तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

१३८ तैत्तिरीये आरण्यके

(१४)एतद्ध॑ स्म॒ वा आ॑हुः शाण्डि॒लाः । कम॒ग्निं चि॑नुते । स॒त्रिय॑म॒ग्निं चि॑न्वा॒नः । सं॑वत्स॒रं प्र॒त्यक्षे॑ण(१५) । (१६)कम॒ग्निं चि॑नुते । सा॒वि॒त्रम॒ग्निं चि॑न्वा॒नः । अ॒मुमा॑दि॒त्यं प्र॒त्यक्षे॑ण(१६) । (१७)कम॒ग्निं चि॑नुते ॥ १० ॥ ना॒चि॒के॒तम॒ग्निं चि॑न्वा॒नः । प्रा॒णान् प्र॒त्यक्षे॑ण(१७) ।

अथ प्रश्नोत्तरपर्यायैः सप्तभिरारुणकेतुकस्याग्नेरधिकफलत्वं वक्तुं प्रथमं प्रश्नोत्तरपर्यायं दर्शयति । (१४)एतद्ध स्म ० प्रत्यक्षेण(१५) इति । शाण्डिलो नाम कश्चिन्महर्षिः तस्य वंशे समुत्पन्नाः सर्वे ‘शाण्डिलाः’, ते वै तदारुणकेतुकफलं निश्चितुं परस्परमेवं ‘आहुः’, ‘ह स्म वै’ इति निपातत्रयस्याप्येक एवार्थः । तत्र कैश्चिदेवं पृच्छयते । ‘सत्रियं’ सत्रे भवमग्निं, यः ‘चिनुते’, सोऽयं ‘कमग्निं’ किम्फलमग्निं, ‘चिनुते’, इति । तत्राभिज्ञैरुत्तरमुच्यते । ‘प्रत्यक्षेण’ मुख्यया वृत्त्या, ‘संवत्सरं’ संवत्सरप्राप्तिफलकमग्निं, चिनुत इत्युत्तरं ॥

अथ द्वितीयं पर्यायं दर्शयति । (१६)“कमग्निं ० अमुमादित्यं प्रत्यक्षेण”(१६) इति । अनुपचारेणादित्यप्राप्तिफलकः ‘सावित्रोऽग्निः’ ॥

तृतीयं पर्यायं दर्शयति । (१७)“कमग्निं चिनुते ० प्राणान् प्रत्यक्षेण”(१७) इति । यथा सावित्रस्यादित्यरूपत्वम् एष वाव सावित्रो य एष तपति इति श्रुत्या अवगतं । एवम्, अयं वायवः पवते, सोऽग्निर्नाचिकेत इति श्रुत्या नाचिकेतस्य वायुरूपत्वावगमात् तच्चयनेन वायुरूपप्राणप्राप्तिः ॥

१ प्रपाठके २२ अनुवाकः । १३६

(१८)कम॒ग्निं चि॑नुते । चा॒तुर्होत्रि॒यम॒ग्निं चि॑न्वा॒नः ।
ब्रह्म॑ प्रत्य॒क्षेण॑(१८) । (१९)कम॒ग्निं चि॑नुते । वै॒श्व॒सृ॒जम॒ग्निं
चि॑न्वा॒नः । शरी॑रं प्रत्य॒क्षेण॑(१९) । (२०)कम॒ग्निं चि॑नुते ।
उपा॒नुवा॒क्य॑मा॒शुम॒ग्निं चि॑न्वा॒नः ॥ ११ ॥
इ॒मान् लो॒कान् प्रत्य॒क्षेण॑(२०) । (२१)कम॒ग्निं चि॑नुते ।
इ॒मम॑रु॒णके॑तुकम॒ग्निं चि॑न्वा॒न इति॑ । य ए॒वासौ ।

---

चतुर्थं पर्यायं दर्शयति । (१८)“कमग्निं ० ब्रह्म प्रत्यक्षेण”(१८)
इति । ब्रह्म वै चतुर्होतार इत्युक्तत्वाद्व्रह्मप्राप्तिः । ‘ब्रह्म’शब्देन
वेदपुरुष उच्यते ॥

