भारतकोश
संग्रह पर लौटें

सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

Siddhanta Shiromani Goladhyaya with Marichi Commentary

भास्कराचार्य द्वितीय (भाष्यकार: मुनीश्वर / केदारदत्त जोशी) द्वारा

DevanagariHindipublished723 पृष्ठ

..." Wait: during the day, does moonlight reveal anything? "...प्रखरं तेजोऽपसार्य प्रतिबिम्बभागस्य चक्षुषा सह संयोगयोग्यत्वेन स्वाभिव्यक्तिजननार्हत्वात् ।" Wait, is it "अन्तर्-स्थितमन्धकारं"? Let's check if the word is "अन्धकारं": Look at the letters after "चन्द्रकरस्यान्तर्-": Letter 1: 'स्' Letter 2: 'थ' with 'ि' = 'स्थि' Letter 3: 'त' Letter 4: 'म' Letter 5: 'प्र' or 'भ' or 'ध्व'? Wait, look at the next word: "प्रतिहत्य"! Wait, what is "प्रतिहत्य"? Who destroys what? Or striking what? "प्रखरं तेजोऽपसार्य"? Wait, could it be: "चन्द्रकरस्यान्तर्-" "-स्थितस्तमःप्रसारं प्रतिहत्य"? No, 'व्यापारं'! Look at: 'व-्-य-ा-प-ा-र-ं' -> that is clearly 'व्यापारं'! Now what is before 'व्यापारं'? There is: 'म' + 'घ'? 'म' + 'ध'? 'म' + 'भ'? Wait, look at: "स्थितम" - then a letter that looks like 'भ' with a bar? Or 'स्व'?

४१० गोलाध्याये श्चीनतामात्रेणोपस्थितौ कथमुक्तं निर्णीहिदिति चेन्न। पूर्वापरयाम्योत्तरान्तरानुसारितिर- श्चीनतालाभे कराणामनुसरणीयवस्तुन्नतभागकृते प्रतिबिम्बावधि संनिभत्वेन घटादेरात- पप्रदेशोपस्थापनेन बालैरपि ज्ञायमानत्वात्। अपि च सकलं गोलार्धमुज्ज्वलं न स्यात्। प्रतिबिम्बस्याल्पप्रमाणत्वात्। ननु तथात्वे तस्य का, उपपत्तिरिति चेन्न। यथा तडागे लघुतरमण्यादौ चाणुत्तरो भागविशेष एव प्रति बिम्बसंभवेनोज्ज्वलतामुपगच्छति न तु तेषा- मर्धेऽपि तद्वत्प्रकृतेऽपि तथा कथं न भवेदिति। प्रकृते तथैवो पगमेनेष्टापत्तिरिति चेन्न पौर्ण- मास्यन्तेऽखिलदृश्यतैव संपद्यत इति। तथा च सिद्धान्तसुन्दरे—भानुश्चेत्प्रतिबिम्बितो जलमये शीतांश्रुगोले दिवा निस्तेजा निशि सुप्रभः कथमथो किं सूर्यबिम्बासमः: गोलार्धं रविसो(णो)ज्ज्वलं च सकलं न स्यात्तडागे यथा मासार्धेखिलदृश्यतेति गणकाञ्ज्ञाना- ह्वयः पृच्छतीति। केचित्तु—सुराः सुधामण्डलमपिबन्ति दिनेषु कृष्णप्रतिपन्मुखेषु। तदेव सत्यं न भवेत्वार्थं वा पुराणवेदागमशास्त्रमूलम्। नवो नवोऽयं भवतीति जायमानोऽह्नि केतुः सद्द्योऽधर्मेत्य। भागं च देवेषु ददाति चन्द्रः सुदीर्घमायुस्तिरते तथैव। वेदे सुराः सूर्यकराः प्रसिद्धास्त एव पृच्छन्ति कलाक्रमेण। सितेऽसिते ते क्रमतो हरन्ति तदैकवाक्य- त्वमिदं मतं चेत्याहुः ।। ४ ।। अथ प्रसङ्गात्स्पष्टो भुजो भवति चन्द्रभुजांश इन्दोरित्यादिना शृङ्गोन्नत्यधिकार आनीतं क्षेत्रं मन्दाक्रान्तया गोलशुक्लमागविबोधकं प्रदर्शयति—यद्याम्योदगिति। सूर्यचन्द्रयोर्दक्षिणोत्तरमन्तरं स्वभुजसंस्कारजं यत्संख्याकं भवति तन्मितोऽत्र शृङ्गोन्न- त्युपजीव्यजात्यत्यस्रे भुजः स्यात्। तुकारात्सूर्यचन्द्रयोरूर्ध्वाधरं, अपि शब्दादन्तरं कोटिः। तयोः सूर्यचन्द्रयोश्चकारादन्तरं तिरश्चीनम्। यतस्तद्भुजकोटिवर्गैक्यमूलरूपम्। स तन्मितः कर्ण इति क्षेत्रम्। नन्विदमसंगतं तयोः केवलं याम्योत्तरान्तरस्योर्ध्वाधरान्तरस्य चासिद्धेः। बिम्बयोस्तिर्यगन्तरस्य कर्णत्वे भुजकोटिसंबन्धाभावाच्चेत्यत आह—दोर्मूल इति। सूर्यो भुजस्य मूले। चन्द्रो यदिहि सूर्यादुत्तरे दक्षिणे वा तद्दिशीत्यर्थः। भुजस्याग्रम्। अग्रा- त्कोटिश्चकाराद्दण्डरूपेति ब्रह्मगुप्तोक्ततिरश्चीनकोटेन्निरास इति सूचितम्। तदग्रे कोटयग्रे। चन्द्रबिम्बकर्णो रविंदिक्चन्द्रबिम्बप्रतिफलनयोग्यसूर्यबिम्बमध्यभागस्थकिरणमार्गः कर्ण इत्यर्थः। तथा च सूर्याधःशङ्कोश्चन्द्रोर्ध्वशङ्कोरधिकस्तदा चन्द्रशङ्कुमूलात्सूर्याधःशङ्कुतुल्यं सूत्रं तथैवावलम्बयेत्सा कोटिश्चन्द्रादवलम्बरूपा शङ्क्वैक्यमिता कोटिमूलसूर्यबिम्बयोस्तिर्यं- गन्तरसत्त्वेऽपि तयोर्याम्योत्तरान्तरं स्पष्टभुजतुल्यसूत्रं कोटिमूलाद्भुजो रवितश्चन्द्रस्य भुजा- न्तरत्वात्सूर्यो भुजमूले पूर्वापरान्तरसत्त्वेऽपि याम्योत्तरान्तराभावादविरुद्धो भुजमूलचन्द्रबिम्ब- योरन्तरं कर्णः। एवं सूर्याधःशङ्कोश्चन्द्रोर्ध्वशङ्कुरुनस्तदाऽधोग्रं शङ्कमूलसक्तं चन्द्रशङ्कु- तुल्यं सूत्रं तदनुसारमूर्ध्वं धार्यं सा शङ्क्वैक्यरूपा कोटिः सूर्यादूर्ध्वावलम्बरूपा। कोटिमूल- चन्द्रबिम्बयोस्तिर्यगन्तरसत्त्वेऽपि स्पष्टभुजतुल्यं सूत्रं कोटिमूलाद्भुजः। अत्रापि पूर्वापरान्त- रसत्त्वेऽपि याम्योत्तरान्तराभावाद्भुजाद्भुजाग्रे चन्द्रः। भुजाग्रसूर्ययोरन्तरं कर्ण इति क्षेत्रं गोले प्रत्यक्षमिति भावः। नन्व त्क्षेत्रस्य प्रयोजनं किमत आह—अनयेति। तेन। यतः कर्णो

