सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

३०८	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ ६ प्रकरणम्

कण्ठमस्य दृढं तदा ॥ २ ॥ स्मेरराजीवनयने नयने किं निमीलिते । पश्य निर्जितकंदर्प कंदर्पवशगं प्रियम् ॥ ३ ॥ रमणे चरणप्रान्ते प्रणतिप्रवणेऽधुना । वदामि सखि ते तत्त्वं कदाचिन्नोचिताः क्रुधः ॥ ४ ॥ यदि कुप्यसि नास्ति रतिः कोपेन विनाऽथवा कुतः कामः । कुप्य च कोपय च त्वं प्रसीद च त्वं प्रसादय च कान्तम् ॥ ५ ॥ अरुणे च तरुणि नयने तव मलिनं च प्रियस्य मुखम् । मुखमानतं च सखि ते ज्वलितश्वासान्तरे खरज्वलनः ॥ ६ ॥ अध्वति रजनिरुद्ध्यति तिमिरमिदं चञ्चति मनोभूः । उक्तं न त्यज युक्तं विरचय रक्तं मनस्तस्मिन् ॥ ७ ॥ वियदलिमलिनाम्बुगर्भमेघं मधुकरकोकिलकूजितैर्दिशा श्रीः । धरनिरभिनवाङ्कुराङ्कटङ्का प्रणतिपरे दयिते प्रसीद मुग्धे ॥ ८ ॥ जहीहि कोपं दयितोऽनुगम्यता पुरोऽनुशेते तव चञ्चलं मनः । इति प्रिये काचिदुपैतुमिच्छती पुरानुनान्ये निपुणः सखीजनः ॥ ९ ॥ समयचकितं विन्यस्यन्ती दृशं तिमिरे पथि प्रतितरु मुहुः स्थित्वा मन्दं पदानि वितन्वतीम् । कथमपि रहःप्राप्तामङ्गै रनङ्गरतङ्गिभि सुमुखि सुभगः स त्वा पश्यन्नुपैतु कृतार्थताम् ॥ १० ॥ चपलहृदये किं स्वातन्त्र्यात्स्वयं गृहमागतश्चरणपतितः प्रेमार्द्राङ्गैः प्रियः समुपेक्षितः । तदिदमधुना यावज्जीवं निरस्तसुखोदया रुदितशरणा दुर्जातानां सहस्व रुषा फलम् ॥ ११ ॥ लिखन्नास्ते भूमि बहिरवनतः प्राणदयितो निराहाराः सख्यः सततरोदितोच्छूननयनाः । परित्यक्तं सर्वं हसितपठितं पञ्जरशुकैस्तवावस्था चेयं विसृज कठिने मानमधुना ॥ १२ ॥ असद्वृत्तो नायं न च खलु गुणैरेष रहितः प्रियो मुक्ताहारस्तव चरणमूले निपतितः । गृहाणैनं मुग्धे भजतु निजकण्ठप्रणयितामुपायो नास्त्यन्यस्तव हृदयसंतापशमने ॥ १३ ॥ अनालोच्य प्रेम्णः परिणतिमनादृत्य सुहृदस्त्वयाकाण्डे मानः किमिति सरले संप्रति कृतः । समाकृष्टा ह्येते प्रलयदहनोद्भासुरशिखा स्वहस्तेनाङ्गारास्तदलमधुणारण्यरुदितैः ॥ १४ ॥ अयेऽस्तमयते शशी नहि कृशीभवत्याग्रहो विनश्यति तमो हठं किमणुमर्प्यपास्ते मनः । सखि प्रकटितोऽरुणो न करुणोदयेस्ते मनाक्प्रयाति खलु यामिनी न विमनीकृथा नायकम् ॥ १५ ॥ आयात कुसुमदेश्वरो विजयते सर्वेश्वरो मारुतो भृङ्ग स्फूर्जति भैरवो न निकटं प्राणेश्वरो मुञ्चति । एते सिद्धरसाः प्रसूनविशिखो वैद्योऽनवद्योत्सवो मानव्याधिं कृशोदरि कथं त्वच्चेतसि स्थास्यति ॥ १६ ॥ मानं मानिनि मुञ्च मानसमुवः साम्राज्यमुज्जृम्भता हा हा गच्छति यामिनी न समयो यातः पुनः प्राप्यते । अत्यन्तागति कल्पिताधिकमये कान्ते पदान्तानते कोऽयं कोकिलवाणि केलिसमये कोपस्त्वयालम्बितः ॥ १७ ॥ स्निग्धे यत्परुषासि यत्प्रणमति स्तब्धासि यद्रागिणि द्वेषस्थासि यदुन्मुखे विमुखता यातासि तस्मिन्प्रिये । तन्मुग्धे विपरीतकारिणि तव श्रीखण्डचर्चा विषं शीतांशुस्तपनो हिम हुतवहः क्रीडामुदो यातना ॥ १८ ॥ त्वा चित्तेन चिरं वहन्नयमविश्रान्तो भृशं तापितः कन्दर्पेण च पातुमिच्छति सुधासवादि विम्बाधरम् । अङ्गाङ्गं तदलंकुरु क्षणमिह भ्रूक्षेपलक्ष्मीलवक्रीते दासजनेऽपि सेवितपदाम्भोजे कुतः संभ्रमः ॥ १९ ॥ मुग्धे किं नखरैः क्षिपस्यविरतं नेत्राम्बु मानोन्नते पश्यैनं चरणाग्रनम्रशिरसं कान्तमाज्ञाञ्जलिम् । अप्रह्ने तव चेतसि प्रणयिनि प्राप्तेऽतिनिर्विण्णतामन्यासक्तमनस्युपेक्षितगता फूत्कृत्य रोदिष्यसि ॥ २० ॥ मुग्धे मुग्धतयैव नेतुमखिलः काल किंमारभ्यते मानं धत्स्व धृतिं बधान ऋजुतां दूरीकुरु प्रेयसि । सख्यैवं प्रतिबोधिता प्रतिवचस्तामाह भीतानना नीचैः शंसै हृदि स्थितो हि ननु मे प्राणेश्वर श्रोष्यति ॥ २१ ॥ अङ्गुल्यग्रनखेन बाष्पसलिलं निक्षिप्य निक्षिप्य किं तूष्णीं रोदिषि कोपने बहुतरं फूत्कृत्य रोदिष्यसि । यस्यास्ते पिशुनोपदेशवचनैर्मानोऽतिभूमिं गते निर्विण्णोऽनु नयं प्रति प्रियतमो मध्यस्थतामेष्यति ॥ २२ ॥ नो तल्पं मजसे न जल्पसि सुधाधारानुकारा गिरो दृक्पातं कुरुषे न वा परिजने कोपप्रकाशच्छलात् । इत्थं केतकगर्भगौरि दयिते कोपस्य संगोपर्ने तत्स्यादेव न चेत्युनः सहचरी कुर्वीत साचिक्षितम् ॥ २३ ॥

---

कलहान्तरिताप्रलापाख्यानम्

उपचारादुनयनास्ते कितवस्योपेक्षिताः सखीवचसा । अधुना निष्ठुरमपि यदि स वदति कलिकैतवाद्यामि ॥ १ ॥ प्रयाहि तत्रैव ययानुरज्यसे किमत्र निर्विर्शा तव प्रयोजनम् । न कञ्चुकग्रन् lay ... कञ्चुकग्रन्थिमपाकुरूष्व मे कथं हृदि ग्रन्थिमपाकरिष्यसि ॥ २ ॥ अकेरोः किमु नेत्रशोणिमानं किमकार्षी करपल्लवावरोधम् । कलहं किमधा वृथा रसज्ञे हितमर्थं न विदन्ति दैवदष्टाः ॥ ३ ॥ स्फुरसि बाहुलते किमनर्थकं त्वमपि लोचनभावमहो गता । तमहमगातप्यपराधिनं न परिरन्धुमलं न च वीक्षितुम् ॥ ४ ॥ मानोन्नेतेत्यसहनेत्यतिपण्डितेति मय्येव धिक्कृतिरनेकमुखी सखीनाम् । दाक्षिण्यमात्रमसृणेन विचेष्टितेन धूर्तस्य तस्य हि गुणानुपवर्णयन्ति ॥ ५ ॥ नवनखपदभङ्गं गोपयन्संशुकेन स्थगयसि पुनरोष्ठं पाणिना

---

पादटिप्पण्यः :

वामभागः : १ नम्र २ उपवासशील ३ सततरोदनेन शोथयुक्तानि नयनानि यासाम् ४ पाषाणहृदये ५ मौक्तिकानां हार, पक्षे,-मुक्तस्त्यक्त आहारोऽशन येन प्रियेणेत्यर्थ ६ हृदयदाहशान्त्यै ७ अनवसरे ८ नाशयति.

दक्षिणभागः : १ क्रोध २ सरलत्वम् ३ कथय ४ उदासीनताम् ५ शय्याम् ६ अमृतधारातुल्या ७ केतकीगर्भश्वच्छेताङ्गि ८ निर्दोष

कलहान्तरिताप्रलापाख्यानम्, नायकानुनयः, नायकयोरुक्तिप्रत्युक्तयः ३०९

---

[कलहान्तरिताप्रलापाख्यानम्]

दन्तदष्टम्। प्रतिदिशमपरस्त्रीसङ्गशंसी विसर्पन्नवपरिमलगन्धः
केन शक्यो वरीतुम् ॥ ६ ॥ इदं कृष्ण कृष्ण प्रियतम ननु
श्वेतमथ किं गमिष्यामो यामो भवतु गमनेनाथ भवतु ।
पुरा येनैव मे चिरमनुसृता चित्तपदवी स एवान्यो जातः
सखि परिचिता कस्य पुरुषा ॥ ७ ॥ कथमपि सखि
क्रीडाकोपाद्गजेति मयोदिते कठिनहृदयस्त्यक्त्वा गत्या
बलाद्गत एव स । इति सरभसध्वस्तप्रेम्णि व्यपेतघृणे
स्पृहा पुनरपि हतव्रीडं चेतं. करोति करोमि किम् ॥ ८ ॥
अद्यारभ्य यदि प्रिये पुनरहं मानस्य चान्यस्य वा गृह्णीया
शठदुर् नयेन मनसा नामापि संक्षोभत । तत्तेनैव विना
शशाङ्ककिरणस्पष्टाट्टहासा निशा एको वा दिवसः पयोध-
मलिनो भूयान्मम प्रावृषि ॥ ९ ॥ मानव्याधिनिपी-
डिताहमधुना शक्नोमि तस्यान्तिकं नो गन्तुं न सखी-
जनोऽस्ति चतुरो यो मा बलान्नेष्यति । मानी सोऽपि जनो न
लाघवभयादभ्येति मात स्वयं कालो याति चलं च जीवित-
मिदं क्षुण्णं मनश्चिन्तया ॥ १० ॥ निःश्वासा वदनं
दहन्ति हृदयं निर्मूलमुन्मथ्यते निद्रा नैति न दृश्यते
प्रियमुरुं नक्तंदिनं रुद्यते । अङ्गं शोषमुपैति पादपतितः
प्रेयांस्तदोपेक्षितः सख्यः कं गुणमाकलय्य दयिते मानं वय
कारिताः ॥ ११ ॥ तद्वक्त्राभिमुखं मुखं विनमितं दृष्टिः कृता
पादयोस्तस्यालापकुतूहलाकुलतरे श्रोत्रे निरुद्धे मया ।
पाणिभ्यां च तिरस्कृतः सपुलकः स्वेदोद्गमो गण्डयोः सख्यः
किं करवाणि यान्ति शतशो यत्कञ्चुके संधयः ॥ १२ ॥ नो
चाटु श्रवणं कृतं न च दृशा हारोऽन्तिके वीक्षितः कान्तस्य
प्रियहेतवे निजसखीवाचोऽपि दूरीकृताः । पादान्ते विनिपत्य
तत्क्षणमसौ गच्छन्मया मूढया पाणिभ्यामवरुध्य हन्त
सहसा कण्ठे कथं नार्पितः ॥ १३ ॥ भर्तुर्यस्य कृते गुरु-
र्लघुरभूद्गोष्ठी कनिष्ठकृता धैर्यं कोषधनं गतं सहचरी नीतिः
कृता दूरत । निर्मुक्ता तृणवत्त्रपा परिचिता स्रोतस्विनी
बिन्दुवत्स क्रोधादवधीरतो हतधिया मातर्बलीयौन्विधिः
॥ १४ ॥ यत्पङ्केरुहलक्ष्म पाणिमलं भाग्यालये यद्धुरुन्यस्तं
वा मम यल्ललाटफलके भाग्याक्षरं वेधसा । तत्सर्वं सखि यो
यथार्थमकरोत्तस्मिन्प्रकोपः कृतो धिङ् मा धिङ् मम जीवितं
धिगतनु धिक्चेष्टितं धिग्वयः ॥ १५ ॥ केकाभि कलयन्तु
४केकिनिवहा सम्भूय कर्णज्वरं विद्युद्भिः सह भीषयन्तु परितः
पाथोधराणा घटाः । पश्चेषुर्वधिरीकरोतु ककुभ सर्वाः शराणां
रवैर्नाहं दग्धदुरन्तजीवनकृते कस्यापि वश्या सखि ॥ १६ ॥

---

१ त्यक्तरुणे
२ मन
३ एकादशम्स्थान भाग्यस्थान, तस्मिन्
४ मयूरसमूहा

---

नायकानुनयः

घनघनमपि दृष्ट व्योम वान्तो मरुत्वान् शिखिकुलकलवाचा
श्रोत्रमासीन्निवास । १असुमम न मृताहं त्वद्वियोगेऽपि जाते
तव घनपरिरम्भप्रार्थनाग्रावशेन ॥ १ ॥ मयि मलयममीगे
वर्षतीव स्फुलिङ्गानहह हिमकरो मामग्निना सिञ्चतीव ।
किमिति मकरकेतो किं नु वक्ष्ये कठोरे कथमपि तदहं ते
नाथ नोपेक्षणीया ॥ २ ॥ त्वं तावद्वहुलक्ष्मो नवयुवा कान्त-
सुखी निर्घृणो नो जानासि परव्यथा शठमते नैवासि दुःखी
यत । किं त्वन्याः परिपृच्छ मन्मथशरै पीडाममक्ष्णमिमा
त्राता नो भव येन सज्जनजनैः कापालिको नोच्यसे ॥ ३ ॥
मुक्तो मानपरिग्रहः महू सखीसार्थेन तन्मन्त्रिणा शक्ता
त्वच्चरणप्रसादरहिता नाहं क्षणं प्राणितुम् । पश्य त्व सुकृशं
शरीरकमिदं या यामवस्था गतं सैपाहं तव पादयोर्निपतिता
नाथ प्रसीदाधुना ॥ ४ ॥

---

नायकयोरुक्तिप्रत्युक्तयः

सार्थे मनोरथशतैस्तव धूर्त्त कान्ता सैव स्थिता मनसि
कृत्रिमभावरम्या । अस्माकमस्ति न कथंचिदिहावकाशस्त-
स्मात्कृतं चरणपातविडम्बनाभिः ॥ १ ॥ तद्वितथमवादीर्य-
न्मम त्वं प्रियेति प्रियजनपरिभुक्तं यद्दुकूल दधानः । मद्-
धिवसति मागा कामिना मण्डनश्रीयंत्रजति हि सफलत्वं
वल्लभालोकनेन ॥ २ ॥ यदा त्व चन्द्रोऽभू शिरिकरपर्क-
रुचिरस्तदाहं जाता द्राक्षाशधरमणीना प्रतिकृति । इदानी-
मर्कस्त्वं खररुचिसमुत्सारितरसः किरन्ती कोपायीनहमपि
रविग्रावघटिता ॥ ३॥ तवेदं पश्यन्त्याः प्रसरदनुराग बहिरिव
प्रियापादालक्तच्छुरितमरुणद्योतिहृदयम् । ममाद्य प्रख्यात-
प्रणयभरभङ्गेन कितव त्वदालोकः शोकादपि किमपि लज्जा
जनयति ॥ ४ ॥ कृतककृतकैर्मायाशाठ्यैस्त्वयाप्यतिवर्तितं
निभृतनिभृतै कार्य्यालापैर्मयाप्युपलक्षितम् । भवतु विदितं
नेहा तेऽहं वृथा परिखिद्यते अहमसहना त्वं नि स्नेहः समेन
समं गतम् ॥ ५ ॥ कोपो यत्र भुकुटिरचना निग्रहो यत्र
मौन यत्रान्योन्यस्मितमनुनयो दृष्टिपात प्रसाद । तस्य प्रेम्ण-
स्तदिदमधुना वैगँस पश्य जातं त्वं पादान्ते लुठसि न च मे
मन्युमोक्ष खलायाः ॥ ६ ॥ बाले नाथ विमुञ्च मानिनि
रुष रोषान्मया किं कृत खेदोऽस्मासु न मेऽपराध्यति भवान्
सर्वेऽपराधा मयि । तत्कि रोदिषि गद्गदेन वचसा कस्या-
ग्रतो रुद्यते नन्वेतन्मम का तवास्मि दयिता नासीत्यतो
रुद्यते ॥ ७॥ किं मे वक्त्रमुपेत्य चुम्बसि बलान्निर्लज्ज लज्जा

---

१ हे प्राणमम
२ अलमित्यर्थे
३ नाशम्
४ क्रोधम्

३१० सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ६ प्रकरणम्

क्व ते वस्त्रान्त शठ मुञ्च मुञ्च शपथैः किं ब्रूते वाग्बन्धने. । खिन्नाहं तव रात्रिजागरवशात्तामेव याहि प्रिया निर्मल्यो- ज्झितपुष्पदामनिकरे का षट्पदाना रति ॥ ८ ॥ साहार वचनं प्रयच्छसि न मे नो वाञ्छितं यच्छसि प्रायः प्रोच्छ्रसिषि द्रुतं हुतवहज्वालासमं रात्रिषु । कण्ठाश्लेषपरिग्रहे शिथि- लता यच्चादराच्चुम्बसे तंत्तं धूर्त हृदि स्थिता प्रियतमा काचिन्ममेवापरा ॥ ९ ॥ सत्यं तथदवोचथा मम महानरा- गस्त्वदीयादिति त्वं प्राप्तोऽसि विभात एव सदनं मां द्रष्टु- कामो यतः । रागं किं च बिभर्षि नाथ हृदये काश्मीर- पङ्कोदितं नेत्रे जागरजं ललाटफलके लाक्षारसापादितम् ॥ १० ॥ गेहन्तौ प्रथमं ममोर्ग्सि तव प्राप्ता विशुद्धिः स्तना सलापास्तव वाक्यभङ्गिमलिना मोग्धेयं परं त्याजिता । धात्री- कण्ठमपास्य बाहुलतिके कण्ठे तवामञ्जिते निर्दाक्षिण्यं करोमि किं नु विगिष्वाप्येष्या ($१$) न पन्थास्तव ॥११॥ अज्ञानेन परा- ङ्मुखां परिभवादाश्लिष्य मा तु स्थिता किं लब्धं चटुल त्वयेह नयता सौभाग्यमेतां दृशाम् । पश्यैतद्दयिताकुचव्यतिकरेणोन्मृ- द्याङ्गरागारुणं वक्षस्ते मलतैलपङ्कशबलदेणीपदैरङ्कितम्॥१२॥

नायकशिक्षा

अङ्गुलीकिमलयाग्रतर्जनं भ्रूविभङ्गकुटिलं च वीक्षणम् । मेखलाभरमकृच्च बन्धनं वञ्चयन्प्रणयिनीमपाम् म ॥ १ ॥ अधिरजनि जगाम धाम तस्याः प्रियमतयेति रुषा मनावनद्धः । पदमपि चलितुं युवा न सेहे किमिव न शक्तिहरं ममा व- सानाम् ॥ २ ॥ सालक्तकेन नवपल्लवकोमलेन पादेन नूपुर- वता मदनालसेन । यस्ताड्यते दयितया प्रणयापगधान्मो ऽङ्गीकृतो भगवता मकरध्वजेन ॥ ३ ॥ मालक्तकं गत- दलाधिककान्तिरम्यं रत्नौघधामनिकरारुणनूपुरं च । क्षिप्तं भृशं कुपितया तरलोत्पलाक्ष्या सौभाग्यचिह्नमित्र मूर्ध्नि पदं विरेजे ॥ ४ ॥ कोपात्किंचिदुपानतोऽपि रमसादाकृष्य केशेष्वल नीत्वा मोहनमन्दिरं दयितया हारेण बद्ध्वा दृढम् । भूयो यास्यति तद्गृहानिति मुहुः कण्ठार्थरुद्धाक्षरं जल्पन्त्याः श्रवणोत्पलेन सुकृती कश्चिद्रहस्ताड्यते ॥ ५ ॥ सा गाढं भवतेक्षितेति निबिडं संयम्य बाह्वोः स्रजा भूयो द्रक्ष्यसि तां शठेति नितरां सम्भर्त्स्य सतर्ज्य च । आलीनां पुर एव निह्नुतिपरः कोपादसन्नूपुरं मानिन्याश्चरणप्रहारविधिना प्रेया- नशोकीकृतः ॥ ६ ॥ पादे मूर्धनि ताम्रतामुपगते कर्णो- त्पले चूर्णिते छिन्ने हारलतागुणे करतले सपाताजातव्रणे । अप्राप्तप्रियताडनव्यतिकरा हन्तुं पुन कोपिता वाञ्छन्ती मुहुरेशणावनायना पर्याकुला रोदिति ॥ ७ ॥ कोपात्कोमल- लोलबाहुलतिकापाशेन बद्ध्वा दृढं नीत्वा केलिनिकेतनं