पञ्चमं पर्यायं दर्शयति । (१९)कमग्निं ० शरीरं प्रत्य-
क्षेण”(१९) इति । ‘शरीरं’ हिरण्यगर्भस्य देहं ॥

षष्ठं पर्यायं दर्शयति। (२०)“कमग्निं ० लोकान् प्रत्यक्षेण”(२०)
इति । यदेकेन संस्थापयतीत्यादिकं, उपानुवाक्यं काण्डं, तत्र
प्रोक्तोऽग्निरपि ‘उपानुवाक्यः’, स च ‘आशुः’ शीघ्रं, महानि-
त्यर्थः । अतएव तच्चयनेन सर्वलोकप्राप्तिः ॥

सप्तमं पर्यायं दर्शयति । (२१)“कमग्निं ० तमिति”(२१)
इति । इमञ्च लोकं व्यतीत्यातिक्रम्य स्थित्वा यो न गच्छति
सोऽयं ‘व्यतीपातो’ सूर्यः, ‘तं’ सूर्य, प्राप्नोति । आद्येतिशब्दः,
प्रश्नसमाप्त्यर्थः, द्वितीय उत्तरसमाप्त्यर्थः ॥

т २

१४० तैत्तिरीये आरण्यके

इ॒तश्चा॒मुत॑श्चाव्यतीपा॒ती । तम॑िति॑⁽२१⁾ । ⁽२२⁾योऽग्नि॑र्मि- थू॒या वे॑द॑ । मि॒थु॒न॒वान् भ॑वति । आपो॒ वा अ॒ग्नेर्मि॑- थू॒याः । मि॒थु॒न॒वान् भ॑वति ॥ य ए॒वं वेद॑⁽२२⁾ ॥ १२ ॥

वेद॑, भवति, आ॒यत॑नम्, आ॒यत॑नवान् भवति, वेद॑, वेद॑, प्रत्ये॒व ति॑ष्ठति, गु॒ल्फद॒घ्नं, चा॒तुर्मा॒स्येष्व॒मुमा॑दि॒त्यं प्र॒त्यक्षे॑ण कम॒ग्निं चि॑नुते, उ॒पानुवा॒क्य॑मा॒शुम॒ग्निं चि॑न्वा- नः, मि॒थु॒न॒वान् भ॑व॒ति, एकं॑च ॥ अनु० २२ ॥

पुष्पं॑, अ॒ग्निः, वायुः॑, असौ वै तप॑न्, च॒न्द्रमा॑, नक्ष॑- त्राणि, प॒र्जन्यः॑, संवत्सरः॑, तिष्ठ॑ति, स॒चिय॒ग्ँ, सं॑वत्स॒रग्ँ, सा॒वि॒त्रम्, अ॒मुम्, ना॑चि॒के॒तं, प्रा॒णान्, चा॒तुर्हो॑चि॒यं, ब्रह्म॑, वै॒श्वसृ॒जग्ँ, शरी॑रम्, उ॒पानुवा॒क्य॑मा॒शुम्, इ॒मान्, लो॒कान्, इ॒ममा॑रु॒णके॑तु॒कं, य ए॒वासौ॑, ॥

---

आरुणकेतुकाग्नेरपाञ्च सम्बन्ध रूपो यो मिथुनीभावः त- द्वेदनं प्रशंसति । ⁽२२⁾"योऽग्निर्मिथूया ० य एवं वेद"⁽२२⁾ इति । 'मिथूयाः' 'मिथुनगमनाः, 'मिथुनवान्' मिथुनशक्तिमान्, वेदनफलस्य पुनर्वचनमुपसंहारार्थं ॥

इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुगा- रण्यके प्रथमप्रपाठके द्वाविंशोऽनुवाकः ॥ २२ ॥