शृङ्गोन्नतिवासना ४१९ रविदिक्तेन कारणेनेत्यर्थः । तेनेत्यस्य पुनरावृत्त्या सूर्येण । अनया स्वाभिमुखकर्णमार्गेणेत्यर्थः । शुक्लं स्वकिरणप्रतिफलनसंपादनेन चन्द्रगोले शुक्लरूपं दीयते । संपाद्यत इत्यर्थः । यद्यपि ब्रह्मगुप्तोक्तकर्णबिम्बस्यैतद्बिम्बान्तररूपत्वात्तदनुरोधेन चन्द्रसूर्यकरप्रतिफलनं युक्तमतः स्वाभि- मतकर्णस्य साक्षात्तदन्तरत्वाभावात्तदनुरोधेन शुक्लरूपमुक्तमसंगतं तथाऽपि तत्कर्णमार्गेण शुक्लदर्शनात्तथोक्तमिति ध्येयम् ॥५॥ केदारदत्तः—चन्द्रबिम्ब में शुक्लत्व और कृष्णत्व दर्शन का हेतु— अमृतमय चन्द्रबिम्ब, सूर्य की किरणों के सम्पर्क से सूर्याभिमुख चन्द्र बिम्ब आकाश में द्योतित (चमकीला) होता है । सूर्य की विपरीत दिशा में रमणीय रमणी के शिर में उत्पन्न श्याम वर्ण के केश समूह की श्यामल‌ता की तरह, सूर्याभिमुख धूप में स्थापित घट की तरह अर्थात् सूर्याभिमुख घड़े में घट की उज्ज्वलता, तथा घड़े की विरुद्ध दिशा में घट की श्यामल‌ता की तरह चन्द्रमा दिखाई देता है । सूर्य कक्षास्थ सूर्य से नीचे की चन्द्रकक्षा गत चन्द्रमा का आधा भाग दृश्टा के दृष्टियोग्य भाग दृश्य और १/२ भाग अदृश्य होता है । अमान्त काल में दृश्यभाग कृष्ण और अदृश्य भाग उज्ज्वल रहता है । तथा पूर्णान्त में सू० से चन्द्रमा ६ राशि आगे रहता है । प्रतिदिन सम्बन्धी सूर्य चन्द्र की गतियों के आधार से परिवर्त्तन रहने से प्रकाश मय १/२ चन्द्रमा दृश्य और १/२ भाग अदृश्य रहता है । यह सामान्य और स्थूल नियम है । सूर्य बिम्ब से चन्द्रबिम्ब जब भगण के चतुर्थांश से अन्तरित होता है तो नरदृष्टि से अर्द्धदृश्यमान चन्द्रमा का आधा बिम्ब शुक्ल का दृश्यमान होता है । जलज होने से जलमय चन्द्रबिम्ब में सूर्य से आगे होते होते शुक्लवृद्धि से शुक्लता और सूर्य समोपगमन में दृश्य चन्द्रबिम्ब में शुक्ल की हानि होती है । अत एव चन्द्र दर्शन शृङ्गाकार बिम्ब की तरह दीखता है क्योंकि सूर्य और चन्द्रमा दोनों बिम्बों का स्वरूप गोलाकार है । सूर्य चन्द्रमा का याम्य अन्तर = भुज = याम्योत्तर, तथा सूर्यचन्द्रमा का जो ऊर्ध्वाधर अन्तर = कोटि, भु² + को² = कर्ण² । कर्ण वर्ग का मूल = कर्ण । भुज मूल में सूर्य से चन्द्र दिशाऽभिमुख भुजाग्र से कोटि के अग्रभाग में चन्द्रमा को कर्ण मार्ग से सूर्य; सित = शुक्लाङ्गुल देता है ॥१-५॥ अथाध्यायोपसंहारश्लोकमाह— ईषदीषदिह मध्यमगादौ ग्रन्थगौरवभयेन मयोक्ता । वासना मतिमता सकलोह्या गोलबोध इदमेव फल हि ॥६॥ वा० भा०—हि यस्मात्कारणाद्गोले ज्ञात इदमेकं फलं यदश्रुताऽपि वासनोह्यते ॥६॥ इति श्रीभास्करीये सिद्धान्तशिरोमणिगोलभाष्ये मिताक्षरे शृङ्गोन्नतिवासनाध्यायः ।

४१२ गोलाध्याये मरीचिः—अथ गोलप्रश्नाध्याये शृङ्गोन्नतिप्रश्नानन्तरं प्रश्नो नास्ति । तदुत्तरोत्तर- मुत्तरान्तरं च नास्तीति क्षेपकनिवारणसूचनार्थं पूर्वार्धग्रन्थोक्तवासनां स्वाङ्गतयोपसंहरति— ईषदीषदिति । इह गोलाध्याये । मध्यगमादौ । मध्यानां ग्रहाणां गमो ये गत्यर्थास्ते ज्ञानार्था इति ज्ञानं यस्मिन्निति मध्यगमो मध्यमाधिकारः । आदिशब्दात्स्पष्टाधिकारादीनां ग्रहणम् । तद्विषय इत्यर्थः । मया भास्कराचार्येण । ईषदीषत् । सर्वत्रोपपत्तिकथनाशक्यत्वाद्व्यवहिते स्थले स्थलेऽतिकठिनभूतेऽल्पा संक्षिप्तेत्यर्थः । वासनापदार्थस्तत्त्वविचारणा उक्ता प्रतिपा- दिता । ननु विस्तरेण वासना कुतो नोक्तेत्यत आह—ग्रन्थगौरवभयेनेति । सर्वत्र विस्तरतया तन्निरूपणे ग्रन्थबाहुल्यं भवति । तद्भयेन संक्षिप्तोक्ताऽतिविस्तृतग्रन्थे प्रेक्षावतां विलोकन- श्रमाधिक्येनाप्रवृत्तेरिति भावः । ननु तर्हि पदार्थान्तरवासना गणितोपपत्तिश्च कथं ज्ञेयेत्यत आह—मतिमतेति । गोलस्वरूपतत्त्वज्ञेन सुबुद्धिना गणकेन सकला पूर्वार्धोक्ताखिलपदार्थ- गणितसंबन्धिनी वासना । ऊह्या ज्ञेया । स्वतः । ननु स्वतोऽज्ञातवासनावगमः कथं स्यादि- त्यत आह—गोलबोध इति । हि यस्मात्कारणात् । गोलबोधे गोलस्वरूपतत्त्वे ज्ञाते सति । इदं स्वतोऽज्ञातवासनाज्ञानं फलं प्रयोजनम् । अन्यथा गोलज्ञानस्याप्रयोजकत्वेऽत्र प्रवृत्त्यनु- पपत्तेः । एवकारादेतत्फलातिरिक्तं प्रधानं फलान्तरं नास्तीति सूचितम् । गोले सा विमला करामलकवत्प्रत्यक्षतो दृश्यते । इत्युक्तत्वात् । मदुक्तत्वात् । मदुक्तरीत्या च सुबुद्धेस्तदव- गमो नाश्क्यः । ईषन्मय। निगदितेयमिहोपपत्तिर्योज्या बुधैर्निजधिया परिभाव्य चान्या । शास्त्रं करोति विदुषामुपदेशलेशं तत्तैलवत्पयसि ते प्रथयन्ति सम्यगिति श्रीपत्युक्तेरिति भावः ॥६॥ अथ प्रारब्धोऽधिकारो निरूपित इति फक्किकयाऽऽह——इति शृङ्गोन्नतिवासनाधिकार इति । स्पष्टम् । दैवज्ञवर्यगणसंततसेव्यपाश्वंर्श्रीरङ्गनाथगणकात्मजनिर्मितेऽस्मिन् । याता शिरोमणिमरीच्यभिधे समाप्तिं शीतांशुशृङ्गनमनोन्नतिवासनेयम् ॥ अथ तदधिकारसमाप्त्यैवाऽऽरब्धो वासनाध्यायः समाप्त इति स्पष्टं मन्दार्थं फक्कियाऽऽ- ह—इति श्रीभास्करीयसिद्धान्तशिरोमणौ वासनाध्याय इति । स्पष्टम् । वासनाध्यायममलं मरीचिस्थं मुहुर्मुहुः । दृष्ट्वाऽन्तः परमानन्दं लभन्तां गणकोत्तमाः ॥ इति श्रीसकलगणकसार्वभौमश्रीरङ्गनाथगणकात्मजविश्वरूपापरनामकमुनीश्वर- गणकविरचिते सिद्धान्तशिरोमणिमरीचावुत्तराध्याये वासनाध्यायः संपूर्णः ॥ केदारदत्तः—अध्याय के उपसंहार के अवसर पर आचार्योक्ति— मध्यम स्पष्टादि और समग्र ग्रन्थ के अन्य अधिकारों में मुख्य मुख्य विषयों पर यथोचित कुछ न कुछ उपपत्ति कह दी है । विद्वान् खगोलज्ञों ने सभी विषयों की व्याख्या करते रहनी चाहिए । गोलबोध का यही स्पष्ट फल है । ॥६॥