---

($१$) नवनवकुसुमलोलुपानां श्रमराणाम्, पक्षे,-अनेकस्त्रीसक्तानाम्

दयितया सायं सखीनां पुरः । भूयोऽप्येवमिति स्खलत्कल- गिरा ससूच्य दुश्चेष्टितं धन्यो हन्यत एव निह्नुतिपरः प्रेया- न्रुदत्या हसन् ॥ ८ ॥

नायिकाप्रसादः

भवति विततश्वासोन्नाहप्रणुन्नपयोधरं हृदयमपि च स्निग्धं चक्षुर्निजप्रकृतौ स्थितम् । तदनु वदनं मूर्च्छाच्छेदात्प्रसादि विगजते परिगतमिव प्रारम्भेऽह्नां श्रिया सरसीरुहम् ॥ १ ॥ आविर्भूते शशिनि तमसा मुच्यमानेव रात्रिनैंशास्यार्चिर्हुत- भुज इव छिन्नधूमप्रधूमा । मोहेनान्तर्व्रतनुरियं लक्ष्यते मुक्तकल्पा गङ्गा रौवं पतनकलुषा गृह्णतीव प्रसादम् ॥ २ ॥ कुरङ्गीवाङ्गानि स्तिमितयति गीतध्वनिषु यत्सखी कान्तो- दन्तं श्रनमपि पुनः प्रक्षयति यत् । अनिद्रं यच्छ्रान्तः स्वपिति तदहो वेद्यमभिनवा प्रवृत्तोऽस्याः सेक्तुं हृदि मनसिजः प्रेमलताकम् ॥ ३ ॥ परिम्लाने माने मुखशशिनि तस्यां करधृते मयि व्रीडोपाथे प्रणिपतनमात्रैककरणे । तया पक्ष्म- प्रान्तव्रजपुटनिरुद्धेन सहसा प्रमाडो बाष्पेण स्तनतट- विशीर्णेन कथितम् ॥ ४ ॥ कृष्णस्निग्धकनीनिके विकसतः कर्णान्तदीर्घे दृशावुत्कम्पो हृदयस्य वेपितकुचामोग्रं शनैः शाम्यति । धत्ते शीतरुचो विनुतुदमुखान्मुक्तस्य लक्ष्मी- मद मुग्धाङ्गना विगलद्विमाहातिमिरं वक्त्रं प्रसीदत्क्रमात्॥५॥

परस्परप्रसादः

पदप्रणतमालोक्य कान्तमेकान्तकातरम् । मुञ्चन्ती बाष्पमतानं सुसुखं। तेन चुम्बिता ॥ १ ॥ इह स्फुटं तिष्ठति नाथ कण्टकः शनैः शनैः कर्ष नखायलीलया । इति च्छलात्काचिदलग्नकण्टकं पदं तदुत्सङ्गतले न्यवेशयत् ॥२॥ निपपात ससम्भ्रुतं श्रवणादसित्वश्रवः प्रणदितालिकुलम् । दयितावलोकविकसन्नयनप्रसरप्रणुन्नमिव वारिरुहम् ॥ ३ ॥ उपनेतुमुन्नतिमतेव दिवं कुचयोर्युगेन तरसा कलिताम् । रभ- सोत्थितानुपगतं सहसा परिरभ्य कश्चन वधूमरूरुधत् ॥ ४ ॥ अनुदेहमागतवतः प्रतिमां परिणायकस्य गुरुसुद्वहता । मुकुरेण वेपथुभृतोऽतिभरात्कथमप्यपाति न वधूकरतः ॥ ५ ॥ अवनम्य वक्षसि निमग्नकुचद्वितयेन गाढमुपगूढवता । दयितेन तत्क्षणचलद्रशनाकलकिङ्किणीरवमुदासि वधूः ॥६॥ कररुद्धनीवि दयितोपगतौ गलितं त्वराविरहितासनया । क्षणदृष्टहाटकशिलासदृशस्फुरदूरुमिति वसनं ववसे ॥ ७ ॥ पिदधानमन्वगुपगम्य दृशौ ब्रुवते जनाय वद कोऽयमिति । अभिधातुमध्यवससौ न गिरा पुलकैः प्रियं नववधूर्न्यगदत्

---

१ तीरपातेन मृदाविला २ नैर्मल्यम् ३ नेत्ररेखे

३१२	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ ६ प्रकरणम्

यावच्छेदेनामुना। दृष्टेनैव मनो हृतं द्युतिमुषा प्राणेश्वरेणाद्य मे तत्केनापि निरूप्यमाणनिपुणो मानः समाधीयताम् ॥३२॥

प्रियचाटूक्तयः

मुग्धे यानुष्कता केयमपूर्वा त्वयि दृश्यते । यथा विध्यसि चेतांसि गुणैरेव न नायकैः ॥ १॥

कृष्णार्जुनोनुरक्तापि दृष्टिः कर्णायतम्बिनौ । याति विश्वसनीयत्वं कस्य ते कलभाषिणि ॥ २ ॥

सितपुष्पोद्गमोऽयं ते दृश्यतेऽवरपल्लवे । फलं तु जातं मुग्धाक्षि चक्षुषोर्मम पश्यतः ॥ ३ ॥

अपूर्वं चौर्यमभ्यस्तं त्वया चञ्चललोचने । दिवैव जाग्रता पुंसां चेतो हरसि दूरतः ॥ ४॥

कुतः कुवलयं कर्णे करोषि कलभाषिणि । किमपाङ्गमपर्याप्तमस्मिन्कर्मणि मन्यसे ॥ ५ ॥

दृष्टिं देहि पुनर्बाले कमলায়तलोचने । श्रूयते हि पुरा लोके विषस्य विषमौषधम् ॥ ६ ॥

विभ्रमैर्विश्वहृत्यैस्व विद्ययाप्यनवद्यया । केनापि हेतुना मन्ये प्राप्ता विद्याधरी क्षितिम् ॥ ७ ॥

त्वदङ्गमार्दवे दृष्टे कस्य चित्ते न भासते । मालतीशशभृल्लेखाकदलीनां कठोरता ॥ ८ ॥

बिम्बोष्ठ एव रागस्ते तन्वि पूर्वमदृश्यत । अधुना हृदयेऽप्येष मृगशावाक्षि दृश्यते ॥ ९ ॥

पातालमिव ते नाभिः स्तनौ क्षितिधरोपमौ । वेणीदण्डः पुनरयं कालिन्दीपातसन्निभः ॥ १०॥

अनङ्गोऽयमनङ्गःत्वमद्य निन्दिष्यति ध्रुवम् । यदनेन न सम्प्राप्तं पाणिसम्पर्शोत्सवस्तव ॥ ११ ॥

कमले कमलोत्पत्तिः श्रूयते न च दृश्यते । बाले तव मुखाम्भोजे दृष्टमिन्दीवरद्वयम् ॥ १२ ॥

आकर्ण्य सरोजाक्षि वचनीयमिदं भुवि । शशाङ्कस्तव वक्त्रेण पामरैरुपमीयते ॥ १३ ॥

नीतानामाकुलीभावं लुब्धैर्भूरिशिलीमुखैः । मदंशं वनवृद्धानां कँमलानां त्वदीक्षणे ॥ १४ ॥

यन्मध्यदेशादपि ते सूक्ष्मं लोलाक्षि दृश्यते । मृणालसूत्रमपि ते न समाति स्तनान्तरे ॥१५॥

अनयोरनवद्याङ्गी स्तनयोर्जृम्भमाणयोः । अवकाशो न पर्याप्तस्तव बाहुलतान्तरे ॥ १६ ॥

निर्णेतुं शक्यमस्तीति तव मध्यं नितम्बिनि । अन्यथा नोपपद्येत पयोधरभरस्थितिः ॥ १७ ॥

राकाविभावरीकान्तसक्रान्तद्युति ते मुखम् । तपनीयशिलाशोभी कटिश्च हरते मनः ॥ १८ ॥

आक्षिपन्त्यरविन्द्वानि मुग्धे तव मुखश्रियम् । कोषद्ण्डसमग्राणां किमेषामस्ति दुष्करम् ॥ १९ ॥

आवर्त एव नाभिस्ते नेत्रे नीलसरोरुहे । तरङ्गा वलयस्तेन त्वं लावण्याम्बुवापिका ॥ २० ॥

साहजिकरूपवत्या भवति भवत्या विभूषणं भारः । सर्वाङ्गसौरभिण्या दमनकवल्याः किमालि कुसुमेन ॥ २१ ॥

इन्दुः किं क्व कलङ्कः सरसिजमेतत्किमम्बु कुत्र गतम् । ललितविलास्रवचनैर्मुखमिति हरिणाक्षि निश्चितं परतः ॥ २२ ॥

आरुह्य शैलशिखरं त्वद्वदनापहृतकान्तिसर्वस्वः । फूत्कर्तुमिवोर्ध्वकरः स्थितः पुरस्तान्निशानाथः ॥ २३ ॥

कौटिल्यं कचनिचये करचरणाधरदलेषु रागस्ते । काठिन्यं कुचयुगले तरलत्वं नयनयोर्वसति ॥ २४ ॥

आक्षिपसि कर्णमक्ष्णा बैलिरपि बद्धस्त्वया त्रिधा मध्ये । इति जितसकलवदान्ये तनुदाने लज्जसे सुतनु ॥ २५ ॥

नयननिपातेऽङ्कुरितः पल्लवितो वचसि पुष्पितो हसिते । फलतु कृशाङ्गि तवाङ्गस्पर्गेन मनोरथोड्स्माकम् ॥ २६ ॥

उचितं गोपनमनयोः कुचयोः कनकाद्रिकान्ति तस्करयोः । अवधीरितविधुमण्डलमूखमण्डलगोपनं किमिति ॥ २७ ॥

वदनेन निर्जितं तव निलीयते चन्द्रविम्बमम्बुधरे । अरविन्दमपि च सुन्दरि निलीयते पॊथसां पूरे ॥ २८ ॥

सत्यं तपः सुगत्यै यत्तत्वाम्बुषु रविप्रतीक्षं सत् । अनुभवति सुगतिम्बज्ज त्वत्पद्मजन्मानं समस्तकमनीयम् ॥ २९ ॥

दलदमलकोमलोत्पलपालाशशङ्काकुलोऽयमलिपॊतः । तव लोचनयोरनयोः परिसरमनुवेलमनुसरति ॥ ३० ॥

तव कुवलयाक्षि वक्षसि कुण्डलिता कापि काञ्चनी कान्तिः । कुसुमेषोर्विजिगीषोर्भवति च भवतीह भूयसी कण्डूः ॥ ३१ ॥

कम्बुकण्ठि चरणं शनैश्चरो राहुरेष तव केशकलापः । न च्युतं तदपि यौवनमेतत्समा पयोधरगुरोरनुकम्पा ॥ ३२ ॥

कमलाक्षि विलम्ब्यतां क्षणं कमनीये कचभारबन्धने । दृढलममिदं दृगोर्युगं शनकैरद्य समुद्धराम्यहम् ॥ ३३ ॥

अयि मन्मथचूतसञ्जरि श्रवणायतचारुलोचने । अपहृत्य मनः क्व यासि तत्किमराजकमत्र राजते ॥ ३४॥

भवत्कृते खञ्जनमञ्जुलाक्षि शिरो मदीयं यदि याति यातु । नीतानि नाशं जनकात्मजार्थं दशाननेनापि दशाननानि ॥ ३५ ॥

ताम्बूलरागोऽधरलोलुपो यद्यदञ्जनं लोचनचुम्बनौत्सुकम् । हरश्च कण्ठग्रहलालसो यत्स्वार्थं स तेषां न तु भूषणं ते ॥ ३६ ॥

यत्पद्ममादिक्सु तवाननीया कुरङ्गलक्ष्मा च मृगाक्षि लक्ष्मीम् । एकार्थलिप्स्याकृत एव मन्ये शशाङ्कपङ्केरुहयोर्विरोधः ॥ ३७ ॥

सदा प्रदोषो मम याति जाग्रतः सदा च मे निःश्वसतो गता निशा । त्वया समेतस्य विशाललोचने ममाद्य शोकान्तकरः प्रदोषकः ॥३८॥

---

पादटिप्पण्यः (Left Footnotes): १ इन्दीवरसदृशं नेत्रयुगलम् २ अङ्गीकृतया निन्दितम् ३ व्याप्तताम्, पक्षे,-चपलताम् ४ लोभशीले, पक्षे,-व्याधे ५ अमरैः पक्षे,-वाणै ६ जलम्, पक्षे,-अरण्यम् ७ पद्मानाम, पक्षे,-हरिणानाम्

पादटिप्पण्यः (Right Footnotes): १ आर्त्तव्याहरणं फूत्कारः २ श्रोत्रम्, पक्षे,-अष्टाधिपम् ३ वलि नामा दैत्यः, पक्षे,-वयसो सावर्ण्यात् वलिः वलित्रितयम् ४ जितमवदानशौण्डे ५ जलानाम्

प्रियचाटूक्तयः | ३१३

तवाननं सुन्दरि फुल्लपङ्कजं स्फुटं जपापुष्पमसौ तवाधरः ।<br>विनिद्रपद्मं तव लोचनद्वयं तवाङ्गमन्यत्किल पुष्पसञ्चयः<br>॥३९॥ प्रिये सदा पूर्णतरं मनोहरं ते निष्कलङ्कं मुखचन्द्र-<br>मण्डलम् । विलोक्य सव्रीडतया निशापतिर्गत प्रतसो जलधे-<br>र्जलान्तरम् ॥ ४० ॥ त्वद्वर्तुलस्थूलसुवर्णकान्ति रम्यस्तन-<br>श्रीफलयुग्ममेतत् । दृष्ट्वा वने श्रीफलमाकुले किं लज्जाभिराल-<br>म्बितमेव वृक्षे ॥ ४१ ॥ जघान बाणैर्दशभिर्दशास्यंशिरांसि<br>सीताहरणे स रामः । त्वदङ्गसङ्गाय सदानुरक्तः प्रयातु मे<br>मस्तकमेकमेव ॥ ४२ ॥ शिखरिणि क्व नु नाम कियच्चिरं<br>किमभिधानमसावकरोत्तपः । तरुणि येन तवावरपाटलं<br>दशति बिम्बफलं शुकशावकः ॥ ४३ ॥ अनधिगत-<br>मनोरथस्य पूर्वं शतगुणितेव गता मम त्रियामा । यदि तु<br>तव समागमे तथैव प्रसरति सुभ्रु ततः कृती भवेयम्<br>॥ ४४ ॥ दलितकुचनखाङ्कमङ्गपालिं रचय ममाङ्कमुपेत्य<br>पीवरोरु । अनुहर हरिणाक्षि शङ्कराङ्कस्थितहिमशैलसुता-<br>विलासक्ष्मीम् ॥ ४५ ॥ कुमुदकमलनीलनीरजातिर्ललित-<br>विलासजुषोर्दृशो पुर का । अमृतममृतरश्मिरम्बुजन्म<br>प्रतिहतमेकपदे तवाननस्य ॥ ४६ ॥ नारब्धं कुचपरि-<br>रम्भणेषु वाम्य वैमुख्यं किमपि न चुम्बने कदाचित् ।<br>किं नीवीगतमबले रुणत्सि पाणिं विक्रीते करिणी किमङ्कुशे<br>विवादः ॥ ४७ ॥ दासे कृतागसि भवेदुचितः प्रभूणां<br>पादप्रहार इति मानिनि नांस्मि दूये । उञ्चत्कठोरपुलकाङ्कित<br>कण्टकाग्रैर्यद्विद्यते तव पद् ननु सा व्यथा मे ॥ ४८ ॥<br>बाले तवाधरसुधारसपानकाले चेतो मदीयमिवाञ्छति<br>शेष॑भावम् । आलिङ्गने तव विरोचैनपौत्रभावमर्मीखण्डल-<br>त्वमखिलाङ्कनिरीक्षणे ते ॥ ४९ ॥ एको हि खञ्जनवरो<br>नलिनीदलस्थो दृष्टः करोति चतुरङ्गबलाधिपत्यम् । किं वा<br>करिष्यति भवद्वदनारविन्दे जानामि नो नयनखञ्जनयुग्म-<br>मेतत् ॥ ५० ॥ कोपस्त्वया हृदि कृतो यदि पङ्कजाक्षि<br>सोऽस्तु प्रियस्तव किमत्र विधेयमन्यत् । आश्लेषमर्पय<br>मदर्पितपूर्वमुञ्चैर्दन्तक्षतं मम समर्पय चुम्बनं च ॥ ५१ ॥<br>म्लानस्य जीवकुसुमस्य विकासनानि संतर्पणांनि सकले-<br>न्द्रियमोहनानि । एतानि ते सुवचनानि सरोरुहाक्षि<br>कर्णामृतानि मनसश्च रसायनानि ॥ ५२ ॥ मौल्यन्मब्ज-<br>शशिनोर्मधुलिट्कलङ्कौ धत्तो मुखे तु तव दृक्तितलकाञ्जना-<br>भास् । दोषावितैः क्वचन मेलँनतो गुणस्वं वक्तुर्गुणो हि<br>वचसि श्रमविप्रलम्भौ ॥ ५३ ॥ पादास्त एव शशिनः

सुखयन्ति गात्रं बाणास्त एव मदनस्य ममानुकूला । संरम्भ-<br>रूक्षमिव सुन्दरि यद्यदासीत्तत्सगमेन मम तत्तदिवाधुनीतंम्<br>॥५४॥ पद्द्मातपत्ररसिके सरसीरुहस्य किं बीजमर्पयितुमिच्छसि<br>वापिकायाम् । काल कलिर्जगदिदं न कृतज्ञमज्ञे स्थित्वा<br>हरिष्यति सुखस्य तवैव लक्ष्मीम् ॥ ५५ ॥ त्वद्वक्त्रसाम्यम-<br>यमम्बुजकोशंमुद्रामङ्गात्तत्तत्सुषममित्रंकरोपक्लृप्त्या । लब्ध्वापि<br>पर्वणि विधु कमहीयमानं शंसत्यनीय्युपचिता श्रियमाशु-<br>नाशाम् ॥ ५६ ॥ मृदुलकनककान्ति श्वाससौरभ्यरम्य<br>वदनकमलमेतन्नेत्रमत्तद्विरफम् । तव किमु सुसमीक्ष्य<br>व्रीडया पद्मवृन्द सरसि सलिलपूर्णे मर्तुकाम विवेश ॥ ५७ ॥<br>यः प्रागासीदभिनववयोविभ्रमावाप्तजन्मा चित्तोन्माथी विगत-<br>विषयोपप्लवानन्दसान्द्रः । वृत्तीरन्तस्त्विर्यति तवाश्लेषजन्मा<br>स कोऽपि प्रौढप्रेमा नव इव पुनर्मन्मथो मे विकारः<br>॥ ५८ ॥ गोत्रे साक्षादजनि भगवानेष यत्पद्मयोनिः<br>शय्योत्यायं यदखिलमह. प्रीयणन्ति द्विरफान । एकाग्रा<br>यद्घति भगवत्युष्णमानौ च भक्ति तत्रापुस्ते सुतनु<br>वदनौपम्यमम्भोरुहाणि ॥ ५९ ॥ उन्मेषं यो मम न सहते<br>जातिवैरी निशायामिन्दोरिन्दीवरदलदृशा तस्स सोन्दर्य-<br>दर्पः । नीत. शान्ति प्रसभमनया वक्त्रकान्त्येति हर्षाल्लभा<br>मन्ये ललिततनु ते पादयो पद्मलक्ष्मी ॥ ६० ॥ हस्त-<br>स्वेदस्नपित इव यश्चन्दनक्षोदवृन्दैरालिप्तोऽलंकृतपरिसर.<br>फुल्लकह्वारहारै. । आराधीत्थ तव नवकुरङ्गाक्षि वक्षोजशंभुः<br>साक्षात्कारं तदपि न दिशत्येष कि वा करोमि ॥ ६१ ॥<br>विनिश्चेतु शक्यो न सुखमिति वा दुःखमिति वा प्रमोहो निद्रा<br>वा किमु विषविसर्प. किमु मदः । तव स्पर्शे स्पर्शे मम हि<br>परिभूतेन्द्रियगणो विकारश्चैतन्यं भ्रमयति च संमीलयति च<br>॥ ६२ ॥ सितज्योत्स्नाम्भिस्ते धवलयति विश्व शशिसुखि<br>दृशस्ते पीयूषद्रवमिव विमुञ्चन्ति परितः । वपुस्ते लावण्यं<br>किरति मधुर दिक्षु तदिद कुतस्ते पारुष्य सुतनु हृदयेनाद्य<br>गुणितम् ॥ ६३ ॥ स्तुमः कं वामाक्षि क्षणमपि विना यं न<br>रमसे विलेभे कः प्राणान् रणमखमुखे यं मृगयसे । सुलभे<br>को जात शशिमुखि यमालिङ्गसि बलात्तप.श्रीः कस्यैषा<br>मदननगरि ध्यायसि तु यम् ॥ ६४ ॥ पुराभूदस्माक प्रथम-<br>म॑विभिन्ना तनुरिय ततो नु त्व प्रेयान् वयमपि हताशा-<br>प्रियतमा. । इदानीं नाथस्व वयमपि कलत्र किमपर हताना<br>प्राणाना कुंलिशकठिनाना फलमिदम् ॥ ६५ ॥ दृशौ तव<br>मदालसे मदनमिन्दुमुत्यान्वितं गतिर्जनमनोरमा विधुतरम्भ-

