तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

१ प्रपाठके १४ अनुवाकः। १११

षत्। ब्रह्म॑जज्ञा॒नं तदि॒त्यद॒मिति॑।⁽११⁾। ⁽१२⁾गर्भः प्रा॑जा-
प॒त्यः॑। अथ॒ पुरु॑षः स॒प्तपु॑रुषः⁽१२⁾ ॥ ३ ॥
अ॒मूर्न्दिवँ॑, स॒प्तभि॑ः, ए॒ते, च॒त्वारि॑ च ॥ अनु०१२॥

---

अथ चतुर्दशोऽनुवाकः।

*(१)योऽसौ॒ तप॒न्नुदे॑ति॑। स सर्वे॑षां भू॒तानां॑ प्रा॒णाना॒-
दायोदे॑ति। मा मे॑ प्र॒जाया॒ मा प॑शू॒नां॑। मा मम॑ प्रा-

---

अथ ब्राह्मणमुच्यते। ⁽१२⁾“गर्भः प्राजापत्यः ० सप्तपुरुषः” ⁽१२⁾इति। प्रजापतेरयं 'प्राजापत्यः', तादृशः 'गर्भः', पूर्वमुक्तः, हिरण्यगर्भ इति मन्त्रे प्राजापत्यगर्भाभिधानात्। 'अथ' अनन्तरं, उत्तरेणानुवाकेन 'पुरुषः' आदित्याख्यः, प्रतिपाद्यते। स च कीदृशः, 'सप्तपुरुषः' सप्तपुरुषाः किङ्करस्थानीयाः नक्षत्रमासार्द्धमासर्तुसंवत्सराहोरात्राख्यपुरुषा यस्यासौ सप्तपुरुषः ॥

इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके प्रथमप्रपाठके त्रयोदशोऽनुवाकः ॥ १३ ॥

---

अथ चतुर्दशोऽनुवाकः।

योऽसावित्यनुवाकस्योपधाने विनियोगदर्शनाल्लिङ्गानुसारेणायुष्काम एतेनादित्यमुपतिष्ठेत्। तस्मिन्ननुवाके प्रथमं मन्त्र-

---

* B चिह्नितपुस्तके “यथाख्यानं गर्भिण्यः” इत्यतिरिक्तः पाठः।

११२ तैत्तिरीये आरण्यके

"णानादायोद॑गाः^(१) । ^(२)अ॒सौ योऽस्तमेति॑ । स सर्वे॑षां भू॒तानां॑ प्रा॒णाना॒दायास्तमे॑ति । मा मे॑ प्र॒जाया॒ मा प॑शू॒नां । मा मम॑ प्रा॒णाना॒दायास्त॑ङ्गाः^(२) । ^(३)अ॒सौ य आ॒पूर्य॑ति । स सर्वे॑षां भू॒तानां॑ प्रा॒णैरा॒पूर्य॑ति ॥ १ ॥

मा मे॑ प्र॒जाया॒ मा प॑शू॒नां । मा मम॑ प्रा॒णैरा॒पूरि॑-

---

माष्ट । (१)“योऽसौ तपन्नुदेति ० प्राणानादायोदगाः”^(१) इति । ‘योऽसौ’ आदित्यः, प्रातःकाले प्राच्यां ‘उदेति’, ‘सः’ आदित्यः, ‘सर्वेषां’ प्राणिनां, ‘प्राणान्’, ‘आदाय’ स्वीकृत्य, ‘उदेति’ आयुःक्षयोपादानेन प्राणानपहरति, सूर्योदये सति पूर्वदिनस्य समाप्तत्वादेकदिनमात्रमायुः क्षीणं भवति । तस्मादेवं प्रार्थयाम हे आदित्य मदीयानां प्रजानां ‘पशूनां’, च ‘मम’, च ‘प्राणानादाय’, उदयं ‘मागाः’ मामुहि । प्राणापहारहेतुमायुःक्षयं मा कुर्वित्यर्थः ॥

अथ द्वितीयं मन्त्रमाह । ^(२)“असौ योऽस्तमेति ० प्राणानादायास्तङ्गा”^(२) इति । ‘योऽसौ’ आदित्यः, सायङ्काले, ‘अस्तं’, प्राप्नोति ‘सः’, अप्येकमहः समाप्य तावन्मात्रमायुः क्षपयति । अन्यत् पूर्ववत् ॥

अथ तृतीयं मन्त्रमाह । ^(३)“असौ यः ० प्राणैरापूरिष्ठा”^(३) इति । उदेतुं प्रक्रान्तः सूर्य्यः क्रमेण यावद्यावद्रश्मिः ‘आपूर्यते’, तावत् प्राणिनामायुः क्षीयते । अन्यत् पूर्ववत् ॥

१ प्रपाठके १४ अनुवाकः। ११३

ष्ठा^{(२)}। ^{(४)}अ॒सौ यो॑ प॑क्षीयति॑। स स॒र्वे॑षां भू॒तानां॑ प्रा॒- णै॒रप॑क्षीयति। मा मे॑ प्र॒जाया॑ मा प॑शू॒नां। मो ममे॑ प्रा॒- णै॒रप॑क्षेष्ठाः^{(४)}। ^{(५)}अ॒मूनि॒ नक्ष॑त्राणि। स॒र्वे॑षां भू॒तानां॑ प्रा॒णै॒रप॑ प्रस॒र्पन्ति॒ चोत्स॑र्पन्ति च। मा मे॑ प्र॒जाया॑ मा प॑शू॒नां। मा मम॑ प्रा॒णै॒रप॑ प्रसृपत*मोत्सृ॑पत^{(५)}॥ २॥