शृङ्गोन्नतिवासना ४१३ भू-पृष्ठ से आकाश दर्शन में आकाशीय कोई भी पदार्थ आधा से भी कम दिखाई देता है और वह भी गोलाकार दीखता है । क्षेत्र देखने से स्पष्ट हो रहा है । इति । वास्तव में दृष्टा और दृश्य बिम्बों में परस्पर की स्पर्श रेखाओं के अन्तर्गत दृश्य बिम्ब का आधे से अल्प बिम्ब दृश्य और आधे से अधिक बिम्ब सदा अदृश्य होता है । जैसे—स्प पृ स्प॑ = ३६०° – ( < पृ स्प के + < पृ स्प' के + < स्प के स्प स्प' इन तोनों कोणों का योग १८० अंश से अधिक है जिसे ३६०° में घटा देने से स्प पृ स्प दृश्य बिम्ब- कोण का मान १८०° से कम स्वतः सिद्ध है । इस प्रकरण को इसी ग्रन्थ के ग्रह गणिताध्याय के शृंगोन्नति अधिकार के पृ० २५६- सं० केदारदत्त जोशी कृत शिखा भाष्य उपपत्ति के साथ तथा गुरूणां गुरु श्री पं० सुधाकर द्विवेदी कृत वास्तव चन्द्रशृङ्गोन्नति ग्रन्थ अवश्य देखिये । ग्रन्थ विस्तार भय से यहाँ पर इस विषय का अधिक व्याख्यान अनावश्यक है । इति सिद्धान्त शिरोमणि ग्रहगोलाध्याय शृङ्गोन्नति अधिकार की पण्डित हरिदत्त ज्योतिर्विदात्मज पर्वतीय श्री केदारदत्तजोशी कृत “केदारदत्तः” सोपपत्तिक हिन्दी व्याख्यान सुसम्पन्न ।

अथ यन्त्राध्यायः अथ यन्त्राध्यायो व्याख्यायते। तत्राऽऽदौ तदारम्भप्रयोजनमाह— दिनगतकालावयवा ज्ञातुमशक्या यतो विना यन्त्रैः। वक्ष्ये यन्त्राणि ततः स्फुटानि संक्षेपतः कतिचित् ॥१॥ गोलो नाडीवलयं यष्टिः शङ्कुर्घटी चक्रम्। चापं तुर्यं फलकं धोरेकं पारमार्थिकं यन्त्रम् ॥२॥ वा० भा०—स्पष्टम् ॥१॥२॥ मरीचिः—अथ सिद्धान्तपदार्थोद्देशक्रमेणाऽऽलब्धोऽयं यन्त्राध्यायो व्याख्यायते। तत्राऽऽ- र्या तन्निरूपणं सप्रयोजनं प्रतिजानीते—दिनगतकालावयवा इति। यतः कारणात्। यन्त्रैः विप्रकर्षेणासुलभस्य कृतिभूयस्त्वसाध्यस्य कतिपयोपयुक्तार्थस्य साक्षादिवोपलब्धिजन- कोऽनुकल्पितो वस्तुविशेषो यन्त्रम्। तैरित्यर्थः। विना। व्यतिरेकेण। दिनगतकालावयवाः। दिनगताः सूर्योदयकालादभीष्टतद्दिनीयकाले ये कालावयवा घट्यादिरूपास्ते ज्ञातुमशक्याः। तेषां ज्ञानं शक्यं नेत्यर्थः। ततस्तस्मात्कारणात्। यन्त्राणि वक्ष्ये। तत्स्वरूपादिना कथयिष्ये। तथा च ज्योतिःशास्त्रोक्तफलादेशस्य लग्नग्रहबलादिद्वारा कालाधीनत्वात्तज्ज्ञानं यन्त्रैरिति तत्कथनमावश्यकम्। यद्यपि छायात्रिप्रश्नाधिकारोक्तप्रकारेण कालज्ञानं संभवति तथाऽपि तत्र गणितश्रमाधिक्यादल्पगणितेन विना गणितं वा यन्त्रात्कालसिद्धिरत एवैतत्कथनेन ग्रन्थस्य सचमत्कारत्वमिति भावः। ननु यन्त्रनिर्माणस्य श्रमाधिक्यात्त्रि- प्रश्नोक्त्यैव कालज्ञानं सम्यगित्यत आह—तत्स्फुटानीति। तन्निर्माणे श्रमाधिक्याभावात्तस्य स्थिरत्वेनान्यदाश्रमासंभवाच्च यन्त्रात्कालज्ञानमतिलघुभूतमिति भावः। यद्वा गणितानपेक्ष- तया सुखेन तत्सिद्धिः स्थूलत्वसूचिकेत्यत आह—स्फुटानीति। सूक्ष्माणीत्यर्थः। यन्त्रा- त्कालज्ञानं सूक्ष्मं न स्थूलं तस्य गोलस्थितितत्त्वतया सिद्धत्वादिति भावः। नन्वेकैकयन्त्र- निरूपणस्य पूर्वं विस्तृतत्वात्सर्वयन्त्रनिरूपणमतिविस्तरेण भवतीति सर्वग्रहगणितवासनोक्ति- वद्यन्त्रनिरूपणमुपेक्षणीयमित्यत आह—संक्षेपतः इति। तदुक्तिसारमादाय तन्निरूपणं स्वल्पग्रन्थेन संभवतीत्यनुपेक्षणीयमिति भावः। ननु तथाऽपि यन्त्राणामनेकत्वात्संक्षेपतस्त- न्निरूपणे ग्रन्थविस्तृतत्वापत्तिरत आह—कतिचिदिति। यन्त्राणां बुद्धिवैभवेन कल्पितत्वात्त- दानन्त्यसंभवेनाखिलानां वक्तुमशक्यत्वादल्पान्येव यन्त्राणि वक्ष्य इति न ग्रन्थविस्तरः संभवतीति भावः ॥१॥

यन्त्राध्यायः ४१५ अथ प्रतिज्ञातयन्त्राणां न्यूनाधिकत्वव्यवच्छेदार्थमुद्देशमुद्गीत्याऽऽह—गोलो नाडीवलय- मिति । यन्त्रमिति प्रत्येकमन्वयः । नाडीवलयमित्येकम् । घटोचक्रमिति यन्त्रद्वयनेकम् । एवं फलकान्तं नव यन्त्राणि । एकं बुद्धियन्त्रम् । एकमिति पृथगुद्देशेन प्रागुद्दिष्टयन्त्रेभ्यो- ऽभ्यर्हितत्वं सूचितम् । कुत इत्यतस्तद्विशेषणमाह—पारमार्थिकमिति । अन्यानि पूर्वोक्तानि यन्त्राण्यनुकल्परूपाण्यवास्तवानि बुद्धिस्तु नानुकल्परूपा स्वयमेव वस्तुभूता यन्त्रम् । उत्कृष्टार्थबोधकमिति वा तया चाभ्यर्हितत्वं सहजतः सिद्धमिति भावः । एनेन कतिचिदि- ह्यत्र तानि कियन्तोत्युपस्थितप्रश्नस्य निरासः सूचितः ॥२॥ केदारदत्तः—ब्रह्मांडगत सौर मण्डल की कतिपय वस्तु विशेष की यथार्थ उपलब्धि कराने वाली मानव बुद्धि द्वारा निर्मित पदार्थ का नाम यन्त्र है— स्थूल और सूक्ष्म भेद से भी समय की आनन्त्योन्मुखी गति का ज्ञान करना संभव नहीं है । महान् काल ब्रह्मा का, आदि और अन्त कहाँ से कहाँ तक, यह कहना असम्भव नहीं तो अति कठिन अवश्य है । "बुद्धिरेव बीजमिति" यथा शक्ति बुद्धिगम्य विषयों पर प्राग्कालीन महामनीषी ब्रह्मर्षियों ने प्रकाश दिया है । प्रकाश नामक एक भौतिक पदार्थ भी गमनशील है । वह भी कालाधीन है या काल ही प्रकाश का कारण है या प्रकाश का विस्तार ही काल है इत्यादि खगोल त्रिश्यों की गतिविधि समझने के लिये तादृश या तादृक् भौतिक उपकरणों से मानव द्वारा आज तक निरन्तर प्रयत्न होता आ रहा है, इस विशाल वस्तुस्थिति के ज्ञान के लिये इन भौतिक साधनों को 'यन्त्र' कहा जाना चाहिए और कहा भी जा रहा है । आकाशस्थ ग्रह पिण्डों द्वारा समय ज्ञान के लिये यहाँ पर आचार्य कुछ प्रसिद्ध यन्त्रों के उपयोग द्वारा सूक्ष्माति सूक्ष्म दिनगत काल के अवयवों के ज्ञान के लिये यन्त्रों द्वारा इस अध्याय का आरम्भ कर रहे हैं कि आधुनिक युग में घण्टा मिनिट सेकण्ड ˙˙˙˙ -सूचक घटी यन्त्र सर्वत्र सुलभ है । यन्त्रों के बिना दिनगत काल के सूक्ष्माति सूक्ष्म अवयवों का ज्ञान नहीं होता है, अत एव संक्षेप से समय सूचक कतिपय यन्त्रों का वर्णन इस यन्त्राध्याय नाम के अध्याय में किया जा रहा है । इस प्रकार यन्त्रों में (१) गोलयन्त्र (२) नाडीवलय (३) यष्टि (४) शङ्कु, (५) घटी, (६) चक्र, (७) चाप, (८) तुर्य और (९) फलक यन्त्रों के वर्णन के साथ सर्वोपरि सर्वोत्तम एक यन्त्र है जिसका नाम “धी” अर्थात् बुद्धि यन्त्र है । वह जो आध्यात्मिक विषय है वही सर्वोपरि सर्वत्र गमनशील एक सर्वज्ञता बोधक पारमार्थिक “धी” यन्त्र है ॥१॥२॥

