तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

५६८ तैत्तिरीये आरण्यके

यया॑ वातः॒ स्व॒स्त्या स्व॒स्ति मां तया॑ स्व॒स्त्या स्व॒स्ति मा- नस॑ानि॥^{(११)}। ^{(१२)}प्रा॒णा॒पा॒नौ मृ॒त्योर्मा॑ पातं प्राणापा॒नौ मा मा॑हासिष्टं^{(१२)} ^{(१३)}म॒यि मे॒धां मयि॑ प्र॒जां मय्य॒ग्नि- स्तेजो॑ दधातु॒ मयि॑ मे॒धां मयि॑ प्र॒जां मयीन्द्र॑ इन्द्रि॒यं

---

अथैकादशमन्त्रमाह। ^{(११)}“अन्तरिक्षं म उर्वन्तरं ० स्वस्ति मानसानि”^{(११)} इति। यदिदं 'अन्तरिक्षं', अस्ति तत् 'मे' मदर्थं, 'उर्वन्तरं' विस्तीर्णावकाशः, भूयात्। तस्मिन्नन्तरिक्षे 'अग्नयः' गार्हपत्यादयः, 'पर्वताः' मेर्वादयश्च, 'बृहत्' अधिकं सुखं यथा भवति तथा, वर्त्तन्तामिति शेषः। अत्रान्तरिक्षे सञ्चरन् 'वातः', 'यया स्वस्त्या' क्षेमहेतुभूतया क्रियया, 'मां', प्रति 'स्वस्ति' क्षेमं, प्रापयत्विति शेषः। 'तया स्वस्त्या' क्षेमहेतुभूतया क्रियया, 'मा- नसानि' अस्मदीयान्यन्तःकरणानि, 'स्वस्ति' क्षेमं, प्रापयत्विति शेषः॥

अथ द्वादशं मन्त्रमाह। ^{(१२)}“प्राणापानौ ० मा माहा- सिष्टं”^{(१२)} इति। हे प्राणापानदेवौ 'मृत्योः', सकाशात् मां 'पातं' रक्षतं। हे 'प्राणापानौ', युवां मां कदाचिदपि 'माहासिष्टं' मा- परित्यजतं॥

अथ त्रयोदशं मन्त्रमाह। ^{(१३)}“मयि मेधां मयि प्रजां ० सूर्यो भ्राजो दधातु”^{(१३)} इति। ग्रन्थतदर्थधारणशक्तिः 'मेधा', 'प्रजा' पुत्रादिः, 'तेजः' शरीरकान्तिः, तत्सर्वं 'अग्निर्मयि', सम्पा-

४ प्रपाठके ४२ अनुवाकः । ५६६

दं॑धातु॒ मयि॑ मे॒धां मयि॑ प्र॒जां मयि॒ सूर्यो॒ भ्राजो॑ दधातु^(१३) ॥ २ ॥

^(१४)द्युभि॑र॒क्तुभिः॑ परि॑पातम॒स्मानरि॑ष्टेभिरश्विना॒ सौभ॑गेभिः । तन्नो॑ मि॒त्रो वरु॑णो मामहन्ता॒मदि॑तिः॒ सिन्धुः॑ पृथि॒वी उत द्यौः^(१४) । ^(१५)कया॑ नश्चि॒त्र आभु॑वदू॒ती स॒दावृ॑धः॒ सखा॑ । कया॒ शचि॑ष्ठया वृ॒ता^(१५) ।

---

दयतु । 'इन्द्रियं' चक्षुरादिपाटवं, 'भ्राजः' दीप्तिजालं,* अन्यत् पूर्ववत्

अथ चतुर्दशं मन्त्रमाह । ^(१४)“द्युभिरक्तुभिः परिपातं ० पृथिवी उत द्यौः”^(१४) इति । हे 'अश्विनौ', 'सुभगेभिः' सौभाग्यैः युक्तैः, 'अस्मान् पातं', कीदृशैः, 'द्युभिः' द्योतमानैः, 'अक्तुभिः' रञ्जनहेतुघृतादिद्रव्ययुक्तैः, च 'अरिष्टेभिः' विनाशरहितैः । 'नः' अस्माकं, 'तत्' अश्विनोः पालनं, मित्रादयो 'मामहन्तां' अतिशयेन पूजयन्तु । 'सिन्धुः' समुद्रः ॥

अथ पञ्चदशं मन्त्रमाह । ^(१५)“कया नश्चित्र ० शचिष्ठया-वृता”^(१५) इति । कस्य प्रजापतेः सम्बन्धीनोत्यस्मिन्नर्थे 'का' इति शब्दः स्त्रीलिङ्गे वर्त्तते । 'ऊति'शब्दो रक्षावाची, 'कया' ऊत्या' प्रजापतिसम्बन्धिना रक्षणेन, 'चित्र आभुवत्' चित्रोऽयं यज्ञः 'नः'

---

* दीप्तिजातं इति D चिह्नितपुस्तके पाठः ।

५७०	तैत्तिरीये आरण्यके

(१६)कस्त्वो॑ स॒त्यो मदा॑नां मꣳहि॑ष्ठो मत्सदन्ध॑सः । दृ॒ढाचि॑दारु॒जे* वसु॑।(१६) । (१७)अ॒भीषु णः॑ सखी॒नामवि॑ता जरितॄ॒णां । श॒तम॑वा॒स्यूति॑भिः।(१७) । (१८)वयः॑ सुप॒र्णा

---

अस्मान् प्रति, आगतः । कीदृशो यज्ञः, ‘सदावृधः’ सर्वदा वर्धमानः, ‘सखा’ सखिवत् प्रियतमः, स च यज्ञः ‘कया’ प्रजापतिसम्बन्धिन्या, ‘शचिष्ठया’ अतिशयितया शक्त्या, ‘वृता’ वर्त्तते ॥

अथ षोडशं मन्त्रमाह । (१६)“कस्त्वा सत्यः ० आरुजे वसु”(१६) इति । हे प्रवर्ग्‍य त्वां ‘कः’ प्रजापतिः, ‘मत्सत्’ मदयतु† हर्षयतु । कीदृशः प्रजापतिः, ‘सत्यः’ परमार्थभूतः, ‘मदानां’ हर्षकारणानामायुरादीनां, ‘अन्धसः’ अन्नस्य च, ‘मंहिष्ठः’ अतिशयेन वर्धयिता, ‘आरुजे’ सर्वतोऽनिष्टभङ्गार्थं, ‘वसु’ अपेक्षितं धनं, ‘दृढाचित्’ दृढमेव, करोत्विति शेषः ॥