१ प्रपाठके २३ अनुवाकः १४१

अथ त्रयोविंशोऽनुवाकः ।

(१)आपो॒ वा इ॒दमा॑सन्सलि॒लमे॒व । स प्र॒जाप॑ति- रेकः॑ पुष्करप॒र्णे सम॑भवत् । तस्यान्तर्मन॑सि॒ कामः॑ सम॑वर्तत । इ॒दं सृ॑जेय॒मिति॑ । तस्मा॒द्यत् पुरु॑षो॒ म- न॑सा॒भिगच्छ॑ति । तद्वा॒चा व॑दति । तत् कर्म॑णा करो-

---

अथ त्रयोविंशोऽनुवाकः ।

अथास्मिन्ननुवाके सृष्ट्युपन्यासमुखेनारुणकेतुकमग्निं तद- ङ्गभूता अपश्च प्रशंसति । तत्र सृष्ट्यादौ कामोत्पत्तिं दर्शयति । (१)"आपो वा ० तदेषाभ्यनूक्ता"(१) इति । यत् 'इदं' जगत्, इदानीमस्माभिर्दृश्यते तत् 'इदम्', उत्पत्तेः पूर्वम् 'आपः', एव 'सन्', न तु देवतिर्यङ्मनुष्यादिकं किञ्चिदपि भौतिकमा- सीत् । पृथिव्यादिभूतान्तरमपि वारयितुं 'सलिलमेव', इत्यु- च्यते । तास्वप्सु मध्ये कस्मिंश्चित् 'पुष्करपर्णे', जगदीश्वरः 'स प्रजापतिः', 'समभवत्' सम्यगाविर्भूयावस्थितः, 'तस्य' प्रजा- पतेः, मनोमध्ये सर्वम् 'इदं' जगत्, 'सृजेयम्', इत्येवं 'कामः', उदपद्यत । यस्मात् प्रजापतेर्वाक्शरीरप्रवृत्तिभ्यां पूर्वं सर्व- प्रवृत्तिहेतुः कामो मनस्याविरभूत् । 'तस्मात्', प्रजापति सन्ततावुत्पन्नः सर्वः 'पुरुषः', इदं कार्यं करिष्यामीत्यादौ 'मनसा', चिन्तयति, 'तत्' तथैव, 'वाचा वदति', 'कर्मणा'

१६२	तैत्तिरीये आरण्यके

ति। तदे॒षाभ्यनू॑क्ता^(१)। ^(२)काम॒स्तदग्रे॒ सम॑वर्त॒ताधि॑। मन॑सो॒ रेतः॑ प्रथ॒मं यदासी॑त् ॥ १ ॥

स॒तो बन्धु॒मस॑ति॒ निर॑विन्दन्। हृ॒दि प्र॒तीष्या॑ क॒वयॊ॑ मनी॒षेति॑^(२)। ^(३)उपै॑नं तदुप॑नमति। यत्का॑मो

---

शरीरव्यापारेणापि, तथैव 'करोति', 'तत्' तस्मिन् कामस्य प्रथमोत्पत्तिलक्षणेऽर्थे, काचिदृक् शाखान्तरे 'अभ्यनूक्ता' ॥

तामेतामृचं दर्शयति। (१)“कामस्तदग्रे ० कवयो मनोषेति”(१) इति। 'तत्' तदानीं सृष्टिकाले, प्रजापतेः सकाशात् 'अग्रे' प्रथमं, 'कामः' सर्वं सृजेयमित्यभिलाषः, 'अधिसमवर्त्तत' आधिक्येन सम्यगुत्पन्नः, 'यत्' यदा, 'मनसः प्रथमं, 'रेतः' कार्यम्, 'आसीत्'। तदिति पूर्वत्रान्वयः। पूर्वसृष्टौ लीनायामव्यक्ते जगत्कारणे सृज्यमाणप्राणिकर्मोद्भवे सति यदा प्रजापतेर्मानसं प्रथमं कार्यमुत्पन्नं तदा तत्कार्यं सृष्टिविषयेच्छारूपेण निष्पन्नमित्यर्थः ॥ 'मनीषाः' मनस ईशितारः, 'कवयः' विद्वांसः, तत्तत्सृष्टिगताः प्रजापतयः, 'हृदि' स्वचित्ते, 'प्रतीष्य' प्रत्येकं निश्चित्य, 'सतः' विद्यमानस्य व्यक्तस्य जगतः, 'बन्धुं' बन्धकमुत्पत्तिहेतुं कामं, 'असति' अव्यक्ते कारणे, 'निरविन्दन्' निष्कृष्य लब्धवन्तः, न केवलमेतस्यामेव सृष्टौ किन्तु सर्वास्वपि सृष्टिषु प्रवृत्ताः प्रजापतयः काममेव प्रथमं लभन्त इत्यर्थः ।