---

पादटिप्पण्यः (Footnotes):

वामभागः: १ अस्तीत्यर्थे २ शेषत्वम् जिहासङ्गरूत्त्वात्, ३ बाणासुरत्वम्, हस्तसहस्रवत्त्वात् ४ इन्द्रत्वम्, चक्षु सहस्रत्वात् ५ मलिनत्वम् ६ प्राप्नुत ७ मिथो मिलनातू ८ भ्रान्तिप्रतारणे
४० सु र. भा

दक्षिणभागः: १ कुष्ठल , पक्षे,-भाण्डारगृहम् २ मुकुलीभाव , पक्षे,-मुद्रणम् ३ गृहीता ४ शोभा ५ सूर्यकिरणा , पक्षे,-सुहृत्पाणय ६ एका ७ वज्रवत्कठोराणाम्

३१४ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ६ प्रकरणम्

---

मूरुद्वयम् । रतिस्तव कलादती रुचिरचित्रलेखे भ्रुवावहो विबुधयौवनं वहसि तन्वि पृथ्वीगता ॥ ६६ ॥ दिनकरकराभृष्टं बिभ्रद्युति परिपाटला दशनकिरणैरुत्सर्षद्भिः स्फुटीकृतकेसरम् । अयि मुखमिदं मुग्धे सत्यं समं कमलेन ते मधु मधुकर, किं त्वेतत्स्निग्धन्न विभाव्यते ॥ ६७ ॥ बन्धूकद्युति बान्धवोऽयमधरः स्निग्धो मधूकच्छविर्गण्डे चण्डि चकास्ति नीलनलिनश्रीमोचनं लोचनम् । नासान्वेति तिलप्रसूनपदवीं कुन्दाभदन्ति प्रिये प्रायस्त्वन्मुखसेवया विजयते विश्वं स पुष्पायुधः ॥ ६८ ॥ केशाः संयमिनः श्रुतेरपि परं पारं गते लोचने हन्तर्वक्त्रमपि स्वभावशुचिभिः कीर्णं द्विजानां गणैः । मुक्तानां सततं निवास रुचिरं वक्षोजकुम्भद्वयं चेत्थं तन्वि वपुः प्रशान्तमपि ते रागं करोत्येव नः ॥ ६९ ॥ भ्रूचापे निहितः कटाक्षविशिखो निर्मातु मर्मव्यथां श्यामात्मा कुटिल करोतु कबरीभारोऽपि मारोद्यमम् । मोहं तावदयं च तन्वि तनुतां बिम्बाधरो रागवान्सङ्गतः स्तनमण्डलस्तव कथं प्राणैर्मम क्रीडति ॥ ७० ॥ ये ये खञ्जनमेकमेव कमले पश्यन्ति दैवात्क्वचिन्ते सर्वे कवयो भवन्ति सुतरां प्रख्यातभूमीभुजः । त्वद्वक्त्राम्बुजनेत्रखञ्जनयुगं पश्यन्ति ये ये जनास्त ते मन्मथबाणजालविकला मुग्धे किमत्यद्भुतम् ॥ ७१ ॥ धत्ते बर्हभरे शिखी तव न किं धम्मिल्लमाश्रित्य सारङ्गो भजते न किं तव दृशोः सौभाग्यमालोकते । मत्तेभश्च शिरःपदे वहति ते वक्षोजलक्ष्मीं न किं तन्मन्ये तरुणि त्वया विवृणुते साम्यं वनश्रीरियम् ॥ ७२ ॥ किं पद्मस्य रुचिं न हन्ति नयनानन्दं विधत्ते न किं वृद्धिं वा झषकेतनस्य कुरुते नालोकमात्रेण किम् । वक्त्रेन्दौ तव सत्य यदपरः शीतांशुरुज्जृम्भते दर्पः स्यादमृतेन चेदिह तदप्यस्त्येव बिम्बाधरे ॥ ७३ ॥ लावण्यामृतवर्षिणि प्रतिदिशं कृष्णागरुश्यामले वर्षाणामिव ते पयोधरभरे तन्वङ्गि दूरोन्नते । नासावंशमनोज्ञकेतकतनुभ्रूपुत्रगर्भोह्लसत्पुष्पश्रीस्तिलकः सहेलमलकैशृङ्गैरैर्विवापीयते ॥ ७४ ॥ अन्तःकूजदुदारकण्ठमसकृन्मुग्धेति लोलेक्षणं प्रायः स्मेरकपोलमूलममृतप्रस्यन्दि बिम्बाधरम् । आधूताङ्गुलिपल्लवाग्रमलमित्यानर्तितभ्रूलतं पीतं येन मुखं त्वदीयमबले सोऽहं हि धन्यो युवा ॥ ७५ ॥ हुंकारैर्ददता मया प्रतिवचो यन्मौनमासेवितं यद्वावानलदीप्तिभिस्तनुरियं चन्द्रातपैस्तापिता । ध्यातं यत्सु-बहून्यनन्यमनसा नक्तंदिनानि प्रिये तस्यैतत्पसः फलं मुखमिदं पश्यामि यत्तेऽधुना ॥ ७६ ॥ काश्मीरद्रवगौरि हन्त किमयं भूयोऽङ्गरागे ग्रहः, को वा नीलसरोरुहाक्षि नितरा नेत्राञ्जने संभ्रमः । रक्ताशोकदलोपमेयचरणे किं लाक्षया दत्तया नो रागान्तरमीहते निजरुचा विभ्राजमानो मणिः ॥ ७७ ॥ तन्वि त्वद्वदनस्य विश्रममलं लावण्यवारानिधेरिन्दुः सुन्दरि दुग्धसिन्धुलहरीबिन्दुः कथं विन्दतु । उत्कल्लोलविलोचने क्षणमय शीताशुरालम्बतामुन्मीलन्नवनीलनीरजबनीखेलन्मरुत्प्रियम् ॥ ७८ ॥ वेणी ते प्रसमीक्ष्य चित्रकुसुमैरुरुद्धासिता बर्हिणो लज्जन्ते निजबर्हवृन्दमधिकं भारं विदित्वा प्रिये । निर्याता शनकैरिति स्वनिलयाद्दूरे निलीय स्थिताः पश्यैतानपि लज्जयैव मधुपान्वल्लीर्विहायोद्गतान् ॥ ७९ ॥

पानगोष्ठीवर्णनम्

दृश्यते पानगोष्ठीषु कान्तावक्त्रगतं मधु । खर सहायमासाद्य ग्रस्तो राहुरिवेन्दुना ॥ १ ॥ सागसि प्रियतमे कृतकोपा याद्रियुग्मपतितेऽपि न तुष्टा । सैव मद्यपरिलुप्तविवेका तां तथैव परितोषयति स्म ॥ २ ॥ मूर्तिमन्तमिव रागरसौघ ते परस्परसमर्पितवक्त्राः । आननासवमिषेण तदानीमक्षिपन्त हृदयेषु युवानः ॥ ३ ॥ सज्जितानि सुरभीण्यथ यूनामुल्लसन्नयनवारिरुहाणि । आययुः सुघटितानि सुरायाः पात्रेता प्रियतमौवदनानि ॥ ४ ॥ सोपचारमुपशान्तविचार सानुवर्षमनुतर्षपदेन । ते मुहूर्तमथ मूर्तमपीप्यन्नेम मानमवधूय वधूः स्वाः ॥ ५ ॥ कान्तकान्तवदनप्रतिबिम्बे मग्नबालसहकारसुगन्धौ । स्वादुनि प्रमदितालिनी शीते निर्ववार मधुनीन्द्रियवर्गः ॥ ६ ॥ कापि शायनसुगन्धि विधूर्णन्मन्मदोऽधिशयितुं समशेत । फुल्लदृष्टि वदनं प्रमदानामब्जचारु चषकं च षडङ्गिः १ ॥ ७ ॥ बिम्बितं भृतपरिश्रुति जानन्भाजने जलजमित्यबलायाः । भ्रातुमक्षि पतति भ्रमरः, सा भ्रान्तिभाजि भवति क्व विवेकः ॥ ८ ॥ दत्तमिष्टमया मधु पत्युर्बाढमाप पिबतो रसवत्ताम् । यत्सुवर्णमुकुटाशुभिर्नासीच्चेतनाविरहितैरपि पीतम् ॥ ९ ॥ खादनेन सुतनोरविचाराद्बोष्ठत समचरिष्ट रसोऽत्र । अन्यमन्यदिव यन्मधु यूनः स्वादुमिष्टमतनिष्ट तदेव ॥ १० ॥ बिभ्रतौ मधुरतामतिमात्र रागिभिर्युगपदेव पपाते । आननैर्मधुरसो विकसद्दिर्नासिकाभिरसितोत्पलगन्धः ॥ ११ ॥ पीतवत्यभि-मते मधुतुल्यस्वादमोह्ररुचक विददद्वैौ३ । लभ्यते स्म परिरक्ततयात्मा यावकेन वियतापि युवत्याः ॥ १२ ॥ कस्यचित्समदनं मदनीयप्रेयसीवदनपानपरस्य । खादितः मकुदि-

---

१ बन्धनयुक्ता, पक्षे,-नियमवन्त २ कर्णस्य, पक्षे,-वेदस्य ३ दन्तानाम्, पक्षे,-ब्राह्मणानाम्, ४ मौक्तिकानाम्, पक्षे,-जीवन्मुक्तानाम् ५ भ्रूरेव चापस्तस्मिन् ६ कटाक्ष एव विशिखो बाण ७ मलिनस्वभाव ८ समुद्रस्य, पक्षे,-कामस्य ९ आलोक, पक्षे,-प्रकाश १० उदितो भवति ११ चञ्चलनेत्रम्
१ निवृत्तिं पाप २ मद्ये ३ विद्रष्टुमिच्छौ

पानगोष्ठीवर्णनम् ३१५

---

वासव एव प्रत्युत क्षणविदशपदेऽभूत् ॥ १३ ॥ पीतशीधु-
मधुरैर्मिथुनानामाननै परिहृत चषकान्त । व्रीडया
रुददिवालिविरावैर्नीलनीरजमगच्छदधस्तात् ॥ १४ ॥ प्रौतिभ^१
स्त्रिमरकेण गतानां वक्त्रवाक्यरचनारमणीय । गूढ-
सूचितरहससहासः सुभ्रुवा प्रवृते परिहास ॥ १५ ॥
हावहारि हसितं वचनाना कौशलं दृशि विकारविशेषा. ।
चक्रिरे भृशमृजोरपि वध्वा. कामिनेव तरुणेन मदेन^२
॥ १६ ॥ अप्रसन्नमपराध्वरि पत्लौ कोपदीप्तमुररीकृतधैर्यम् ।
क्षालितं नु शमितं नु वधूना द्रावितं नु हृदय मधुपारै
॥ १७ ॥ सन्तमेव चिरमप्रकृतत्वादप्रकाशितमदियुतदङ्गे ।
विभ्रम मधुमदः प्रमदाना धातुलौनमपमर्ग इवार्थम् ॥ १८ ॥
सावशेषपदमुक्तमुपेक्षा स्रस्तमाल्यवसनाभरणेषु । गन्तु-
मुत्थितमकारन्तः श्व द्योतयन्ति मदविभ्रमामासाम् ॥ १९ ॥
मद्यमन्दविगलत्त्रपमीषच्चक्षुरुन्मिषितपक्ष्म दधत्या । वीक्ष्यते
स्म शनकैर्नववध्वा कामिनो मुखमधोमुखयैव ॥ २० ॥
या कथञ्चन सखीवचनेन प्रागभिप्रियतम प्रजगल्भे । व्रीड-
जाड्यममजन्मधुना सा स्वा मदात्प्रकृतिमेति हि सर्वः ॥२१॥
छादितः कथमपि त्रपयान्तर्य. प्रियं प्रति चिराय रमण्या. ।
वारुणीमदविशङ्कमथाविश्चक्षुषोऽभवदसाविव राग. ॥ २२ ॥
आगतानगणितप्रतिघातानव्लभानभिसिमारयिषूणाम् । प्रापि
चेतसि स विप्रतिसारे सुभ्रुवामवसरः सरकेण ॥ २३ ॥ मा
पुनस्तमभिसौसरमागस्कारिणं मदविमोहितचित्ता । योषि-
दित्यभिलाष न हाला दुस्त्यज. खलु सुखादपि मान.
॥ २४ ॥ हीविमोहमहरद्दयितानामन्तिक रतिसुखाय
निनाय । सप्रसादमिव सेवितमासीत्सद्य एव फलद मधु
तासाम् ॥ २५ ॥ दत्तमत्तवदनं दयितेन व्यासमातिशयिकेन
रसेन । सखदे मुखसुरा प्रमदाभ्यो नाम रूढमपि च व्युद-
पादि ॥ २६ ॥ लब्धसौरमगुणो मदिराणामङ्कनास्स्रचष-
कस्य च गन्ध. । मोदितालिरितरेतरयोगादन्यतामभजता-
तिशयं नु ॥ २७ ॥ मानभङ्गपटुना सुरतेच्छा तन्वता प्रथ-
यता दृशि रागम् । लेभिरे सपदि भावयतान्तर्योषित. प्रण-
यिनेव मदेन ॥ २८ ॥ पानधौतनवयावकरागं सुभ्रुवो
निभृतचुम्बनदक्षाः । प्रेयसामधररागरसेन स्वं किलाभरमुपाले
ररङ्गु ॥ २९ ॥ अर्पित रसितवत्यपि नामग्राहमन्ययुवते-
र्दयितेन । उज्जति स्म मदमप्यपिबन्ती वीक्ष्य मध्यमितरा
तु ममाद ॥ ३० ॥ अन्ययान्यवनितातगचित्तं चित्तनाथ-
मभिशङ्कितवत्या । पीतभूरिसुरयापि न मेदे निर्वृतिर्हि मनसो
मदहेतुः ॥ ३१ ॥ कोपवत्यनुनयानगृहीत्वा प्रागथो मधु-
मदाहितमोहा । कोपितं विरहखेवितचित्ता कान्तयेव कल-
यन्त्यनुनिन्ये ॥ ३२ ॥ कुर्वता मुकुलिताक्षियुगानामङ्गमाद-
मवमादितवाचाम् । ईर्ष्ययेव हरता ह्रियमासा तद्गुण. स्वयम-
कारि मदेन ॥३३॥ गण्डभित्तिषु पुरा सदृशीषु व्याङ्गि नाश्वि-
तदृशा प्रतिमेन्दुः । पानपाटलिकान्तिषु पश्चाल्लोभ्रचूर्णतिल-
काकृतिरासीत् ॥ ३४ ॥ उद्धतैरिव परस्परसङ्गादीरितान्यु-
भयत कुचकुम्भे । योषितामतिमदेन जुघूर्णैविश्रमातिशय-
पुषि वपूंषि ॥ ३५ ॥ चारुता वपुरभूषयदासा तामनून-
नवयौवनयोगः । त पुनर्मकरकेतनलक्ष्मीस्ता मदो दयित-
सगमभूप. ॥ ३६ ॥ क्लीवतामुपगतास्वनुवेलं तासु गेषपरि-
तोषवनीषु । अग्रहीन्न मगशर धनुरुज्झामास नूज्जितनिषङ्ग-
मनङ्गः ॥ ३७ ॥ शङ्कयान्त्ययुवतौ वनितामि प्रत्यभेदि
दयित. स्फुटमेव । न क्षम मवति तत्त्वविचारे मत्सरण हृत-
संवृति चेत ॥ ३८ ॥ आननैर्विचकसे हपिताभिर्बह्लभानभि-
तन्नूभिरमावि । आर्द्रता हृदयमाप च रोषो लोलति स्म
वचनेषु वधूनाम् ॥ ३९ ॥ रूपमप्रतिविधानमनोज्ञ प्रेग्कार्य
मनपेक्ष्य विकासि । चाटु चाकृतकसभ्रस्रमासा कार्म्णत्वमगम-
न्नरमणेपु ॥ ४० ॥ लीलयव सुतनोरतुलयित्वा गोरवाढ्यमपि
लावणिकेन । मानवञ्चनविदा वड्नेन कीतमेव हृद्य दयि-
तस्स ॥ ४१ ॥ शीधुपानविधुरासु निगृह्णन्मानमाशु शिथिली
कृतलज्ज । सगतासु दयितैरुपलेमे कामिनीषु मदनो नु मदो नु
॥ ४२ ॥ पातुमाहितरतीन्प्रमिलेषुस्तर्र्यन्त्यपुनरुक्तरसानि ।
सक्षितानि वदनानि वधूना सोत्पलानि च मधूनि युवान-
॥४३॥ कान्तसगमपगाजितमन्यौ वारुणीरसनशान्तविवादे ।
मानिनीजन उपाहितसधौ सदधे धनुषि नेपुमनङ्ग. ॥४४॥
कुप्यताशु भवतानतचित्ताः कोपिनाश्र वरिवरूज यून. ।
इत्यनेक उपदेश इव स्म स्वाद्यते युवतिभिर्मधुवार. ॥ ४५ ॥
भर्तृभिः प्रणयसभ्रमदत्ता वारुणीमतिरसा रसयित्वा ।
हीविमोहविरहादुपलेभे पाटवं नु हृदय नु वधूबि ॥ ४६ ॥
खादितः स्वयमथैधितमान लम्भित प्रियतमैः मह पीत. ।
आसवः प्रतिपद प्रमदाना नैकरूपरसतामिव भेजे ॥ ४७ ॥
भ्रूविलाससुभगाननुकर्त्तु विभ्रमानिव वधूनयनानाम् ।
आददे मृदुविलोलपलाशैरूत्वलैश्रषकवीचिषु कम्प. ॥ ४८ ॥
ओष्ठपल्लवविदंशरुचीना हृद्यतामुपययौ रमणानाम् । फुल्ल-
लोचनविनीलसरोर्जैरङ्गनास्यचषकैर्मधुवारः ॥ ४९ ॥ प्राप्यते
गुणवतापि गुणाना व्यक्तमाश्रयवशेन विशेष । तत्तथा
हि दयिताननदत्त व्यानशे मधु रसातिशयेन ॥ ५० ॥
वीक्ष्य रत्नचषकेष्वतिरिक्त कान्तदन्तपदमण्डललक्ष्मीम् ।
जज्ञिरे बहुमता प्रमदानामोष्ठयावकनुदो मधुवाराः ॥ ५१ ॥
लोचनाधरकृताहृतरागा वासिताननविशेषितगन्धा । वारुणी
परगुणात्मगुणाना व्यत्यय विनिमयं नु वितेने ॥ ५२ ॥

---

^१ प्रागल्भ्यम्
^२ मद्येन

३१६	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ ६ प्रकरणम्

तुल्यरूपमसितोत्पलमक्ष्णोः कर्णगं निरुपकारि विदित्वा ।
योषितः सुहृदिव प्रविभेजे लम्भितेक्षणरुचिर्मदरागः ॥ ५३ ॥
क्षीणयावकरसोऽप्यतिपातैः कान्तदन्तपदसम्भृतशोभः ।
आययावतितरामिव वध्वाः सान्द्रतामधरपल्लवरागः ॥ ५४ ॥
रागकान्तनयनेषु नितान्तं विद्रुमारुणकपोलतलेषु । सर्व-
गापि ददृशे वनिताना दर्पणेष्विव मुखेषु मदश्रीः ॥ ५५ ॥
बद्धकोपविकृतीरपि गम्भीरारुताभिमततामुपनिन्ये । वश्यता
मधुमदो दयितानामात्मवर्गहितमिच्छति सर्वः ॥ ५६ ॥
वाससा शिथिलतामुपनाभि हीनिरासमपदे कुपितानि ।
योषिता विदधती गुणपक्षे निर्ममार्ज मदिरा वचनीयम् ॥ ५७ ॥
भर्तृषूपसखि निक्षिपतीनामात्मनो मधुमदोद्यमितानाम् ।
व्रीडया विफलता वनिताना न स्थितं न विगतं हृदयेषु
॥ ५८ ॥ रुन्धती नयनवाक्यविकास सादितोभयकरा परि-
रम्भे । व्रीडितस्य ललितं युवतीना क्षीबता बहुगुणैरनुजह्ने
॥ ५९ ॥ योषिदुद्धतमनोभवरागा मानवत्यपि ययौ दयि-
ताङ्कम् । कारयत्यनिभृता गुणदोषे वारुणी खलु रहस्य-
विभेदम् ॥ ६० ॥ आहिते नु मधुना मधुरत्वे चेष्टितस्य
गमिते नु विकासम् । आबभौ नव इवोद्धतरागः कामिनी-
ष्ववसरः कुसुमेषोः ॥ ६१ ॥ मा गमन्मदविमूढधियो नः
प्रोज्झ्य रन्तुमिति शङ्कितनाथाः । योषितो न मदिरा भृश-
मीषुः प्रेम पश्यति भयान्यपदेऽपि ॥ ६२ ॥ चित्तनिर्वृतिनिधायि
विविक्तं मन्मथो मधुमद शशिभासः । सगमश्च दयितैः
स नयन्ति प्रेम कामपि भुव प्रमदानाम् ॥ ६३ ॥ धार्ष्ट्य-
लङ्घितयथोचितभूभौ निर्दयं विलुलितालक्रमात्ये । मानिनी-
रतिविधौ कुसुमेषोर्मत्तमत्त इव विभ्रभमाप ॥ ६४ ॥
शीधुपानविधुरेषु वधूना निम्रतामुपगतेषु वपुःषु । ईहितं
रतिरसाहितभावं वीतलक्ष्यमपि कामिषु रेजे ॥ ६५ ॥
पीतस्तुपारकिरणो मधुनेव सार्धमन्तः प्रविश्य चषकप्रति-
बिम्बवर्ती । मानान्धकारमपि मानवतीजनस्य नूनं बिभेद
यदसौ प्रससाद सद्यः ॥ ६६ ॥ पिपि प्रिय सस स्वयं मुमु
मुखासवं देहि मे तत त्यज दुदु द्रुतं भभम भाजन काञ्चनम् ।
इति स्खलितजल्पितं मदवशात्कुरङ्गीदृशः प्रगे हसितहेतवे
सहचरीभिरध्याय्यत ॥ ६७ ॥