अथ सप्तदशं मन्त्रमाह । (१७)“अभीषूणः ० ऊतिभिः”(१७) इति । हे प्रजापते ‘जरितॄणां’ जरणशीलानां, ‘सखीनां’ सखिवत्प्रियाणां, ‘नः’ अस्माकं, ‘शतमूतिभिः’ शतसङ्ख्याकैः रक्षणैः, ‘अभीषु’ सर्वतः, सुष्ठु ‘अविता भवासि’ रक्षिता भव ॥

अथाष्टादशं मन्त्रमाह । (१८)“वयः सुपर्णा ० निधयेव बद्धान्”(१८) इति । केचित् ‘ऋषयः’, ‘इन्द्रमुपसेदुः’, कार्यार्थप्रा-

---

* आऋजे इति D चिह्नितपुस्तकपाठः ।
† मोदयतु इति E चिह्नितपुस्तकपाठः ।

४ प्रपाठके ४२ अनुवाकः। ५७१

उप॑सेदुरिन्द्रं॑ प्रि॒यमे॑धा॒ ऋष॑यो॒ नाध॑मानाः। अप॑ ध्वा॒न्तमू॑र्णु॒हि पू॒र्धि चक्षु॑र्मुमु॒ग्ध्य॑स्मान्नि॒धये॑व ब॒द्धान्(१८)॥ ३॥ (१८)शन्नो॑ दे॒वीर॒भिष्ट॑य॒ आपो॑ भवन्तु पी॒तये॑। शंयो- र॒भिस्र॑वन्तु नः(१९)। (२०)ईशा॑ना॒ वार्या॑णां॒ क्षय॑न्ती॒-

प्रिरुपमत्तिः। कीदृशा ऋषयः, 'वयः' पक्षिमूर्त्तिधारिणः, अतएव 'सुपर्णाः' शोभनपक्षोपेताः, 'प्रियमेधाः' अधीतस्य श्रुतस्य धारणशक्तिर्मेधाः तस्यां प्रीतियुक्ताः। 'नाधमानाः' किञ्चित्कार्यं याचमानाः। स एव याञ्ज्ञाप्रकारः स्पष्टीक्रियते। हे इन्द्र 'ध्वान्तं' अज्ञानलक्षणमन्धकारं, 'अपोर्णुहि' अपसारय। 'चक्षुः' ज्ञानलक्षणं दृष्टिं, 'पूर्धि' पूरय। 'निधयेव' शृङ्खलयेव, अज्ञानेन, 'बद्धान्', 'अस्मान्', 'मुमुग्धि' तस्मादज्ञानात् बन्धनान्मोचय॥

अथैकोनविंशं मन्त्रमाह। (१८)“शन्नो देवीरभिष्टय ० शंयोरभिस्रवन्तु नः”(१९) इति। 'आपः', देव्यः, 'नः' अस्माकं, 'अभिष्टये पीतये' अभीष्टाय पानाय, 'शं' सुखहेतवः, 'भवन्तु'। किञ्च 'नः' अस्माकं, 'शं' सुखं, यथा भवति तथा, 'शंयोः' दुःखवियोगः, यथा भवति तथा, 'अभिस्रवन्तु' सर्वतः प्रवहन्तु ॥

अथ विंशं मन्त्रमाह। (२०)“ईशाना वार्याणां ० याचामि भेषजं”(२०) इति। अहं 'अपः', देवीः प्रति, 'भेषजं' पापविनाश-

५७२ तैत्तिरीये आरण्यके

च॒र्षणी॒नां । अपो॑ या॑चा॒मि भेष॒जं(२०) । ^{(२१)}सुमि॒त्रा न॒ आप॒ ओष॑धयः सन्तु दुर्मि॒त्रास्तस्मै॑ भूयासु॒र्योऽस्मान् द्वेष्टि॒ यञ्च॑ व॒यं द्वि॒ष्मः(२१) । ^{(२२)}आपो॒ हि ष्ठा म॑यो॒भुव॒- स्ता न॑ ऊ॒र्जे द॑धातन । म॒हे रणा॑य॒ चक्ष॑से(२२) । ^{(२३)}यो

---

कारणमौषधं, 'याचामि', इति । कीदृशीरपः, 'वार्याणां' वर- णीयानां कामानां, 'ईशानाः' दातुं समर्थाः, 'चर्षणीनां' मनु- ष्याणां, 'क्षयन्तः' निवासहेतुभूताः ॥

अथैकविंशं मन्त्रमाह । ^{(२१)}“सुमित्रा न आपः ० यञ्च वयं द्विष्मः”(२१) इति । 'आपः', 'ओषधयः', च इत्येता द्विविधा देव- ताः, 'नः' अस्मान् प्रति, 'सुमित्राः' सुष्ठु स्निग्धाः, 'सन्तु' । 'यः' अस्मदीयः शत्रुः, 'तस्मै', 'दुर्मित्राः' दुर्हृदया विरोधिनः, 'सन्तु' ॥

अथ द्वाविंशं मन्त्रमाह । ^{(२२)}“आपो हि ष्ठा मयो भुवः ० महे रणाय चक्षसे”(२२) इति । 'हि'शब्द एवकारार्थः प्रसिद्धार्थो वा । हे 'आपः', यूयमेव 'मयोभुवः स्थ' सुखस्य भावयित्र्यो भवत । स्नान- पानादिहेतुत्वेन सुखोत्पादकत्वं प्रसिद्धं । 'ताः' तादृश्यो यूयं, 'नः' अस्मान्, 'ऊर्जे' रसाय, भवदीयरसानुभवार्थं, 'दधातन' स्थापयत । किञ्च, 'महे' महते, 'रणाय' रमणीयाय, 'चक्षसे' दर्शनीयाय, 'दधातन' अस्मान् परतत्त्वसाक्षात्कारयोग्यान् कुरुतेत्यर्थः ॥

अथ त्रयोविंशं मन्त्रमाह । ^{(२३)}“यो वः शिवतमो रसः ० उशतीरिव मातरः”(२३) इति । 'वः' युष्माकं, 'शिवतमः' शान्त-

४ प्रपाठके ४२ अनुवाकः ५७३

वः॑ शि॒वत॑मो॒ रस॒स्तस्य॑ भाजयते॒ह नः॑ । उ॒श॒तीरि॑व मा॒तरः॑ ।^{(२३)}। ^{(२४)}तस्मा॒ अर॑ङ्गमाम वो॒ यस्य॒ क्षया॑य॒ जि- न्व॑थ ॥ ४ ॥ आपो॑ जनय॑था च नः^{(२४)}। ^{(२५)}पृ॒थि॒वी शा॒न्ता साऽग्निना॑ शा॒न्ता सा मे॑ शा॒न्ता शुच॑ग्ं शमयतु^{(२५)}।

---

तमः सुखैकहेतुः, यो 'रसः', अस्ति । 'इह', अस्मिन् कर्मणि, 'नः' अस्मान्, 'तस्य', 'भाजयत' रसं प्रापयत । तत्र दृष्टान्तः, 'उशतीरिव मातरः' इति, कामयमानाः प्रीतियुक्ता मातरो यथा स्वकीयस्तन्यरसं प्रापयन्ति तद्वत् ॥