४१६ गोलाध्याये अथ प्रथमं गोलयन्त्रमाह— अपवृत्तगरविचिह्नं क्षितिजे धृत्वा कुजेन संसक्ते। नाडीवृत्ते बिन्दुं कृत्वा धृत्वाऽथ जलसमं क्षितिजम् ॥३॥ रविचिह्नस्य च्छाया पतति कुमध्ये यथा तथा विधृते। उडुगोले कुजबिन्द्वोर्मध्ये नाड्यो द्युयाताः स्युः ॥४॥ वा० भा०—यथोक्तविधिना खगोलान्तर्भगोलं तत्र क्रान्तिवृत्ते मेषादोरारभ्य र४भुक्ताराशिभागाद्यं दत्त्वा तदग्रे यच्चिह्नं तदपवृत्तगरविचिह्नमुच्यते । भगोलं चालयित्वा रविचिह्नं क्षितिज धार्यम् । तथा धृते सति क्षितिजं प्राच्यां विषुवन्म- ण्डले यत्र लग्नं यत्र खटिकया बिन्दुः कार्यः। ततः क्षितिजवृत्तं जलसमं यथा भवति तथा गोलयन्त्रं स्थिरं कृत्वा भगोलस्तथा चाल्यो यथा रविचिह्नस्थ च्छाया भूगर्भे पतति । तथा कृते सति विषुपद्वृत्ते क्षितिजबिन्द्वोर्मध्ये यावत्यो घटिका- स्तावत्यस्तस्मिन् काले दिनगता ज्ञेयाः। अपवृत्ते मेषादेरारभ्य प्राक्क्षितिजपर्यन्तं यद्राशिभागाद्यं तल्लग्नं ज्ञेयम्। इतिगोलयन्त्रम् ॥ ३ ॥ ४ ॥ मरीचिः—अथ गोलबन्धोक्तविधिना सिद्धदृष्टान्तगोलस्यैव गोलयन्त्रत्वसिद्धेस्तद्यन्त्रा- त्प्रथमोद्दिष्टात्कालज्ञानं गीत्यार्याभ्यामाह—अपवृत्तगरेति। अपवृत्तगरविचिह्नम्। खगो- लान्तर्भगोलस्थक्रान्तिवृत्ते मेषादेस्तत्कालिकस्पष्टार्कभोगं दत्त्वा कृतचिह्नमित्यर्थः । क्षितिजे। खगोलबद्धक्षितिजप्राग्भागसमसूत्रे। कृत्वा। भगोलप्रचालनेन संपादयेत्यर्थः। तदानीं कुजेन क्षितिजवृत्तप्राग्भाप्रदेशेन। संसक्ते समसूत्रतया संलग्ने। नाडीवृत्ते। विषु- वद्वृत्तप्रदेशे बिन्दुचिह्नं कृत्वा। अथ तदनन्तरम्। जलसमं जलं यथा समानमस्ति नोच्चा- वचं तद्वत् । क्षितिजं खगोलबद्धक्षितिजवृत्तं यथा स्यात्तथा खगोलान्तर्गतभगोलरूपं गोलयन्त्रं धृत्वा। ऊर्ध्वाधःस्वस्तिकयोः परमोच्चनीचतासंपादनद्वारा कृत्वेत्यर्थः । अन- न्तरम् । रविचिह्नस्य। भगोलस्थक्रान्तिवृत्तसूर्यचिह्नस्य । आकाशस्थसूर्यबिम्बजनिता छाया कुमध्ये। भगोलााश्रयभूतयष्टिमध्यप्रोतशिथिलभूगोलमध्यगर्भे यथा पतति तदाऽयं ( ग्रं ) भवतीत्यर्थः। तथा भ्रमणेन। उडुगोले गले विधृते सति । कुजबिन्द्वोर्विषुवद्वृत्ते खगोलबद्धक्षितिसमसूत्रेण यत्स्थानं तत्कुजम्। बिन्दुविषुवद्वृत्ते पूर्वं क्षितिजसससूत्रेण कृतं चिह्नं तयोरित्यर्थः । मध्ये। अन्तराले विषुवद्वृत्तप्रदेशे। अङ्किता घटचो दिनस्य गता भवन्ति। विषुवद्वृत्ते षष्टिवटीनावडीकतत्वात् । अत्रोपपत्तिः—अपवृत्तगरविचिह्नं क्षितिजे कृत्वेत्यनेन सूर्योदयकालिका गोलस्थितिरुक्ता। ततः प्रवाहानिलशेन सूर्यगमनेन दिनगत- कालवयवानामुत्पत्तेः । तत्र ततः सूर्यबिम्बस्योर्ध्वगमनेन स्वाभीष्टकाले सूर्याधिष्ठितद्यु- रात्रवृत्ते क्षितिजसमसूत्रसक्तद्युरात्रप्रदेशसूर्यबिम्बकेन्द्रयोरन्तरे या अङ्किता घटद्यो दिन- गतघटचो द्युरात्रवृत्तस्य षष्डिघट्यङ्कितत्वात् । अत्रापि क्रान्तिवृत्ते प्रतिप्रदेशं द्युरात्रवृत्ता-

Wait, "सिद्धयर्थम्": look at "द्धय": 'द्ध' + 'य'. Yes, "सिद्धयर्थम्". "रविचिह्नस्य च्छाया पतति कुमध्ये यथा तथा विधृते उडुगोले इत्युक्तम् ।" All clear!

Line 9: "अन्यथा सूर्यबिम्बक्रान्तिवृत्तस्यार्कचिह्नयोरूर्ध्वाधरान्तरसत्त्वेऽप्यभिन्नदृङ्मण्डलानुकारेणा-" Wait, look at "दृङ्मण्डलानुकारेणा-": "दृ" + "ङ्म" (ङ with म underneath, or ङ् + म) + "ण्डलानुकारेणा-". In Unicode: दृङ्मण्डलानुकारेणा- (दृ + ङ् + म + ण्डलानुकारेणा-). Clear!

Line 10: "वस्थानोपपत्तेः । तदा विषुवद्वृत्तस्थचिह्नस्याप्यर्कचिह्नानुरोधेन भ्रमणाद्विषुवद्वृत्ते" All clear!

Line 11: "कुजबिन्दोरन्तरालघट्यो दिनघट्य इति सम्यगुक्तम् । दृष्टान्तगोले भूगर्भक्षितिजवृत्तनिब-" All clear!

Line 12: "न्धनादुक्तदिशा भूगर्भसूर्योदयाद्गतघट्यो न भूपृष्ठसूर्योदयोदितो दृष्टान्तगोले निबद्धक्षिति-" Wait, "भूप

