेशवत् तथा अणु महत् दीर्घ वामनादिवत् भासता है उसी प्रकार गव्यक्तिके न जाननेवालेकोभी व्यक्ति एक होनेपरभी व्यञ्ज- कभेद होनेसे तत्तद्व्यञ्जकधर्मयुक्त प्रतीत होता है ॥ २५ ॥ एतेन विरुद्धधर्माध्यासात् भेदप्रतिभास इति प्रत्युक्तम् ॥ तत्र किं स्वाभाविको विरुद्धधर्माध्यासो भेदसमधिकत्वेनाभिमत प्रातीतको वा ' । प्रथमे असिद्धि अपरथा स्वाभाविकभेदा- भ्युपगमाद्दशगकारानुदचारयच्चैत्र इति प्रतिपत्ति स्यात् । न तु दशकृत्वो गकार इति । द्वितीये तु न स्वाभाविकभेदसिद्धिः । न हि परोपाधिभेदेन स्वाभाविकमैक्यं विहन्यते । मा भून्नभ- सोऽपि कुम्भाद्युपाधिभेदात् स्वाभाविको भेदस्तत्र व्यावृत- व्यवहारो नादनिदान ॥ तदुक्तमाचार्य्यैः-“प्रयोजनं तु यज्जा- तेस्तद्वर्णादेव लभ्यते । व्यक्तिलभ्य तु नादेभ्य इति गत्वादि- धीर्वृथा ॥ ”इति । या च-“प्रत्यभिज्ञा यदा शब्दे जागर्त्ति निरवग्रहा । अनित्यत्वानुमानानि सैव सर्वाणि बाधते ” ॥२६॥ अतएव भेदप्रतीतिविरुद्धधर्मके अध्याससे होती है ऐसा किसीने कहा सो भी निरस्त हो गया क्या विरुद्धधर्माध्यास स्वाभाविक अभिमत है या प्रातीतिक स्वाभाविकभेद असिद्ध है अन्यथा दश गकारको उच्चारण किया ऐसी प्रतीति होने-
ॅदर्शनम् ] भाषाटीकासमेतः । ( २३१ ) लोगी दशवार उच्चारण किया ऐसी प्रतीति न होगी द्वितीयपक्षमे स्वाभाविक भेद- सिद्धि अन्योपाधिभेदसे स्वाभाविक ऐक्यका विघात नहीं होगा आकाशमेभी घटादि उपाधिभेदम्स स्वाभाविक भेद होता है उसमे व्यावृत्ति नादमूलक है । आचार्योने कहा है जाति माननेसे जो प्रयोजन है वह वर्णसेभी सिद्ध होता है व्यक्तिलाभ नादसे होगा अतः जात्याश्रयण व्यर्थ है ( स एव अय गकारः ) ऐसी प्रत्यभिज्ञा वर्णावि- षयमे निर्बाध विद्यमान है तो वही प्रत्यभिज्ञा सम्पूर्ण अनित्यतानुमानको बाधती है ॥ २६ ॥ एतेनेदमपास्तम् । यदवादि वागीश्वरेण मानमनोहरे अनित्यः शब्दः इन्द्रियविशेषगुणत्वाच्चक्षूरूपवदिति। शब्दद्रव्यत्ववादिनां प्रत्यक्षसिद्धेः ध्वन्यंशे सिद्धसाधनत्वाच्च अश्रावणत्वोपाधिबा- धितत्वाच्च ॥ उदयनस्तु आश्रयाप्रत्यक्षत्वेऽप्यभावस्य प्रत्य- क्षतां महता प्रबन्धेन प्रतिपादयन् निवृत्तः कोलाहल उत्पन्नः शब्द इति व्यवहाराचरणे कारणं प्रत्यक्षं शब्दानित्यत्वे प्रमा- णयति स्म ॥ सोऽपि विरुद्धधर्मसंसर्गस्य औपाधिकत्वोपपा- दनन्यायेन दत्तरक्तवलिनेव तालः समापोढि । नित्यत्वे सर्वदो- पलब्धानुपलब्धिप्रसङ्गो यो न्यायभूषणकारोक्तः सोऽपि ध्वनि- संस्कृतस्योपलम्भाभ्युपगमात् प्रतिक्षिप्तः ॥ २७ ॥ इससे शब्दको पक्षकर रूपदृष्टान्तप्रदर्शनपूर्वक इन्द्रियविशेष गुणत्वहेतुसं अनि- त्यतासाधन जो वागीश्वरने कहा, सोभी खण्डित हो गया। शब्दको द्रव्य माननेवालोके मतमें हेतु स्वरूपासिद्ध है ध्वनिविषयमें सिद्धसाधनभी है । अश्रावणत्वरूप उपाधिसे बाधितभी है । उदयनाचार्यने आश्रयप्रत्यक्षाभावमेंभी अभावप्रत्यक्षको महानाडम्बरसे कहकर कोलाहल शान्त हो गया शब्द उत्पन्न हुआ इत्यादि व्यवहारका असाधारण कारण प्रत्यक्षही शब्दानित्यत्वमें प्रमाण कहा यहभी विरुद्धधर्मसंसर्गको औपाधि- कत्वस्वीकारवत् रक्तवालिदानके समान दत्तोत्तर है नित्यत्वमें सदा उपलब्धि या अनु- पलब्धि दोष जो न्यायभूषणकारने कहा वहभी ध्वनिसहकृतकी उपलब्धि पक्षसेही तिरस्कृत हो गया ॥ २७ ॥ यत्तु युगपदिन्द्रियसम्बन्धित्वेन प्रतिनियतसंस्कारकसंस्कार्य्य- भावानुमानं तदात्मन्यनैकान्तिकमसति कलकले ततश्च वेद-
( २३२ )
सर्वदर्शनसंग्रहः ।
[ जैमिनीय-
स्यापौरुषेयतया निरस्तसमस्तशंकाकलंकांकुरत्वेन स्वतः सिद्धं धर्मे प्रामाण्यमिति सुस्थितम् ॥ २८ ॥ किसीने युगपत् इन्द्रियसम्बद्धनियत सस्कारस्सकार्यभावको अनुमान किया वहभी जातमात्रमें व्यभिचारित है । अत वेद अपौरुषेय होनेसे समस्त शका निष्क- लंक होनेके कारण धर्ममे प्रामाण्य स्वतः सिद्ध है ॥ २८ ॥ स्यादेतत्—“प्रमाणत्वाप्रमाणत्वे स्वतः सांख्याः समाश्रिताः । प्रथमं परतः प्राहुः प्रामाण्यं वेदवादिनः ॥ नैयायिकास्ते परतः सौगताश्चरमं स्वतः । प्रमाणत्वं स्वतः प्राहु परतश्चाप्रमाणता- म्॥” इति ॥ वादिविवाददर्शनात् कथङ्कारं स्वतःसिद्धं धर्मे- प्रामाण्यमिति सिद्धवत्स्वस्य स्वीक्रियते ॥ २९ ॥ (स्यादेतदिति ) सांख्यवादी प्रमाणत्व अप्रमाणत्व दोनों स्वतः मानतें हैं । नैयायिक दोनों परतः मानते हैं । वौद्ध लोग प्रमाणत्व परतः अप्रमाणत्व स्वतः कहते हैं । वेदवादी स्वतः प्रामाण्य अप्रमाण्य परतः कहत हे इस प्रकार परस्पर विवाद होनेसे धर्ममें स्वतः प्रामाण्य कैसे मानते हो ॥ २९ ॥ किञ्च किमिदं स्वतः प्रामाण्यं नाम ? कि स्वतः एव प्रामाण्यस्य जन्म ? आहोस्वित् स्वाश्रयज्ञानजन्यत्वम् ? किमुत स्वाश्रय- ज्ञानसामग्रीजन्यत्वम् ? उताहो ज्ञानसामग्रिजन्यज्ञानाविशेषाश्रि - तत्वम् ? किंवा ज्ञानसामग्रीमात्रजन्यज्ञानविशेषाश्रितत्वम् ? तत्राद्य सावद्य कार्य्यकारणभावस्य भेदसमानाधिकरणत्वे- नैकस्मिन्नसम्भवात् । नापि द्वितीय गुणस्य सतो ज्ञानस्य प्रामाण्यं प्रति समवायिकारणतया द्रव्यत्वापातात् । नापि तृतीय प्रामाण्यस्योपाधित्वे जातित्वे वा जन्मायोगात्,स्मृति- त्वानधिकरणस्य ज्ञानस्य बाधात्यन्ताभावः प्रामाण्योपाधिः, न च तस्योत्पत्तिसम्भव अत्यन्ताभावस्य नित्यत्वाभ्युपग- मादतएव न जातेरपि जनिर्युज्यते । नापि चतुर्थं ज्ञानविशेषो ह्यप्रमा विशेषसामग्र्या च सामान्यसामग्री अनुप्रविशति शिंश-