अथ चतुर्विंशं मन्त्रमाह । ^{(२४)}“तस्मा अरङ्गमाम ॰ जनयथा च नः”^{(२४)} इति । 'यस्य' रसस्य, 'क्षयाय' क्षयेण निवासेन, 'जि- न्वथ' यूयं प्रीता भवथ, 'तस्मै' रसाय, 'वः' युष्मान्, 'अरङ्गमाम' अलं भृशं प्राप्नुमः । किञ्च, हे 'आपः', यूयं 'नः' अस्मान्, 'जनयथ' प्रजोत्पादकान् कुरुत ॥

अथ पञ्चविंशं मन्त्रमाह । ^{(२५)}“पृथिवी शान्ता ॰ शुचग्ं शमयतु”^{(२५)}, इति । येयं 'पृथिवी', देवता, 'सा', इयं 'शान्ता' सर्वोपद्रवशमनयुक्ता, न केवलं स्वयमेव किन्तु 'अग्निना', देवेन सह, 'शान्ता' । तादृशी 'शान्ता', देवता, 'मे' मम, 'शुचं' शोकं, 'शमयतु' शान्तं करोतु ॥

५७४	तैत्तिरीये आरण्यके

^{(२६)}अ॒न्तरि॑क्षꣳ शा॒न्तं तद्वा॒युना॑ शा॒न्तं तन्मे॑ शा॒न्तꣳ शुचं॑ꣳ शमयतु^{(२६)}। ^{(२७)}द्यौः शा॒न्ता सा॒दि॒त्येन॑ शा॒न्ता सा मे॑ शा॒न्ता शुचं॑ꣳ शमयतु^{(२७)}। ^{(२८)}पृ॒थि॒वी शा॒न्ति॑र॒न्तरि॑क्षꣳ शा॒न्ति॒र्द्यौः शा॒न्ति॒र्दिशः॑ शा॒न्ति॑- रवा॑न्तरदि॒शाः शा॒न्ति॑र॒ग्निः शा॒न्ति॑र्वा॒युः शा॒न्ति॑रा- दि॒त्यः शा॒न्ति॑श्च॒न्द्रमाः॒ शा॒न्ति॒र्नक्ष॑त्राणि॒ शा॒न्ति॒रापः॑ शा॒न्ति॒रोष॑धयः॒ शा॒न्ति॒र्वन॒स्पत॑यः॒ शा॒न्ति॒र्गौः शा॒न्ति॑- र॒जा शा॒न्ति॒रश्वः॒ शा॒न्तिः॒ पुरु॑षः॒ शा॒न्ति॒र्ब्रह्म॒ शा॒न्ति॑- र्ब्रा॒ह्म॒णः शा॒न्तिः॒ शा॒न्ति॑रे॒व शा॒न्तिः॒ शा॒न्ति॑र्मे अस्तु॒ शा॒न्तिः॑^{(२८)}। ^{(२९)}तया॒ऽहꣳ शा॒न्त्या सर्व॑शान्त्या॒ मह्यं॑ द्वि॒पदे॑

---

अथ षड्विंशसप्तविंशौ मन्त्रावाह। ^{(२६)}“अन्तरिक्षꣳ ० शुचंꣳ शमयतु”^{(२६)}। ^{(२७)}“द्यौः शान्ता ० शुचंꣳ शमयतु”^{(२७)} इति। 'अन्त' 'द्यौः शान्ता' मन्त्रद्वयं पृथिवीमन्त्रवद्व्याख्येयं॥

अथाष्टाविंशं मन्त्रमाह। ^{(२८)}“पृथिवी शान्तिरन्तरिक्षꣳ शान्तिः ० शान्तिर्मे अस्तु शान्तिः”^{(२८)} इति। पृथिव्यादयः सर्व- देवता अस्मदनिष्टशमनहेतुत्वात् शान्तिदेवतारूपाः। 'ब्रह्म'वेदः, पृथिव्यादीनामुपचरितं शान्तिदेवतारूपत्वं। या तु शान्त्यभिमा- निनो देवता सा 'शान्तिरेव' मुख्यमेव तस्याः शान्तित्वं, अतः सा शान्तिदेवता 'मे', 'शान्तिरस्तु' सर्वानिष्टशमनहेतुरस्तु ॥

४ प्रपाठके ४२ अनुवाकः। ५७५

चतु॑ष्पदे च॒ शान्ति॑ङ्करोमि॒ शान्ति॑र्मे अस्तु॒ शान्तिः॑।(१९)। (२०)एह॒ श्रीश्च॒ ह्रीश्च॒ धृति॑श्च॒ तपो॑ मे॒धा प्र॑ति॒ष्ठा श्र॒द्धा स॒त्यं धर्म॑श्चै॒तानि॒ मोत्ति॑ष्ठन्त॒मनूत्ति॑ष्ठन्तु॒ मा मा॑* श्रीश्च॒ ह्रीश्च॒ धृति॑श्च॒ तपो॑ मे॒धा प्र॑ति॒ष्ठा श्र॒द्धा स॒त्यं धर्म॑श्चै- तानि॒ मा मा॑ हासिषुः।(२०)। (२१)उ॒दायु॑षा॒ स्वायु॒षोष॑- धीनां॒ रसे॒नोत्प॒र्जन्य॑स्य॒ शुष्मे॒णोद॑स्थाम॒मृताँ॒ अनु॑(२१)।

---

अथैकोनत्रिंशं मन्त्रमाह । (१९)“तयाहँ शान्त्या ० अस्तु शान्तिः”(१९) इति । ‘अहं’ यजमानः, ‘सर्वशान्त्या’ सर्वा- निष्टशमनहेतुतया, पूर्वोक्तगुणविशिष्टया, ‘शान्त्या’ शान्तिदेवतया, ‘मह्यं’ मच्छरीरार्थं, ‘द्विपदे’ मदीयाय मनुष्यार्थं, ‘चतुष्पदे’ मदीयाय पश्वर्थं ‘च’, ‘शान्तिं’ सर्वानिष्टशमनं, ‘करोमि’ । अतः शान्तिदेवता ‘मे’ मदर्थं, ‘शान्तिः’ सर्वानिष्टशमनहेतुः, ‘अस्तु’ ॥

अथ त्रिंशं मन्त्रमाह । (२०)“एह श्रीश्च ह्रीश्च ० मा मा हासिषुः”(२०) इति । श्रीप्रभृतयो धर्मान्ता या देवताः सन्ति, ‘एतानि’ देवशरीराणि, इह कर्मसमाप्तौ ‘उत्तिष्ठन्तं’, ‘माम्’, ‘अनु’ आसमन्तात्, ‘उत्तिष्ठन्तु’। यानि श्रीप्रभृतीनां स्वरूपाणि ‘एतानि’, ‘मा’, ‘मा हासिषुः’ मा परित्यजन्तु । पुनरपि ‘मा मा हासिषुः’, द्विरुक्तिरादरार्था ॥