४१८ गोलाध्याये

क्रान्तिवृत्त में मेषादि बिन्दु से प्राक्क्षितिज पर्यन्त जो राश्यादिक होती है उसका मान लग्न मान होता है । यह गोलयन्त्र है ॥४॥ अथ नाडीवलयमाह— अपवृत्ते कुजलग्ने लग्नं चाथो खगोलनलिकान्तः । भूस्थं ध्रुवयष्टिस्थं चक्रं षष्ट्या निजोदयैश्चाङ्क्यम् ॥५॥ व्यस्तैर्यष्टीभायामुदयेऽर्कं न्यस्य नाडिका ज्ञेयाः । इष्टच्छायासूर्यान्तरेऽथ लग्नं प्रभायां च ॥६॥ केनचिदाधारेण ध्रुवाभिमुखकीलकेऽत्र धृते । अथवा कीलच्छायातालमध्ये स्युर्नता नाड्यः ॥७॥ वा० भा०—अत्र चारुदारुमयमिष्टप्रमाणं चक्राकारं समं नेम्यां षष्टिघटिकाङ्कं यन्त्रं स्वगोलमध्यस्थायां ध्रुवयष्टौ पृथिवीमध्यस्थाने प्रोतं कार्यम् । तथा स्वोदय- प्रमाणैर्मेषादिराशिभिरसमैरुभयपार्श्वयोः षड्वर्गेण च बुद्धिमताऽङ्कनीयम् । तैश्चो- दयैर्विलोमैरङ्कनम् , मेषात् पश्चमतो वृषो वृषात् पश्चिमतो मिथुन इत्यादि । इत्यादि । स चाङ्कनप्रकारः सर्वतोभद्रयन्त्रे यथा मया पठितः— वृत्तौ चक्रभागैस्तदन्तर्घटीभिः स्वदेशोदयैश्चाङ्कयेदस्य पार्श्वम् । प्रतिस्रोदयै खाग्निभिः क्षेत्रभागैस्त्रिभागाग्निभिर्द्वादशांशैर्नवांशैः ॥ त्रिभागैर्द्विभागैस्तथा स्वस्वनाथैः प्रयत्नेन षड्वर्गमेवं विभज्य । एवं यन्त्रं कृत्वा यस्मिन् दिने तेन कालज्ञानं तस्मिन् दिने यावानोदयिको रविस्तद्भुक्तान् राशीन् मेषादेर्दत्त्वा भुज्यमानराशेर्भागान् क्षेत्रभागेषु दत्त्वाग्रे रवि- चिह्नं कार्यम् । तस्मिन् दिन उदयकाले यष्टिच्छाया या पश्चिमतो गता तस्यां छायायां रविचिह्नं यथा भवति तथा यन्त्रं स्थिरं कार्यम् । ततोऽनन्तरं रविर्यथा यथोपरि याति तथा तथा छायाऽधो गच्छति । छायार्कचिह्नयोर्मध्ये या घटिकास्ता दिनगता ज्ञेयाः । तथा यष्टिच्छायायां यो राशिर्ये च क्षेत्रांशास्तल्लग्नं ज्ञेयम् । सच षड्वर्गः । अथवा किं खगोलान्तःस्थेन यष्टिप्रोतेन । चक्रान्तरिष्टप्रमाणं कीलकं प्रोतं कृत्वा स कीलको ध्रुवाभिमुखो यथा भवति तथा केनचिदाधारेण चक्रं स्थिरं कार्यम् । तथा कृत इष्टकाले कीलच्छाया यत्र लगति तस्य यन्त्राध- श्चिह्नस्य च मध्ये नतनाडिका ज्ञेयाः । इति नाडीवलयम् ॥५॥६॥७॥ मरीचिः—अथास्माद्यन्त्रादभीष्टकाले लग्नज्ञानमुद्देशकक्रमप्राप्तनाडीवलयप्रतिपादनं तस्माद्दिनगतलग्नज्ञानं च गीत्यार्याभ्यामाह—अपवृत्ते कुजेति । क्रान्तिवृत्ते क्षितिजसंलग्ने लग्नं ज्ञेयम् । चः समुच्चये । तेन यत्काले दृष्टान्तगोले घटिका गृहीतास्तत्काले

क्षिणभागस्थयष्टेश्च्छाया भवतीति ध्येयम् । ततो" Wait, "स्थयष्टेश्च्छाया": "स्थयष्टेश्च्छाया" - yes, 'ष्टे' + 'श्' + 'छा' with double chha? 'च्छा'. "दक्षिणगोले दक्षिणपार्श्वे दक्षिणभागस्थयष्टेश्च्छाया भवतीति ध्येयम् । ततो"

Line 23: "यथा यथा रविरूर्ध्वं याति तथा तथार्कचिह्नाद्यष्टिच्छाया चक्रेऽग्रे यात्यतोऽभीष्टकालिक-" Wait, "तथार्कचिह्नाद्यष्टिच्छाया चक्रेऽग्रे यात्यतोऽभीष्टकालिक-" or "चक्रेऽग्रो"? Wait, look at 'चक्रेऽग्रो' vs 'चक्रेऽग्रे': The letter is 'ग', subscript 'र' (making 'ग्र'), and then: is there an 'ा' (aa-danda) and an 'े' stroke? Look at 'ग्रो' in line 8: "भूगोलानुकल्पकाष्ठगोलो" -> 'गो' has a danda and stroke. In line 23: look at "चक्रेऽग्रे": there is 'ग', '्र', and the top stroke is attached to 'ग' directly, with NO following danda! That is definitely 'ग्रे'! Wait, what is the little mark after 'ग्रे'?

४२० गोलाध्याये छाया दक्षिणभागे इत्युभयपार्श्वे राश्याद्यङ्कनं युक्तम् । अत्र चक्रे राश्यङ्कवत्क्रमेण सूर्यचिह्नं कृत्वा स्वदेशानुरुद्धं खगोलं धृत्वोदयकालिकयष्टिच्छाया चक्रे यत्र पतिता तत्र स्थिरं कृत्वाऽग्रे सूर्यगमनानुरोधाच्छाया चलति तथा तथाऽन्तराद्दिनगतघटिकाः । अथ सूर्योदयकालेऽर्कतुल्यलग्नसंभवादग्रे छाया यथाऽङ्कितराश्यनुमार्गे चलति तथाऽभीष्टकाले लग्नं भवतीत्युक्तमुपपन्नम् । पूर्वोक्तरीत्याऽत्र कालस्यासकृत्साधनं न । औदयिकसूर्यचिह्ना- देवोक्तरीत्या दिनगतस्य सूक्ष्मत्वसिद्धिरित्यवधेयम् ।।६।। अथास्माद्यन्त्रात्खगोलानपेक्षतया कालज्ञानं लाघवादुपगीत्याऽऽह—केनचिदाधारेणेति । अथ खगोलनलिकाद्वयप्रोतध्रुवयष्टिप्रोतचक्रकरणतद्भ्रमणादिगौरवात्तदनन्तरमित्यर्थः । वा । प्रकारान्तरेण । राशिशेषे यत्र यस्मिंश्चक्रे षष्टिविभागे पूर्वोक्तोदयपूर्वकपश्चिमक्रम- राश्यङ्किते ध्रुवाभिमुखकीलके तच्चक्रकेन्द्रे सूक्ष्मं छिद्रं विधाय सूक्ष्मैककीलो निवेश्यस्तथा यथोभयपार्श्वे कीलः समः स्यात्प्रमाणं यथा चक्रनेम्यां छायाग्रं पतति तथा कार्यम् । स उत्तरभागस्थकीलक उत्तरध्रुवाभिमुखो यथा स्यात्तथेत्यर्थः । केनचिदाधारेण वंशाद्या- धारेण । धृते यन्त्रे । दिनेऽभीष्टकाले कीलच्छाया यत्र पतिता तत्स्थानं यत्र कीलप्रोत- सूत्रावलम्बनेन यन्त्रनेम्यामधःस्थानं तयोरन्तराले या घटिकास्ता नता नाड्यः स्युः । अत्रोपपत्तिः—ध्रुवाभिमुखवरणेन ध्रुवद्वयमध्यस्थत्वसंभवात्तच्चक्रस्य नाडीवलयत्वसिद्धिः । यदा च याम्योत्तरवृत्तेऽर्कस्तदा यन्त्राधः कीलच्छाया तत्र नतकालाभावादभीष्टकाले कीलच्छायायन्त्रतलयोरन्तरे नतघट्य इत्युपपन्नम् । अत्र यद्यपि सूर्यचिह्ने सूर्योदय- कालिकच्छायाग्रं यथा भवति तथा वंशाद्याधारेण धृते पूर्वोक्तरीत्या दिनगतलग्नज्ञाने स्तस्तथाऽपि सूर्योदयकाले ध्रुवादर्शनात्तदभिमुखकीलकयन्त्रसिद्धयसंभवादाचार्यैः पूर्वोक्तमुपेक्ष्य नतघटीज्ञानमुक्तम् । यदि च ध्रुवाभिमुखमाधारेण रात्रिशेषं संपाद्य सूर्योदये तद्यन्त्रभ्रमण- संभवे सूर्योदयकालिककीलच्छाया पूर्वचिह्ने यथा पतति तथा स्थिरीकृते यत्र(न्त्र)दिनगत- लग्नज्ञाने भवत एवेति ध्येयम् । सूर्योदयकालिककीलच्छायाग्रचिह्नाभीष्टकालिककीलच्छा- याचिह्नयोरन्तरे उन्नतकालघटिकाः सूर्यचिह्नं विना भवन्त्यपि सूर्योदयज्ञानावश्यकता- गौरवात्तथा नोक्तम् । मेषव्यवधानेन सूर्योदयकालाज्ञानेऽभीष्टकाले तद्व्यवधानेप्युन्नतकाल- ज्ञानसंभावान्नतघटीनां ज्ञानं लाघवादुक्तं युक्तम् ।।७।। केदारदत्तः—(२) नाडीवलय यन्त्र से कालज्ञान— सुन्दर श्रेष्ठतम इष्ट सुदृढ़ लकड़ी की वृत्ताकार चक्र की परिधि में ६० घटिकाओं का चिह्न लगा कर (खगोलान्तर्गतभगोल) खगोल के मध्य में उक्त ध्रुवयष्टि में पृथ्वी के बीच में उसे ध्रुवप्रोत की तरह रखना चाहिए । स्वदेशोदय प्रमाण के मेषादि द्वादश राशियों के असमान उदय मानों से उक्त वृत्त में चिह्न करने चाहिए । यह चिह्न विलोम क्रम से भी मेष के अनन्तर पश्चिम में वृष, वृष के अनन्तर पश्चिम में मिथुन इत्यादि इस प्रकार से करने चाहिए ।