०दर्शनम् ] भाषाटीकासमेतः। ( २३३ ) पासामग्र्यामिव वृक्षसामग्री अपरथा तस्याकस्मिकत्वं प्रसङ्गे त्। तस्मात् परतस्त्वेन स्वीकृताप्रामाण्यं विज्ञानसामग्रीजन्या- श्रितमित्यतिव्याप्तिरापद्येत ॥ ३० ॥ स्वतः प्रामाण्यही किसको कहते हो प्रामाण्यके स्वतः जन्मको १, या स्वाश्रयज्ञान- जन्यको २, किंवा स्वाश्रयज्ञानसामग्रीजन्यको ३, अथवा ज्ञानसामग्रीजन्य- ज्ञानविशेषाश्रितको ४, या ज्ञानसामग्रीमात्रसे जन्यज्ञानविशेषाश्रितको ५? कार्यकार- णभाव दोनों भेद समानाधिकरण होनेसे एकमें असम्भव हैं अतः प्रथमपक्ष अस- म्भव है । द्वितीयभी नहीं कहसकता गुणरूपज्ञानको प्रामाण्यके प्रति समवायिकारण माना तो द्रव्यत्वप्रसङ्ग होगा प्रामाण्यकी जातित्वपक्षमें या उपाधित्वपक्षमें उत्पत्ति न होनेसे तृतीयपक्षभी नहीं हो सकता स्मृतित्वानधिकरणज्ञानको बाधात्यन्ताभाव प्रामाण्यकी उपाधि है अत्यन्ताभाव नित्य होनेसे उसकी उत्पत्ति नही हो सकती इस प्रकार जातिकीभी उत्पत्ति बाधित है । चतुर्थभी नहीं होसकता क्योकि ज्ञान- विशेषही अप्रमा है विशेषसामग्रीके मध्यमें सामान्यसामग्री प्रविष्ट रहती है । जिस प्रकार शिंशपा पदार्थमें वृक्षपदार्थ प्रविष्ट रहता है नहीं तो विशेष अकारणक होगा अत' परतस्त्वेन स्वीकृत अप्रामाण्यको विज्ञानसामग्रीजन्यके आश्रित कहना अतिव्याप्तिग्रस्त है ॥ ३० ॥ पञ्चमविकल्पं विकल्पयामः, कि दोषाभावासहकृतज्ञानसामग्री- जन्यत्वमेव ज्ञानसामग्रीमात्रजन्यत्वम्, किं दोषाभावसहकृतज्ञा- नसामग्रीजन्यत्वम् । नाद्यः दोषाभावासहकृतज्ञानसामग्रीजन्य- त्वमेव परतःप्रामाण्यमिति परतःप्रामाण्यवादिभिरुररीकरणात्। नापि द्वितीय दोषाभावसहकृतत्वेन सामग्र्यां सहकृतत्वे सिद्धे अनन्यथासिद्धान्वयव्यतिरेकसिद्धतया दोषाभावस्य कारण- ताया वज्रलेपायमानत्वात् । अभावः कारणमेव न भवतीति चेत्तदा वक्तव्यम्, अभावस्य कार्य्यत्वमस्ति न वा, यदि नास्ति तदा पटध्वंसानुपपत्त्या नित्यताप्रसङ्ग , अथास्ति किमपराद्धं कारणत्वेनेति सेयमुभयतः पाशारज्जुः । तदुदितमुदयनेन- 'भावो यथा तथाभावः कारणं कार्य्यन्मतम्' इति ॥ ३१ ॥