अथैकत्रिंशं मन्त्रमाह । (२१)“उदायषा स्वायषा ० अमृताँ

---

* मामित्यस्य स्थाने मा हासिषुः इति पाठः भाष्यसम्मतः। परन्तु आदर्शपुस्तकेषु तथा नास्ति ।

५७६ तैत्तिरीये आरण्यके

(२२)तच्चक्षुर्देव॑हि॒तं पु॒रस्ता॑च्छु॒क्रमुच्चर॑त् । पश्ये॑म श॒रदः॑ श॒तं जीवे॑म श॒रदः॑ श॒तं नन्दा॑म श॒रदः॑ श॒तं मोदा॑म श॒रदः॑ श॒तं भवा॑म श॒रदः॑ श॒तःँ शृ॒णवा॑म श॒रदः॑ श॒तं प्रब्र॑वाम श॒रदः॑ श॒तमजी॑ताः स्याम श॒रदः॑ श॒तं ज्योक् च॒ सूर्यँ॑ दृ॒शे(२२) ॥ (२३)य उद॑गान्मह॒तोऽर्णवा॑द्वि॒भ्राज॑मानः

---

अनु''(२१) इति । अहं 'अमृतान्' देवान्, 'अनु'लक्ष्य, आयुरादि-विशेषणविशिष्टेन सोमेन सह 'उदस्थां' उत्तिष्ठामि । चिरजीवनं 'आयुः', तत्रापि रोगाद्युपद्रवरहितं 'स्वायुः', तदुभयप्रदत्वाद्स्य तद्रूपत्वं । 'ओषधीनां', 'पर्जन्यस्य', च 'रसः' सारं । चतुर्भिर्विशेषणैः पृथक् क्रियापदमन्वेतुं चत्वारः 'उत्'शब्दाः ॥

अथ द्वात्रिंशं मन्त्रमाह । (२२)“तच्चक्षुर्देवहितं ० सूर्यं दृशे”(२२) इति । 'पुरस्तात्' पूर्वस्यान्दिशि, 'उच्चरत्' उदयं गच्छ । 'शुक्रं' ज्योतिःस्वरूपं, 'देवहितं' सर्वेभ्यो देवेभ्यो हितकारि, 'चक्षुः' दृष्टेरनुग्राहकं, 'तत्' आदित्यमण्डलं, 'शरदः शतं' शतसङ्ख्याकान् संवत्सरान्, सर्वदा 'पश्येम' । तत्प्रसादाज्जीवनादिव्यापारांश्च प्राप्नुवाम । 'नन्दाम' द्रव्यैः समृद्धा भूयास्म । 'मोदाम' तद्भोगेने हृष्टाः स्म । 'भवाम' स्वस्थाने निवसाम । 'शृणवाम' वेदशास्त्ररहस्यं गुरुमुखादवगच्छेम । 'प्रब्रवाम' शिष्येभ्यः प्रकर्षेण कथयाम । 'अजीताः' अऋणा केनाप्यजिताः, किञ्च 'ज्योक्' दीर्घं कालं, 'सूर्यं', 'दृशे' द्रष्टुं समर्था भूयास्म ॥

४ प्रपाठके १२ अनुवाकः। ५७७

सरिरस्य मध्यात्स मा वृषभो लो॑हिता॒क्षः सूर्यो॑ विप- श्चिन्मन॑सा पुनातु^(३३)। ^(३४)ब्रह्म॑ण॒श्रोतन्य॑सि॒ ब्रह्म॑ण आ॒णी स्थो॒ ब्रह्म॑ण आवप॑नमसि धारि॒तेयं पृ॑थि॒वी ब्र॒- ह्म॑णा म॒ही धारि॑त॒मेने॑न म॒हद॒न्तरि॑क्षं दिवं॑ दाधार

---

अथ त्रयस्त्रिंशं मन्त्रमाह। ^(३३)“य उदगात् ॰ मनसा पुनातु”^(३३) इति। ‘यः’ सूर्यः, ‘महतः’ प्रौढात्, ‘अर्णवात्’ पूर्वसमुद्रात्, तत्रापि विशेषतः ‘सरिरस्य’* जलस्य, ‘मध्यात्’, ‘विभ्राजमानः’ विशेषेण दीप्यमानः, ‘उदगात्’ उदयङ्गच्छति। ‘सः सूर्यः’, ‘मनसा’, मां ‘पुनातु’ शोधयतु। कीदृशः सूर्यः, ‘वृषभः’ कामानां वर्षयिता, ‘लोहिताक्षः’ रक्तवर्णाक्षियुक्तः, ‘विपश्चित्’ सर्वज्ञः ॥

अथ चतुस्त्रिंशं मन्त्रमाह। ^(३४)“ब्रह्मणश्रोतन्यसि ॰ अधि- विक्षमत्”^(३४) इति। अत्र वेदः सम्बोध्यते। हे श्रुते त्वं ‘ब्र- ह्मणः’ परमात्मवस्तुनः, ‘श्रोतनी’ श्रवणहेतुभूता, ‘असि’, ब्रह्म- तत्त्वं बोधयसीत्यर्थः। हे मदीये श्रोत्रे, युवां ‘ब्रह्मणः’ वेदस्य, ‘आणी स्थः’ नेतृणी भवथः, वेदं शृणुथ इत्यर्थः। हे मनः, ‘ब्रह्मणः’ वेदस्य, ‘आवपनं’ धारणस्थानं, ‘असि’। ‘इयं’, ‘मही’ महती, ‘पृथिवी’, ‘ब्रह्मणा’ वेदप्रतिपाद्येन परमात्मना, ‘धारिता’। ‘महत्’ प्रौढं, ‘अन्तरिक्षं’, ‘एनेन’† परमात्मना, धारितं। ‘पृथिवीं’

---

* सलिलस्येति E चिह्नितपुस्तकपाठः।
† एतेनेति D चिह्नितपुस्तकपाठः।
4 A 2

५७८ तैत्तिरीये आरण्यके

पृ॒थि॒वीꣳ सदे॑वां॒ यद॒हं वेद॒ तद॒हं धा॑रयाणि॒ मा म॑द्वेदोऽधि॒ विस्र॑सत्^{(३४)}। ^{(३५)}मे॒धामनी॒षे माऽऽवि॑शताꣳ समीची॑ भू॒तस्य॒ भव्य॒स्याव॑रुद्ध्यै॒ सर्व॒मायु॑रयाणि॒ सर्व॒मायु॑रयाणि^{(३५)}। ^{(३६)}आ॒भिर्गी॒र्भिर्यदतो॑ न॒ जन॒माप्या॑यय हरिवो व॒र्द्धमा॑नः। य॒दा स्तो॒तृभ्यो॒ महि॑ गो॒त्रा