द्यूतक्रीडावर्णनम्

स्मितेनोपायनं दूरादागतस्य कृतं मम । स्तनोपपीडमा-
श्लेषः कृतो द्यूते पणस्तया ॥ १ ॥ आश्लेषचुम्बनवतोत्सव-
कौतुकानि क्रीडादुरोदरपणः प्रेरितभूरुनङ्गः । भोगः स यद्यपि
जये च पराजये च यूनोर्मनस्तदपि वाञ्छति जेतुमेव ॥ २ ॥
रतिक्रीडाद्यूते कथमपि समासाद्य समयं मया लब्धे तस्याः
क्वणितकलकण्ठार्थमधरे । कृतभ्रूभङ्गासौ प्रकटितविलक्षार्ध-
रुदितस्मितक्रोधोद्ध्रान्तं पुनरपि विदध्यानमयि मुखम् ॥ ३ ॥
अद्य द्यूतजिताधरग्रहविधावीशोऽसि तत्खण्डनादाधिक्ये वद
को भवानिति मृषा कोपान्वितभ्रूलता । सद्यः स्विन्नकराग्रकुन्तल-
परायत्तीकृतास्वस्य मे मुग्धाक्षी प्रतिकृत्य तत्कृतवती द्यूतेऽपि
यन्मार्जितम् ॥ ४ ॥ गाढालिङ्गनपूर्वमेकमनया द्यूते जिते
चुम्बनं तत्किंचित्परिरभ्य दत्तममुना प्रत्यर्पितं चानया ।
नैतत्तादृगिद न तादृशमिति प्रत्यर्पणप्रक्रमैर्यूनोश्चुम्बनमेक-
मेव बहुधा रात्रिर्गता तन्वतोः ॥ ५ ॥ आश्लेषे प्रथमं क्रमेण
विजिते हृष्टेऽधरस्यार्पणे नर्मद्यूतविधौ पण प्रियतमे कान्ता
पुनः पृच्छति । अन्तर्हास निरोधसभृत रसोद्भेद स्फुरद्दण्डया
स्वैर सारिविमोरणाय विहित खेदाम्बुगर्भः करः ॥ ६ ॥

बाह्यरतक्रीडावर्णनम्

आलिङ्गनम्

ह्रीतया गलितनीवि निरस्यन्नन्तरीयमवलम्बितकाञ्चि ।
मण्डलीकृतपृथुस्तनभार सस्वजे दयितया हृदयेश ॥ १ ॥
उत्तरीयविनयात्रपमाणा रुन्धती किल तदीक्षणमार्गम् ।
आवरिष्ट विकटेन विबोदुर्लक्षकेश कुचमण्डलमन्या ॥ २ ॥
अशुकं हृतवता तनुबाहुस्वस्तिकापिहितमुग्धकुचाग्रा । भिन्न-
शङ्खवलयं परिणेत्रा पर्य रम्भि रभसात्पचिरोढा ॥ ३ ॥
सजहार सहसा परिरब्धप्रेयसीषु विरहय्य विरोधम् । सहितं
रतिपतिः क्षितभिन्नक्रोधमाशु तरुणेषु महेषुम् ॥ ४ ॥
संसमानमुपयन्तरि वध्वाः श्लिष्टवत्युपसपलि रसेन । आत्मनैव
रुरुधे कृतिनेव खेदसङ्गि वसनं जघनेन ॥ ५ ॥ पीडिते पुर
उरःप्रतिपेष भर्तरि स्तनयुगेन युवत्याः । स्पष्टमेव दलत-
प्रतिनार्यास्तन्गतयमभवद्बुद्धयस्य ॥ ६ ॥ दीपितस्मरमुरस्युप-
पीडं वल्लभ्रे घनमभिष्वजमाने । वक्रता न ययतुः कुचकुम्भौ
सुभ्रुवः कठिनतातिशयेन ॥ ७ ॥ सप्रवेष्टुमिव योषित ईषु
श्लिष्यता हृदयमिष्टमनानाम् । आत्मन सततमेव तदन्त-
र्वर्तिनो न खलु नूनमजानन् ॥ ८ ॥ स्नेहनिर्भरमधत्त
वधूनामार्द्रता वपुरसशयमान्तः । यूनि गाढपरिरम्भिणि-
वस्त्रकोपमम्बु ववृपे यदनेन ॥ ९ ॥ न स्म माति वपुषः
प्रमदानामन्तरिष्ठतमसगमजन्मा । यद्बहूर्बहिर्वाप्य विकास
व्यानशे तनुरुहाण्यपि हर्ष ॥ १० ॥ यत्प्रियव्यतिकराद्भू-
नितानामङ्गजेन पुलकेन बभूवे । प्रापि तेन भृशमुच्छ्वसिता-
भिर्नीविभिः सपदि बन्धनमोक्षः ॥ ११ ॥

चुम्बनम्

लोलदृष्टि वदन दयितायाश्चुम्बति प्रियतमे रभसेन ।
व्रीडया सह विनीवि नितम्बार्दंशुकं शिथिलतामुपपेदे
॥ १२ ॥ आहता नखपदैः परिरम्भाश्चुम्बितानि
घनदन्तनिपातैः । सौकुमार्यगुणसभृतकीर्तिर्वाम एव सुरते-

---

१ अनवसरे अस्थाने वा. २ प्रभाते ३ 'जामीन' इति लोके
१ अक्षणा स्थलान्तरीकरणधम्

वाह्यरतक्रीडावर्णनम्, सुरतप्रशंसा, नववधूसंगमे सखीवाक्यम्, नववधूसंगमः ३१७

---

ष्वपि काम ॥ १३ ॥ ह्रीभ्रादवनतं परिरम्भे रागवानव-
टुजेष्ववकृष्य । अर्पितोष्ठदलमाननपद्मं योषितो मुकुलिताक्ष-
मधासीत् ॥ १४ ॥ पल्लवोपमिति साम्यसपक्षं दृष्टवत्यधरबि-
म्बमभीष्टे । पर्यकूजि सरुजेव तरुण्यास्तारलोलवलयेन करेण
॥ १५ ॥ केनचिन्मधुरमुल्बणरागं बाष्पतममधिकं विरहेषु ।
ओष्ठपल्लवमपास्य मुहूर्तं सुभ्रुवः सरसमक्षि चुचुम्बे ॥ १६ ॥

विहार

आवृतान्यपि निरन्तरमुच्चैर्योषितामुरसिजद्वितयेन ।
रागिणामित इतो विमृशद्भिः पाणिभिर्जगृहिरे हृदयानि
॥ १७ ॥ कामिनामसकलानि विमुग्धैः खेदवारिमृदुभिः
करजाग्रैः । अक्रियन्त कठिनेषु कथंचित्कामिनीकुच-
तटेषु पदानि ॥ १८ ॥ सोष्मणस्तनशिलाशिखराग्रादात्तघर्म-
सलिलैस्तरुणानाम् । उच्छ्रसत्कमलचारुषु हस्तैर्निम्ननाभिसर-
सीषु निपेते ॥ १९ ॥ आमृशद्भिरभितो वलिवीचीर्लोल-
मानवितताङ्गुलिहस्तैः । सुभ्रुवामनुभवात्प्रतिपेदे मुष्टिमेयमिति
मध्यमभीष्टैः ॥ २० ॥ प्राप्य नाभिनदमज्जनमाशु प्रस्थितं
निवसनग्रहणाय । औपनीविकमरुन्ध किल स्त्री वल्लभस्य
करमात्मकराभ्याम् ॥ २१ ॥ कामिनः कृतवतोत्सवकाल-
क्षेपमाकुलवधूकरात्सपदि । मेखलागुणविलग्नमसूर्या दीर्घसूत्र-
मकरोत्परिधानम् ॥ २२ ॥ अम्बरं विनुदतः प्रियपाणेर्यो-
षितश्च करयोः कलहंसः । वारणामिव विधातुमभीक्ष्णं
कक्ष्यया च वलयैश्च शिशिञ्जे ॥ २३ ॥ ग्रन्थिमुद्ग्रथयितुं हृद-
येशे वाससः स्पृशति मानधनायाः । भ्रूयुगेण सपदि प्रति-
पेदे रोममिश्रं सममेव विभेदः ॥ २४ ॥ आशु लङ्घित-
वतीष्टकराग्रे नीविमर्धमुकुलीकृतदृष्ट्या । रक्तवैणिकहताधर-
तन्त्रीमण्डलक्वणितचारु चुकूजे ॥ २५ ॥ आयताङ्गुलिरभूद-
तिरिक्तः सुभ्रुवा कशिमशालिनि मध्ये । श्रोणिषु प्रियकरः
पृथुलासु स्पर्शमाप सकलेन तलेन ॥ २६ ॥ चक्रुरेव लल-
नोरुषु राजीः स्पर्शलोभवशलोलकराणाम् । कामिनामनिभृ-
तान्यपि रम्भास्तम्भकोमलतलेषु नखानि ॥ २७ ॥ ऊरुमूल-
चपलेक्षणभग्नैर्वतंसकुसुमैः प्रियमेताः । चकिरे सपदि
तानि यथार्थं मन्मथस्य कुसुमायुधनाम ॥ २८ ॥

सुरतप्रशंसा

सुरते च समाधौ च मनो यत्र न लीयते । ध्यानेनापि
हि किं तेन किं तेन सुरतेन वा ॥ १ ॥ यत्र न मदन-
विकारः सद्भावसमर्पणं च गात्राणाम् । तस्मिन्नुद्धतभावे पशु-
कर्मणि पशव एव रज्यन्ते ॥ २ ॥ प्रतिक्षणसमुल्लसन्नव-
कलाकलापान्वितक्षपाकरविलोकेने यदि तवास्ति कौतूहलम् ।
विलोकय तदा सखे सुरतसगरालोकनप्रहृष्टदयितामुखं
निबिडकञ्चुकोत्तारणे ॥ ३ ॥ नरैर्विफलजन्मभिर्गिरिदरी न किं
सेव्यते न चेच्छ्रवणगोचरीभवति जातुचिज्जन्मनि । कपोत-
रवमाधुरीविग्वचनानुकारादरीतरासहकृतोदरीवचनकाकुरीति-
ध्वनि ॥ ४ ॥ सदष्टेऽधरपल्लवे मचकितं हस्ताग्रमा-
धुन्वती मा मा मुञ्च शठेति कोपवचनेनगर्तिनभ्रूलता ।
सीत्कागञ्चितलोचना सग्भसं यैश्चुम्बिता मानिनी प्राप्तं तै-
रमृतं श्रमाय मथितो मूढैः सुरैः सागरः ॥ ५ ॥ किं चेतर्गुरु-
सेवनैः किमपरव्योमार्चने किं फलं किं स्यादध्ययनेन मे
सुरपदप्राप्त्याथ किं वा फलम् । एतस्याः कुचकुम्भसश्रम-
परीरम्भप्रवाहोद्गमस्वेदाम्भोभिरनङ्गवह्निरधुना निर्वापितो नो
यदि ॥ ६ ॥ प्राङ् मा मेति मनागनागतगुणं जाताभि-
लाषं ततः सव्रीडं तदनु श्लथोद्यममनु प्रम्नष्टधैर्यं पुनः ।
प्रेमार्ट्रस्पृहणीयनिर्भररहःक्रीडाप्रगल्भं ततो निःसङ्गाङ्गविघर्ष-
णाधिकसुखं रम्यं कुलस्त्रीरतम् ॥ ७ ॥ शङ्काराष्टुलितेन
यत्र नयनप्रान्तेन न प्रेक्ष्यते केयूरध्वनिभूरिभीतिचकितं नो
यत्र वाश्लिष्यते । नो वा यत्र शनैरलक्षदशनं विम्बावरः
पीयते नो वा यत्र विवीर्यते च मणितं तत्किं रतं कामिनो
॥ ८ ॥ आकाशे नटनं सरोरुहयुगे मञ्जीरमञ्जुध्वनिः
शीतांशौ कलकूजितं किसलये पीयूषपानोत्सवः । स्वर्गक्षोणि-
धरे नखात्परिभवो ध्वान्ते कराकर्षणं रम्भाया रसनारव-
स्तरणयोः पुण्यानि मन्यामहे ॥ ९ ॥

नववधूसंगमे सखीवाक्यम्

रक्षामालिकया बाले बद्धया किं प्रयोजनम् । अवश्यं-
भाविनावेतौ कुचग्रहकचग्रहौ ॥ १ ॥ बाला तन्वी मृदुतनु-
रियं त्यज्यतामत्र शङ्का दृष्टा काचिद्भ्रमरभरतो मञ्जरी भज्य-
माना । तस्मादेषा रहसि भवता निर्दयं पीडनीया मन्दा-
क्रान्ता विसृजति रसं नेक्षुयष्टिः समग्रम् ॥ २ ॥ नीरन्ध्रं
परिरभ्यते प्रियतमो भूयस्तरां चुम्ब्यते तद्वाढं क्रियते यदस्य
रुचिरं चाटूत्करैः स्तूयते । सख्या मुग्धवधूरसौ रतविधौ
यत्नेन सा शिक्षिता निर्भ्रान्तं गुरुणा पुनः शतगुणं पञ्चेषुणा
कारिता ॥ ३ ॥ नार्यस्तन्वि हठाद्धरन्ति रमणं तिष्ठन्ति नो
वारितास्तत्किं ताम्यसि किं च रोदिषि मुधा तासां प्रियं मा
कृथा । कान्तः केलिरुचिर्युवा सहृदयस्तादृक्पतिः कातरे
किं नो बर्बरकर्कशैः प्रियशतैराक्रम्य विक्रीयते ॥ ४ ॥

नववधूसंगमः

यावक्सरार्द्रपादप्रहारगोणितकचेन दयितेन । मुग्धा
साध्वसतरला विलोक्य परिचुम्बिता सहसा ॥ १ ॥
आभाति बालिकेयं पाणिस्पर्शेन पुलकितावयवा । अभिनव-
वसन्तसङ्गादाविर्मुकुलेव बालचूतलता ॥ २ ॥ खिद्यति

३१८ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ६ प्रकरणम्

---

कूर्णति वेल्लति विवलति निमिषति विलोकयति तिर्यक् ।
अन्तर्नन्दति चुम्बितुमिच्छति नवपरिणया वधूः शयने ॥ ३ ॥

भुजपञ्जरे गृहीता नवपरिणीता वरेण रहसि वधूः ।
तत्कालजालपतिता बालकुरङ्गीव वेपते नितराम् ॥ ४ ॥

असंमुखालोकनमभिमुख्यं निषेध एवानुमतिप्रकारः ।
प्रत्युत्तर मुद्रणमेव वाचो नवाङ्गनाना नव एव पन्थाः ॥ ५ ॥

चुम्बनेषु परिवर्तिताधर हस्तरोधि रसनाविघट्टने ।
विह्नितेच्छमपि तस्य सर्वतो मन्मथेन्धनमभूद्धुरस्तम् ॥ ६ ॥

विरम नाथ विमुञ्च ममाञ्चलं शमय दीपमिमं समया सखीम् ।
इति नवोढवधूवचनैर्युवा मुदमगादधिका सुरतादपि ॥ ७ ॥

नीवीदृढार्पितकरा निबिडीकृतोरु व्रीडानता तत इतो वदनं हरन्तीम् ।
आरोप्य वक्षसि सुखं परिरब्धुमेना बाला बलादभिलषामि न पारयामि ॥ ८ ॥

पटाञ्चले पत्यौ नमयति मुखं जातविनया हठाश्लेषं वाञ्छत्यपहरति गात्राणि निभृतम् ।
न शक्नोत्याख्यातु स्मितमुखसखीदत्तनयना ह्रिया ताम्यत्यन्तः प्रथमपरिहासे नववधूः ॥ ९ ॥

समाकृष्टं वासः कथमपि हठात्पश्यति तदा क्रमादूरुद्वन्द्वं जरठशरगौरं मृगदृशः ।
तथा दृष्टिं दत्त्वा महति मणिदीपे निपुणया निरुद्धं हस्ताभ्यां झटिति निजनेत्रोत्पलयुगम् ॥ १० ॥

बलान्नीता पार्श्व सुखमभिमुखं नैव कुरुते धुनाना मूर्धानं हरति बहुशश्चम्बनविधिम् ।
हृदि न्यस्तं हस्तं क्षिपति गमनारोपितमना नवोढा वोढारं सुखयति च संतापयति च ॥ ११ ॥

स्फुरद्रोमोद्भेदस्तरलतरतारकुलदृशो भयोत्कम्पोत्तङ्गस्तनयुगभरासङ्गसुभगः ।
अधीर्राक्ष्या गुञ्जन्म णिवलयदोर्वल्लिरचितः परिरम्भो मोदं जनयति च संमोहयति च ॥ १२ ॥

अप्यौत्सुक्ये महति दयितप्रार्थनासु प्रतीपाः काङ्क्षन्त्योऽपि व्यतिकरसुखं कातरा स्वाङ्गदाने ।
आबाध्यन्ते न खलु मदनेनैव लब्धान्तरत्वादामान्यन्ते मनसिजमपि क्षिप्तकालाः कुमार्यः ॥ १३ ॥

दृष्ट्या दृष्टिमधो ददाति कुरुते नालापमाभाषिता शय्याया परिवृत्य तिष्ठति बलादालिङ्गिता वेपते ।
निर्यान्तीषु सखीषु वासभवनान्निर्गन्तुमेवेहते बाला वामतया प्रियस्य नितरा प्रीत्यै नवोढाभवत् ॥ १४ ॥

अकृशाङ्गतुङ्गकुलया सरभस गूढौ भुजाम्बया स्तनावाकृष्ठे जघनांशुके कृतमय.ससक्तमूरुद्वयम् ।
नाभीमूलनिबद्धचक्षुषिपि तया व्रीडानताङ्ग्या प्रिये दीपः फूत्कृतिवातवेपितशिखः कर्णोत्पलेनाहतः ॥ १५ ॥

हस्तं कम्पवती रुणद्धि रशनाव्यापारलोलाङ्गुलि हस्तौ द्वौ नयति स्तनावरणतामालिङ्ग्यमाना बलात् ।
पातुं पक्ष्मलचक्षुरानमयतः साचीकरोत्यानन व्याजेनाप्यभिलाषपूरणसुखं निर्वर्तयत्येव मे ॥ १६ ॥

कण्ठाश्लेषिणमुन्नतस्तनभरश्रोणीतटग्राहिणं ससक्तोरुयुगं गृहीतजघनप्राकारमप्यन्ततः ।
द्रागेव श्लथबन्धमिन्दुवदना गाढामर्दासंहं विज्ञायात्यजदाशु काञ्चनपटं व्रीडाकुलापि क्षणम् ॥ १७ ॥

कान्ते कञ्चुलिकावलोकिनि कलावत्या नमन्त्या स्थितं तस्मिन्कोमलकाकुभाषिणि तया स्पन्दी निरुद्धोऽधरः ।
उत्थायाथ करस्पृशि प्रियतमे यूनोर्नवे सगमे काञ्चीकूजितकैतवेन मदनो द्यौ शान्तिमभ्यस्यति ॥ १८ ॥

इत्थं तल्पतलाधिरोहणमियं पर्णार्यणप्रक्रिया शय्याया वचनक्रमस्य दयितस्यैवंविधाराधना ।
एवं केलिगृहोपदेहलि बलादानीयमाना मुहुश्चाटुक्तिप्रकरैश्चिरं नववधूरालीभिरध्याप्यते ॥ १९ ॥