---

अथ चतुर्थमाह। ^{(४)}“असौ योपचीयति • प्राणैरपचेष्ठाः” ^{(४)} इति। अस्तं प्राप्तमुपक्रान्तः सूर्य्यो यावद्यावत् रश्मिभिः क्रमेण क्षीणो भवति तावत् तावत् प्राणिनामायुःक्षयः। अन्यत् पूर्ववत् सर्वत्र योज्यं॥

अथ पञ्चममाह। ^{(५)}“अमूनि नक्षत्राणि • प्रसृपत मोत्सृपत”^{(५)} इति। 'अमूनि' एतानि, 'नक्षत्राणि', दिवि सञ्चरन्ति तानि सर्वाण्यहनि 'अपसर्पन्ति' अपगतज्योतींषि भूत्वा प्रकर्षेण सञ्चरन्ति। रात्रौ 'च', 'उत्सर्पन्ति' उत्कृष्टज्योतींषि भूत्वा प्रवर्त्तन्ते, तस्मिन्नुभयस्मिन्नपि काले प्राणिनां 'प्राणैः', सहैव प्रवर्त्तन्ते। यावद्यावत् कालातिक्रमः तावत् तावदायुषा क्षीयमाणत्वात्। ततो हे 'नक्षत्राणि', प्रजादीनां 'प्राणैः', सह 'मापसृपत' अहनि अपसर्पणं मा कुरुत, 'मोत्सृपत' रात्रावुत्सर्पण-

---

* (A) ऽङ्कितपुस्तके अपप्रसृप इत्यस्मात् परं मोत्सृपत इत्यस्मात् पूर्वं “योऽसौ षोडशामूनि द्वादशायं संवत्सरश्चतुर्दश” इति पाठः। स च न मूलान्तरपठितः भाष्यकारसम्मतश्च॥

११४ तैत्तिरीये आरण्यके

(६)इ॒मे मासा॑श्चार्द्धमा॒साश्च॑ । सर्वे॑षां भू॒तानां॒ प्रा॒णैरप॑ प्र॒सर्प॑न्ति॒ चोत्सर्प॑न्ति च । मा मे॑ प्र॒जाया॒ मा प॑शू॒नां । मा मम॑ प्रा॒णैरप॑ प्रसृपत॒ मोत्सृ॑पत^(६) । (७)इ॒म ऋ॒तव॑: । सर्वे॑षां भूतानां॒ प्रा॒णैरप॑ प्रस॒र्पन्ति॒ चोत्सर्प॑न्ति च । मा मे॑ प्र॒जाया॒ मा प॑शू॒नां । मा मम॑ प्रा॒णैरप॑ प्रसृपत॒ मोत्सृ॑पत^(७) । (८)अयग्ं सं॑वत्स॒रः । सर्वे॑षां भू॒तानां॒ प्रा॒णैरप॑ प्रसर्प॑ति॒ चोत्सर्प॑ति च ॥ ३ ॥

मा मे॑ प्र॒जाया॒ मा प॑शू॒नां । मा मम॑ प्रा॒णैरप॑ प्रसृप॒ मोत्सृ॑प^(८) । (९)इ॒दमह॑: । सर्वे॑षां भू॒तानां॒ प्रा॒णैरप॑ प्रस॒र्पति॒ चोत्सर्प॑ति च । मा मे॑ प्र॒जाया॒ मा प॑शू॒नां । मा मम॑ प्रा॒णैरप॑ प्रसृप॒ मोत्सृ॑प^(९) । (१०)इ॒यग्ं रात्रि॑: । सर्वे॑षां भू॒तानां॒ प्रा॒णैरप॑ प्रसर्प॑ति॒ चोत्सर्प॑ति च । मा मे॑ प्र॒जाया॒

---

मपि मा कुरुत । भवदीयप्रजारक्षणनिमित्तमायुःक्षयोमा भूदित्यर्थः ॥

अथ षष्ठसप्तममन्त्रावाह । (६)“इमे मासाश्चार्द्धमासाश्च ॰ प्रसृपत मोत्सृपत” “इमे ऋतवः ॰ प्रसृपत मोत्सृपत”(७) इति । नलुचवाक्यवद्व्याख्येयं ॥

अथाष्टममाह । (८)“अयग्ं संवत्सरः ॰ प्रसृप मोत्सृप”(८) इति। अत्र संवत्सरशब्दस्यैकवचनान्तत्वात् सर्प प्रसर्पेति चैकवचन । अन्यत् पूर्ववत ॥

१ प्रपाठके १४ अनुवाकः । ११५

मा प॒शूनां॑। मा मम॑ प्रा॒णैरप॑ प्रसृ॒प मोत्सृ॑प^(१०) ॥ ^(११)ॐ भूर्भुवः॒ स्वः॑^(११) । ^(१२)एतद्वो॑ मिथु॑नं मा नो॑मिथु॒नꣳ- री॑ढ्वं^(१२) ॥ ४ ॥