१ प्रपाठके २३ अनुवाकः । १४३

भव॑ति । य ए॒वं वेद॑^(३) । ^{(४)}स तपो॑ऽतप्यत । स तप॑- स्त॒प्त्वा । शरी॑रम॒धूनुत । तस्य॒ यन्मा॒ꣳसमासी॑त् । ततो॑- ऽरुणाः के॒तवो॒ वात॑रश॒ना ऋष॑य॒ उद॑तिष्ठन् ॥ २ ॥ ये नखा॑: । ते वै॑खान॒साः । ये बाला॑: । ते बा॑लखि-

---

'इति'शब्दो मन्त्रसमाप्तौ । अनेन मन्त्रेणैकामष्टिकामुपदध्यात् ॥ तथा च बौधायन आह । 'कामरुदय इति सङ्कल्पवती- मिति' ॥

यथोक्तकाममाहात्म्यवेदनं प्रशंसति । ^{(३)}"उपेनं ० य एवं वेद"^{(३)} इति । 'यः' पुमान्, काममाहात्म्यं 'वेद', स पुमान् 'यत्कामः' यद्विषयकामनावान्, 'भवति', 'तत्' वस्तु, 'एनं' वेदितारम्, 'उपनमति' प्राप्नोति । देशकालयोः सामीप्यविवक्षया द्वावुपशब्दावुक्तौ ॥

कामानन्तरभाविनीं सृष्टिं दर्शयति । ^{(४)}"स तपोऽतप्यत ० सोऽपाम्"^{(४)} इति । 'सः' प्रजापतिः, सृष्टिं कामयित्वा 'तपः', कृतवान् । नात्र तप उपवासादिरूपं, किन्तु स्रष्टव्यं वस्तु कीदृशमिति पर्यालोचनरूपं । अतएवाथर्वणिका आमनन्ति । 'यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः' इति । 'सः' प्रजापतिः, 'तपः' पर्यालोचनरूपं, कृत्वा स्रष्टव्यविशेषं निश्चित्य, स्वकीयं 'शरीरं', 'अधूनुत' कम्पितवान् । 'तस्य' कम्पनस्य शरीरस्य, 'यन्मांसं', अस्ति, तस्मान्मांसादरुणादिनामकास्त्रिविधाः 'ऋष-

१६४ तैत्तिरीये आरण्यके

ल्याः । यो रस॑ः । सोऽपां॑^(४) । ^(५)अ॒न्तरतः॑ कू॒र्मं भू॒तꣳ सर्प॑न्तं । तम॑ब्रवीत् । मम॒ वै त्वङ्माꣳसा॑ । सम॑भूत् ॥ ३ ॥

नेत्य॑ब्रवीत् । पूर्व॑मे॒वाहमि॒हास॒मिति॑ । तत् पुरु॑षस्य पुरु॑ष॒त्वं । स स॒हस्र॑शीर्षा॒ पुरु॑षः । स॒ह॒स्रा॒क्षः स॒हस्र॑पात् । भू॒त्वोद॑तिष्ठत् । तम॑ब्रवीत् । त्वं वै पूर्व॒ꣳ सम॑भूत् । त्वमि॒दं पूर्व॑ः कु॒रुष्वेति॑^(५) । ^(६)स इ॒त आ॒दायापः॑ ॥ ४ ॥