---

सुरतकेलिकथनम्

आस्ता दूरेण विश्लेषः प्रियामालिङ्गतो मम ।
खेदः कि नु सरिन्नाथो रोमाञ्चः कि नु पर्वतः ॥ १ ॥

उग्ररूप कुचद्वन्द्व हारगङ्गाधर तव ।
चन्द्रचूडं करिष्यामि कुरु तावद्दिगम्बरम् ॥ २ ॥

कान्ते कलितचोलान्ते दीपे वैरिणि दीप्यति ।
आसीदसितपद्माक्ष्या पक्ष्मो नयनमुद्रणम् ॥ ३ ॥

ब्रह्मानन्दप्रचुर किमपीदं नेति रतिषु वचनेन ।
श्रुतिसीमगताक्षी सुदृशे सारङ्गमादिशसि ॥ ४ ॥

तव तन्वि तरुणपुण्यादम्बरमर्णिमकरसक्रमो जात ।
अधिवेणि भवति नियमः फलमविलम्बेन भावि कामस्य ॥ ५ ॥

विधुताः प्रियस्य केशाः कण्ठे लग्न भुजे वलितम् ।
मज्जन्त्या रससिन्धौ किं कि न कृतं तया सुदृशा ॥ ६ ॥

पृष्ठे कञ्चुकमुक्त्यै सुतनुस्तस्या प्रहिण्वती पाणिम् ।
हन्तुमिव चित्तहरिण यूनस्तूणादिवेषुमादत्ते ॥ ७ ॥

चारुनूपुररणत्कृतं रते कामिना हरति मानस यथा ।
नो तथा मधुरगीतवादितं केकिचातकपिकस्वना अपि ॥ ८ ॥

हेमकुम्भमिव तुङ्गमु रोजं वल्लभे स्पृशति चोरवद्द्रुसाः ।
जाग्रति स्म सहसैव तदानी यामिका इव तनरूहसघाः ॥ ९ ॥

पाणिपल्लवविधूननमन्तः सीत्कृतानि नयनार्धनिमेषाः ।
योषिता रहसि गद्गदवाचामन्मथामृतमुपययुर्मदनस्य ॥ १० ॥

धैर्यमुल्बणमनोभवभावा वामता च वपुरर्पितवत्य ।
व्रीडितं ललितसौरतधार्थास्तेनिरेऽभिरुचितेषु तरुण्यः ॥ ११ ॥

पाणिरोधमविरोवितवाञ्छं भर्त्सनाश्च मधुरस्मितगर्भाः ।
कामिनः स्व कुरुते करमोरूर्हारि शुष्करुदिते च सुखेऽपि ॥ १२ ॥

वारणार्थपदगद्गदवाचामीर्ष्याया मुहुर्परप्रतया च ।
कुर्वते स्म सुदृशामनुकूलं प्रातिकूलिकतयैव युवानः ॥ १३ ॥

अन्यकालपरिहार्यमजस्रं तद्द्वयेन विदधे द्वयमेव ।
धृष्टता रहसि भर्तृषु ताभिर्निर्दयत्वमितरैरबलासु ॥ १४ ॥

बाहुपीडनकचग्रहाभ्यामाहतेन नखदन्तनिपातैः । बोधितस्त-

सुरतकेलिकथनम् ३१९

---

नुशयस्तरुणीनामुन्निमील विशद विषमेषुः ॥ १५ ॥
कान्त्या सपदि कोऽप्युपगूढः प्रोढपाणिगपनेतुमिषेष । सहत-
सनतिरस्कृतदृष्टिर्भ्रष्टमेव न दुकूलमपश्यन् ॥ १६ ॥
आहतं कुचतटेन तरुण्या साधु सोढमनुनेति पपान ।
त्रुट्यत प्रियतमोऽसि दृागत्पुष्पवृष्टिरिव मौक्तिकवृष्टिः
॥ १७ ॥ सीत्कृतानि मणित करुणोक्ति स्निग्धमुक्तमल
मर्थवचासि । हासभूषणरवाश्च रमण्या कामसूत्रपदतामुप-
जग्मु ॥ १८ ॥ उद्धतैर्निभृतमेकमनैकेश्छेदवन्मृगदृगा-
मविगमे । श्रूयते स्म मणितं कलकाञ्चीन् पुरध्वनिभिरक्षतमेव
॥ १९ ॥ ईदृशम्य भवत कथमेतल्लाघव सुदृग्नीव गतेषु ।
क्षित्मायतमदगेथदुय्या काञ्चिदाम जघनन्य महत्त्वम्
॥ २० ॥ प्राप्यते स्म गतचित्रकचित्रैश्चित्रमद्रिनखलक्ष्मे
कपोलै । दध्रिरऽथ रभसच्चुतपुष्पा स्वेदबिन्दुकुसुमान्य-
लकान्ता ॥ २१ ॥ यद्यदेव सुरुचे रुचिरंश्य* सुध्रुवो
रहसि तत्तदकुर्वन् । आनुकूलिकतया हि नराणामा-
क्षिपन्ति हृदयानि तरुण्य. ॥ २२ ॥ प्राप्य मन्मथरसाद-
तिभूमि दुर्वहस्तनभरा. सुरतस्य । शश्रमु श्रमजलार्द्र-
ललाटश्लिष्टकेगमसितायतकेश्य. ॥ २३ ॥ पत्यु प्रवृत्तस्य
रतौ जिगीषावचो निशम्याज न किचिदूचे । कला-
वती कि तु विहस्य तस्स कपोलयो. खेदमपाचकार
॥ २४ ॥ उरोरुहाम्भोरुहदर्शनाय विमुञ्चत. कञ्चुकबन्ध-
नानि । आनन्दनीराकुललोचनस्य प्रियस्य जातो विपुल
परिश्रम ॥ २५ ॥ स्वामिन्प्रभो प्रिय गृहाण परिरुवजस्व
कि कि शठोऽस्यकरुणोऽसि सुखोचितोऽसि । हा दुखय-
सलमलं विरमेति वाच स्त्रीणा भवन्ति सुरते प्रणयानु-
कूला. ॥ २६ ॥ मत्तेभकुम्भपरिणाहिनि कुङ्कुमार्द्रे कान्ता-
पयोधरयुगे रतिखेदखिन्न । वक्षो निघाय भुजपञ्जरमध्य-
वर्ती धन्य. क्षपा क्षपयति क्षणलब्धनिद्र ॥ २७ ॥ कान्ते
तथा कथमपि प्रथित मृगाक्ष्या चातुर्यमुद्गतमनोभवया
रतेषु । तत्कूजितान्यनुवदद्भिरनेकवार शिष्ययित गृह-
*कपोतशतैर्यथास्सा ॥ २८॥ आमीलितालसविवर्तिततारकाक्षी-
मुरुण्ठबन्धनदरश्लथबाहुवल्लीम् । प्रस्वेदवारिकणिका-
चितगण्डबिम्बा सस्मृत्य तामनिशमेति न शान्तिमन्त
॥ २९ ॥ रतिरभसनितान्तश्रान्तकान्ताकुचान्तश्लथदमल-
कराग्रा नाभिदेशेष्वधो वा । स्मितमधुरमुखीना हीणनेत्रो-
त्पलानांमधरमधु वधूना भाग्यवन्त पिवन्ति ॥ ३० ॥
अविदितसुखदु खं निर्गुणं वस्तु किंचिज्जडममतिरिह कश्चि-
न्मोक्ष इत्याचचक्षे । मम तु मतमनङ्गेरतारुण्यघूर्णन्मद-
कलमदिराक्षीनीविमोक्षो हि मोक्ष ॥३१॥ अभिनवपुलका-
लीमण्डिता गण्डपाली निगदति विनिगूढानन्दहिन्दोलि

---

१ वेदान्तविद्यापङ्क

चेत । सुदति वदति पुण्ये कन्य धन्यैर्मनोजप्रसरग्रसकूदे-
तच्चापल लोचनस्य ॥ ३२ ॥ भजन्त्यास्तत्क्रान्त कृतकपट-
कण्डूतिपिहितस्मित याते गेहाद्वहिग्यहितालीपरिजने ।
प्रियास्य पश्यन्त्या म्मरशग्समाकृन्सुभग मरुज्जाय लज्जा
व्यगमदिव दूर मृगदृश ॥ ३३ ॥ "दुकुल दोर्मूलत्क्षणयिनि
परीरम्भसिके दृगन्त्यम्मोजाक्षी निभृतनिभृत नम्रवदना ।
प्रियाश्लेषद्वेषिण्यपमग्तु रुजा स्फुटमिति सितक्षीरेणेव
स्तनकलशशंभु स्त्रपयति ॥ ३४ ॥ चिग्विरहिणो रत्युत्कण्ठा-
श्लथीकृतगात्रयोर्नवमिव जगज्जात भूयश्चिरादभिनन्दतो ।
कथमपि दिने दीर्घे याते निशामविरुद्धयो प्रसगति कथा
वह्री यूनोर्यथा न तथा रति ॥ ३५ ॥ दृशा सपदि मीलित
दशनरोचिषा निर्गत करेण परिवेपितं वलयकेश्चाक्रन्दितम्।
प्रिये समदयोषिता ननु विकण्ड्यमानेऽधरे परव्यसनकातरा.
किमिव कुर्वता साधव ॥ ३६ ॥ नैषा वेग मृदुतर-
तनुस्तावकीन विमोढु शक्ता नैना चपल नितरा खेदये-
न्दीवराक्षीम् । रत्यभ्यास विदधत इति प्राणनाथस्स गत्वा
कर्णोपान्ते निभृतनिभृत नूपुर शस्ततीव ॥ ३७ ॥ आयाते
दयिते मनोरथशतेर्नीते कथंचिद्दिने वैदग्ध्यापगमाजडे परि-
जने दीघ्रा कथा कुर्वति । दृष्टास्मीत्यभियाय सत्वरपदं
व्याध्रूय चीनांशुक तन्वङ्ग्या रतिकातरेण मनसा नीत. प्रदीप.
शमम् ॥ ३८ ॥ गाढालिङ्गनवामनीकृतकुचप्रोद्भूतरोगो-
द्रूमा सान्द्रस्नेहरसातिरेकविगलल्लक्ष्मीन्नितम्बाम्बरा । मा मा
मानद माति मामलमिति क्षामाक्षरोल्लापिनी सुप्ता किं नु
मृता नु किं मनसि मे लीना विलीना नु किम् ॥ ३९ ॥
दोर्भ्यां संयमितः पयोधरभरेणापीडित पाणिजैराविद्धो
दशनै क्षताधरपुट. श्रोणीतलेनाहत । हस्तेनागमित. करे-
ऽधरसुधास्यन्देन संमोहित. कान्त कामपि तृप्तिमाप तदहो
कामस्य वामा गति ॥ ४० ॥ ईषन्मीलितदृष्टिमुग्धहसितं
सीत्कारधागवशाद्व्यक्ताकुलकेलिकानुकविकसद्दन्ताशुधौता
वरम् । श्वामोत्कम्पिपयोधरोपरिपरिष्वक्त कुरङ्गीदृशो हर्षो-
त्कर्षविमुक्तनि सहतनोर्वन्यो धयत्याननम् ॥ ४१ ॥ स्विन्ने
मण्डलमैन्यवं विगलितं स्रग्भारनद्धं तम प्रागेव प्रथमान-
केतकशिखावीरायित च स्थितम् । श्रान्त कुण्डलताण्डवं
कुवलयद्वन्द्व तिरो मीलित वीतं विद्रुमसीकृतं नहि ततो
जाने किमासीदिति ॥ ४२ ॥ गाढाश्लेषनिपीडनान्निपतिता-
मालोक्य हारावलीं स्यातुं हन्त मिया क्षण निबिडया
नीव्यापि न व्यापृतम् । विश्लेषज्वरवेदना सहनयोः कारुण्य-
कीर्णात्मना क्वापि प्रापितयो. समागमसुखं यूनोर्मनोजन्यना
॥ ४३ ॥ हारखुख्यति कङ्कण निपतति सक्कौसुदी क्लिश्यति
ध्वान्त धावति सीत्करोति रजनीजानिर्वली भज्यति ।

३२०	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ ६ प्रकरणम्

काञ्ची क्षुभ्यति काञ्चनक्षितिधरे किं च क्षतं चञ्चति प्रारम्भे
मदनाहवस्य विजयी देवो मनोभूरभूत् ॥ ४४ ॥ सिन्दूरं
रविमिन्दुमाननमसो वम्मिल्लराहुस्त्वयं यद्गाढं ग्रसतीव
तत्प्रियतमे निर्णीतमौत्पातिकम् । चोले चञ्चलता भविष्यति
मुहुः स्यात्कुन्तले कर्षणं नीवी स्यात्सति न स्थिरा समुदये-
दङ्गे महान्स्मरः ॥ ४५ ॥ पश्यन्ती परिणामकेलिषु
मुहुर्निश्शङ्कमालिङ्ग्य तां प्रोत्कूजत्कलमग्रहीषमधर् स्पर्धावती
साप्यभूत् । नाहं वेद्मि न वेत्ति सा च दयिता तत्रावयो-
श्चेष्टितं शय्या वेत्ति न वेत्ति वा स तु कुतः सङ्गामलोलः
स्मरः ॥ ४६ ॥ प्रत्यूहः पुलकाङ्कुरेण निविडाश्लेषे निमेषेण
च क्रीडाकूतविलोकितेऽधरसुवापाने कथाकेलिभिः । आन-
न्दाधिगमेन मन्मथकलायुद्धेऽपि यस्मिन्नभूदुद्धतः स तयो-
र्बभूव सुरतारम्भः प्रियभावुकः ॥ ४७ ॥ ईषत्कम्पपयोधरं
गुरुकटिप्रौढप्रहाराद्भुतं स्विद्यद्भालमनेकहासस्रसरं संरम्भ-
मन्दव्यथम् । वारंवारमुरःप्रहारसुभगं सदृश्यमानाधरं
किंचिद्दन्तचितम्व्रदेशनखरं धन्यो रतं सेवते ॥ ४८ ॥ त्वं
मुग्धाक्षि विनैव कञ्चुलिकया वत्से मनोहारिणीं लक्ष्मीमि-
त्यभिधायिनि प्रियतमे तद्घटिकासस्पृशि । शय्योपान्तनि-
विष्टसस्मितसखीनेत्रोत्सवानन्दितो निर्यातः शनकैरलीकवचनो-
पन्यासमालीजनः ॥ ४९ ॥ कोकः स्तोकविमुक्तमौक्तिक-
भरो निस्यन्दमिन्दीवरं चापं चापलवर्जितं हिमकरक्रोडे तमः
क्रीडति । वातः कातरयत्यपाक्तरसं बन्धूकमेतावती वार्ता
कापि कदापि पाणिपिहिता कस्यापि वा तिष्ठति ॥ ५० ॥
धम्मिल्लो भङ्गमेतु प्रविशतु तिलकः केशपाशान्धकारं पत्राली
गण्डपालीं त्यजतु च विवरं कर्णयोर्गन्तुकामा । वामायाः
कान्तदन्तक्षतततिसहने एक एवाधरोऽसौ वीरः कामा-
हवेऽस्मिन्निति वदति मुहुर्नूपुरः क्वाणभङ्ग्या ॥ ५१ ॥

विपरीतरतक्रिया

प्रशान्ते नूपुरारावे श्रूयते मेखलाध्वनिः । कान्ते नूनं
रतश्रान्ते कामिनी पुरुषायते ॥ १ ॥ पततु तवोरसि सततं
दयिताधम्मिल्लमल्लिकानिकरः । रतरसरभसकचग्रहलुलिता-
लकवल्लरीगलितः ॥ २ ॥ विपरीतमविपरीतं यद्रतमन्यत्तदेव
विपरीतम् । तरुमारोहति लतिका नारोहति च लतिकां
तरुः क्वापि ॥ ३ ॥ साक्षादभूत्स्वयंभूरथ मुक्तास्तिमिरनिकर-
भरा । प्रणामं शीतरोचिस्तवपाठं मेखला विदधे ॥ ४ ॥
वियति विलोलति जलदः स्खलति विधुश्चलति कूजति
कपोतः । निष्पतति तारकाततिरन्दोलति वीचिरम्बरवाहिन्याः

---

॥ ५ ॥ स्थगयति तमः शशाङ्कं चलति गिरिः स्रवति तारका-
पटलम् । कथयति मन्ये काञ्चीपुरसीमनि किमपि संक्षो-
भम् ॥ ६ ॥ मुक्ताः पतन्ति भूमौ बाला कलयन्ति केवलां
मुक्तिम् । चुम्बल्यम्बरमवनिर्विपरीते किं न विपरीतम् ॥ ७ ॥
वल्गत्कुचं व्याकुलकेशपाशं स्विद्यन्मुखं स्वीकृतमन्द-
हासम् । पुण्यातिरेकात्पुरुषा लभन्ते पुंभावमम्भोरुहलोचना-
नाम् ॥ ८ ॥ वक्त्रस्यन्दिस्वेदबिन्दुप्रबन्धैर्दृष्टा भिन्नं कुङ्कुमं
क्वापि कण्ठे । पुंस्त्वं तन्व्या व्यञ्जयन्ती वयस्या स्मित्वा
पाणौ खङ्गरेखां लिलेख ॥ ९ ॥ मधुपानसमुल्लसत्कपोलं
चलहेमाचलकान्तिभिर्जटालम् । विधुनि पतदन्धकारजालं
शुभकालं क्व पुनर्विलोकयामः ॥ १० ॥ अभिमुखपतयालु-
भिर्ललाटश्रमसलिलैरपनीतपत्रलेखम् । कथयति पुरुषायितं
वधूनां मृदितहिमद्युतिनिर्मलं कपोलम् ॥ ११ ॥ तन्नास्ति
कारयति यन्न मनोभवस्स सा शक्तिरप्रतिहता भुवने तथा हि ।
उद्धृत्य पीवरपयोधरमण्डलाग्रं वल्गन्ति यत्पुरुषवत्प्रमदा
अपोह ॥ १२ ॥ मुग्धे तवासि दृपिता पुरुषो भव त्वम्मि-
त्युक्त्या नहि नहीति शिरो विधूय । स्वस्साकरात्प्रियकरे
वलयं क्षिपन्त्या वाचं विनाभ्युपगमः कथितो मृगाक्ष्या ॥ १३ ॥
वीरायितेषु मृगशावविलोचनानां कण्ठोदितान्यचरमं कल-
कूजितानि । आम्रेडयद्भिरथ सौधगतैः कपोतैर शङ्के गृहीत
इति संप्रति शिष्यभावः ॥ १४ ॥ तमःस्तोमं सोमं गिलति
वमनीवोडुनिकरं रथाङ्गद्वन्द्वेऽस्मिन्स्मरतटिनी खेलति मुहुः ।
लतायामुक्तम्पो मदनवसतीकाञ्चनगिरिर्विपर्यैति प्रायो रति-
पतिमते सर्वमधुना ॥ १५ ॥ विहायसि विहारिणी भवतु
नाम सौदामिनी सुमेरुशिखरादधः पततु नाम मन्दाकिनी ।
परं तदिदमद्भुतं यदयमेत्य भूमीतलं नमन्नमृतदीधितिः
कमलसारमाकर्षति ॥ १६ ॥ प्रारब्धे रतिकेलिसङ्कुलरणारम्भे
तया साहसात् कान्तजयाय किंचिदुपारे प्रारम्भि तत्तत्क्षण-
मात् । खिन्ना येन कटीतटी शिथिलिता दोर्वल्लिरुत्कम्पिनं
वक्षो मीलितमैक्षि पौरुषरसः क्षीणा कुतः सिध्यति ॥ १७ ॥
आलोलामलकावलीं सकुसुमां बिभ्रच्चलत्कुण्डलं किंचिन्मृष्ट-
विशेषकं तनुतरैः स्वेदाम्भसः सीकरैः । तन्व्या यत्सुरतान्त-
तान्तनयनं वक्त्रं रतव्यत्यये तच्चा पातु चिराय किं हरि-
हरब्रह्मादिभिर्देवैतैः ॥ १८ ॥ प्रारब्धे विपरीतानामनि रते
सर्वं तदाभूत्क्षणाक्षामाझ्या विपरीतमेव कुटिला मुक्ताः
सुवृत्ता अपि । मुक्ता निःपतिता भवन्ति तरलास्तौ चाचलौ
चेलतुः सीदन्ति श्रुतिपारगाः सुमनसः कान्ता तु कान्तायते
॥ १९ ॥ निःशेषं व्यपनीय नीविवसनं मञ्जुक्वणन्मेखलं
क्रीडान्दोलनखिन्नमध्यलतिकं किंचित्प्रकम्पस्तनम् । उद्यत्कुण्ड-