विस्तीर्णां, 'सदेवां' देवसहितां, 'दिवं', 'दाधार' परमात्मा धृतवान्। 'यत्' परमात्मतत्त्वं, तत्प्रतिपादकं वेदवाक्यं वा, 'अहं' यजमानः, 'वेद' जानामि। 'तत्' उभयं, 'अहं', सर्वदा मनसि 'धारयाणि'। स वेदः, 'मत्' मत्तः सकाशात्, 'अधि' आधिक्येन, 'मा विस्रसत्' विस्रस्तो माभूत् ॥

अथ पञ्चत्रिंशं मन्त्रमाह। ^{(३५)}"मेधामनीषे ० सर्वमायुरयाणि"^{(३५)} इति। 'मेधा' धारणशक्तिः, 'मनीषा' ग्रहणशक्तिः, ते उभे 'समीची' अनुकूले सत्यौ, 'मां' यजमानं, 'आविशतां' सर्वतः प्रविशतां। किमर्थं, 'भूतस्य' पूर्वमधीतस्य, 'भव्यस्य' अध्येष्यमाणस्य, च 'अवरुद्ध्यै' स्वीकारार्थं, एतत्सिद्ध्यर्थमेव 'सर्वमायुः', 'अयाणि' प्राप्नवानि। द्विरुक्तिरादरार्था ॥

अथ षट्त्रिंशं मन्त्रमाह। ^{(३६)}"आभिर्गीर्भिर्यदतः ० अध ते स्याम"^{(३६)} इति। हे 'हरिवः' अश्वयुक्तेन्द्र, 'आभिर्गीर्भिः' अस्मदीयस्तुतिभिः, 'वर्द्धमानः', त्वं 'अतः', अस्मात्कर्मणः, 'जनं',

४ प्रपाठके ४२ अनुवाकः । ५७६

रु॒जासि॑ भूयि॑ष्ठ॒भाजो॒ अध॑ ते स्याम^(३६) । ^(३७)ब्रह्म॑ प्रा- वा॑दिष्म॒ तन्नो॒ मा हा॑सीत् । ॐ शान्तिः॒ शान्तिः॒ शा- न्तिः॑^(३७) ॥ ५ ॥

परा॒वत॑:, दधातु, ब॒द्धान्, जिन्वथ, दृ॒शे, सप्त च॑ ॥

अनु० ॥ ४२ ॥

^(१)नम॑:, ^(२)यु॒ञ्जते॑, ^(३)वृष्णो॒ अश्व॑स्य, ^(४)ब्रह्म॑न् प्र- व॒र्येण, ^(५)ब्रह्म॑न् प्रच॑रिष्यामः, ^(६)दश॒ प्राची॑:, ^(७)अ-

---

अङ्गं, 'नः' अस्मदर्थं, 'आप्यायय' अभिवर्द्धय । 'यदा' यस्मिन् काले, 'स्तोतृभ्यः' स्तोत्रनुग्रहार्थं, 'महि गोत्रा' महतो मेघान्, 'रुजासि' भग्नान् करोषि। 'अध' तदा, वयं 'ते' तव, अनुग्रहात्, 'भूयिष्ठभाजः' 'स्याम' प्रभूतधनानां लब्धारो भूयास्म ॥

अथ सप्तत्रिंशं मन्त्रमाह । ^(३७)“ब्रह्म प्रावादिष्म ० शान्तिः शान्तिः”^(३७) इति। एवमुक्तेन प्रकारेण 'ब्रह्म' परमात्मप्रतिपादक मन्त्रजातं, 'प्रावादिष्म' प्रकर्षेण वयं कथितवन्तः । 'तत्' ब्रह्मतत्त्वं, तस्य प्रतिपादकं वाक्यञ्च, 'नः' अस्मान्, 'मा हासीत्' कदाचि- दपि मा परित्यजतु । हे प्रणवप्रतिपाद्य परमात्मन्, आध्यात्मिकानां ज्वरशिरोव्यथादिकृतानां विघ्नानां 'शान्तिः', अस्तु । आधि- भौतिकानां चोरव्याघ्रादिकृतानां विघ्नानां 'शान्तिः', अस्तु । आ- धिदैविकानां यक्षराक्षसादिकृतानां विघ्नानां 'शान्तिः', अस्तु ॥

५८० तैत्तिरीये आरण्यके

प॑श्यं गो॒पां, ⁽८⁾दे॒वस्य॑, ⁽९⁾समु॒द्राय॑, ⁽१०⁾इ॒षे पी॑पिहि, ⁽११⁾घ॒र्म्म या ते॑, ⁽१२⁾म॒हीनां च॒त्वारि॑, ⁽१३⁾अ॒स्कान्, ⁽१४⁾या पु॒रस्ता॑त् स॒प्त सं॒त, ⁽१५⁾प्रा॒णाय॒ त्रीणि॑, ⁽१६⁾पू॒ष्णो च॒त्वारि॑, ⁽१७⁾उ॒दस्य॒ एका॑दश॒, ⁽१८⁾यास्ते॑ स॒प्त, ⁽१९⁾अ॒ग्नि-र्ध्रु॒वः सी॑द॒ एको॑नविंश॒तिः, ⁽२०⁾भूः ऊ॒र्द्ध्वः त्रि॒ꣳशत्, ⁽२१⁾भूः मयि॒ षोड॑श॒, ⁽२२⁾यास्ते॑ घो॒राः नव॑, ⁽२३⁾सि॒क् च॒ अष्टौ॑, ⁽२४⁾धु॒निश्च॒ द्वे, ⁽२५⁾उ॒ग्रश्च॒ त्रीणि॑, ⁽२६⁾अहोरा॒त्रे प॒ञ्च, ⁽२७⁾खट् त्रीणि॑, ⁽२८⁾वि॒गाः स॒प्तद॒श, ⁽२९⁾अ॒स्रं-ङ्मुखः च॒त्वारि॑, ⁽३०⁾यदेतद्धृ॑कसः प॒ञ्च, ⁽३१⁾यदोपितः च॒त्वारि॑, ⁽३२⁾दी॒र्घ॑मुखि॒ त्रीणि॑, ⁽३३⁾इ॒त्या च॒त्वारि॑, ⁽३४⁾यदेतद्भू॒तानि॒ षट्, ⁽३५⁾प्र॒सार्य॑ त्रीणि॑, ⁽३६⁾अ॒र्चिषा॒ दश॑, ⁽३७⁾आ॒ह॒राव॑द्य॒ ⁽३८⁾ब्रह्म॑णा॒ षट् षट्, ⁽३९⁾उ॒त्तुद् अ॒ष्टौ, ⁽४०⁾भूः षट्, ⁽४१⁾पृ॑थि॒वी अ॑ष्ट॒ष॒ष्टिः, ⁽४२⁾शन्न॑ः स॒प्तप॑ञ्चा॒शत् ॥ द्विच॑त्वारि॒ꣳशत् ॥