यः', उदपद्यन्त । प्रजापतेः सत्यसङ्कल्पत्वात् तत्सङ्कल्पानुसारेण तत्तद्वस्त्वपद्यते । तस्य शरीरस्य 'ये नखाः', आसन् 'ते', वैखानसनामका मुनयोऽभवन् । 'ये', च शरीरे 'बालाः' केशाः, 'ते', बालखिल्यनामका मुनयोऽभवन् । 'यः' शरीरस्य 'रसः' सारांशः, 'सोऽपां', मध्ये कश्चित् कूर्मोऽभूदिति शेषः ॥

तेन कूर्मेण सह प्रजापतेः संवादं दर्शयति । ^(५)"अन्तरतः • पूर्वः कुरुष्वेति"^(५) इति । 'अन्तरतः' जलस्य मध्ये, कूर्माकारेण निष्पन्नं तत्रैव सञ्चरन्तं 'तं' पुरुषं, स प्रजापतिः 'अब्रवीत्' । हे कूर्म 'मम वै', 'त्वङ्माꣳसा', त्वचो मांसस्य च सम्बन्धिनो रसात् 'समभूत्' । त्वं समुत्पन्नोऽसीति तदा स कूर्मो 'नेत्यब्रवीत्' यत् त्वयोक्तं तन्न त्वदीयशरीररसान्नाहमुत्पन्नः, किन्तु कूर्माकारं शरीरमेव निष्पन्नं, अहं तु सर्वगतनित्यचैतन्यस्वरूपत्वात् 'पूर्व-

१ प्रपाठके २३ अनुवाकः । १३५

अ॒ञ्जलि॑ना पुर॒स्तादुपा॑दधात् । ए॒वाह्येवेति॑ । ततो॑ आ॒दि॒त्य उद॑तिष्ठत् । सा प्राची॒ दिक्^{(६)} । ^{(७)}अथा॑रु॒णः के॒तुर्द॑क्षिण॒त उपा॑दधात् । ए॒वा ह्य॒ग्न इति॑ । ततो॒ वा

मेवाहर्मास्मंस्थाने स्थितोऽस्मि इत्येतत् कूर्मस्य वचनं । यस्मात् पूर्व- मासमित्युवाच तस्मात् ‘पुरुषः’, इति परमात्मनो नाम सम्पन्नम् । एवमुक्त्वा ‘सः’ कूर्मशरीरवर्त्ती परमात्मा, स्वसामर्थ्यप्रकट- नाय विराड्रूपं कृत्वा सहस्रसङ्ख्यकैः शिरोभिरक्षभिः पादैश्च युक्तो ‘भूत्वा’, प्रादुरभूत् । तदानीं प्रजापतिः ‘तं’ विराड्रूपं, दृष्ट्वा तत्रत्यं परमात्मानमेवम् ‘अब्रवीत्’, भोः परमात्मन् मच्छरीरात् ‘पूर्वं’, ‘त्वं’, एव सर्वदा विद्यमानः अतोमत्तः पूर्वभावी सन् ‘त्वं’, एव ‘इदं’ सर्वं जगत्, ‘कुरुष्व’ ॥

इति तेन प्रजापतिनैवमुक्तस्य परमेश्वरस्य सृष्टिप्रकारं दर्शयति । ^{(६)}“स इत ० प्राची दिक्”^{(६)} इति । ‘सः’ पर- मेश्वरः, स्वयमारुणकेतुरूपः सन् ‘इतः’ सृष्टेरपि पूर्वसि- द्धात् सलिलमेवासीदित्युक्तात् महाजलात्, कियतोः ‘अपः’, स्वकीयेन ‘अञ्जलिना’, ‘समादाय’, पूर्वस्यां दिशि तामब्बोष्टका- मुपधत्तवान् । केन मन्त्रेण ‘एवाह्येवेति’, अनेन मन्त्रेण । तस्य मन्त्रस्यादित्यपरत्वं पूर्वमेव दर्शितं । ‘ततः’ समन्त्रकोपधानात्, ‘आदित्यः’, उत्पन्नः । स यस्यां दिश्युत्पन्नः ‘सा प्राची दिक्’, अभूत् ॥