---

१ केशकलापरूप २ मुखरूप ३ कण्ठरूप ४ मुक्ताकलापरूपा ५ त्रिवलिरूपा | १ वाराभि

विपरीतरतक्रिया, सुरतनिवृत्तिः	३२१

| लताण्डव च रुचिर विक्रम्य कान्तोपरि क्रान्ता वक्षसि कामिना मुकुलितप्रान्ताक्षिक शेरते ॥ २० ॥ प्रागल्भ्य पुरुषायिते मम पुर. पश्येति सनद्धया तन्व्या ताम्यदुरोजयापि सुचिर विक्रम्य रम्यं तया । श्रान्ता वक्षसि मे निपत्य च पुन. मापत्नपं सस्मितं साकूतं च समीक्षित मृगदृशा यत्तत्कथ कथ्यते ॥ २१ ॥<br><br>सुरतनिवृत्तिः<br><br>सन्यासमकृत काञ्ची जहौ कलत्र दुकूलमबलाया । तत्याज रागमवरो मुक्तिमुरीचक्रिरे चिकुर. ॥ १ ॥ सुतनु श्रुतिसेवनतो मन्ये नयन निरञ्जनं जातम् । मुग्वा स्नेहात्कबरी युक्ता मुक्ति कथ प्राप ॥ २ ॥ खिन्नमलमनयनान्तं खिन्नालिकलम्नकुन्तलस्तबकम् । वदनमवलुप्ततिलकं मदन नेद्यति दद्यति वृति मे ॥ ३ ॥ पपात मेगे सुरसिन्धुधारा ववर्ष तारागणमन्धकार । बभूव भृङ्गावलिरप्यकम्पा शशाम शम्पालतिकाविलास ॥ ४ ॥ पपात गङ्गा हरमौलिसङ्गादन्धं तमोभूतमपेतबन्धम् । तडिल्लता चञ्चलतामहासीदस्पन्दमासीदरविन्दयुग्मम् ॥ ५ ॥ कामसगरविधौ मृगीदृश प्रौढपौरुषधरे पयोधरे । स्वेदराजिरुदियाय सर्वतः पुष्पवृष्टिरिव पुष्पधन्वनः ॥ ६ ॥ सगताभिरुचितैश्चलितापि प्रागमुच्यत चिरेण सखीव । भूय एव समगंस्त रतान्ते ह्रीर्वधूमिरसहा विरहस्य ॥ ७ ॥ प्रेक्षणीयकमिव क्षणमासन्हीविभङ्गुरविलोचनपाता. । सन्नमद्रुतगृहीतदुकूलच्छाद्यमानवपुष सुरतान्ता ॥ ८ ॥ अप्रभूतमतनीयसि तन्वी काञ्चिधाम्नि पिहितैकतरोरु । क्षौममाकुलकरा विचकर्ष क्रान्तपल्लवमभीष्टमथैव ॥ ९ ॥ मृष्टचन्दनविशेषकभक्तिर्भ्रष्टभूषणकदर्थितमाल्यः । सापराध इव मण्डनमासीदात्मनैव सुदृशामुपभोग. ॥ १० ॥ योषित. पतितकाञ्चनकाञ्ची मोहनातिरभसेन नितम्बे । मेखलेव परित. स्म विचित्रा राजते नेवनखक्षतलक्ष्मी ॥ ११ ॥ भातु नाम सुदृशा दशनाङ्कः पाटलो धवलगण्डतलेषु । दन्तवाससि समानगुणश्री. समुखोऽपि परमागमवाप ॥ १२ ॥ सुभ्रुवामधिपयोधरपीठपीडनैस्त्रुटितवत्यपि पत्यु । मुक्तमौक्तिक लघुर्गुणशेषा हारयष्टिरभवद्गुरुरेव ॥ १३ ॥ विश्रमार्थमुपगूढमजस्त्र यत्प्रियै प्रथमरत्यवसाने । योषितामुदितमन्मथमादौ तद्वितीयसुरतस्य बभूव ॥ १४ ॥ आस्तृतेऽभिनवपल्लवपुष्पैरप्यनारतरताभिगताभ्य । दीयते स्म शयितुं शयनीये न क्षणः क्षणदयापि वधूम्य. ॥ १५ ॥ उपबर्हमम्बुजदृशो निजं भुजं विरचय्य वक्रमपि गण्डमण्डले । निजसक्थि सक्थिनि निधाय सादर स्वपिति स्तनार्पितकराम्बुजो युवा ॥ १६ ॥<br><br>४१ सु० र भा. | करकिसलयै धृत्वा धृत्वा विमार्गीत वाससी क्षिपति सुमनोमालाशेष प्रदीपशिखा प्रति । स्थगयति मुहु. पत्युर्नेत्रे विहृस्य समाकुला सुरतविगतौ रम्या तन्वी मुहुर्मुहुरीक्षते ॥ १७ ॥ सुरतविरतक्रीडावेशश्रमश्लथहस्तया रहसि गलितं तन्व्या प्राप्तु न पारितमंशुकम् । रतिरसजडेरङ्गैरङ्ग पिधातुमशक्तया प्रियतमतनौ सर्वाङ्गीणं प्रविष्टमधृष्टया ॥ १८ ॥ प्रियकृतपटस्तेयव्रीडाविलम्बनविह्वला किमपि कृपणआलापा वाला विलोक्य ससभ्रम. । अपि विचलिते स्कन्धावारे गते सुरताहवे त्रिभुवनमहाधन्वी स्थाने न्यवर्तत मन्मथ ॥ १९ ॥ शयानस्योत्तान हृदि निहितवक्षोरुहमरा तिरश्चीने वक्त्रे निबिडकलितात्मीयवदना । समाक्रम्योरुभ्यामतिदृढतर सक्थियुगलं स्वपित्यम्भोजाक्षी शिथिलभुजबन्धेयमधुना ॥ २० ॥ मुख जुम्भारम्भि प्रमरति मदामोदलहरी दृगोस्तन्द्रामार. स्फुरति विगलत्यङ्गलतिका । त्वमेतादृक्कान्ति कमलमुखि धन्यैव नितरामसौ धन्यो यस्ते सकलरजनी जागरयिता ॥ २१ ॥ प्रियाया प्रत्यूषे गलितकबरीबन्धनविधावुदुञ्चद्दोध्वैल्लीदरदलितचेलाञ्चलभुर. । घनाकूते पश्यत्यथ मयि समन्दाक्षवलितं नमन्त्या यद्रूप नहि लिखितुमीशो मनसिज. ॥ २२ ॥ रतान्ते प्राणेशे वसनमददाने कथमपि स्थिताया याचन्त्या वितर मम चेल गुणनिधे । सरोषं पश्यन्त्या. किमपि च हसन्त्या. परिचलन्नमन्त्यास्तद्रूप न हि लिखितुमीगो मनसिज ॥ २३ ॥ शान्ते मन्मथसगरे रणभृता सत्कारमातन्वती वासोऽदाज्जघनस्य पीनकुचयोर्हार श्रुतेः कुण्डलम् । विम्बोष्ठस्य च वीटिका सुनयना पाण्यो रणत्कङ्कणे पश्चाल्लम्बिनि केशपाशनिचये युक्तो हि बन्धक्रम. ॥ २४ ॥ नेपथ्यादपि राजते हि नितरा व्यालुप्तभूषा तनु. समोगश्रममीलितं विजयते चक्षु कटाक्षादपि । गाढालिङ्गनकौतुकादपि नवं दोर्वल्लिविस्रंसन प्रीत्यालापरसादपि प्रियतम मौन कुरङ्गीदृश. ॥ २५ ॥ निर्वृत्ते सुरतोत्सवे बहुविधे जातेऽधिकेऽङ्गक्लमे तल्पे स्वेदजलार्द्रचन्दनमये किचिद्रहीतेऽम्बरे । सान्द्रस्नेहवशाद्विशेषविषयव्यासङ्गजिह्वामनोर्दम्पत्यो. खरघसरातुरतया भूयोऽपि जाता स्पृहा ॥ २६॥ मुक्ताभूषणमिन्दुबिम्बमजनि व्याकीर्णतार नभ. स्मार चापमपेतचापलभभूदिन्दीवरे मुद्रिते । व्यालीनं कलकण्ठकण्ठनिनदैर्मन्दानिलैर्मन्दितं निष्कम्पस्तबकापि चम्पकलता साभून्न जानेऽथ किम् ॥ २७ ॥ नीव्या सयमर्न कचे नियमनं श्रोणीतले चासनं निःश्वासाभ्यसनं मुखे समभवत्प्रत्याहृतिर्भूषणे । ध्यानं प्रेर्माणि धारणा स्तनतटे तन्व्या. समाधिः प्रिये निर्वेदादिव कि रतान्तसुलभात्सर्वाङ्गयोगोत्सवः ॥ २८ ॥ निर्लेपौ कुचकुम्बलौ कच- |

३२२ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ६ प्रकरणम्

---

भरस्तत्याज बन्धं ययौ काञ्ची निर्गुणता निरञ्जनदृशा
हर्म्या समासादिता । नीरागोऽधरपल्लवश्च गुरुणा केनापि
गौराङ्गि ते शङ्के शम्बरशासनोंपनिषदा तत्त्वावबोध कृत
॥ २९ ॥ तन्द्रालुन्दिलशोणलोचनयुग दष्टाङ्गदन्तच्छद्
पर्यस्तालकवल्हि घर्मपटलप्रोद्भिन्मपत्रावलि । जृम्भोद्धृम्भित-
सीधुसौरभमिलद्भृङ्गीमिरङ्गीकृतस्तोत्रं शंसति वृत्तमेव रजनी-
वृत्तान्तमेणीदृशः ॥ ३० ॥ स्वामिन्भङ्गुरयालक सतिलक
भाल विलासिन्कुरु प्राणेश त्रुटितं पयोधरतटे हार पुन
र्योजय । इत्युक्त्वा सुरतावसानसमये संपूर्णचन्द्रानना
स्पृष्टा तेन तथैव जातपुलका प्राप्ता पुनर्मोहनम् ॥ ३१ ॥
व्यालोल· केशपाशस्तर लितमलकैः स्वेदलोलौ कपोलौ क्लिष्टा
बिम्बाधरश्री. कुचकलशरुचा हारिता हारयष्टि. । काञ्ची
काचिद्गतासा स्तनजघनपद पाणिना छादयन्ती भूषाहीनापि
काचित्प्रियहृदयमहो प्रीणयत्येव मुग्धा ॥ ३२ ॥ सव्यासव्यो-
रुबाहुव्यतिकरमधुर कूर्परन्यस्तशीर्षे ससक्तास्रान्जयुग्मश्वसित-
हतचलच्चारुनासाविभूषम् । भूयो निद्रातिरेकात्क्रमशिथिल-
भुजाश्लेषदत्तावकाशोच्छासोदञ्चत्कुचाग्रप्रतिहतहृदयं शेरतेऽमी
रतान्ते ॥ ३३ ॥ व्यामिश्रैकैकबाहु प्रवलितपृथुलैकैकचारू-
रुकाण्ड दष्टा दष्टाधरोष्ठ दर्शितलतनुश्लेषमालिङ्ग्य कान्ताः ।
श्वसद्भिःश्वासवेगस्फुरितगुरुकुचद्वन्द्वसङ्घष्टवक्षाः श्रान्त· शेते
रतान्ते सुखमिह सुकृती लीलया कामिलोकः ॥ ३४ ॥

चन्द्रास्तसमयवर्णनम्

कलङ्कदाशो गगनाम्बुराशौ प्रसार्य चन्द्रातपतन्तुजालम् ।
लग्नोडुमीनांलघु सजिघृक्षुश्चन्द्रप्लवस्थश्वरमान्धिमेति ॥ १ ॥
असौ हि दत्त्वा तिमिरावकाशमस्त ब्रजत्युन्नतकोटिरिन्दुः ।
जलावगाढस्य वनद्विपस्य तीक्ष्णं विषाणाग्रमिवावशिष्टम्
॥ २ ॥ वृन्देन तारावलितण्डुलाना मङ्केन च श्रीफलपल्लवेन ।
अभ्यर्च्य जोगेश्वरमिन्दुबिम्ब विसर्जयन्येष नभोमुनीन्द्र.
॥ ३ ॥ मन्दप्रभिर्मधुरैर्यमोपला दर्शितैश्रथयु चाभवत्तम. ।
दृष्टयस्तिमिरजं सिषेविरे दोषमोषँधिपतेरसन्रिधौ ॥ ४ ॥
अरुणकिरणजालैरन्तरिक्षे गतर्ते चलति शिशिरवाते मन्द-
मन्दं प्रभाते । युवतिजनकदम्बे नाथमूक्तौष्ठबिम्बे चरम-
गिरिनितम्बे चन्द्रबिम्बं ललम्बे ॥ ५ ॥ जरठ इव मलीलो
जर्जराग्रेर्मयूखै· स्खलति शिशिरभानु पश्चिमाम्भोधिपारे ।
श्लथगरुत इवाभूत्तत्र तत्रान्तरिक्षे विरलविरलभास. कि च
तारा लुठन्ति ॥ ६ ॥ चरमगिरिकुरङ्गीशृङ्गकण्डूयनेन
स्वपिति सुखमिदानीमन्तरिन्दोः कुरङ्ग· । परिणतरविगर्भ-
व्याकुला पौरहूती दिगपि घनकपोतीहुंकृतै कुप्यतीव
॥ ७ ॥ उदयमुदितदीप्तियाति य. सगतौ मे पतति न वर-
मिन्दु सोऽपरामेष गत्वा । क्षितरुचिरिव सद्य साम्यसूय
प्रभेति स्फुरति विशदमेषा पूर्वकाष्ठाङ्गनाया ॥ ८ ॥ नव-
कुमुदवनश्रीहासकेलिप्रसङ्गादभिकरुचिरशेषामप्युषा जाग-
रित्वा । अयमपरदिशोऽङ्के सुश्वति स्तस्तहस्तः शिशयिषुरिव
पाण्डुम्लानमात्मानमिन्दु ॥ ९ ॥ सपदि कुमुदिनीभि-
मीलितं हा क्षपापि क्षयमगमदपेतास्तारकास्ता. समस्ता. ।
इति दयितकलत्रश्चिन्तयन्नङ्कमिन्दुर्वहति कृशमशेषं भ्रष्टशोभ
शुचेव ॥ १० ॥ प्रकदमलिनलक्ष्मा मृष्टपत्रावलीकैरधिगत-
गतिशोमै. प्रत्युष.प्रोषितश्री· । उपहसित इवासौ चन्द्रमाः
कामिनीना परिणतशरकाण्डापाण्डुभिर्गण्डभागैः ॥ ११ ॥
विकसितमुखी रागासङ्गाद्गलत्तिमिरावृतिं दिनॅकरकरस्पृष्टा-
मैन्द्री निरीक्ष्य दिशं पुर । जरठलवलीपाण्डुच्छायो भृश
कलुषान्तर श्रयति हरितं हन्त प्राचेतसी तुहिनद्युतिः
॥ १२ ॥ नक्षत्रक्षतिनायकोऽयमधुना रुद्ध. प्रभातागमे
सप्ताश्वेन बलीयसातिमहसा रोषारुणज्योतिषा । भ्रश्यद्धान्त-
शिरोरुहा प्रविगलत्तारा लिहारावलीमादाय क्षणदा प्रिया
क्षितिधर पाश्चात्यमारोहति ॥ १३ ॥ सश्लिष्टा सानुरागं
स्वकरपरिचयप्राप्तभूरिप्रसादा या पूर्वा मुक्तपूर्वा रविकर-
कलिता तामुदीक्ष्योन्मुतासु. । निस्तेजा पश्चिमाब्धौ
प्रविशति हि सता दुःसहो मानभङ्ग. कि वक्तव्य सिताशोः
स तु सैकलसता मण्डलस्यापि नेर्त्ता ॥ १४ ॥

मध्यरात्रक्रीडावर्णनम्

शमितनिखिलदीपे सुप्तनिद्रालुलोके रतपरवशचित्ता
मध्यरात्रे विबुद्धाः । प्रथमसुरतखिन्ना मुग्धिका बोधयन्तो
बहुदृढपरिरम्भै. कामुका. खेदयन्ति ॥ १ ॥ अनुनयम-
गृहीत्वा व्याजसुप्ता पराची रुतमथ कृकवाकोस्तारमाकर्ण्य
कैल्ये । कथमपि परिवृत्ता निद्रयान्धा किल स्त्री मुकुलित-
नयनैवाश्लिष्यति प्राणनाथम् ॥ २ ॥ चिररतिपरिखेदप्राप्त-
निद्रासुखाना चरममपि शयित्वा पूर्वमेव प्रबुद्धाः । अपरि-
चलितगात्रा. कुर्वते न प्रियाणामशिथिलभुजचक्रा श्लेषमेद
तरुण्य. ॥ ३ ॥ वदनशशिन. स्पर्शे शीतादिवागतवेपथु-
स्तनयुगलके भ्रान्त्वा तुङ्गे निविष्ट इव श्रमात् । ज्वलित-
मदनाङ्गारे तन्व्यास्ततो जघनस्थले सपुलकजल. पत्यु·
पाणिर्विलीन इवाभवत् ॥ ४ ॥ रतिकृति गते मायानिद्रा

---

पादटिप्पण्यः (Footnotes):
१ शिवम् २ मन्दीभूतसद्भिम् पक्षे,-रोगविशेष ३ धृतवन्त ४ सूर्यकान्ता ५ पुष्टत्वम्, पक्षे,-रोगविशेष ६ आन्ध्यम्, पक्षे,-रोगविशेष ७ चन्द्रस्य, पक्षे,-वैद्यस ८ हस
१ सूर्यहस्तलज्ञाम २ चन्द्र ३ नक्षत्राणाम्, पक्षे,-द्विजानाम् ४ नायक ५ निर्धर्यमुखी ६ प्रभाते

मध्यरात्रक्रीडावर्णनम्, प्रभातवर्णनम् ३२३

प्रवर्तितचुम्बना पुलकपद्मया तत्त्वं मत्वा मुग्वादहृत्तानना।
कृतकशयनो निद्राग्लोऽसीत्युदीर्य कलं वधूर्वणितमधरं कृत्वा
दन्तैरपूरयत स्पृहाम् ॥ ५ ॥