यन्त्राध्यायः ४२१ यह अंकन प्रकार आचार्य ने सर्वतोभद्र चक्र में दिया है उसे उपलब्ध कर देखना चाहिए । आचार्य ने यही सर्वतोभद्रस्थ अंकन प्रकार इस जगह पर शिष्यों की सहूलियत के लिये यहाँ भी उक्त वासना भाष्य में दे दिया है । ३६० अंशों से अङ्कित वृत्त की परिधि में स्वदेशोदय का चिह्न कर प्रत्येक स्वोदय का क्षेत्रादि राशि मान ३०° में १०-१० अंश के द्रेष्काण, २°।३० द्वादशांश, ३°।२० से नवमांश १५° मान से होरा का चिह्न, और उन उन लग्न होरा द्रेष्काण द्वादशांश राशियों के अधिपति ग्रहों का नाम इत्यादि षड्वर्ग विभाजन पूर्वक चक्र निर्माण करना चाहिए । इस प्रकार कालज्ञान बोधक यन्त्र के निर्माण पूर्वक जिस दिन उक्त यन्त्र से कालज्ञान अपेक्षित हो उस दिन उदय काल में स्पष्ट सूर्य की राश्यादिकों को मेषादि से चिह्नित कर सूर्य की वर्तमान राशि के अंशों को चक्रस्थ राशि भागों में चिह्नित कर आगे स्पष्ट रवि का भी चिह्न अङ्कित करना चाहिए । उस दिन उदयादि प्राक्कालीन यष्टि की छाया जो पश्चिम दिशा की अभिमुखी है, उस छाया यन्त्र में स्थापित स्पष्ट सूर्य की छाया जैसे लगे उस प्रकार यन्त्र को स्थिर करना चाहिए । उस स्थिति में सूर्य क्षितिज से जैसे जैसे ऊपर जावेगा तो निश्चित है कि प्रकाश की विरुद्ध दिशा गमनशीला छाया नीचे नीचे जावेगी । अतः छाया ओर रवि चिह्न के मध्य में यन्त्रगत पाली में जितनी घटिका होती हैं वहो दिनगत घटिका सुस्पष्ट होती हैं । सूर्योदय बिंदु से सूर्य बिम्ब तक प्रसिद्ध सूर्योद- यादिष्टकाल हो जाता है। तथा यष्टि छाया में जो राशि और होरा द्रेष्काणादि हों उन उनराशियों एवं राशीश ग्रहों आदिकों से षड्वर्ग ज्ञान करना चाहिए । अथवा चक्र के भीतर इष्ट प्रमाण के कीलक (शङ्कु) को ध्रुवाभि मुख जैसे हो तैसे स्थापित कर किसी प्रकार किसी आधार से चक्र को स्थिर करने से इष्ट काल में कीलक की छाया जहां लगती है वहाँ से ओर यन्त्र के अधस्तन चिह्न तक नत घटिका होती हैं । इसी का नाम नाडीवलय है । उपपत्ति—याम्योत्तर वृत्तस्थ सूर्य की छाया नीचे होगी, वहाँ पर नतकाल का अभाव है । अभीष्ट समय में कील की छाया और यन्त्र तल के मध्य में नतघटिका होती हैं । उपपन्न होता है ॥७॥

४२२ गोलाध्याये अथ घटिकामाह— घटदलरूपा घटिता घटिका ताम्री तले पृथुच्छिद्रा । द्युनिशनिमज्जनमित्या भक्तं द्युनिशं घटीमानम् ॥८॥ वा० भा०-अत्र दशभिः शुल्बस्य पलैरित्यादि यद्घटोलक्षणं कैश्चित्कृतं तद्युक्ति शून्यं दुर्घटं चेत्येतदुपेक्षितम् । इष्टप्रमाणाकारसुच्छिद्रं पात्रं घटोसंज्ज्ञमङ्गीकृतम् । द्युनिशनिमज्जनसंख्या यदि षट्त्रिंशच्छतानि पानीयपलानि लभ्यन्ते तदैकेन निमज्जनेन किमिति त्रैराशिकम् । इति घटीयन्त्रम् ॥८॥ मरीचिः—अथ नाडीवलयैकदेशसंजातत्वेनोपस्थितं घटीयन्त्रमार्ययाऽऽह—घटदलरूपेति । ताम्री । ताम्रसंबन्धिनी । उपलक्षणाद्धातुसंबन्धिनी । घटदलरूपा । घटस्याधस्तनमर्धं तदाकारा । घटिता निर्मिता । तलेऽधोभागे पृथुच्छिद्रा महारन्ध्रा घटिका कार्या । एतेन जलपूर्णपात्रे निक्षिप्ताऽधश्छिद्रे जलागमने जलान्तर्गतमलादिकं वस्तु प्रतिबन्धकं न भवति तथा छिद्रं कार्यमिति सूचितम् । सूक्ष्मच्छिद्रे मलादिकेन तत्प्रतिबन्धसंभवाद- कारप्रश्लेषो न युक्तः । तन्मानमाह—द्युनिशेति । एतत्पात्रस्य जलपूर्णपात्रेऽनवरतजला- गमनेनाहोरात्रे निमज्जनसंख्ययाऽहोरात्रप्रमाणं भक्तं फलं घटिकामानं स्यात् । अत्र सावनाहोरात्रमानस्य प्रतिदिनवैलक्षण्यात्प्रतिदिनं घटिकापात्रस्यैकस्य भिन्नमानत्वापत्ति- रित्येकरूपनाक्षत्राहोरात्रमानेन घटीमानमेकरूपं भवति । तथा नाक्षत्रं दिनगतं सूक्ष्मं सावनं तु स्वल्पान्तरमिति ध्येयम् । अत्रोपपत्तिः—इष्टघटिकापात्रद्युनिशनिमज्जनसंख्ययाऽ- होरात्रमानं षट्त्रिंशच्छतपलात्मकं लभ्यते तदैकनिमज्जनेन किमिति घटिकापात्रस्य फल- मितपलात्मकं मानं युक्तियुक्तम् । एतेन—शुल्बस्य दिग्भिर्विहितं पलैर्यत्षडङ्गुलोच्चं द्विगुणायतास्यम् । तदम्भसा षष्टिपलैः प्रपूर्यं पात्रं घटार्धप्रतिमं घटी स्यात् । रात्र्यं- शमाषत्रयनिर्मिता या हेम्नः शलाका चतुरङ्गुला स्यात् । विद्धं तया प्राक्तनमत्र पात्रं प्रपूर्यते नाडिकयाऽम्बुभिस्तदिति श्रीपत्युक्तमत्र दशार्धगुञ्जं प्रवदन्ति माषं माषाह्वयैः षोडशभिश्च कर्षम् । कर्षैश्चतुर्भिश्च पलमिति परिभाषया माषपले ज्ञेये यति निरस्तम् । दुर्घटत्वाद्युक्तिशून्यत्वाच्च ॥८॥ केदारदत्तः—घटी यन्त्र का स्वरूप— कुछ आचार्यों ने शुल्ब अर्थात् ताम्र के १० पलों के तुल्य घटी काल जो कुछ कहा है वह ठीक नहीं है । वस्तुतः घटी काल मापक या घटी सम्बन्धी काल मापने के लिये यन्त्र निम्न भाँति का है । तांबे या अन्य धातु विशेष की घड़े की निम्नाकृति (नीचे के भाग के आकार की) बनाकर उसके तल में ऐसा सूक्ष्म छिद्र करना चाहिए कि एक अहोरात्र में जो ६० बार डूब सके । अर्धबिम्बोदित सूर्योदय काल में किन्हीं दो बड़े जल पूर्ण पात्रों में इस घटी