प्रा॒णैरा॒पूर्य॑ति, उत्सृ॒पत, उत्सर्प॑ति च, उत्सृ॑प दे च ४ ॥

उदे॒त्यस्त॑मेत्या॒पूर्य॑त्यपक्षीय॑त्य॒मूनिनक्ष॑त्राणी॒मेमा॑ सा इ॒म ऋ॒तवो॒यꣳ सं॑वत्स॒र इ॒दमह॑र॒ियꣳ रा॒त्रिर्द॑शे ॥ अनु० ॥ १४ ॥

---

अथ नवमदशमौ मन्त्रावाह । ^(९)“इदमहः ॰ प्रसृप मो- त्सृप” ^(९) ^(१०)“इयं रात्रिः ॰ रप प्रसृप मोत्सृप”^(१०) इति । एतद्वाक्यद्वयं संवत्सरवाक्यवद्व्याख्येयं ॥

अथैकादशं मन्त्रमाह । ^(११)“ॐ भूर्भुवः स्वः”^(११) इति । योऽयं प्रणवप्रतिपाद्यः परमात्मा स एव लोकत्रयरूप इत्यर्थः ॥

अथ द्वादशमाह । ^(१२)“एतद्वोमिथुनं ॰ मिथुनं रीढ्वं” ^(१२) इति । नक्षत्रमासार्द्धमासर्तुसंवत्सराहोरात्ररूपा ये सप्त पुरुषाः प्रणवप्रतिपाद्यपरमात्मरूपेणादित्येन सहावस्थानं यद- स्ति तद् ‘वः’ युष्माकं, ‘मिथुनं’ सम्बन्धः, उपकार्योपकारक- लक्षणः, एतस्य ध्यानेनास्माकमपि ‘मिथुनं’ स्त्रीपुंसलक्षणं, ‘मारीढ्वं’ हिंसितं मा कुरुत ॥

इति सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारण्यके प्रथमप्रपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः ॥ १४ ॥

० २

११६	तैत्तिरीये आरण्यके

अथ पञ्चदशोऽनुवाकः ।

(१)अथादित्यस्याष्टपुरु॒षस्य(१) ।
(२)वसूनामादित्यानाग्ँ स्थाने स्वतेज॑सा भानि॒(१) ।
(३)रुद्राणामादित्यानाग्ँ स्थाने स्वतेज॑सा भानि॒(१) । (४)आ-

---

कल्पः। वसूनां रुद्राणामित्यष्टावुत्तरत इति तदेतच्छाखवाक्येन सङ्ग्रहरूपेण प्रतिजानीते । ^{(१)}“अथादित्यस्याष्टपुरुषस्य”^{(१)} इति। अष्टयोनोमित्यनुवाकोक्तैर्मन्त्रैरिष्टकोपधानादनन्तरं वक्ष्यमाणाष्टविधपुरुषेणावस्थितस्यादित्यस्य सम्बन्धिभिर्मन्त्रैरिष्टका उपदध्यादिति शेषः ॥

तत्र प्रथमं मन्त्रमाह। ^{(१)}“वसूनामादित्यानां • स्वतेजसा भानि”^{(१)} इति। पूर्वमृतुप्रकरणे वसन्तो वसुभिः सह शुक्लवासा रुद्रगण इत्यादिना ये च रुद्रादयो निर्द्दिष्टाः, ते सर्वेऽप्यादित्यस्यैवावतारविशेषाः, तेचात्र मन्त्रेषु क्रमेण निर्द्दिष्यन्ते। अष्टवसुरुपेणावतीर्णा ये आदित्यमूर्त्तिविशेषाः, तेषां ‘स्थाने’, तिष्ठन्नहमस्मत्प्रसादलभ्येन स्वकीयेन ‘तेजसा’, ‘भानि’ भासमानो भूयासं ॥

अथ द्वितीयमाह। ^{(२)}“रुद्राणामादित्यानां • स्वतेजसा भानि”^{(१)} इति। एकादशरुद्ररूपेणावतीर्णा आदित्यमूर्त्तिविशेषाः। अन्यत् पूर्ववत् सर्वत्र व्याख्येयं ॥

१ प्रपाठके १५ अनुवाकः। ११०

दित्यानामादित्यानाग्ँस्थाने॒ स्वतेज॑सा भानि॑^{(४)}। ^{(५)}स॒ताग्ँस॑त्यानां। आदित्यानाग्ँस्थाने॒ स्वतेज॑सा भानि॑^{(५)}। ^{(६)}अ॒भिधून्व॑तामभिघ्न॒तां। वात॑वतां म॒रुतां। आदित्या- नाग्ँस्थाने॒ स्वतेज॑सा भानि॑^{(६)}। ^{(७)}ऋभू॒णामादित्यानाग्ँ- स्थाने॒ स्वतेज॑सा भानि॑^{(७)}॥ ^{(८)}विश्वे॑षां दे॒वानां॑। आदि-

अथ तृतीयमाह। ^{(४)}“आदित्यानां ॰ स्वतेजसा भानि” ^{(४)}इति। द्वादशादित्यरूपेणावतीर्णाः परमात्मरूपादित्यस्य मूर्त्तिविशेषाः॥

अथ चतुर्थमाह। ^{(५)}“सतांसत्यानां ॰ स्वतेजसा भानि”^{(५)} इति। ‘सन्तः’ सत्पुरुषाः, ‘निजावतारेण सर्वलोकसम्मतिपन्ना महर्षयः’, तेच ‘सत्याः’ सर्वदा सत्यवादिनः, तादृशाः केचि- दादित्यावतारविशेषाः॥