प्रभातवर्णनम्

ततोऽरुणपरिस्पन्दमन्दीकृतवपु शशी । दध्रे कामपरि-
क्षामकामिनीगण्डपाण्डुताम् ॥ १ ॥ कुक्कुटे कुर्वति क्काण-
माननं श्लिष्टयोस्तयोः । दिवाकरकराक्रान्तं शशिकान्तमिवा-
बभौ ॥ २ ॥ विकसितसकुचितपुनर्विकस्वरेष्वम्बुजेषु
दुर्लक्ष्याः । कलिकाः कथयति नूतनविकासिनीर्मधुलिहामर्घः
॥ ३ ॥ प्रियवसतेरपयान्त्यो मिथ करम्बितकराम्बुजन्मानः ।
करजपदव्रणविरलस्तनपुलकममू किमपि विवदन्ते ॥ ४ ॥
आश्लेषशेषा रतिरञ्जनानामामोदशेषा कुचकुङ्कुमश्रीः । तूणीर-
शेषः कुसुमायुधोऽपि प्रभातशेषा रजनी बभूव ॥ ५ ॥
नभोवन नक्तमसौ विगाह्य नक्षत्रसेनासहितः शशाङ्कः ।
कगभ्रलभ्मान्कतिचित्प्रहृत्य पान्थान्प्रभाते प्रपलायतेऽद्य ॥६॥
चन्द्रकान्तगलदम्बुनाधुना हा चकोरनयने समाश्रिते ।
कोकलोकहृदयानलं पुन सूर्यकान्तमणिमाश्रयत्यहो ॥ ७ ॥
संनिगृह्य चिकुर तमोगयं यामिनी तदनु केलिविच्युतम् ।
कुर्वती श्रवसि चन्द्रमण्डल कुण्डल गगनकेलिमुज्झति
॥ ८ ॥ तरुणा दिवाकरमयूखमञ्जरीमरुणामशोकशिखरा-
वलम्बिनीम् । कमनीयपुष्पमनसा समाश्रिता मधुपे विड-
म्बयति मञ्जुभाषिणीम् ॥ ९ ॥ प्राची दिगम्बरमणौ दयिते
विभाते प्रान्तेऽम्बर स्पृशति वासकसजिकेयम् । धीरा
जगाद रमणस्य न भूषणानि रोषादरुणा त्यजति तारक-
भूषणानि ॥ १० ॥ यात्येकतोऽस्तशिखरं पतिरोषधीनामावि-
ष्कृतारुणपुर सर एकतोऽर्कः । तेजोद्वयस्य युगपद्व्यसनो-
दयाभ्या लोको नियम्यत इवैष दशान्तरेषु ॥ ११ ॥
अन्तर्हिते शशिनि सैव कुमुद्वतीय दृष्टि न नन्दयति संस्मर-
णीयशोभा । इष्टप्रवासजनितान्यबलाजनेन दु खानि नून-
मतिमात्रदुरुद्वहानि ॥ १२ ॥ प्रालेयमिश्रमकरन्दकरालकोशै
पुष्पै. सम निपतिता रजनी प्रबुद्धे । अर्कांशुभिन्नमुकुलोदर-
सान्द्रमन्धसमूचितानि कमलान्यलय पतन्ति ॥ १३ ॥
दिङ्मण्डलीमुकुटमण्डनपद्मरागरत्नाङ्कुरे किरणमालिनि गर्भि-
तेऽपि । सौरभ्यप्रसुसिकमधुव्रतचक्रवालवाचालपङ्कजजनी-
सरसाः सरसः ॥ १४ ॥ पीत्वा भृशं कमलकुड्मलशक्ति-
कोषा दोषातनी तिमिरवृष्टिमथ स्फुटन्त । निर्यन्मधुव्रत-
कदम्बमिषाद्वमन्ति बिभ्रन्ति कारणगुणानिव मौक्तिकानि
॥ १५ ॥ आपाटलै. प्रथममङ्कुरितैर्मयूखैरद्यापतिः प्रथम-
शैलविहारिणीनाम् । सोऽयं करोति सुरपुङ्गवसुन्दरीणा
कर्णेषु कल्पतरुपल्लवभङ्गलक्ष्मीम् ॥ १६ ॥ अन्यत्र यापित-
निशं परिलोहिताङ्गमन्‍याङ्गनागतमिवागतमुष्णरश्मिम् ।
प्रातर्निर्रीक्ष्य कुपितेव हि पद्मिनीमुत्फुल्लहल्लकलुलोहित-
लोचनाभूत् ॥ १७ ॥ का कावला निधुवनश्रमपीडिताङ्गी
निद्रा गता दयितबाहुलतानुबद्धा । सा मा तु यातु भवनं
मिहिरोद्गमोऽय संकेतकवाक्यमिति काकचया वदन्ति ॥ १८ ॥
दिशि दिशि मृगयन्ते वल्गुना घासमेते मुहुरपगतनिद्राः
संस्रयो हेषितेन । अयमपि च सरोषे कामिभि. श्रूयमाणो
नंदति मधुरतारं ताम्रचूडो विहग. ॥ १९ ॥ अविरतमवि-
रामा रागिणा सर्वगत्र नवनिधुवनलीला. कौतुकेनाभिवीक्ष्य ।
इदमुदवमितानामस्फुटालोकसपन्नयनमिव सनिद्रं घूर्णते
दैपमर्चि ॥ २० ॥ रतिरभसविलासाम्यासतान्तं न याव-
न्नयनयुगममीलत्तावदेवावृतोऽसौ । रजनिविरतिंशींसी कामि-
नीना भविष्यद्विरहविहितनिद्राभङ्गमुच्चैर्मृदङ्ग. ॥ २१ ॥
प्रहरकमपनीय स्वं निदिद्रासतोच्चै प्रतिपदमुपहूत. केन-
चिजागृह्रीति । सुहुरविशदवर्णा निद्रया शून्यशून्या दददपि
गिरमन्तर्बुध्यते नो मनुष्य. ॥ २२ ॥ विपुलतरनितम्बा-
भोगरुद्धे रमण्याः शयितुमनधिगच्छञ्जीवितेशोऽवकाशम् ।
रतिपरिचयनश्यन्नैद्रतन्द्रः कथंचिद्गमयति शयनीये शर्वरीं
किं करोतु ॥ २३ ॥ द्रुततरकरदक्षा क्षिसवैशाखशैले
दधति दधनि धीरामारवान्वारिणीष । शशिनमिव सुरौघाः
सारमुद्धर्तुमेते कलशिमुदधिगुर्वी बद्धवा लोडयन्ति ॥ २४ ॥
परिशिथिलितकर्णग्रीवमामीलिताक्षः क्षणमयमन्भुभूय स्वप्न-
मूर्ध्वञ्चुरेव । रिरसयिषति भूयः शष्पमग्रे विकीर्ण पटुतरचप-
लौष्ठः प्रस्फुरत्घोथमश्व. ॥ २५ ॥ कृतधवलिमभेदै. कुङ्कु-
मेनेव किञ्चिन्मलयहुरजोभिर्भूषयन्पश्चिमाशाभू । हिम-
रुचिररुणिन्रा राजते रज्यमानैर्रजरठकमलकन्दच्छेदगौरैर्मयूखैः
॥ २६ ॥ शिशिरकिरणकान्त वासरान्तेऽभिसार्य श्वसनसुरभि-
गन्धिः साप्रतं सत्वरेव । व्रजति रजनिरेशा तन्मयूखाङ्ग-
रागैः परिमिलितमनिन्द्यैरम्बरान्तं वहन्ती ॥ २७ ॥ व्रजति
विषयमक्ष्णामंशुमाली न यावत्तिमरमखिलमस्तं तावदेवा-
रुणेन । परपरिभवि तेजस्तन्वतामाशु कर्तुं प्रभवति हि
विपक्षोच्छेदमेग्रेसरोऽपि ॥ २८ ॥ विगततिमिरपङ्कं पश्यति
व्योम यावद्भवति विरहखिन्नः पक्षती यावदेव । रथचरण-
समाहस्तावदौत्सुक्यनुन्ना सरिदपरतटान्तादागता चक्र-
वाकी ॥ २९ ॥ अरुणजलदराजीमुग्धहस्ताग्रपादा बहुल-
मधुपमालाकज्जलेन्दीवराक्षी । अनुपतति विरावै. पत्रिणा
व्याहरन्ती रजनिमचिरजाता पूर्वसन्ध्या सुतेव ॥ ३० ॥
अयमुदयमहीभृन्मूर्ध्नि पाणि गृहीत्वा दिवसपतिरहौषी-

---

१ अश्वा २ शब्दं करोति ३ कुक्कुट ४ ऊर्ध्वजानु

३२४	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ ६ प्रकरणम्

[वामभागः]

दिन्दुपादान्हर्वीषि । अरुणकिरणवह्नौ कन्यका पौरहूति हरिदपि किमकार्षीत्तारकालाजहोमम् ॥ ३१ ॥ कुमुद- वनमपश्रिय श्रीमदम्भोजखण्डं त्यजति मुदमैलूकः प्रीतिमा- ंश्चक्रवाकः । उदयमहिमरश्मिर्याति शीतांशुदस्तं हतविधि- लसिताना ही विचित्रो विपाकः ॥ ३२ ॥ लुलितनयनतारा- क्षामवक्त्रेन्दुबिम्बा रजनय इव निद्राक्रान्तनीलोत्पलाक्ष्यः । तिमिरमिव दधानाः संसिनः केशपाशान्नवनिपतिगृहेभ्यो यान्त्यमूर्वार्वध्वः ॥ ३३ ॥ शिथिलयति सरागो यावदर्को नलिन्याः कमलमुकुलनीवीग्रन्थिमुद्रां करेण । प्रविकसदलि- माला गुञ्जितैर्मञ्जुशब्दा जनयति मुदमुच्चै कामिना कामि- नीव ॥ ३४ ॥ नभसि विरलतारा मौक्तकानीव भान्ति स्फुटरतमयमध्यस्तक्ष्मधार चुम्बतीन्दुः । रविरुदयधरिञ्धीधारि- मूर्धानमेतुं हृदयमनु नितान्तोल्लासमङ्गीकरोति ॥ ३५ ॥ अभूत्प्राची पिङ्गा रसपतिरिव प्राश्य कनकं गतच्छाय- श्चन्द्रो बुधजन इव ग्राम्यसदसि । क्षणात्क्षीणास्तारा नृपतय इवानुद्यमपरा न दीपा राजन्ते द्रविणरहितानामिव गुणाः ॥ ३६ ॥ इतः शुक्ला चन्द्रद्युतिमिरिह रक्तारुण- कैरस्तमैश्चर्यपन्तस्खलितगतिमिर्र्चकरुचि । प्रभातश्रीरेषा विलसति पुरस्था सुकृतिना मिमङ्क्षूणा जह्नुद्युमणिविधिजा- सगम इव ॥ ३७ ॥ तमोभिः पीयन्ते गतवयसि पीयूषवपुषि ज्वलिष्यन्मार्तण्डोपलपटलधूमैरिव दिशः । सरोजाना कर्ष- न्नलिमयमयस्कान्तमणिवत्क्षणादन्तःशल्यं तपति पतिरद्यापि न रुचाम् ॥ ३८ ॥ इतः पौरस्त्याया ककुभि विवृणोति क्रमदलन्मिषामर्मणि किरणकलिका मम्बरमणिः । इतो निष्क्रामन्ती नवरतिगुरोः प्रोञ्छति वधूः स्वकस्तूरीपत्राङ्कुर- मकरिकासुद्रितसुरः ॥ ३९ ॥ द्रुमाः पाण्डुग्राया धृत- निबिडगर्भाः स्त्रिय इव प्रफुल्लास्ते कन्दा नृपतिकृतमाना इव जनाः । पिको मन्द मन्दं हृदि मदननामानि जपति प्रभोरग्रे पूर्वापरिचितसभाइकः कविरिव ॥ ४० ॥ विरल- विरलीभूतास्ताराः कलौ सुजना इव व्यपसरति च ध्वान्तं चित्तात्सतामिव दुर्जनः । मन इव मुनेः सर्वत्रापि प्रसन्नमभू- न्नभो विगलति निशा क्षिप्रं लक्ष्मीरनुद्यमिनामिव ॥ ४१ ॥ व्रजत्यपरवारिधि रजतपिण्डपाण्डुः शशी न भान्ति जल- बुद्बुद्युतिसपलिकास्तारकाः । कुरण्टकविपाण्डुरं दधति धाम दीपाङ्कुराश्चकोरनयनारुणा भवति दिक्कच सौत्रामणी ॥४२॥ अयं मृदुमृणालिनीवनविलासवैहासिकस्तिवा वितपते पति- सपदि दृश्यमाना निजाः । स्तनौ पुलकयन्ति चोत्पलदृशा

---

[दक्षिणभागः]

प्रियोरःस्थले विपर्ययितवृत्तयो घुसूणपङ्कपत्राङ्कुराः ॥ ४३ ॥ जृम्भारम्भप्रविततदलोपान्तजालप्रविष्टैर्हस्तैर्भानोर्नृपतय इव स्पृश्यमाना विबुद्धाः । स्त्रीभिः सार्धं घनपरिमलस्तोक- लक्ष्याङ्गरागा मुञ्चन्त्येते विकचनलिनीगर्भशय्या द्विरेफाः ॥ ४४ ॥ य सैन्ये स्मरपार्थिवस्य विरहिप्रत्यर्थिना मग्रेणी- र्ज्योत्स्नानिर्झरसमुज्झति स्म जगता यस्तापनिवारणम् । सोऽय तारकनायकः किमपर शृङ्गारसजीवन जातः पृष्ठपराग- पाण्डुरजरत्कूष्माण्डपिण्डाकृतिः ॥ ४५ ॥ ये कुण्ठीकृतवल्लभ- प्रणतय शस्त्रैरनङ्गस्य ये न प्रासाश्च निशीथिनीपतिकरैः शैथिल्यवीथीमपि । ते निःशङ्कविटङ्कताळुतुमुलप्रोत्तङ्गूत- प्लावितैश्छिन्ना कुक्कुटकूजितैर्मुगदृशा मानग्रहग्रन्थयः ॥४६॥ कान्ते जग्युषि ताम्रचूडरटित श्रुत्वा प्रबुद्धा जैवात्किञ्चि- द्वासवदिङ्मुखे प्रविकसद्दृष्ट्वा गवाक्षाध्वना । सत्रासेन समी- रिता प्रियतमप्रेम्णावरुद्धा शनैरूत्थानोपनिवेशनानि कुरुते तल्पे मुहुः पौंशुला ॥ ४७ ॥ निर्यन्त्यां रतिवेश्मनः पैरितप्रौया विलोक्य क्षेपा गाढालिङ्गनचुम्बनानि बहुशः कृत्वोप्यमन्तुष्टया । एकं भूमितले निधाय चरण तल्पे प्रैकल्प्यापर तन्वङ्ग्या परिवर्तितताङ्गलतया प्रेयान्भिर चुम्बितः ॥ ४८ ॥ पद्मिन्याः सकला विधाय विकलाँ ताराधिपः सपद् तत्प्रेयस्युदयोन्मुखे सति र्वावुद्विग्नतामा- श्रित । ताराः स्वस कैरैर्विकृष्य सहसा गच्छन्नितोऽस्ता- चलं लभ्रा काश्चन ताः प्रभाकरकरे पश्यन्परिम्लायति ॥ ४९ ॥ एते केतकधूलिधूसररुचः शीतद्युतेरशवः प्रासाः सप्रति पश्चिमस्य जलधेस्तीर जरार्जराः । अप्येते विकस- त्सरोरुहवनीदृक्पातसभावितः प्राचीरागमूदीरयन्ति तरणे- स्तारुण्यभाजः कराः ॥ ५० ॥ सच सघटमानकोकमिथुन- व्याजेन पीनस्तनद्वन्द्वव्यक्तिर्यौवनोज्ज्वलरुचो निर्माय दिक्कन्यकाः । दुर्दैवाक्षरमालिकामिव झटित्याकृष्य भृङ्गा- वलीं लक्ष्मीमम्बुजिनीजनस्य तनुते देवस्त्विषामीश्वरः ॥ ५१ ॥ उन्मीलन्ति निशानिशाचरवधूलोञ्चाटनामान्त्रिकाः सायं सालसुसुपङ्कजवनप्रोद्बोधवैतालिकाः । फुल्लङ्कज- कोशगर्भकुहरप्रोत्तुतभृङ्गावलीझङ्कारप्रणवोपदेशगुरवस्तीव्रद्युते- रशवः ॥ ५२ ॥ एतत्तर्कय चक्रवाकसुहृदामाश्वासनादायिनः प्रौढध्वान्तपयोधिममजगतोद्दत्तावलम्बोत्सवाः । दीप्ताशो- र्विकसन्ति दिङ्म्गदृशा काश्मीरपङ्कोदकंव्यंत्यूक्षीचतुराः

---

[पादटिप्पण्यः]

वामपादटिप्पण्यः: १ गतशोभम् २ धूक ३ चञ्चलनयनकनीनिका ४ क्षाम कृश वक्त्रेन्दुमण्डल यासा ता ५ शिथिलान् ६ राजगृहेभ्य ७ वाराङ्गना ८ पारद ९ उद्योगरहिता १० रौप्यगोलकवत्पाण्डुर ११ ऐन्द्री प्राचीत्यर्थे

दक्षिणपादटिप्पण्यः: १ शत्रूणाम् २ श्रेष्ठ अग्रेसर इत्यर्थे ३ ज्योत्स्नाप्रवाहम् ४ शृङ्गारस्य जीवनौषधम् ५ जीर्ण ६ कुक्कुटारावम् ७ सभ्रमेण ८ प्राचीमुखम् ९ स्वैरिणी १० निर्गच्छन्त्या ११ केलिमन्दिरात् १२ प्रभातप्रायाम् १३ रात्रिम् १४ निधाय १५ वलिताङ्गवलियैथा सा १६ प्रियतम १७ हीनाम् १८ शोभाम् १९ र् तत्वम २० किरणै २१ जलेन परस्पराभ्युक्षणरूपा क्रीडा

प्रभातवर्णनम्, प्रभातवायुवर्णनम् । ३२५

---

सरोरुहवनश्रीकेलिकारा करा. ॥ ५३ ॥ द्वित्रैर्व्योम्नि पुराणमौक्तिकमणिरुच्छाये स्थित तारकज्योत्स्नापानमरालसेन वपुषा मत्ताश्चकोराङ्गना । यान्तोऽस्ताचलचूलमुद्धसमधुच्छत्र- च्छविश्चन्द्रमाः प्राची बालबिडाललोचनरुचा जाता च पात्रं ककुप् ॥ ५४ ॥ जाता. पक्वपलाण्डुपाण्डुमधुरुच्छाया- किरस्तारका. प्राचीमङ्कुरयन्ति किंचन रुचो राजीवजीवा- तव. । लूतातन्तुवितानवर्तुलमतो बिम्बं दधच्चुम्बति प्रात. प्रोषितरोचिरम्बरतलादस्ताचलं चन्द्रमा ॥ ५५ ॥ प्राची- विभ्रमकर्णिकाकमलिनीसंवर्तिका संप्रति द्वे तिस्रो रमणीय- मम्बरमणेर्धाम्नोच्चरन्ते रुच । सूक्ष्मोच्छ्वासमपीदमूत्सुकतया सभूय कोषाद्बहिर्निष्क्रामद्भ्रमरौघसम्भ्रमभरादम्भोजमुज्जृम्भते ॥५६॥ एकद्विप्रभृतिक्रमेण गणनामेषामिवास्तं यता कुर्वाणा समकोचयद्दशशतान्यम्भोजसंवर्तिका. । भूयोऽपि क्रमश. प्रसारयति ताः सप्रत्यमूनूद्यता संख्यातु सकुतूहलेव नलिनी भानो. सहस्रं करान् ॥ ५७ ॥ प्रत्यासन्नसुरेन्द्रसिन्धुरशिरः- सिन्दूरसान्द्रारुणा यत्तेजस्स्ररेणवो वियदित प्राचीनमाचि- न्वते । शङ्के संप्रति यावदभ्युदयते तत्तत्कुटङ्कोन्मजारज्य- द्बिम्ब्रजश्छटावलयितो देवस्तिवषामीश्वरः ॥ ५८ ॥ प्रत्यग्र- ज्वलित. पतङ्गमणिभिर्नीराजिता भानव. सावित्रा कुरुविन्द- कन्दलरुचः प्राचीमलंकुर्वते । प्रौढध्वान्तकरालितस्य वपुष- श्छायाछलेन क्षणादप्रक्षालितनिर्मलं जगदहो निर्मोक- मुन्मुञ्चति ॥ ५९ ॥ स्तोकोन्निद्रनिदाघदीधितिमहस्तन्द्रालु- चन्द्रातपास्तायन्ते ककुभो रथाङ्गगृहिणीगार्हस्थ्यगर्हाभिद. । अद्यापि श्वकुलायशंखिशिरसि स्थित्वा रुवन्तो मुहुस्तूर्णां प्रत्यभिजानते बलिभुजो भीताः स्वयूथ्यस्वरान् ॥६०॥ प्राचीं वासकसज्जिकामुपगते भानौ दिशा वल्लभे पश्यैता रुच्यः पतङ्गधषदामार्येयनाडिघमाः । लोकस्य क्षणदानिरङ्कुशरसो सभोगनिद्रागमो कोकद्वन्द्वकुमुद्वतीविपिनयोर्निक्षेपमातन्वते ॥ ६१ ॥ मालिन्य परिदृश्यते हिमरुचौ मन्दश्रियस्तारका. शीताः केचन सचरन्ति कमलामोदस्पृशो मारुता । आसी- दन्ति च चक्रवाकमिथुनान्यन्योन्यमुत्कण्ठया पादैस्ताडित- कैरवा मधुलिहो गच्छन्ति पद्माटवीम् ॥ ६२ ॥ किचिद्धि श्लथकेशवान्तकुसुमाः क्रीडाविलोलांशुका लुप्तांलुप्तशरीरचन्द- नतया लोकैकनेत्रोत्सवा. । समोगश्रमविह्वलेरवयवै. सकेत- शालांन्तराच्छिद्राशेषकषायितार्धनयना निर्यान्ति वाराङ्गना. ॥ ६३ ॥ मौरभ्ये चलिते रसे विगलिते चाशालिवर्गे गते म्लानातीव कुमुद्वतीयमधुना मूर्च्छा परामृच्छति । तामु- द्वीक्ष्य तथाविधा कमलिनी जाता प्रहासोन्मुखी हन्तोदीक्ष्य विपन्नवैरिवनिता का वा न संतुष्यति ॥६४॥ आलोकैरति- पाटलेरचरमा विस्तार्यद्भिर्दिश नक्षत्रद्युतिमाक्षिपद्भिरचिरादा- शङ्क सूर्योदयम् । पुञ्जीभूय भयादिवान्धतमस मन्ये द्विरेफ- च्छलान्मीलन्नीलसरोरुहोदरकुटीकोणान्तरे लीयते ॥ ६५ ॥ भिन्दानो मानिनीना पतिषु रुषमय हर्म्यपागावतेभ्यो वाचा- लत्वं ददान कवितृषु कविताप्रातिभ संदधानः । प्रातस्त्यस्तूर्- र्यनाद. स्थगयति गगनं मासल पाशुतल्पादखल्यादुत्थिताना नरवरकरिणा शृङ्खलासिञ्जितेन ॥६६॥ कुर्वन्नासुद्यपृष्ठो मुख- निकटकटीस्कन्धरोमा तिरश्ची लोलेनाहन्यमानस्तुहिनकण- मुचा चक्षता केशरेण । निद्राकण्डूकषायं कषति निविडित- श्रोत्रशुक्तिस्तुरङ्गरुवद्ङ्गत्वक्ष्माग्रलग्नप्रतनुबुसकण कोणमक्षणः खुरेण ॥ ६७ ॥ कोकानुद्वीवयन्त. पथि पथि कुलटामानस कम्पयन्त. प्रस्थातार प्रभाते प्रियतममबला गाढमालिङ्ग- यन्त । उत्थातुं चाङ्गमङ्गी कुलकमलदृशा कारयन्तो निशान्ते कूंकारा कुक्कुटाना मधुरधुरसमारम्भगम्भीरधीरा. ॥ ६८ ॥