( २३४ ) सर्वदर्शनसंग्रहः । [ जैमिनीय- पञ्चम पक्षमेंभी क्या दोषाभावासहकृत ज्ञानसामग्रीजन्यको ज्ञानसामग्रीमात्र जन्यत्व कहते हो किंवा दोषाभाव सहकृत ज्ञानसामग्रीजन्यको ? प्रथमपक्षको परतः प्रामाण्यवादियोंने परतः प्रामाण्य माना है । द्वितीयपक्षमें दोषाभावसहकृत होनेसे सामग्रीमेंभी सहकृतत्व हो जायगा तो अन्वयव्यतिरेकवश दोषाभावका कारणत्व दुर्निवार होगा । यदि कहो अभाव कारण नही होता तो क्या अभाव कार्य होता है या नहीं ? नही मानो तो पटध्वंस न होनेसे पटको नित्यत्व प्रसग होगा, होता हो तो कारण क्या अपराध किया । उदयनाचार्यनेभी कहा है जिस प्रकार भाव कार्य कारणरूप दोनों होते हैं तिसी प्रकार अभावभी होता है ॥ ३१ ॥ तथाच प्रयोगः विमता प्रमा, ज्ञानहेत्वतिरिक्तहेत्वधीना, कार्य्य- त्वे सति तद्विशेषत्वात् अप्रमावत्। प्रामाण्यं परतो ज्ञायते अन- भ्यासद्दशायां सांशयिकत्वात् अप्रामाण्यवत् । तस्मादुत्प- त्तौ ज्ञप्तौ च परतस्त्वे प्रमाणसम्भवात् स्वतः सिद्धं प्रामाण्य- मित्येतत् पूतिकूष्माण्डायत इति चेत् तदेतदाकाशमुष्टि- हननायते ॥ ३२ ॥ अनुमानप्रयोग विवादग्रस्त प्रमा, ज्ञानहेतुसे अतिरिक्त हेतुके अधीन है कार्यवि- शेष होनेसे अप्रमावत्, प्रामाण्य पराधीन ज्ञानविषय हे अनभ्यासदर्शामें संशयज- नक होनेसे अप्रामाण्यवत् । अतः उत्पत्तिमें ओर ज्ञप्तिमे प्रामाण्यको परतस्त्व होनेसे स्वतः सिद्धत्वकथन सडेकूष्मांडके समान है इत्यादि कथनभी आकाशमें मुष्टिप्रहार सदृश है ॥ ३२ ॥ विज्ञानसामग्रीजन्यत्वे सति तदतिरिक्तहेत्वजन्यत्वं प्रमाया स्वतस्त्वमिति निरुक्तिसम्भवात् । अस्ति चात्रानुमानं विमता प्रमा विज्ञानसामग्रीजन्यत्वे सति तदतिरिक्तजन्या न भवति अप्रमात्वानधिकरणत्वात् घटादिवत्। न चौदयनमनुमानं परत- स्त्वसाधकमिति शङ्कनीयं प्रमा दोषव्यतिरिक्तज्ञानहेत्वतिरिक्त- जन्या न भवति ज्ञानत्वादप्रमावदिति प्रतिसाधनग्रस्तत्वात् ज्ञानसामग्रीमात्रादेव प्रमोत्पत्तिसंभवे तदतिरिक्तस्य गुणस्य दोषाभावस्य वा कारणत्वकल्पनायां कल्पनागौरवप्रस- ङ्गाच्च ॥ ३३ ॥
[Header] दर्शनम् ] भाषाटीकासमेतः । ( २३६ )
विज्ञानसामग्रीजन्य हों तदतिरिक्तकारणअजन्यत्वही प्रमामें स्वतस्त्वका निर्वचन है अनुमानभी है घटवत् अप्रमात्वका अधिकरण न होनेसे प्रमा विज्ञानसामग्रीसे जन्यहोकर तद्भिन्न सामग्रीजन्य नहीं है । उदयनके अनुमानसे परतस्वाशंकाभी नहीं कहसकते । प्रमा दोषसे अतिरिक्त ज्ञानहेत्वतिरिक्तजन्य नहीं, ज्ञान होनेसे अप्रमावत् इत्यादि सत्प्रतिपक्षित है ज्ञानसामग्रीमात्रसे प्रमाकी उत्पत्ति सम्भव होनेसे अतिरिक्त गुण अथवा दोषकी कल्पना करना गौरवभी है ॥ ३३ ॥ ननु दोषस्याप्रमाहेतुत्वेन तद्भावस्य प्रमां प्रति हेतुत्वं दुर्नि- वारमिति चेत् न दोषाभावस्याप्रमाप्रतिबन्धकत्वेनान्यथासिद्ध- त्वात् ॥ “तस्माद् गुणेभ्यो दोषाणामभावस्तदभावतः । अप्रामाण्यद्वयासत्त्वं तेनोत्सर्गो नयोदित ॥” इति । तथा प्रमाज्ञप्तिरपि ज्ञानज्ञापकसामग्रीत एव जायते । न च संशया- नुदयप्रसङ्गो बाधक इति युक्तं वक्तुं सत्यपि प्रतिभासपुष्कल- कारणे प्रतिबन्धकदोषादिसमवधानात् तदुपपत्तेः ॥ किञ्च तावकमनुमानं स्वतः प्रमाणं न वा । आद्ये अनैकान्तिकता, द्वितीये तस्यापि परतः प्रामाण्यमेवं तस्य तस्यापीत्यनवस्था दुरवस्था स्यात् ॥ ३४ ॥ यदि कहो दोष अप्रमाका कारण हुआ तो दोषाभाव प्रमाके प्रति अवश्य कारण होगा यहभी नहीं कह सकते क्योंकि दोषाभाव अप्रमाके प्रतिबन्धक होनेसे जन्यथा सिद्ध है । गुणसे दोषका अभाव तदभावसे अप्रामाण्यद्वयसत्ता प्रमाज्ञानभी ज्ञानज्ञाप- कसामग्रीसे उत्पन्न होता है । संशयानुदयप्रसंगभी बाधक नहीं कह सकते क्योंकि प्रतिभासका समस्त कारण रहनेपरभी प्रतिबन्धकदोषवश संशय उपपन्न होता है । आपका अनुमान स्वतः प्रमाण है या नहीं ? प्रथम पक्षमें प्रामाण्यका परतस्त्व यहां व्यभिचरित हो गया द्वितीयपक्षमें उक्तअनुमानको प्रमाणान्तरसे प्रामाण्य है उसकोभी अन्यसे इत्यादि अनवस्था होगी ॥ ३४ ॥ यदत्र कुसुमाञ्जलावुदयनेन झटिति प्रचुरप्रवृत्ते प्रामाण्यानि- श्चयाधीनत्वाभावमापाद्यता प्रण्यगादि । प्रवृत्तिर्हीच्छामपेक्षते तत्प्राचुर्य्यं चेच्छाप्राचुर्य्यम्, इच्छा चेष्टसाधनताज्ञानम्, तच्चेष्ट-
( २३६ ) सर्वदर्शनसंग्रहः । [ जैमिनीय- जातीयत्वलिङ्गानुभवम्, सोऽपीन्द्रियार्थसन्निकर्षं प्रामाण्यग्रहं तु न क्वचिदुपयुज्यत इति तदपि तस्करस्य पुरस्तात् कक्षे सुवर्णमुपेत्य सर्वाङ्गोद्घाटनमिव प्रतिभाति । अतः समीहितसा- धनज्ञानमेव प्रमाणतयावगम्यमानमिच्छां जनयतीत्यत्रैव स्फुट एव प्रामाण्यग्रहणस्योपयोगः ॥ ३५ ॥ इस विषयमें कुसुमाञ्जलिमें शीघ्र प्रवृत्तप्रवृत्तिसे प्रामाण्यनिश्चयाधीनत्वाभावोप- पादन करते हुए कहा है कि प्रवृत्ति इच्छाकी अपेक्षा करती है प्रवृत्तिप्राचुर्यमें इच्छा- प्राचुर्य, इच्छा इष्टसाधनताज्ञानकी अपेक्षा रखती है वह इष्टजातीयत्वलिङ्गानुभवकी वहभी इन्द्रियार्थसन्निकर्षकी प्रामाण्यग्रह कहींभी उपयुक्त नही इत्यादि वहभी चोरके सामने काँखमें सुवर्ण छिपाकर सर्वांगको उघाड कर दिखानेकी समान है अतः प्रमाणत्वेन अवगत अभिमतसाधनही इच्छाको उत्पन्न करता है उसमें प्रामा ण्यग्रहणका उपयोग स्पष्ट है ॥ ३५ ॥ किञ्च क्वचिदपि चेन्निर्विकित्सा प्रवृत्तिः संशयादुपपद्येत तर्हि सर्वत्र तथाभावसम्भवात् प्रामाण्यनिश्चयो निरर्थकः स्यात् अनिश्चितस्य सत्त्वमेव दुर्लभमिति प्रामाण्यं दत्तजलाञ्जलिकं भवेत् इत्यलमतिप्रपञ्चेन ॥ यस्मादुक्तं- “तस्मात् सद्बोधक- त्वेन प्राप्ता बुद्धेः प्रमाणता । अर्थान्यथात्वहेतूत्थदोषज्ञानाद- पोद्यते ॥' इति ॥ ३६ ॥ किञ्च कहींभी निस्संशयप्रवृत्ति होती हो तो सर्वत्र वैसी हो जायगी पुन प्रामाण्य निश्चयभी निरर्थक है अनिश्चितकी सत्ताभी दुर्लभ होनेसे प्रामाण्यभी दत्तजलाञ्जलि हो जायगा अतः सत्वस्तुबोधनद्वारा प्राप्त बुद्धिकी प्रमाणता अर्थके तद्विपरीतहेतु- जन्यदोषज्ञानसे बाधित होती है ॥ ३६ ॥ तस्माद्धर्मे स्वतः सिद्धप्रमाणाभावे ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेतेत्यादिविध्यर्थवादमन्त्रनामधेयात्मके वेदे यजेतेत्यत्र तत्र- त्यय प्रकृत्यर्थोपरक्तां भावनामभिधत्त इति सिद्धे व्युत्पत्तिम- भ्युपगच्छतामभिहितान्वयवादिनां भट्टाचार्याणां सिद्धान्तो
दर्शनम् ] भाषाटीकासमेतः । ( २३७ ) यागविषयो नियोग इति कार्ये व्युत्पत्तिमनुसरतामन्विताभि- धानवादिनां प्रभाकरगुरूणां सिद्धान्त इति सर्वमवदातम् ॥ ३७ ॥ इति सर्वदर्शनसंग्रहे जैमिनीयदर्शनं समाप्तम् ॥ १२ ॥ अतः धर्ममें प्रमाणता स्वतः सिद्ध होनेसे 'स्वर्गकामज्योतिष्टोमयागसे स्वर्गसम्पा- दन करे' इत्यादि विधि, अर्थवाद, मन्त्र, नामधेयरूप वेदमें यजेत यहा तप्रत्यय प्रकृत्यर्थयुक्त भावनाको कहता है यह सिद्धवस्तुबोधक ( घटोऽस्ति ) इत्यादिमें व्युत्पत्ति माननेवाले अभिहितान्वयवादि भट्टाचार्यसिद्धान्त है कार्यव्युत्पत्तिवादी प्रभाकरके मतमें यागविषयनियोग यह सिद्धान्त है ॥ ३७ ॥ इति सर्वदर्शनसग्रहमें जैमिनीयदर्शनम् । अथ पाणिनिदर्शनम् ॥ १३ ॥ नन्वयं प्रकृतिभागः अयं प्रत्ययभाग इति प्रकृतिप्रत्ययविभाग- कथमवगम्यत इति चेत् पीतपातञ्जलजलानामेतच्चाद्यं चमत्कारं न करोति व्याकरणशास्त्रस्य प्रकृतिप्रत्ययविभागपरतायाः प्रसि- द्धत्वात् । तथाहि पतञ्जलेर्भगवतो महाभाष्यकारस्य इदमा- दिमं वाक्यं 'अथ शब्दानुशासनम्' इति ॥ १ ॥ समस्त शास्त्रज्ञान वाक्यसंधानरूपी डोरीसे ग्रथित है वाक्यभी पदतन्तुसे ग्रथित है प्रकृतिप्रत्यय संघातात्मक पद है । इसम अमुक प्रकृति और अमुक प्रत्यय है इसका निर्णय कैसे होगा । इस प्रकारका प्रश्न पातञ्जलरूप जलको जो नही पान किये हों उनके लिये चमत्कारजनक है । पान किये हुएओके लिये नही, व्याकरणशास्त्रको प्रकृतिप्रत्ययविभागपरता प्रसिद्ध है 'अथ शब्दानुशासनम्' यह भगवान् पतञ्जलिका प्रथम वाक्य है ॥ १ ॥ अस्यार्थ अथेत्ययं शब्दोऽधिकारार्थः प्रयुज्यते अधिकारः प्रस्तावः प्रारम्भ इति यावत् । शब्दानुशासनशब्देन च पाणि- निप्रणीतं व्याकरणशास्त्रं विवक्ष्यते । शब्दानुशासनमित्येता- वत्यभिधीयमाने सन्देह स्यात् कि शब्दानुशासनं प्रस्तूयते न वेति तथा मा प्रसांक्षीदित्यथशब्द प्रायुङ्क्त । अथशब्दप्रयो-
( २३८ ) सर्वदर्शनसंग्रहः। [ पाणिनि- गवलेनार्थान्तरव्युदासेन प्रस्तूयते इत्यस्यार्थस्याभिधीयमान- त्वात्। अनेन हि वैदिकाः शब्दाः शन्नोदेवीरिभिष्टय इत्यादय तदुपकारिणो लौकिकाः शब्दाः गौरश्वः पुरुषो हस्ती शकुनि- रित्यादयश्चानुशिष्यन्ते व्युत्पाद्य संस्क्रियन्ते प्रकृतिप्रत्यय- विभागवत्तया बोध्यन्त इत्यनुशासनशब्दशासनबलात् कर्म- ण्येषा षष्ठी विधातव्या ॥ २ ॥ इसका अर्थ अथ यह शब्द अधिकारार्थ प्रयुक्त है। अधिकारका अर्थ प्रस्ताव अर्थात् प्रारम्भ है। शब्दका अनुशासन अर्थात् असाधु शब्दोंसे पृथक् करके कथन जिससे हो, वह शब्दानुशासन है अर्थात् पाणिनीमुनिप्रणीत व्याकरणशास्त्र विवक्षित है शब्दानुशासनमात्र कहते तो आरम्भ करते या नहीं ऐसा सन्देह हो जाता। तन्निवृत्तिके लिये अथशब्दका प्रयोग किया है। इससे अर्थान्तरशङ्का निरास- पूर्वक प्रारम्भार्थ प्रतिपादित होता है। इससे 'शन्नोदेवीराभिष्टये' इत्यादि वैदिक तथा तदुपकारी गौ अश्व और पुरुषादि लौकिक शब्दका व्युत्पादन करके संस्कृत हो अर्थात् प्रकृति प्रत्यय विभाग जिससे बोधित हो वह शब्दानुशासन पदार्थ है इत्यनुशासनशब्दबलसे कर्ममें षष्ठी होती है ॥ २ ॥ तथा च कर्मणि चेति समासप्रतिषेधसम्भवात् शब्दानुशा- सनशब्दो न प्रमाणपथमवतरतीति॥ अत्रायं समाधिरभिधीयते, यस्मिन् कृत्प्रत्यये कर्तृकर्मणोरुभयोः प्राप्तिरस्ति तत्र कर्मण्येव षष्ठीविभक्तिर्भवति न कर्त्तरीति बहुव्रीहिविज्ञानबला- न्नियम्यते ॥ तद्यथा आश्चयों गवां दोहोऽशिक्षितेन गोपालके- नेति कर्तर्यपि षष्ठी भवतीति केचिद् ब्रुवते । अतएवोक्तं काशिकावृत्तौ-केचिदविशेषेणैव विभाषामिच्छन्ति शब्दाना- मनुशासनमाचार्येणाचार्यस्य वेति । शब्दानामनुशासनमित्यत्र तु शब्दानामनुशासनं नार्थानामित्येतावतो विवक्षितस्यार्थ- स्याचार्यस्य कर्तुरुपादानेन विनापि सुप्रतिपादत्त्वादाचार्योपा- दानमकिञ्चित्करम्। तस्मादुभयप्राप्तेरभावादुभयप्राप्तौ कर्मणी- त्येषा षष्ठी न भवति किन्तु कर्तृकर्मणोः कृतीति कृद्योगे