अथ पञ्चमषष्ठावाह। ^{(६)}“अभिधून्वतां ॰ स्वतेजसा भा- नि”^{(६)} ^{(७)}“ऋभूणामादित्यानां ॰ स्वतेजसा भानि ”^{(७)} इति। ऋतुप्रकरणेऽभिधून्वन्तोऽभिघ्नन्त इत्यादिना मरुद्गणा उक्ताः ते चाभितो धून्वन्ति वृष्टिजलञ्चालयन्ति इतस्ततः कम्पयन्ति मार्गे गच्छतः पुरुषानभिघ्नन्ति आभिमुख्येन ताडयन्ति। तेच ‘वात- वन्तः’ तीव्रवायुयुक्ता भवन्ति, ते च मरुद्गणा आदित्यावतार- विशेषाः॥

११८ तैत्तिरीये आरण्यके

त्यानाᳲस्थाने स्वतेज॑सा भानि॑^{(८)}। ^{(९)}संवत्सर॑स्य सवि-
तु॑ः। आदित्‍यस्य॑ स्थाने स्वतेज॑सा भानि॑^{(९)}। ^{(१०)}ओंभूभु॑-
व॒ः स्व॑ः। रश्मयॊ वॊ मिथुनं मा नौ॑ मिथुन॒ᳲरीढ्वं॑^{(१०)}॥ १ ॥

ऋभूणामादित्यानाᳲस्थाने स्वतेज॑सा भानि षट्
च॥ अनु० १५॥

---

अथ सप्तममाह । ^{(८)}“विश्वेषां ० स्वतेजसा भानि”^{(८)}इति।
ये प्रसिद्धास्ते विश्वेदेवा स्तेष्यादित्यावतारविशेषाः ॥

अथाष्टममाह । ^{(९)}“संवत्सरस्य ० स्वतेजसा भानि”^{(९)}
इति। ऋतुप्रकरणे स खलुसंवत्सर एतैरिति संवत्सरोऽभिहितः
सचादित्यस्यावतारविशेषः ॥

अथ सर्वमन्त्रेषु अनुषञ्जनीयं वाक्यद्वयमाह। ^{(१०)}“ओं-
भूर्भुवःस्वः० मिथुनᳲरीढ्वं”^{(१०)} इति । प्रणवप्रतिपाद्यस्य लोक-
त्रयात्मकस्यादित्य सम्बन्धिनो हे ‘रश्मयः’, ‘वः’ युष्माकं, स्वा-
मिनाऽऽदित्येन सह ‘मिथुनं’ मिथुनवदुपकार्योपकारकभा-
वोऽस्ति, अतस्तादृशा यूयं ‘नः’ अस्माकं, स्त्रीपुरुषलक्षणमिथुनं
‘मा रीढ्वं’ हिंसितं मा कुरुत ॥

इति सायणाचार्य्यविरचिते यजुरारण्यके प्रथमप्रपाठके
पञ्चदशोऽनुवाकः ॥ १५ ॥

१ प्रपाठके १६ अनुवाकः । १९६

अथ षोडशोऽनुवाकः ।

$^{(१)}$आरोगस्य स्थाने स्वतेज॑सा भानि । भ्राजस्य स्थाने स्वतेज॑सा भानि । पटरस्य स्थाने स्वतेज॑सा भानि । पतङ्गस्य स्थाने स्वतेज॑सा भानि । स्वर्णरस्य स्थाने स्वतेज॑सा भानि । ज्योतिषीमतस्य स्थाने स्वतेज॑सा भानि । विभासस्य स्थाने स्वतेज॑सा भानि । कश्यपस्य स्थाने स्वतेज॑सा भानि । ओं भूर्भुव॒ः स्व॑ः । आपोवो मिथुनं मा नोमिथुनं॒ रीढ्वँ॒$^{(१)}$ ॥ १ ॥

आरोगस्य दर्श ॥ अनु० १६ ॥

---

कल्पः । आरोगस्येत्यष्टावुपतिष्ठादिति । आरोगो भ्राजः पटरः पतङ्ग इत्यादीन्यष्टसूर्यनामानि मन्त्ररूपाणि पूर्वमाम्नातानि इदानीं तेनैव क्रमेणाष्टौ मन्त्रान्तराण्याम्नायन्ते । तानि दर्शयति । $(१)$“आरोगस्य ॰ मिथुनं रीढ्वं”$^{(१)}$ इति । आरोगनामको यः प्रथमः सूर्यः तस्य 'स्थाने,' तिष्ठन्नहन्तत्प्रसादलब्धेन स्वकीयेन 'तेजसा', भासमानो भूयासं । प्रणवप्रतिपाद्योलोकत्रयात्मको यः सूर्यः तेन सह 'आपः', 'वः', युष्माकम्, उपकार्योपकारकभावोऽस्ति अतस्तथाविधा यूयं अस्मदीयं 'मिथुनं', हिंसितं मा कुरुत । एतच्च वाक्यद्वयं पूर्ववत् सर्व मन्त्रेषुः ॥

इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके प्रथमप्रपाठके षोडशोऽनुवाकः ॥ १६ ॥