---

अथ नमो वाच इत्यारभ्य शन्नो वातः पवतामित्यन्तैरनुवाकैः सम्पाद्यं प्रवर्ग्यं स्तोतुं तस्य प्रवर्ग्यस्य नामानि दर्शयति । “प्रजापतिः सम्भ्रियमाणः । सम्राट् सम्भृतः । घर्मः प्रवृक्तः । महावीर उदासितः । असौ खलु वावैष आदित्यः । यत्प्रवर्ग्यः । स

४ प्रपाठके ४२ अनुवाकः । ५८१

यु॒ञ्जते॒,* ब्रह्म॑न् प्र॒चरि॑ष्यामः, अप॑श्यं गो॒पां, सं- मु॒द्राय॑, वय॒मनु॑क्रामाम, पू॒ष्णे, धु॒निश्च॑, यदे॒तहू॒तानि॑, तच्छं॒केयं॑ अ॒ष्टाशी॑तिः* ॥ ८८ ॥ नमः॑, अनु॑मदन्तु ॥ ॥*॥ ओम् शान्तिः॒ शान्तिः॒ शान्तिः॑॥०॥ हरिः॑ ओम्॥*॥

---

एतानि नामान्यकुरुत" इति। (५ प्र० । ११ अ० । २ म०)। अस्य प्रवर्ग्यस्य तत्तदवस्थाभेदेन प्रजापत्यादीनि नामानि सम्पद्यन्ते। यदा मृद्वराहविहतवल्मीकवपादिसम्भारैः 'सम्भ्रियमाण'त्व-दशापन्नो भव-

---

* एतत्परिसङ्ख्याने प्रथमोऽनुवाको न गणितः। युञ्जत इत्यारभ्य दशदशतिपरिगणनया द्वितीयानुवाकस्य पञ्चदशत्या अतिरिक्तनवकण्डिकाः दशतित्वेन परिगणिताः। ब्रह्मन् प्रचरिष्यामः इत्यारभ्य दशदशतो षष्ठानुवाकस्य अतिरिक्तनवकण्डिका दशतित्वेन परिसङ्ख्याताः। अपश्यं गोपा इत्यारभ्य दशदशत्यां अष्टमानुवाकस्य अतिरिक्तनवकण्डिका दशतित्वेन परिगृहीताः। B, G चिह्नितपुस्तकद्वये दशत्याः समष्टिर्ह्यशीतिरेव निर्णीता। J चिह्नितपुस्तकेऽपि तथैव। परन्तु उभयत्र प्रतीकाः विभिन्नाः वर्त्तन्ते।
B, G चिह्नितपुस्तकद्वयस्य दशदशतिप्रतीकाः यथा, नमः, युञ्जते, ब्रह्मन् प्रचरिष्यामः, अपश्यं गोपाः, समुद्राय, वयमनुक्रामाम, पूष्णे, अहोरात्रे, अग्निणा त्वा, आपो जनयथाचन, ह्यशीतिः ॥ ८२ ॥
J चिह्नितपुस्तकस्य दशतिप्रतीकाः यथा, नमः, युञ्जते, ब्रह्मण षट् षट्, उत्तुदाष्टौ, भूः षट्, समुद्राय, वयमनुक्रामाम, पूष्णे, अहोरात्रे, अग्निना त्वा, आपो जनयथाचन, ह्यशीतिः ॥ ८२ ॥
अत्र उभयत्र पाठे दशदशगणनया दशतीनां क्रमेण परिसङ्ख्यानं न कृतं। कुत्रचित् दशदशतिसङ्ख्याया न्यूनाधिकं दृश्यते। अतएव तदुभयविधपाठेऽशुद्ध इति अनुमीयते।

५८२ तैत्तिरीये आरण्यके

ति, तदा 'प्रजापतिः', इत्येवास्य नाम। सर्वात्मना सम्भूतलदशापन्नस्य 'सम्राट्', इति नाम। प्रवृञ्जनदशापन्नस्य 'घर्म्मः', इति नाम। उद्वासनदशापन्नस्य 'महावीरः', इति नाम। एताभिर्दशाभिः अवस्थावत् 'यत्' स्वरूपं, तेन रूपेण 'आदित्यः', इति नाम। सः 'प्रवर्ग्य', एवं 'एतानि' 'नामानि', 'अकुरुत', सम्पादितवान्॥

नामवेदनं प्रशंसति। “य एवं वेद। विदुरेनं नाम्ना” इति। (५ प्र०।११ अ०।२ म०)। देवदत्तोपाध्याय इत्येवं तदीयं नाम सर्वैः ज्ञातं भवति॥

अथ नामविशेषव्यवहारप्रदर्शनेन प्रशंसति। “ब्रह्मवादिनो वदन्ति॥१॥ यो वै वसीयाᳪसं यथानाममुपचरति। पुष्यार्त्तिं वै स तस्मै कामयते। पुष्यार्त्तिमस्मै कामयन्ते। यः एवं वेद। तस्मादेवं विद्वान्। घर्म इति दिवाऽऽचक्षीत। सम्राडिति नक्तं। एते वा एतस्य प्रिये तन्वौ। एते अस्य प्रिये नामनी। प्रिययैवैनं तनुवा॥२॥ प्रियेण नाम्ना समर्द्धयति। कीर्त्तिरस्य पूर्वा गच्छति जनतामायतः” इति। (५ प्र०।११ अ०।३ म०)। 'यो वै' यः कोऽपि पुमान् भृत्यः, 'वसीयाᳪसं' अतिशयेन वसुमन्तं धनिकं राजानममात्यादिकं वा, 'यथानामं' तदीयं नामानतिक्रम्य नामकरणकाले सम्पादितेनैव नाम्ना, 'उपचरति' अधिपते स्वामिन्नित्यादिशब्दैर्विना भो देवदत्तेत्यादिकेनैव मुख्येन नाम्ना तमाह्वयति, 'सः' भृत्यः, 'तस्मै' धनिकाय, 'पुष्यार्त्तिं वै' भाग्यहानिमेव, 'कामयते', उत्तमोपचारयोग्ये नीचव्यवहारात्। अथवा 'सः' धनिको राजादिः, 'तस्मै' स्वाभाविकनाम्ना व्यवहरते भृत्याय,