यन्त्राध्याय ४२३ यन्त्र को जल धरातल में डालकर निरन्तर सावधानी से प्रथम पात्र में घड़ी के जलपूर्ण होने पर (डूबने लग रही हो) तो दूसरे पात्र में दूसरी घड़ी रख देने प १ घटी में से प्रथम घड़ी पात्र के जल की स्थिरता होगी दूसरी घड़ी पात्र में दूसरी घटी डाल देनी चाहिए इस प्रकार दूसरे अर्द्ध सूर्योदय बिम्ब तक ६० घटी होनी चाहिए । यह नाक्षत्र मान है । नक्षत्रोदय प्रथम से नक्षत्रोदय द्वितीय तक का समय यह ६० घटी का नाक्षत्राहोरात्र होता है । मेरी जन्मभूमि जुनायल ग्राम मेरे घर पर यह घटी यन्त्र आज भी विद्यमान है जिसका उक्त कथित उपयोग आसन्न प्रसव समय में, प्रसव दिनीय सूर्योदय से प्रसव समय तक किया जाता है ॥८॥ अथ शङ्कुमाह— समतलमस्तकपरिधिर्भ्रमसिद्धो दन्तिदन्तजः शङ्कुः । तच्छायातः प्रोक्तं ज्ञानं दिग्देशकालानाम ॥९॥ स्पष्टम् । इति शङ्कुयन्त्रम् ॥९॥ मरीचिः—अथ घट्यासन्नतयोपस्थितयोः शङ्कुचक्रयोर्मध्ये सुगमत्वाच्छङ्कुयन्त्रमार्य- याऽऽह–समतलेति । दन्तिदन्तजः । गजदन्तनिर्मितः । उपलक्षणात्सारदारूत्पन्नोऽपि शङ्कुः । समतलमस्तकपरिधिः । तलं मूलम् । मस्तकमग्रम् । तयोः परिधी समो यस्येत्येतादृशः । आद्यन्तग्रहणान्मध्यप्रदेशेष्वपि तत्तुल्यपरिधिरित्यर्थात्सिद्धम् । ननु सर्वप्रदेशसमपरिधिकः कथं सिद्धयेदत आह— भ्रमसिद्ध इति । समपरि[धि]वस्तुकरणं यन्त्रं लोके चरखा इत्युच्यते । तत्संलग्नतया भ्रमेण तादृशः सिद्धो भवतीत्यर्थः । दैर्घ्यमिष्टमनुक्तत्वात् । पूर्वैस्तु द्वादशाङ्गुलः शङ्कुरुक्तः । तथा च सिद्धान्तशेखरे—भ्रमविरचितवृत्तस्तुल्य- मूलाग्रभागो द्विरददशनजन्मा सारदारूद्भवो वा । अतिऋजुरवलम्बादव्रणः षट्कवृत्तः समतल इह शस्तः शङ्कुरर्काङ्गुलः स्यादिति । नन्वस्य यन्त्रत्वं कुत इत्यत आह— तच्छायात इति । उक्तशङ्कुच्छायायाः सकाशात् । दिग्देशकालांनां ज्ञानं त्रिप्रश्नाधिकारे सूक्ष्मत्वेनोक्तम् । पलभाज्ञानाद्देशज्ञानमित्यभीष्टकालद्वादशाङ्गुलशङ्कुच्छायातः पलभान- यनं प्रश्नोत्तरत्वेन प्रसिद्धतरम् । तथा चैतत्साधकवस्तुविशेषस्य यन्त्रत्वादुक्तशङ्कावपि यन्त्रत्वं स्वतः सिद्धिमिति भावः ॥९॥ केदारदत्त—शङ्कुयन्त्र निर्माण— हाथी के दाँत का या अन्य सुदृढ़ परिपक्व, शाल, शीशम साखू आदि लकड़ियों का समान तल मस्तक अर्थात् मूलस्थ परिधि प्रमाण के तुल्य अग्र भाग में भी परिधि होनी चाहिए अर्थात् मूल से शिर तक वर्तुलाकार चिक्कन शङ्कुयन्त्र होता है । किसी भी इष्ट समय में जल से समतल कृतभूमि में केन्द्र से इष्ट त्रिज्या से वृत्त बना कर केन्द्र में उक्त शंकु की स्थापना से इष्टकाल में जो छाया होती है वही एक प्रकार से खगोल शास्त्र की एक कुञ्जिका है, जिससे (१) दिशा, (२) देश और (३) काल का ज्ञान होता है ।

ार्धान्तरश्च"? Wait, let's check: "तत्त्वार्धान्तरश्च" is much more standard, but looking at the type: Wait, could it be "तत्त्वार्धान्तराच्च"? No, it's clearly रश्च. Let's write "तत्त्वार्धान्तिरश्च" or "तत्त्वार्धान्तरश्च". Wait, let's look at "उन्नतलवसंगुणोकृतं" vs "संगुणीकृतं": Look at the top of ण: it really has that mark. But wait, in line 13: उन्नतलवसंगुणीकृतं - wait, let's look at 'ी' in 'प्रोक्ताः' vs 'नाड्यः' vs 'स्थूलाः': Wait, in 'प्रोक्ताः', the ो is clearly a kana + matra. In 'संगुणीकृतं', look at the kana! Is there a kana after ण? Wait, look at the word: उ - न्न - त - ल - व - सं - गु - ण - ो - कृ - तं Wait! Look between ण and कृ! Is that a kana with an e-matra (making ो)? YES! There is a full vertical line with a matra pointing left, and before it is the ण! Wait, why does it have an 'ो'? Because the typesetter mistook the manuscript's 'ी' for 'ो'! In many manuscripts

तत्राभीष्टपरिधिस्थाने शिथिला शृङ्खला नियोज्येत्यर्थः । आधारस्थानादुभयतस्त्रिभे नवत्यं- शान्तरे । धात्री । भूमिः । कल्प्या । भार्धे चकारादाधारस्थानात् षड्भान्तरेऽशीत्यधिकशत- भागान्तरे खार्धं खमध्यं चकारात्कल्प्यम् । आधारात्खमध्यावध्यूर्ध्वाधरा रेखा कार्या । तन्मध्याद्भूस्थानावधि रेखा कार्येत्यपि चार्थः । तन्मध्ये चक्रयन्त्रकेन्द्रे । सूक्ष्माक्षम् । सूक्ष्मच्छिद्रं विधाय सूक्ष्मकीलं क्षिप्त्वा यथा तच्छाया चक्रपरिधौ स्पृशति तथा दत्त्वेत्यर्थः । इदं चक्रयन्त्रम् । आधारशृङ्खलायां सूर्याभिमुखपरिधिकं यथा स्यात्तथा धार्यम् । तत्र तादृशावस्थितचक्रयन्त्रे । अक्षच्छायया । केन्द्रप्रोतकीलस्य च्छायया । भूमिस्थानाच्चे भुक्ता अंशास्ते उन्नतांशाः । कीलच्छायातादासन्नभूमिस्थानयोः परिधौ यदंशात्मकासन्नान्तरं ते नतांशा इत्यर्थः ।

४२६ गोलाध्याये तदेष्टकालिकोन्नतांशैः किमित्यनुपति(पा)तोपपन्नमुन्नतत्ववसंगुणं द्युदलमित्यादि। दृग्वृत्तस्य तत्तत्काले भिन्नभिन्नवृत्ताकारत्वसंभवेनानेकवृत्तरूपतयाऽभीष्टमध्याह्नकालयोस्तस्य विस- दृशत्वेनैकरूपत्वाभावान्नपातासंभवः। अत एव मध्याह्नोद्यतांशतुल्याभीष्टोन्नतांशे तु, दिनार्धतुल्यमुन्नतदृग्वृत्तस्यैकरूपत्वेनोक्तानुपातादुपपद्यते। साधारणंशानुपानस्य स्थूल- त्वात्स्थूला इत्युक्तम्। यत्त्वेवमवगतस्य दिनार्धस्य प्रत्यहमन्यादृक्ते(क्त्वे)नानियतत्वेन पुरस्कृत्य मं(य)न्त्रेणानेनानेहसः साधनमशक्यं यतोऽनियतस्य साधकत्वाभावेनास्य नियत- द्युरात्रदेशनिरक्षदिनार्धप्रायेण नवतिमितोन्नताभागेषु पञ्चदशघटिकाभिः सकलदेश- मध्यदिनार्धरूपाभिरेवाङ्कनादिति स्थूलबीजमाहुस्त

यन्त्राध्यायः ४२७.