१२० तैत्तिरीये आरण्यके

अथ सप्तदशोऽनुवाकः ।

$^{(१)}$अथ वायोरेकादश पुरुषस्यैकादशस्त्रीकस्य $^{(१)}$।
$^{(२)}$प्रभ्राजमानानाꣳ रुद्राणाꣳस्थाने स्वतेज॑सा भा-
नि व्यवदाता॑नाꣳ रुद्राणाꣳस्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि ।
वासुकिवैद्युतानाꣳ रुद्राणाꣳस्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि ।
रजतानाꣳ रुद्राणाꣳ स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि । परुषा-
णाꣳ रुद्राणाꣳ स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि । श्यामानाꣳ रु-
द्राणाꣳ स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि । कपिलानाꣳ रुद्राणाꣳ
स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि । अतिलोहितानाꣳ रुद्राणाꣳ-
स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि । ऊर्ध्वानाꣳ रुद्राणाꣳ स्थाने
स्वतेज॑सा भा॒नि ॥ १ ॥

---

कल्पः । प्रभ्राजमानानामित्येकादशप्रभ्राजमानानामिति चैकादशमध्य इति । तेषां मन्त्राणां सङ्ग्रहरूपेण ब्राह्मणवाक्येन प्रतिज्ञां दर्शयति । $^{(१)}$"अथ वायोरेकादशपुरुषस्यैकादशस्त्रीकस्य"$^{(१)}$ इति । एक एव वायुः प्रभ्राजमानाद्येकादशरुद्रमूर्त्तिरूपेण प्रभ्राजमानाद्येकादशस्त्रीमूर्त्तिरूपेणाप्यवतीर्णः तस्य सम्बन्धिनो मन्त्रा उच्यन्त इति शेषः । तान् मन्त्रान् दर्शयति । $^{(२)}$"प्रभ्राजमानानाꣳ • मानोमिथून्त्सूगोष्ठं" $^{(२)}$ इति । प्रभ्रा-

१ प्रपाठके १७ अनुवाकः। १२१

⁽¹⁾अवपतन्तानाꣳ रुद्राणाꣳ स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि । वैद्युतानाꣳ रुद्राणाꣳस्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि । प्रभ्राजमानानाꣳ रुद्राणीनाꣳ स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि । व्यवदातीनाꣳ रुद्राणीनाꣳ स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि । वासुकिवैद्युतीनाꣳ रुद्राणीनाꣳ स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि । रजतानाꣳ रुद्राणीनाꣳ स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि । परुषाणाꣳ रुद्राणीनाꣳ स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि । श्यामानाꣳ रुद्राणीनाꣳ स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि । कपिलानाꣳ रुद्राणीनाꣳ स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि । अतिलोहितीनाꣳ रुद्राणीनाꣳस्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि ॥ ऊर्ध्वानाꣳ रुद्राणीनाꣳ स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि । अवपतन्तीनाꣳ रुद्राणीनाꣳ स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि । वैद्युतीनाꣳ रुद्राणीनाꣳ स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि । ओ३ं भूर्भुवः॒ स्वः॑ । रू॒पाणि॑ वो मिथु॒नं मा नो॑ मिथु॒नꣳ री॑ढ्वं॑⁽²⁾ ॥ २ ॥

---

जमाननामको वायुसम्बन्धी यो रुद्रविशेषः तस्य बहवो मूर्त्तिविशेषाः। अतः प्रभ्राजमानानामिति बहुवचनं। एवं सर्वत्र द्रष्टव्यं। 'रूपाणि' स्त्रीपुरुषविशेषाः, हे 'रूपाणि', 'वः' युष्माकं,

१२२ तैत्तिरीये आरण्यके

ऊ॒र्द्ध्वीनाꣳ॑ रु॒द्राणाꣳ॑ स्थाने स्वतेज॑सा भानि, अति॑लो॒हिती॑नाꣳ रु॒द्राणी॑नाꣳ स्थाने स्वतेज॑सा भानि, पञ्च॑ च ॥ अनु० ॥ १७ ॥

---

अथ अष्टादशोऽनुवाकः ।

$^{(१)}$अथाग्ने॑रष्टपु॑रु॒षस्य॑$^{(१)}$ । $^{(२)}$अग्नेः॑ पूर्वदिश्यस्य स्थाने स्वतेज॑सा भानि। जातवेदस उपदिश्यस्य स्थाने स्व-

---

सम्बन्धि यत् 'मिथुनं', तत्प्रसादादस्मदीयमपि 'मिथुनं', अहिंसितं भवतु । अयञ्च सर्वमन्त्रशेषः ॥

इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके प्रथमप्रपाठके सप्तदशोऽनुवाकः ॥ १७ ॥

---

अथ अष्टादशोऽनुवाकः ।

कल्पः । अग्नेः पूर्वदिश्यस्येत्यष्टौ दिश्या इति । तत्र सङ्ग्रहरूपेण ब्राह्मणवाक्येन मन्त्रान् प्रतिजानीते । $^{(१)}$“अथाग्नेरष्टपुरुषस्य”$^{(१)}$ इति । अग्निजातवेदःप्रभृतयः पुरुषा मूर्त्तिविशेषाः यस्याग्नेः सन्ति सोयम् 'अष्टपुरुषः', तस्य । 'अग्नेः', सम्बन्धिनो मन्त्राः पूर्वोक्तवायुसम्बन्धिद्विविधैकादशरुद्ररुद्राण्यनन्तरमुच्यन्ते । तान्मन्त्रान् दर्शयति । $^{(२)}$“अग्नेः पूर्वदिश्यस्य ॰ मा नो मि-