४ प्रपाठके ४२ अनुवाकः। ५८३

'पुष्यार्त्तिं' धनादिहानिं, 'कामयते' दण्डयितुमिच्छति। न केवलं राजादिरेव किन्तु 'यः' मूढः, 'एवं वेद' स्वाभाविकनाम्नैव व्यवहारं निश्चिनोति, 'अस्मै' मूढाय, राजादिप्रभुपरिसरवर्त्तिनः सर्वेऽपि पुरुषाः 'पुष्यार्त्तिं' ताडनधनहान्यादिकं, 'कामयन्ते', एवं 'ब्रह्मवादिनः', आहुः। यस्मादेवं 'तस्मात्', 'एवं विद्वान्' नामान्तरेणैव प्रभुर्व्यवहरणीय इत्येवं जानन् पुरुषः, प्रवर्ग्यं प्रत्यहनि 'घर्म इति', नाम्ना व्यवहरेत्, रात्रौ तु 'सम्राट्', 'इति', नाम्ना। तत्र घर्मशब्देनोच्यमाना दीप्यमाना या तनूः, सम्राट्शब्देनोच्यमाना सम्यग्राजमाना या तनूः, 'एते' उभे अपि, 'एतस्य' प्रवर्ग्यस्य, 'प्रिये', शरीरे, 'एते' घर्मसम्राट्शब्दरूपे, 'अस्य' प्रवर्ग्यस्य, 'प्रिये', 'नामनी'। तस्मादेताभ्यां शब्दाभ्यां व्यवहरन् पुरुषः 'प्रिययैव', 'तनुवा' देवादिरूपेण, 'प्रियेण', च 'नाम्ना', तच्छरीरोचितेनैव, प्रवर्ग्यं समृद्धं करोति। तथा सति 'जनतामायतः' जनसमूहं सभां प्रति आगच्छतः, 'अस्य' घर्मादिनामभिर्व्यवहारिणः पुरुषस्य, 'कीर्त्तिः', 'पूर्वा' अस्मादपि पुरुषात् पूर्वभाविनी, 'गच्छति'। अस्य पुरुषस्यागमनात्प्रागेव सर्वेऽपि सभानिष्ठा जना रुचिताभिज्ञोऽयं महात्मेत्येवं 'एनं',* प्रशंसन्ति॥

घर्मादिनामविशेषद्वारा प्रवर्ग्यस्य प्रशंसां कृत्वा गायत्रीच्छन्दोगतसङ्ख्यासाम्येनापि प्रशंसति। “गायत्री देवेभ्योऽपाक्रामत्। तां देवाः प्रवर्ग्येणैवानुव्यभवन्। प्रवर्ग्येणाप्नुवन्। यच्चतुर्विꣳशतिः कृत्वः प्रवर्ग्यं प्रवृणक्ति। गायत्रीमेव तदनु विभवति। गायत्रीमा-

---

* महानित्येवमेनमिति D चिह्नितपुस्तकपाठः 4 B

५८४ तैत्तिरीये आरण्यके

प्रोति । पूर्वाऽस्य जनं यतः कीर्त्तिर्गच्छति" इति । (५ प्र० । ११ अ० । ४ म०) । पुरा कदाचिदपरक्ता सती 'गायत्री', देवी, 'देवेभ्यः', सकाशात्, 'अपाक्रामत्' । तदा 'देवाः', प्रवर्ग्यमनुष्ठाय तेन 'एव', 'प्रवर्येण', 'तां' गायत्रीं, 'अनुव्यभवन्' अन्वेष्टुं विभवः समर्थाः अभवन् । अन्विष्य च तेन 'प्रवर्येण', 'तां' गायत्रीं, 'प्राप्नुवन्' । अतो यदि द्वादशसु दिनेष्वेकैकस्मिन् दिने द्विरित्येवं 'चतुर्विंशतिकृत्वः', 'प्रवर्ग्यं', अनुतिष्ठेत्, 'तत्' तदा, 'गायत्रीमेव', 'अनु'गन्तुं समर्थो भवति । चतुर्विंशतिसङ्ख्याया गायत्र्यक्षरनिष्ठत्वात् । अतः सङ्ख्या- सामान्यात् 'गायत्रीं', 'प्राप्नोति' । 'जनं यतः' सभां गच्छतः, 'अस्य' चतुर्विंशतिवारं प्रवर्ग्यानुष्ठायिनः पुरुषस्य, 'कीर्त्तिः', तस्मा- दपि पूर्वभाविनी सती सभां प्राप्नोति ॥

पुनरपि प्रकारान्तरेणावस्थाविशेषगतैर्नामभिः प्रशंसति । "वैश्वदेवः सँसन्नः ॥३॥ वसवः प्रवृक्तः । सोमोऽभिकीर्य्यमाणः । आश्विनः पयस्यानीयमाने । मारुतः कथन् । पौष्ण उदन्तः । सारस्वतो विष्यन्दमानः । मैत्रः शरो गृहीतः । तेज उद्यतो वायुः । ह्रियमाणः प्रजापतिः । हूयमानो वाग्धुतः ॥४॥ असौ खलु वावैष आदित्यः । यत्प्रवर्ग्यः । स एतानि नामान्यकुरुत" इति । (५ प्र० । ११ अ० । ५ म०) । 'संसन्नः' सम्यगासादनदशां प्राप्तो यः प्रवर्ग्यः, तस्य 'वैश्वदेवः', इति नाम, तेन हि विश्वेदेवास्तुष्य- न्ति । प्रवृञ्जनदशापन्नस्य 'वसवः', इति नाम, वसूनां प्रीतिहेतु- त्वात् । प्रवृञ्जने सति पात्रस्यान्तरे इतस्ततश्चलनमभिकीर्य्यमाणत्वं तद्दशापन्नस्य 'सोमः', इति नाम, तत्प्रीतिहेतुत्वात् । आनीयमान-

४ प्रपाठके ४२ अनुवाकः	५८५

क्षीरदशापन्नस्य ‘आश्विनः’, इति नाम, तेन हि अश्विनौ तृप्यतः । पयसा सह क्वथनदशापन्नस्य ‘मारुतः’, इति नाम । पात्रस्यान्त- पर्यन्तमुद्गमनं ‘उदन्तः’, तदवस्थापन्नस्य ‘पौष्णः’, इति नाम । पात्रादप्युन्नतत्वं ‘विष्यन्दनं’,* तद्दशापन्नस्य ‘सारस्वतः’, इति नाम । पचनबाहुल्येन घनीभाववत् प्रतीयमानः ‘शरः’, शराकारग्रहण- दशापन्नस्य ‘मैत्रः’, इति नाम । शफाभ्यां खरादुद्यमनदशापन्नस्य ‘तेजः’, इति नाम । • आहवनीयं प्रति ह्रियमाणत्वदशापन्नस्य ‘वायुः’, इति नाम । आहवनीये हूयमानत्वदशापन्नस्य ‘प्रजा- पतिः’, इति नाम । हुतत्वदशापन्नस्य ‘वाक्’, इति नाम । एता- भिर्दशाभिरवस्थावान् यः ‘प्रवर्ग्यः’, तस्य ‘आदित्यः’, इति नाम । ‘सः’, प्रवर्ग्यः, एवं तत्तद्देवताप्रीतिहेतुत्वात् स्वस्य ‘एतानि’, ‘ना- मानि’, ‘अकुरुत’ सम्पादितवान् ॥