अत्र तट्टीकाकृता यद्यस्मन्मध्याह्नोन्नतज्यायां लङ्कादेशे मध्याह्ने त्रिंशन्मितत्रिज्या- मितोन्नतज्या तदेष्टोन्नतांशज्यया केत्यनुपातेन लङ्कादेशे स्वाभीष्टसमये उन्नतांशज्या. तद्धनुस्तन्नोन्नतांशास्ततो लङ्कायां नवतिमितमध्योन्नतांशैरस्मद्देशे तद्दिनसंबन्धिदिनार्ध- घटिकास्तदाऽभीष्टनिरक्षदेशजोन्नतांशैरेभिः का इत्यस्मद्देशेऽभीष्टकाले उन्नतघटिका. इत्युपपत्तिरुक्ता। सा त्वयुक्ता। साक्षदेशमध्योन्नतांशज्यायां लङ्कादेशे क्रान्तिभागोनन- वत्यंशज्याया एव मध्योन्नतांशज्यात्वान्नत्र त्रिंशन्मितमध्योन्नतांशज्याभावात्प्रथमानुपात- स्यायुक्तत्वात्। न च विषुवद्दिने मध्योन्नतांशज्यायास्त्रिज्या तुल्यत्वादनुपात इति वाच्यम्। प्रमाणस्थाने स्वदेशविषुवद्दिनमध्योन्नतांशज्याया लम्बज्यामिताया ग्रहणापत्तेः। लङ्कायां स्वाभीष्टदिने मध्याह्ने नवत्युन्नतांशाभावाद्द्वितीयानुपातस्याप्ययुक्तत्वाच्च। किंचः लङ्कायामुन्नतांशसाधनद्वारा स्वदेशे उन्नतकालज्ञानं गौरवं विहाय स्वदेशमध्योन्नतांशैः स्वदिनमानार्धं तदा स्वदेशेष्टनतांशैः किमित्यनुपातेन लाघवादुन्नतानयनस्य युक्तत्वेन स्थूल- त्वानुपपत्तिः। स्वदेशलङ्कादेशयोः संबन्धस्य तुल्यत्वादिति। इति चेन्न। एकवृत्तस्थत्वेन तत्सूक्ष्मत्वेऽपि समवृत्ततत्करणे संबन्धाभावात्सूक्ष्मसिद्धौ मानाभावात् अहोरात्रवृत्ते घटिकानां सत्त्वे तत्साधनेन सूक्ष्मत्वसिद्धेः। समवृत्ताहोरात्रवृत्तयोः संबन्धाभावादागतोन्नतकालस्योप- वृत्तसंबन्धाच्च। श्रीपतिना तु— कृत्वा सुवृत्तं फलकं हि षष्ट्या चक्रांशकैश्चाङ्कितमत्र मध्ये। लम्बस्तदग्रे सुषिरं तदन्तःकेन्द्रेऽर्करश्मिः पततीह दध्यात्॥ लम्बेन भुक्ता रविभागतोऽंशास्तत्रोदितास्ता घटिकास्तु याताः। चक्रास्यमेतद्दलमध्यचापं ज्यारन्ध्रमस्थितलम्बमेतत्॥ ज्यामध्यतिर्यक्स्थितकीलमेतत्पूर्वापरस्वस्तिककर्तरी स्यात्। प्रत्यङ्मुखाः कोटिमुखाच्च नाड्यः समुज्झिताः कीलभया भवन्ति॥ इदं भवेदर्थशलाकमुर्व्यां स्थितं कपालं द्युतिदिक्स्थचापम्। संसाधितार्थं खलु चक्रयन्त्रं पीठं भवेत्पूर्वशलाकमेव॥ मध्यस्थकीलप्रभया विमुक्ताः प्रत्यग्गतास्ता घटिका निरुक्ताः। या यन्त्रसिद्धा द्युगतास्तु नाड्यस्ताः स्वद्युमानेन हता विभक्ताः॥ नभोगुणैः स्पष्टतरा भवन्ति नाड्योऽन्यथा स्थूलतरा निरुक्ताः। इत्युक्तं तदतिस्थूलम्। यन्त्रस्य दृग्वृत्ताकारेणोन्नतांशसंबन्धेन लिखितघटीनां स्वदेश- संबन्धाभावात्। न च तासां निरक्षदेशसंबद्धत्वमित्युक्तानुपातेन स्वदेशविषमत्वं युक्तमिति वाच्यम्। वेधावगतोन्नतांशानां स्वदेशविषयत्वेन निरक्षदेशासंबन्धात्तद्घटीनां तद्विषयत्वा- भावादुक्तानुपातानुपपत्तेरित्यलं विस्तरेण ॥१०॥११॥१२॥ केदारदत्तः—इष्ट काल में नतांश, उन्नतांशादि ज्ञापक चक्रयन्त्र ताम्रादि धातुमय या दृढ़ चिरकाल तक स्थायी रहने वाली शीशम, या साल, या साखू आदि की लकड़ी का चक्र निर्माण कर उसको शिथिल आधार (भ्रमण योग्य) बना कर, चक्र में सुन्दर छेद-

४२८ गोलाध्याये

करना चाहिए। उसकी परिधिस्थ पट्टी में १२ राशियों अंश कला के साथ ६० विभागों में ६० घटी यथा शक्ति एक घटी के ६० पल यथा सम्भव अङ्कित करने चाहिए। (सुषिर) छिद्र युक्त आधार में लम्बाकार ऊर्ध्व रेखा तदुपरि लम्ब रूपिणी अथ तिर्यक् रेखा करनी चाहिए। आधार से तिर्यग्रेखा के ९०° नब्बे अंशों पर परिधि और तिर्यक् रेखा सम्पात पर भू पृथ्वी की कल्पना करनी चाहिए। ६ राशि की दूरी पर अध्वं रेखा और परिधि सम्पात पर खमध्य की कल्पना करनी चाहिए। छिद्र में सूक्ष्म रेखा गमन शील (चक्रभ्रमणावसर सुविधा के लिये) लकड़ी देनी चाहिए। जिसे अक्ष शब्द से बोधित करना चाहिए। सूर्याभिमुख परिधि जैसे हो तैसे चक्र की आधार पर स्थापना करनी चाहिए। इस प्रकार कील अक्ष की छाया जहाँ पर परिधि पर लगती है वहाँ से क्षितिज गत चिह्न तक जो अंश होंगे भूमि से सूर्य तक जो भुक्तांश वे सूर्य के उन्नतांश, तथा छाया और खमध्य के अन्तर में नतांश होते हैं। इस प्रकार नतांश और उन्नतांश का ज्ञान होता है। अन्य आचार्यों ने उक्त यन्त्र से नत उन्नत घटिकाओं का भी ज्ञान किया है। जैसे— जिस दिन मध्य दिन में उन्नतांश तथा दिनार्ध, ज्ञान कर अनुपात द्वारा नतोन्नत घटिकाओं का ज्ञान प्रकार इस प्रकार से है कि— दिनार्ध घटिका × आनीत उक्त नतांश या उन्नतांश ────────────────────────────────────────── मध्यदिनीय उन्नतांश या नतांश स्थूल नतोन्नत घटिका होती हैं ॥१०॥११॥१२॥ अथ वेधेन ग्रहज्ञानमाह— पित्र्यर्क्षपुष्यान्तिमवारुणानामृक्षद्वयं नेमिगतं यथा स्यात् । दूरेऽन्तरेऽल्पेषु भखेचरौ वा तथाऽत्र यन्त्रं सुधिया प्रधार्यम् ॥१३॥ नेमिस्थदृष्ट्याक्षगतं प्रपश्येत् खेटं च धिष्ण्यस्य च योगताराम् । नेम्यङ्कयोरक्षयुजोस्तु मध्ये येंऽशाः स्थिता भध्रुवको युतस्तैः ॥१४॥ प्रत्यक् स्थिते भेऽथ पुरःस्थिते तैर्हीनो ध्रुवः स्यात् खचरस्य भुक्तम् । वा० भा०—तत्र यन्त्रस्याधोनेम्यां दृष्टिं कृत्वोर्ध्वनेम्याममुक्तर्क्षाणां मध्ये भद्वितयं युगपन्नेमिगतं यथा स्यात् तथा यन्त्रं स्थिरं कृत्वा नेम्यां धिष्ण्योरेकतरं स्थानमङ्कयेत् । ततोऽग्रे पृष्ठतो वा दृष्टिं चालयित्वा ग्रहं विध्येत् । ग्रहः प्रायोऽक्ष- गतो दृश्यते । अक्षमूलस्य ग्रहस्य चान्तरं शरो ग्रहावधिः । अक्षमूलं नेम्यां यत्र लग्नं दृश्यते तत् स्थानमप्यङ्क्यम् । अथ भग्रहाङ्कयोर्मध्ये येंऽशास्तैर्भध्रुवो युतः स्फुटग्रहो भवति । यदा ग्रहात् पश्चिमस्थं नक्षत्रम् । यदा पूर्वस्थं नक्षत्रं तदा भध्रुवो हीनः स्फुटग्रहो भवति । अथवाऽल्पशरं नक्षत्रं रोहिण्याद्यं ततो दूरेऽन्तरे यदा ग्रहस्तदा तावेव विद्ध्वा प्रोक्तवद्ग्रहज्ञानम् । इति चक्रयन्त्रम् ॥१३॥१४॥