१ प्रपाठके १८ अनुवाकः। १२३

तेज॑सा भा॒नि। सहो॒जसो॒ दक्षि॑णदिश्यस्य स्थाने स्वते॑ज॑सा भा॒नि। अ॒जिराप्रभव उपदिश्यस्य स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि। वैश्वानरस्यापरदिश्यस्य स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि। नर्या॑पस उपदिश्यस्य स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि। प॒ङ्क्तिराधस उदग्दिश्यस्य स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि। विसर्पिण उपदिश्यस्य स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि। ओं भूर्भुव॒ःस्वः॑॥ दिशो॒ वो मिथु॒नं मा नो॑ मिथु॒नग्ं री॑ढ्वं⁽२⁾॥ १॥

स्वः, एकञ्च॥ अनु०॥ १८॥
एतद्रुश्मय आपोरूपाणि दिशः पञ्च॥

---

थुनं रीढ्वं”⁽२⁾ इति। पूर्वा दिक् प्राची तस्यां भवः ‘पूर्वदिश्यः’, तथाविधोऽग्निनामको यो मूर्त्तिविशेषः तस्य ‘स्थाने’, तिष्ठन्नहन्तत्प्रसादाल्लव्धेन ‘स्वतेजसा’, भासमानो भूयासं। उपदिगाग्नेयी तस्यां भव ‘उपदिश्यः’ ‘जातवेदः’ नामकः। एवं सर्व्वत्र योज्यं। हे ‘दिशः’, ‘वः’ युष्माकम्, अग्निना स्वामिना सह उपकार्योपकारकभावः। अतो युष्मत्प्रसादेनास्मदीयं ‘मिथुनं’, अहिंसितं भवतु। सोयं सर्व्वमन्त्रशेषः। अथवा ओमित्यादिः सर्व्वत्र यजमानाभिमन्त्रणमन्त्रो द्रष्टव्यः॥

इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके प्रथमप्रपाठके अष्टादशोऽनुवाकः॥ १८॥

० २

१२४ तैत्तिरीये आरण्यके

अथ एकोनविंशोऽनुवाकः ।

(१)दक्षिणपूर्वस्यां दिशि विसर्पी॒ नरकः॑ । तस्मान्नः परि॑पा॒हि(१) । (२)दक्षिणापरस्यां दिश्यविसर्पी॒ नरकः॑ । तस्मान्नः परि॑पा॒हि(२) । (३)उत्तरपूर्वस्यां॒ दिशि विषा॑-

कल्पः । दक्षिणपूर्वस्यामिति चतस्रो नरकवतीर्यथालिङ्कमिति । तत्र प्रथमं मन्त्रमाह । (१)“दक्षिण ० परिपाहि”(१) इति । दक्षिणस्याः पूर्वस्याश्चान्तरालवर्त्तिनी दिगाग्नेयी तस्यां ‘विसर्पी’नामकः ‘नरकः’, विद्यते दृष्टके ‘तस्मात्’ नरकात्, ‘नः’ अस्मान्, ‘परिपाहि’ ॥

अथ द्वितीयमाह । (२)“दक्षिणापरस्यां ० परिपाहि”(२) इति । नैर्ऋती ‘दक्षिणापरा’, तस्यां ‘अविसर्पी’, नाम ‘नरकः’ । पूर्वत्र वेदनातिशयात् विविधमितस्ततः सर्पतीति व्युत्पत्या विसर्पी, इह तु दुःखस्यान्तमाधिक्याद्विसर्पितुमपि न क्षमते तस्मात् ‘अविसर्पी’ । शेषं पूर्ववत् ॥

अथ तृतीयमाह । (३)“उत्तरपूर्वस्यां ० परिपाहि”(३) इति । ऐशानी दिक् ‘उत्तरपूर्वा’, तत्र हि ‘विषादि’संज्ञकः ‘नरकः’ । किमर्थमस्माभिः पापं कृतमिति जन्तवो विषादं कुर्वन्ति तस्मादयं ‘विषादी’ । अन्यत् पूर्ववत् ॥

अथ चतुर्थमाह । (४)“उत्तरापरस्यां ० परिपाहि”(४) इति । वायवी दिक् ‘उत्तरापरा’, तत्र ‘अविषादी नरकः’,

१ प्रपाठके २० अनुवाकः । १२५

दी न॒रकः॑ । तस्मा॑न्नः परि॑पा॒हि^(३) । ^(४)उत्तरापरस्यां॑ दिश्य॑विषादी न॒रकः॑ । तस्मा॑न्नः परि॑पा॒हि^(४) । ^(५)आय॒- स्मि॑न् सप्त वासवा इन्द्रियाणि शतक्रतवित्येते॒^(५) ॥ १ ॥ दक्षिणपूर्वस्यां नव ॥ अनु० ॥ १९ ॥