नामवेदनं प्रशंसति । “य एवं वेद । विदुरेनं नाम्ना” इति । (५ प्र० । ११ अनु० । ६ म०) ॥

अथ प्रश्नोत्तराभ्यां मृण्मयस्य महावीरस्य होमसाधनत्वमुपपा- दयति । “ब्रह्मवादिनो वदन्ति । यन्मृण्मयमाहुतिं नाश्नुतेऽथ । कस्मादेषोऽश्नुत इति । वागेष इति ब्रूयात् । वाचैव वाचं दधाति ॥ ५ ॥ तस्मादश्नुते” इति । (५ प्र० । ११ अनु० । ७ म०) । दारुमयस्य होमसाधनत्वं सर्वत्र दृष्टं नतु क्वचिदपि मृण्मयस्य । अतएव साकम्प्रस्थायीयप्रकरणे समाम्नायते । दारुपात्रेण जुहोति

---

* निष्यन्दनमिति D चिह्नितपुस्तकपाठः । परिष्यन्दनमिति E चिह्नितपुस्तकपाठः ।

4 B 2

५८६ तैत्तिरीये आरण्यके

नहि मृण्मयमाहुतिमानशे इति । एवं सत्यत्र कस्मात्कारणादेव महावीर आहुतिसाधनत्वं प्राप्नोतीति ब्रह्मवादिनां प्रश्नः । तत्राभिज्ञः पुरुषो ‘वागेषः’, ‘इति’, उत्तरं ‘ब्रूयात्’ । ‘एषः’ महावीरः, मन्त्रैर्निष्पादितत्वात् वागात्मकः । अतोऽनेन होमे सति वाचो मन्त्रनिष्पन्ने महावीरे ‘एव’, ‘वाचं’ मन्त्रनिष्पादितामाहुतिं, सम्पादयति । ‘तस्मात्’ कारणात्, मृण्मयोऽप्ययं महावीर आहुतिमर्हति ॥

प्रकारान्तरेण द्वादशधाविभागमुपजीव्य प्रशंसति । “प्रजापतिर्वा एष द्वादशधा विहितः । यत्प्रवर्ग्यः । यत्प्रागवकाशेभ्यः । तेन प्रजा असृज । अवकाशैर्देवासुरानसृजत । यदूर्ध्वमवकाशेभ्यः । तेनान्नमसृजत । अन्नं प्रजापतिः । प्रजापतिर्वावैषः ॥ ६ ॥” इति । (५ प्र० । ११ अ० । ७ म०) । यः अयं ‘प्रवर्ग्यः’, सः ‘एषः’, ‘द्वादशधा’, विभक्तः, ‘प्रजापतिः’ एव । तत्कथमिति तदुच्यते । अवकाशमन्त्रेभ्यः प्राचीनो यो भागः ‘तेन’ भागेन, प्रजापतिः ‘प्रजाः’, सृष्टवान् । अपश्यं गोपामित्यनुवाके समाम्नाता दश मन्त्रा अवकाशनामकाः । एतच्च* तद्ब्राह्मणे समाम्नातं । नवैतेऽवकाशा भवन्ति, पत्नियै दशम इति । नमो युञ्जत इत्यादिभिः षड्भिरनुवाकैरूक्तो मन्त्रसमूहः अवकाशेभ्यः प्राचीनो भागः तेन प्रजासृष्टिः । ‘अवकाशाख्यैस्तु दशभिर्मन्त्रैः ‘देवासुरान्’, ‘असृजत’ । देवस्य त्वा सवितु प्रसवे इत्यादिकः ‘अवकाशेभ्यः’, ‘ऊर्ध्वः’, मन्त्रभागः, ‘तेन’, प्रजापतिः ‘अन्नं’, ‘असृजत’ । एवं पूर्वोत्तरभागौ द्वौ, मध्यदेशः अवकाशः,

---

* ततश्च इति D चिह्नितपुस्तकपाठः ।

४ प्रपाठके १२ अनुवाकः । ५८१

इतिद्वादशप्रकारे मन्त्रसङ्घः प्रजापतिस्वरूपः । 'अन्नं', च प्रजा- पतिसृष्टत्वात् प्रजापतिरूपम् । तादृशः 'प्रजापतिः', एव 'एषः' प्रवर्ग्यरूपः । एवमस्य प्रशस्तत्वं द्रष्टव्यं ॥

वदन्ति, तनुवा, सꣳसन्नः, ह्रयमानो वाग्घृतः, दधाति, एषः, ॥ अनु०॥ ११ ॥

इति पञ्चमप्रपाठके एकादशोऽनुवाकः ॥

अथ दिनविशेषेषु फलविशेषकथनेन प्रवर्ग्यं प्रशंसति । “सविता भूत्वा प्रथमेऽहन् प्रवृज्यते । तेन कामान् एति । यद् द्वितीयेऽहन् प्रवृज्यते । अग्निर्भूत्वा देवानेति । यत्तृतीयेऽहन् प्रवृ- ज्यते । वायुर्भूत्वा प्राणानैति । यच्चतुर्थेऽहन् प्रवृज्यते । आदित्यो भूत्वा रश्मीनेति । यत्पञ्चमेऽहन् प्रवृज्यते । चन्द्रमा भूत्वा नक्ष- त्राण्येति ॥१॥ यत् षष्ठेऽहन् प्रवृज्यते । ऋतुर्भूत्वा संवत्सरमेति । यत्सप्तमेऽहन् प्रवृज्यते । धाता भूत्वा शक्वरीरेति । यदष्टमेऽहन् प्रवृज्यते । बृहस्पतिर्भूत्वा गायत्रीमेति । यन्नवमेऽहन् प्रवृज्यते । मित्रो भूत्वा विशत इमांल्लोकानेति । यद्दशमेऽहन् प्रवृज्यते । वरुणो भूत्वा विराजमेति ॥२॥ यदेकादशेऽहन् प्रवृज्यते । इन्द्रो भूत्वा त्रिष्टुभमेति । यद् द्वादशेऽहन् प्रवृज्यते । सोमो भूत्वा सुत्या- मेति” इति । (५ प्र०। १२ अ०। १ म०) । प्रथमे दिवसे 'प्रवृज्यते', इति यत् 'तेन', अनुष्ठानेन, अयं 'सवितृदेवः 'भूत्वा', 'कामान्', प्राप्नोति । एवमुत्तरेष्वपि वाक्येषु योजनीयं ॥