अनेन प्रकारेण क्रमात् सर्वदिगुत्पत्तिं दर्शयति । ^{(७)}“अ-

१९६	तैत्तिरीये आरण्यके

अ॒ग्निरुद॑तिष्ठत् । सा दक्षि॑णा दि॑क् । अथा॑रु॒णः के॒तुः प॒श्चादुपा॑दधात् । ए॒वा हि वा॒यो इति॑ ॥ ५ ॥

ततो॑ वा॒युरुद॑तिष्ठत् । सा प्र॒तीची दि॑क् । अथा॑- रु॒णः के॒तुरु॑त्त॒रत उपा॑दधात् । ए॒वा हीन्द्रेति॑ । ततो॒ वा इन्द्र॒ उद॑तिष्ठत् । सोदी॑ची दि॑क् । अथा॑रु॒णः के॒तु- र्मध्ये॒ उपा॑दधात् । ए॒वा हि पू॒ष॒न्निति॑ । ततो॒ वै पू॒षो- द॑तिष्ठत् । सेयं दि॑क् ॥ ६ ॥

अथा॑रु॒णः के॒तुरु॒परि॑ष्टादुपा॑दधात् । ए॒वा हि दे॒वा इति॑ । ततो॑ दे॒वम॒नुष्याः॑ पि॒तरः॑ । ग॒न्ध॒र्वाप्स॒रस॒श्चोद॑- तिष्ठन् । सोर्ध्वा दि॑क्^(७) । ^(८)या वि॒प्रुषो॒ वि प॑रा॒पत॑न् । ताभ्योऽसु॑रा॒ रक्षां॑सि पिशा॒चाश्चोद॑तिष्ठन् । तस्मा॑त्

---

थारुणः • सोर्ध्वा दिक्”(७) इति । एतेषु मन्त्रेषु ‘एवाः’ एतव्याः प्राप्तव्या कामाः । ‘हि’शब्दः प्रसिद्धौ । सर्वेषां देवानां कामप्रदत्वेन तत्कामरूपत्वं प्रसिद्धमिति पूर्वं व्याख्यातम् । ‘एवा हि’ इतिशब्दः आगच्छ इत्येतस्मिन्नर्थे वा व्याख्येयः । ‘सेयम्’ इति अधोदिगुच्यते । अन्यत् पूर्ववद्व्याख्येयं ॥

देवसृष्टिमभिधायासुरसृष्टिं दर्शयति । ^(८)“या विप्रुषो • समभवन्”^(८) इति । अञ्जलिनोपधीयमानानामपां सम्बन्धिन्यः ‘याः’ ‘विप्रुषः’ विन्दवः, विविधा भूत्वा तस्मात्

१ प्रपाठके २३ अनुवादः। १४७

ते परा॑भवन् । वि॒प्रुड्भ्यो॒ हि ते सम॑भवन् ^{(८)} । ^{(९)}तदे॒- षाऽभ्यनू॑क्ता ^{(९)} ॥ ७ ॥

^{(१०)}आपो॑ ह॒ यद्बृ॑ह॒तीर्गर्भ॒माय॑न् । दक्षं॒ दधा॑ना ज॒- नय॑न्तीः स्वय॒म्भुम् । तत॑ इ॒मेऽध्यसृ॑ज्यन्त॒ सर्गाः॑ । अ॒ङ्गो

---

उपधानप्रदेशात् बहिः 'परापतन्'। 'ताभ्यः' विप्रुड्भ्यः, असु- रादय उत्पन्नाः। ते चावान्तरजातिभेदात्त्रिविधाः। यस्मात् 'ते', पराभवन्तीभ्यः 'विप्रुड्भ्यः', उत्पन्नाः, 'तस्मात्', पराभूताः। अधमाः सन्तो विनष्टा इत्यर्थः ॥