अथ विंशोऽनुवाकः ।

^(१)इ॒न्द्र॒घो॒षा वो॒ वसु॑भिः पु॒रस्ता॒दुप॑दधतां । मनो॑

---

दुःखातिशयाज्जन्तवो विषादमपि कर्त्तुं न क्षमन्ते तस्माद- विषादी । शेषं पूर्ववत् ॥

कल्पः । आयस्मिन्निन्द्रियाणि शतक्रतविति द्वे इति । तयो र्मन्त्रयोः प्रतीके दर्शयति । ^(५)"आयस्मिन् ॰ शतक्रतवित्ये- ते"^(५) इति । 'इत्येते' ये ऋचौ ताभ्यामिष्टके उपदध्यादित्यर्थः । एतच्चोभयमिन्द्रं वो विश्वतस्परीत्यनुवाके व्याख्यातं ॥

इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके प्रथमप्रपाठके एकोनविंशोऽनुवाकः ॥ १९ ॥

अथ विंशोऽनुवाकः ।

कल्पः । इन्द्रघोषा वः संज्ञानमिति षड् दिश्या इति । पाठस्तु ।

१२६ तैत्तिरीये आरण्यके

'जव॑स वोवः पि॒तृभि॑र्दक्षिण॒त उप॑दधतां । प्रचेता॑ वोरु॒द्रैः प॒श्चादुप॑दधतां । वि॒श्वक॑र्मा व आदित्‍यै॑रुत्तर॒त उप॑दधतां । त्वष्टा॑ वो रू॒पैरुप॑रि॒ष्टादुप॑दधतां । सञ्ज्ञानं॑ वः प॒श्चादि॒ति॑॥ (२)आदि॑त्यः सर्वौ॒ग्निः पृ॑थि॒व्यां । वा॒युर॒न्तरि॑क्षे । सूर्यो॑ दि॒वि । च॒न्द्रमा॑ दि॒क्षु ॥ नक्ष॑त्रा- णि स्वलो॒के॥ ए॒वा ह्ये॑व । ए॒वा ह्य॑ग्ने । ए॒वा हि वा-

(१)"इन्द्रघोषा वो०पश्चादिति"(१) इति। हे अनूपा इष्टकाः 'वः' युष्मान्, 'पुरस्तात्' पूर्वस्यां दिशि, 'वसुभिः', देवैः सहि- ताः 'इन्द्रघोष'नामका देवाः 'उपदधतां'। 'पितृभिः', सहि- ताः 'मनोजवसः', देवाः 'वः' युष्मान्, दक्षिणस्यां दिशि 'उप- दधतां'। एवं सर्वत्र योज्यम्। 'संज्ञानं' समीचीनज्ञानयुक्तं देवतारूपं, 'वः' युष्मान्, 'पश्चात्', उपदधातीतिशेषस्य सूचनार्थः 'इति'शब्दः प्रयुक्तः। त एते षएमन्त्राः॥

कल्पः। आदित्यः सर्व इति पञ्च दिश्या इति। पाठस्तु। (२)"आदित्यः * नक्षत्राणि स्वलोके"(१) इति। आदित्या- त्मकः 'सर्वः', अपि 'अग्निः', 'पृथिव्यां', उपदधातु। एवं वाय्वादिषु योज्यं॥

१ प्रपाठके २१ अनुवाकः। १२१

ये। ए॒वाह्ये॑न्द्र। ए॒वाहि पू॒षन्। ए॒वा हि दे॒वाः⁽२⁾॥ १॥
दि॒क्षु, स॒प्त च॑॥ अनु०॥ २०॥

कल्पः। एवाह्येवेति षड् दिश्या इति। पाठस्तु। ⁽२⁾“एवा-
ह्येव ॰ एवाहि देवाः”⁽२⁾ इति। ईङ्गतावितिधातोरुत्पन्न एव
शब्दः, हे 'एव' अयनशील आदित्य, 'एवाः' एतव्याः प्राप्त-
व्याः, कामास्ते सर्वे त्वमसीति शेषः। 'हि'शब्देनादित्यस्य सर्व-
कामहेतुत्वप्रसिद्धिरुच्यते। एवमुत्तरत्रापि योज्यं॥

इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु-
रारण्यके प्रथमप्रपाठके विंशोऽनुवाकः॥ २०॥

---

अथ एकविंशोऽनुवाकः

⁽१⁾आप॑मापा॒मपः॒ सर्वाः॑। अ॒स्माद॒स्मादितो॒मुतः॑।
अ॒ग्निर्वा॒युश्च॑ सू॒र्य॑श्च। स॒हस्रं॑ञ्चस्करु॒र्द्धिया॑। वा॒यव॑श्चा-

कल्पः। आपमापामिति नवोपरिष्टादिति। पाठस्तु।
⁽१⁾“आपमापामपः ॰ मातव्योमसंदृशी”⁽१⁾ इति। अत्र केतव
इति मन्त्रं विहायान्येऽष्टौ मन्त्राः प्रथमानुवाके व्याख्याताः।

१२८ तैत्तिरीये आरण्यके

'रश्मि॒पत॑यः । मरी॑च्या॒त्मानो॒ अदु॑ः । दे॒वीर्भुव॑नसू- व॑रीः । पु॒त्र॒व॒त्वाये॑ मे सुत । म॒हाना॒म्नीर्म॑हामा॒नाः । म॒हसो॒र्मह॒स्स्व॑ः ॥ १ ॥