प्रभातवायुवर्णनम्

लता पुष्पवतीं स्पृष्ट्वा स्नातो विमलवारिणा । पुन' सपर्क- गङ्गीव मन्द चरति मारुत. ॥ १ ॥ लवङ्गलतिकाभङ्ग- दयालुईक्षणानिल । कथमुन्मूलयत्येष मानिनीमानपर्व- तान् ॥ २ ॥ सुरतभरखिन्नपन्नगविलासिनीपानकेलिजर्ज- रितः । पुनरपि विरहश्वासैर्मलयमरुन्मासलीक्रियते ॥ ३ ॥ दरफुल्लकमलकाननसौरभसभारमन्थर. पवनः । दयितोरसि शयितामपि दयिता संतापयांचक्रे ॥ ४ ॥ भिक्षितकमल- कुटुम्बा. शिक्षितगजगामिनीगतयः । लक्षितहिमगिरिपादाः प्रातरमी मातरिश्वान. ॥ ५ ॥ आदाय बकुलगन्धानन्धी- कुर्वन्पदे पदे भ्रमरान् । अयमेति मन्दमन्दं कावेरीवारि- पावन. पवन ॥ ६ ॥ अपहाय शनैः पटीरवाटीरिह लाटी- जनमानलुण्ठनाय । समुदेति मनोजराजधाटीपरिपाटीपटुरेष गन्धवाह. ॥ ७ ॥ वासो विधूय स्तनयोरमुख्या. कपोल- कीर्णा कबरीमुदस्य । अवारित प्रोञ्छति वारिधारा मुखे मृगाक्ष्याः सुकृती समीरः ॥ ८ ॥ अरविन्दवृन्दमकरन्द- तुन्दिलो मरुदेति मन्दमिह मन्दराचलात् । सुरतान्ततान्त- सुदतीमतल्लिकाकबरीपरीमलझरीपरीवृत. ॥ ९ ॥ उत्सार्य कुन्तलमपास्य दुकूलकूलमुन्नाम्य बाहुलतिकामलसास्तरुण्यर । स्वेदाम्बुसिक्ततनव स्पृहयन्ति यस्मै तस्मै नम. सुकृतिने मलयानिलाय ॥ १० ॥ चोलाङ्गनाकुचनिचोलतलानुलीनो द्राकेरलीविरलकुन्तलकम्पलोलः । लाटीललाटतटशोषणमान- सोऽय फुल्लारविन्दघनबन्धुरपैति वायु. ॥११॥ वैभातिको मरु- दनुक्रमवर्धमानपद्माटवीपरिमलप्रसरानुमेयः । आयाति सोऽय- मलसोत्थितसारसाक्षीपुंभाववृत्यपुनरुद्यमसूनधारः ॥ १२ ॥ झञ्झानिलोऽपि सुरतान्तनितान्ततान्तकान्ताकुचान्तघनधर्म

३२६ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ६ प्रकरणम्

---

मपाकरोति । भूयोऽभिलाषजननी पुनरन्यथैव खेदा- पनोदनकला मलयानलिस्य ॥ १३ ॥ विकचकमलगन्धै- रन्धयन्भृङ्गमालाः सुरभितमकरन्दं मन्दमावाति वातः । प्रमदमदनमाद्यद्यौवनोद्दामरामारमणरभसखेदस्वेदविच्छेददक्षः ॥ १४ ॥ स्तनपरिसरभागे दूरमावर्तमानः स्फुटतनिनिमि मध्ये किंचिदेव स्खलन्तः । वधुरलघुनितम्बाभोगरुद्धा वधूना निधुवनरसखेदच्छेदिनः प्राह्लवाताः ॥ १५ ॥ दर- विगलितमल्लीवल्लिविभ्रष्टपरागप्रकटितपटवासैर्वासयन्काननानि । इह हि दहति चेतः केतकीगन्धबन्धुः प्रसरदसम- बाणप्राणवद्गन्धवाहः ॥ १६ ॥ सललितमलकाना वल्लरी- र्नर्तयन्तो मधुरसुरभिमुखाव्लोच्छ्वासगन्धानुबन्धाः । नवतर- रतभाजा योषिता खेदबिन्दून्सतृष इव पिबन्तो वान्ति मन्द समीराः ॥ १७ ॥ उपसि मलयवासी जालमार्गप्रविष्टो विकचकमलरेणू व्याकिरन्मोहचूर्णम् । सपदि शमितदीपे वायुचोरो वधूना हरति सुरतखेदस्वेदमुक्ताफलानि ॥ १८ ॥ कुसुमपरिमलेनामोदितार्लिंलताना वलितकिसलयाना लास- लीलोपदेशा । लुलितकमलबृन्दः शीकरासारवोढा मृदुमलय- समीरो वाति वैभातिकोऽयम् ॥ १९ ॥ विलुलित- कमलौघः कीर्णवल्लीवितानः प्रतिवनमवधूताशेषशाखिप्रसूनः । क्वचिदद्यमनवस्थः स्थाणुतामेति वायुर्वनकुसुमविमर्दोद्गन्धि- वेश्मान्तरेषु ॥ २० ॥ पुरातनपरीमलप्रकरमेदुरा मारुता न वान्ति मुकुलीभवत्कुसुदगर्भलीना इव । चरन्ति नवसौरभाः पुनरमी समीराङ्कुराः सजृम्भणसरोजिनीसरसिजास्यमुक्ता इव ॥ २१ ॥ अमी तटसमीपनिर्झरतरङ्गरिङ्गत्ययो जडीकृत- पटीरभूरूहकुटीरसंचारिणः । मनो विधुरयन्ति मे मलय- मेखलामेदुरादुरासदवनप्रियप्रियतमारुता मारुताः ॥ २२ ॥ लताकुञ्जे गुञ्जन्मधुपदलिपुञ्जं चपलयन्समालिङ्गन्नङ्गं दृढतर- मनङ्गं प्रबलयन् । मरुन्मन्दं मन्दं दलितमरविन्दं तरलयन्ग्जो- वृन्दं विन्दन्किरति मकरन्दं दिशि दिशि ॥ २३ ॥ अनन्य- क्षुण्णश्रीमलयवनजन्मायमनिलो निपीय खेदाम्बु क्षरमरकर- समुक्तविभवम् । विदर्भाणा भूरि प्रियतमपरीरम्भरभस- प्रसङ्गादङ्गानि द्विगुणपुलकासङ्गि तनुते ॥ २४ ॥ वृथा धूलीधाराः परिकिरसि वात्याः प्रथयसे नवावेगः कोऽय पवन तव हा नन्वसमये । रतान्तश्रान्ताभिः स्तिमितनयनान्ता- भिरनिशं स्मृतौ यत्कान्ताभिर्न सुलभतरः कापि च भवान् ॥ २५ ॥ वारंवारं धुतकुसुमितारण्यरेवातटे वा सेवापुण्यं परिणतमिद तावक तर्कयामि । यत्त्वा मत्वान्तिकमुपगतं कामवामाभिरामा रामाः स्वैरं कुचकलशतो वस्त्रमुत्सार- यन्ति ॥ २६ ॥ चूतश्रेणीपरिमलमुषश्चञ्चरीकानुयाता भूयो भूयः कुवलयकुटीकोटरे लीयमानाः । मन्दं मन्दं सुरत- विरतौ वान्ति सीमन्तिनीना गण्डाभोगश्रमजललवग्राहिणो गन्धवाहाः ॥ २७ ॥ रामाणा रमणीयवक्त्रशशिनः स्वेदोद्- बिन्दुप्लुतो व्यालोलालकमञ्जरी. प्रचलयन्धुन्वन्नितम्बाम्ब- रम् । प्रातर्वाति मधौ प्रकामविकसद्भाजीवराजीरजःपुञ्जामो- दमनोहरो रतिरसग्लानि हरन्मारुतः ॥ २८ ॥ उत्सिक्तः कुसुमासवैः कुमुदिनीं रोजप्रिया पुँष्पिणीमालिङ्ग्यन्निशि निर्भय परिचय कुर्वन्पुनः पैल्लवैः । यावत्स्रैज्सौरभखम- खिलं गृर्हेल्लँघु प्रस्थितस्तावत्कैल्य उपस्थिते मरुदयं विश्वव- ग्मयाद्भावति ॥ २९ ॥ अधोत्सङ्गवसद्भुजंगकवलक्लेशादि- वेशाचलप्रालेयप्लवनेच्छयानुसरति श्रीखण्डशैला निलः । कि च स्निग्धरसालमाँलिमुकुलान्यालोक्य हर्षोदयादुन्मीलन्ति कुहूः कुहूरिति कलोत्तालाः पिकाना गिरः ॥ ३० ॥ नारीणा मृगनाभिकुङ्कुमरसप्रक्षालनश्यामलामसंभोगश्रमशीकरान्यरिहर- न्नाकम्पयन्कुन्तलान् । पुष्पामोदमनोरमान्विगलितारतन्म्भो- जगन्धं वहन्प्रातस्त्यः पवनो वहत्ययमल शान्तप्रमोदप्रदः ॥ ३१ ॥ प्रातः सीमन्तिनीना निधुवनलुलित्तान्ससयन्केश- पाशानून्मीलत्पङ्कजान्तःपरिमलसुरभिः स्फारयन्कामलीलाः । स्वच्छावश्यायबिन्दून्दिशि दिशि विकिरन्स्थूलमुक्ताफलाभा- न्धूलीभि केतकीना धवलितभुवनो वाति मन्दं नभस्वान् ॥३२॥ धुन्वानाश्चन्दनालीं बकुलमकुलजा धूलिमुद्धूलयन्त- श्चुम्बन्तश्चूतयूथीः परिमलबहलाश्चम्पकान्कम्पयन्तः । आरा- दारामसी मातघटितघटीयन्त्रनिर्मुक्तवारा धारामाघारयन्त- श्रमशमपटवो वान्त्यमी गन्धवाहाः ॥ ३३ ॥ कुप्यल्लोकेश- बाहुप्रकरनियमिताशेषलेखाम्बुजाक्षीशापक्षीणा. क्षरन्तः क्षणपरिकलिता केकिना कामिनीभिः । कार्णाटीना प्रकाण्डे मृगमदमसृणं केशपाशं स्पृशन्तः पम्पापातसम्पगा मलयज- मरुतो जातकम्पा पतन्ति ॥ ३४ ॥ कृत्वा कार्णाटकाम्ता- कुच कनकगिरिप्रान्तसचारलीला क्ष्मपामासाद्य पम्पापयसि वनभुवि क्षिप्तमल्लीरजस्काः । आकर्षन्तः पुरस्तान्निगडमिव कलध्वानपुष्पन्धयालीं धावन्त्येते मदान्धा मदननरपतेः सिन्धुरा गन्धवाहाः ॥ ३५ ॥ एते पाटीरवाटीनवविटपन- टीलास्यशिक्षानिदक्षा दोला खेलत्पुरन्ध्रीश्रमजलकणिकाजाल- पातिप्रताना. । सौरभ्यादापतद्भिर्मधुकरपटलैः पृष्ठतोऽनु- प्रयाताः कामाग्नेः स्फारर्घाव्याः पथिककुलवधूबुद्धवैराः समीराः ॥ ३६ ॥ एष क्रीडन्तताम्यत्कुसुमपुरवधूवक्त्रसौरभ्यबन्धुर्मुग्ध निद्राजडाना रसितमनुसरो द्राघयन्सारसानाम् । आवाल्य-

---

१ मत्त पक्षे,-सपृक्त २ चन्द्रप्रियाम्, पक्षे,-नृपप्रियाम् ३ पुष्पयुक्ताम्, पक्षे,-रजस्वलाम् ४ किसलयै, पक्षे,-विटै ५ पङ्क- जसौरभ कमलामौदस्तदेव स्व धनम् ६ सत्वरम् ७ प्रभाते ८ अग्निप्रज्वलनऋक्षु ९ प्रसारयन्

प्रभातवायुवर्णनम्	सूर्योदयवर्णनम् ३२७
ङ्गानुकूलश्ललितविचकिलश्रेणिगन्धानुधावद्द्रोलम्बोद्धूष्यमाण- <br> स्रग्जयबिरुदाडम्बरो मातरिश्वा ॥ ३७॥ कावेरीवारिवेल- <br> ल्लहरिपरिकरक्रीडनक्लान्तशान्तस्फीतश्रीखण्डखण्डश्रमपहर- <br> भवद्भूरिसौरभ्यगर्भाः । चोलस्त्रीचीनचेलाञ्चलकलनकलाक्रान्त- <br> कान्ताकुचान्ता वान्ति प्रेमाग्निकीलाकलितवरवधूबद्धवैराः <br> समीराः ॥ ३८ ॥ चञ्चत्कर्पूरचौरा मलयगिरिगुरुग्रावहावा- <br> दवाग्मा मन्दानन्दैर्मिलिन्देरहमहमिकयानुद्रवद्दीर्घपान्थाः । <br> कावेरीवारिसेका विरलतरतटीरवानीरसिक्ता मुक्ताद्रीः <br> स्वेदनिद्रालव इव पवनास्तालवन्या विशन्ति ॥ ३९ ॥ <br> लीलादोलातिखेलारसरभसलसद्बालचेलाञ्चलाना चोलीनामा- <br> पिबन्तो मृगमदसुरभिखेदबिन्दून्मन्दान् । लोलन्तं केर- <br> लीना कुचकलशलसत्कुङ्कुमालेपनेषु श्लिष्यन्तो मालवीना <br> मलयजमथुराः कञ्चुकीर्वान्ति वाताः ॥ ४० ॥ भुङ्गाली- <br> कण्ठमालाः स्फुटितकमलिनीधूलिभिर्धूसराङ्गाश्चञ्चत्तत्श्चन्द्र- <br> कल्पालघुतरलहरीशीकरासारलालाः । अङ्गादङ्गं व्रजन्तो <br> विकसितविलसत्केतकीमालतीना मोदन्ते मन्दमन्दं मलय- <br> गिरिदरीगर्भतो वातपोताः ॥ ४१ ॥	मन्दारपुष्पम् । विरहविधुरकोकद्वन्द्वबन्धुर्विमिन्दन्कुपितकपि- <br> कपोलक्रोडताम्रस्तमासि ॥ १० ॥ करनखरविदीर्णध्वान्त- <br> कुम्भीन्द्रकुंभात्तुहिनकणमिषेण क्षिप्तमुक्ताप्ररोहः । अयमुदय- <br> धरित्रीधारिमूर्धाधिरूढो नयनपथमुपेतो भानुमत्केसरीन्द्र <br> ॥ ११ ॥ नवकनकपिषङ्ग बासराणा विधातुः ककुभि <br> कुलिशपाणेर्भाति भासा वितानम् । जनितभुवनदाहाग्ग्रमम- <br> म्भासि दग्ध्वा ज्वलितमिव महाश्वेरूर्ध्वमौर्र्वानलार्चिः <br> ॥ १२ ॥ विततपृथुवरत्रातुल्यरूपैर्मयूखैः कलश इव गरी- <br> यान्दिग्भिराकृष्यमाण । कृतचपलविहङ्गालापकोलाहला- <br> र्मिजलनिधिजलमध्यादेष उच्चार्यतेऽर्कः ॥ १३ ॥ पयसि <br> सलिलराशेर्नक्तमन्तर्निमग्न स्फुटमर्शनशमतापि ज्वालया <br> वाडवाग्नेः । यदयमिदमिदानीमङ्कमुधन्धधाति ज्वलितखदिर- <br> काष्ठारङ्गारगौर विवस्वान् ॥ १४ ॥ अतुहिनरुचिनासौ <br> केवल नोदयाद्रिः क्षणमुपारगतन क्ष्माभृतः सर्व एव । नव- <br> करनिकरण स्पृष्टबन्धूकसूनस्तवकरचितमैते शेखर बिभ्रतीव <br> ॥ १५ ॥ उदयशिखरि शृङ्गाङ्गणेष्वेव रिङ्गन्कमलमुख- <br> हास वीक्षित पद्मिनीभिः । विततमुद्रकराय शब्दयन्त्या <br> वैयोभिः परिपतति दिवोऽङ्के हेलया बालसूर्यः ॥ १६ ॥ <br> क्षणमयमुपविष्ट क्ष्मातलन्धस्तपादः प्रणतिपरमवेक्ष्य प्रीतम- <br> ह्नाय लोकम् । भुवनतलमशेष प्रत्यवेक्षिष्यमाणः क्षितिधर- <br> तटपीठादुत्थितः संससतिः ॥ १७ ॥ उदयमयते दिङ्मा- <br> लिन्यं निराकुरुतेतरा नयति निधनं निद्रासमुद्रा प्रवर्तयति <br> क्रियाः । रचयतितरा खैग्गचारप्रवर्तनकर्तनं बत बत लस- <br> तेजःपुञ्जो विभाति विभाकरः ॥ १८ ॥ अय खलु मृणालिनी- <br> नवविलासवैहासिकस्तिवधा वितपते पतिः सपदि दृश्यमाना <br> निजाः । स्तनौ पुलकयन्ति चोत्पलदृशा प्रियोर स्थले विप- <br> र्यसितवृत्तयो घुसुणपङ्कपत्राङ्कुराः ॥ १९ ॥ आयान्त्या <br> दिवसश्रियः पदतलस्पर्शानुभावादिव व्योमाशोकतरोर्नवीन- <br> कलिकागुच्छः समुज्जृम्भते । आतन्वन्वतसविभ्रममसा- <br> वाशाकुरङ्गीदृशामुन्मीलत्तरुणप्रभाकरस्तोमः समुद्भासते <br> ॥ २० ॥ एतत्तर्कय चक्रवाकहृदयाश्वासाय तारागण- <br> ग्रासाय स्फुरदिन्दुमण्डलपरीहासाय भासानिधि । दिक्कान्ता- <br> कुचकुम्मकुङ्कुमरसन्यासाय पङ्केरुहोल्लासाय स्फुटवैर- <br> कैरववनत्रासाय विद्योतते ॥ २१ ॥ मीलत्कंवरवलोचना प्रवि- <br> गलत्ताराच्छहारावली म्लायचन्द्रमुखा विश्रङ्खलतम केशा <br> सशेषाम्बराम् । प्राप्त सत्वरमित्वरीमिव बलादुद्गाढरागे <br> करैराकर्षन्निव यामिनीमनुपत्यम्भोजिनीवल्लभः ॥ २२ ॥ <br> यावच्चीरनिधेः प्रभातसमय प्रोद्धृत्य लोकत्रयीमाणिक्यं रवि- <br> बिम्बमम्बरवणिग्वीथीपथे न्यस्यति । तावत्कर्तुमर्तिवास मूल्य- <br> मुचितं पद्माकरेण स्वयं लक्ष्मीर्लब्धविकासपङ्कजकरन्यस्तं
सूर्योदयवर्णनम् <br> ततः कोकवधूबन्धुर्बन्धूककुसुमप्रभः। उदयाद्रिशिरोरत्न- <br> मुद्ययौ तेजसा निधिः ॥ १ ॥ निजांशुकावृता प्राची <br> चुम्बत्यर्केऽतिरागिणीम्। लज्जयेव ययौ कापि श्यामा मीलित- <br> लोचना ॥ २ ॥ निसर्गसौरभोद्भ्रान्तभृङ्गसङ्गीतशालिनी । <br> उदिते वासराधीशे सेराजने सरोजिनी ॥३॥ पुरूहूतदिगङ्गना^१ <br> प्रसूता रविमुद्दामसुतं चिरादुपेतम् । अलिनो नलिनोदराद्वि- <br> मुक्ताः प्रियबाहुद्वयबन्धनान्नवोढाः ॥ ४ ॥ उदयति वित- <br> तोर्ध्वरश्मिरञ्जावहिमरुचौ हिमधाम्नि याति चास्तम् । वहति <br> गिरिरयं विलम्बिघण्टाद्वयपरिवारितवारणेन्द्रलीलाम् ॥ ५ ॥ <br> घटमानकोककुचमाशुशन्कैर्विकसत्पयोजनयनावलोकितः । <br> परिचुम्बतीदमरुणप्रभाधर रविरद्य बारवनितामुख मुहुः <br> ॥ ६ ॥ आगत्य संप्रति वियोगविसस्थुलाङ्गीमम्भोजिनीं <br> क्वचिदपि क्षपितत्रियामः । एता प्रसादयति पश्य शनैः <br> प्रभाते तन्वङ्गि पादपतनेन सैहस्ररश्मिः^३ ॥ ७ ॥ उच्छिद्र- <br> कोकनदररेणुपिषङ्गिताङ्गा गायन्ति मत्तमधुपा गृह- <br> दीर्घिकासु । एतच्चकास्ति च रखेर्नवबन्धुजीवपुष्पच्छदाममुदया- <br> चलचुम्बि बिम्बम् ॥ ८ ॥ भूयो निपीय लवणाम्बुधि- <br> माप्रभातं पुञ्जीभवन्नुदयते तपनच्छलेन । और्वाग्निरम्बर- <br> पयोनिधिमद्य पातुं लीनोडुबुद्बुदकदम्बमिति प्रतीमः ॥ ९ ॥ <br> अयमुदयति मुँद्रामञ्जन पद्मिनीनामुदयगिरिवनालीबाल-

---

पादटिप्पणी (वामभागः)	पादटिप्पणी (दक्षिणभागः)
१ प्राची दिक् <br> २ भ्रमरा <br> ३ सूर्य <br> ४ विकासनशील	१ पश्चिमि <br> २ सूर्य