दे॒वीः प॑र्जन्य॒सूव॑रीः । पु॒त्र॒व॒त्वाये॑ मे सुतः । अपा- श्रु॑षा॒श्चुम॑पार॒क्षः । अपा॑षा॒मपार॒धं । अ॒पाङ्गा॒म- प॑ञ्चा॒र्तिं । अप॑दे॒वीरितो॑हिंत । वज्रं॑ दे॒वीरजी॑ताँश्च । भुव॑नं दे॒वसूव॑रीः । आदि॑त्यानदि॑तिदे॒वीं । योनि॑- नो॒र्ध्वमुदी॑षत ॥ २ ॥

भद्रं कर्णे॑भिः शृणुया॑मदेवाः । भ॒द्रं प॑श्येमा॒क्षभि॒- र्यज॑त्राः । स्थि॒रैरङ्गैᳵस्तु॑ष्टुवाँस॑स्त॒नूभि॑ः । व्यशे॑मदे॒व- हि॑तं॒ यदायु॑ः । स्व॒स्ति न॒ इन्द्रो॑ वृ॒द्धश्र॑वाः । स्व॒स्ति न॑ः पू॒षा वि॒श्ववे॑दाः । स्व॒स्ति न॒स्ताक्ष्यो॒ अरि॑ष्टनेमिः । स्व॒स्ति नो॒ बृह॒स्पति॑र्दधातु । के॒तवो॒ अरु॑णासश्च । ऋ- षयो॒ वात॑रशनाः ॥ प्रतिष्ठाᳵश॒तधा॑ हि । समाहि॑ता-

पुनरप्युपधानार्थं मन्त्रपाठः । केत्वरुणवातरशनशब्दा ऋषिस- ङ्घानाचक्षते । ते सर्वेपि ऋषिसङ्घाः 'समाहिताः' अप्रमत्ताः सन्तः, 'शतधा हि' शतसङ्ख्याकेनापि प्रकारेण, 'प्रतिष्ठां' स्थैर्य-

१ प्रपाठके २२ अनुवाकः। १२६

सो स॒हस्र॑धायसं। शि॒वानः॑ श॒न्त॑मा भवन्तु। दि॒व्या॑ आ॒प ओष॑धयः। सु॒मृ॒डी॒कासर॑स्वती। माते॒व्योम॑- स॒ंहृशि॑॥ ३॥ स्वे॑ः, उ॒दीष॑त्, वात॑र॒शनाः, षट् च॑॥ अनु०॥ २१॥

---

अथ द्वाविंशोऽनुवाकः।

$^{(१)}$योऽपां पुष्पं॒ वेद॑। पुष्प॑वान् प्रजा॒वान् प॒शुमा॒न् भव॑ति। च॒न्द्रमा॒ वा अ॒पां पुष्पं॑। पुष्प॑वान् प्रजा॒वान् प-

---

हेतुं 'सहस्रधायसं' सहस्रसङ्ख्याकस्य फलस्य धारयित्रीं, दृष्ट- कामुपदधात्विति शेषः॥ इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके प्रथमप्रपाठके एकविंशोऽनुवाकः॥ २१॥

---

अथ द्वाविंशोऽनुवाकः।

एतावत्स्वनुवाकेषूपधानमन्त्राः प्रायेणाभिहिताः, अतः- परमिष्टकानां ब्राह्मणमुच्यते। तत्रादौ तावदापो बहुधा प्रशं- स्यन्ते। तत्र प्रथमां प्रशंसामाह। $^{(१)}$“योपां पुष्पं ० य एवं

१३० तैत्तिरीये आरण्यके

-षुमान् भ॑वति । य ए॒वं वेद॑(१) । (२)यो॑ऽपामा॒यत॑नं॒ वेद॑ । आय॑तनवान् भ॑वति । अ॒ग्निर्वा अ॒पामा॒यत॑नं । आय॑- तनवान् भ॑वति । यो॒ऽग्नेरा॒यत॑नं॒ वेद॑ ॥ १ ॥ आय॑तनवान् भ॑वति । आपो॒ वा अ॒ग्नेरा॒यत॑नं । आ- यत॑नवान् भ॑वति । य ए॒वं वेद॑(२) । (३)यो॑ऽपामा॒यत॑नं॒ वेद॑ ।

वेद''(१) इति । अमृतमयं हि चन्द्रमण्डलं । अतो जलका- र्यत्वादपां पुष्पस्थानीयं । एतस्य वेदिता स्वयं भोगार्थचम्पक- बकुलादिपुष्पैः पुत्रादिप्रजया गवादिपशुभिश्च समृद्धो भवति । वेदने प्ररोचनार्थमादौ फलकथनं, उपसंहा- रार्थं पुनःकथनं ॥

अथ द्वितीयां प्रशंसामाह । (२)''योपामायतनं ० य एवं वेद''(२) इति । सृष्टिश्रुतावग्नेराप इति अग्नेर्जलकारणत्वा- भिधानादग्निरपामाश्रयः । अत्रापि प्ररोचनार्थमादौ फलक- थनं । उपसंहारार्थं पुनरप्यायतनवानित्यभिधानं । तत्र य एवं वेदेत्यध्याहरणीयं । महासृष्टावपामग्निकार्यत्वेपि ब्रह्मा- ण्डाद्यवान्तरसृष्टौ आपो वा इदमासन् सलिलमासीदित्यादि- वाक्येनापां सर्वकारणत्वाभिधानाद्ब्रह्माण्डान्तःपातिनोऽस्मद्दृश्य- स्याग्नेर्जलकार्यत्वादपामग्न्याधारत्वं । अत्रापि प्ररोचनार्थमप-