अपां सकाशादियं सृष्टिः प्रपञ्चिता, तस्याः सङ्ग्रहरूपामृ- चमवतारयति । ^{(९)}“तदेषाऽभ्यनूक्ता”^{(९)} इति । 'तत्' तस्मिन्, अङ्ग्यः सर्वं समुत्पन्नमित्यस्मिन्नर्थे, काचिदियं ऋक् शाखान्तरे 'अभ्यनूक्ता' ॥

तामेतामृचं दर्शयति । ^{(१०)}“आपो ह यद्बृहतीर्गर्भमायन् • स्वयम्भ्विति”^{(१०)} इति । अत्राङ्गो वा इति वाक्यं ब्राह्मण- रूपमपि तृतीयपादतात्पर्यप्रदर्शनार्थं मन्त्रमध्ये समाम्नातं । 'बृ- हतीः' प्रौढाः, 'आपः', यं 'गर्भं' जायद्रूपम्, 'आयन्' प्राप्तवत्यः । कीदृश्य आपः, 'दक्षं' वृद्धिशीलं गर्भं, 'दधानाः' धारयन्त्यः, 'स्वयम्भुं' कूर्मरूपं परमात्मानं, 'जनयन्तीः' जनयितुकामाः, 'ततः' तस्माद्विराड्रूपात् अपां गर्भात्, 'इमे' भूरादयः सर्गाः सृज्यमाना लोकाः, 'अध्यसृज्यन्त', सृष्ट्यर्हानेतान् सृष्टवानि- त्यर्थः । 'अङ्ग्यः', एवेदं सर्वं जगदुत्पन्नमिति कृत्वा पादत्रये-

U 2

१४८ तैत्तिरीये आरण्यके

वा इ॒दꣳ सम॑भूत् । तस्मा॑दि॒दꣳ सर्वं॒ ब्रह्म॑ स्वय॒म्भ्वि- ति॑^(१०) । ^(११)तस्मा॑दि॒दꣳ सर्व॒ꣳ॒ शिथि॑लमिवा॒ध्रुव॑मिवा- भवत्^(११) । ^(१२)प्र॒जाप॑तिर्वाव तत् । आ॒त्मना॒त्मानं॑ वि-

णोक्तोऽर्थो युक्त एव । यस्मात् कारणात् कूर्मरूपं ब्रह्मैव सर्वं सृष्टवान् 'तस्मात्' कारणात्, 'इदं सर्वं' जगत्, 'स्वयम्भू' स्वतःसिद्धं, 'ब्रह्म', एव 'इति' अनेन मन्त्रेण, एकादिष्टकामुपद- ध्यात् । तथाच बौधायन आह । आपो ह यदित्यौघवती- मिति ॥

कार्यत्वं जगतो युक्त्योपपादयति । ^(११)“तस्मादिदꣳ • मि- वाभवत्”^(११) इति । यस्माच्छिथिलाभ्योऽद्भ्यो जातं, आपो हि शिथिलाः न तु पाषाणवद्दृढाः, 'तस्मात्' कारणात्, 'इदं सर्वं' जगत्, 'शिथिलमिव', दृश्यते । तस्यैव व्याख्यानम् 'अध्रु- वमिव', इति । अनित्यत्वम् अध्रुवत्वं ॥

अथास्य जगतो दार्ढ्योपायं दर्शयति । ^(१२)“प्रजापतिर्वाव • तदेवानुप्राविशत्”^(१२) इति । केवलकार्यत्वं समुत्पन्नं शिथिलं भवत् न तु तदस्ति । किन्तु 'तत्' जगत्, 'प्रजापतिः', एव । यथा घटे मृदंशः पृथुबुध्नोदराकारांशश्चेत्यंशद्वयं, एवं जग- त्यपि सच्चिदानन्दरूपप्रजापत्यांशोनामरूपांशश्चेत्यंशद्वयं, तत्र नामरूपयोर्कार्यत्वेन शैथिल्येऽपि सच्चिदानन्दप्रजापत्यंशस्य दार्ढ्यमस्ति । स हि प्रजापतिः, 'आत्मना' साधनान्तरनिरपेक्षेण

१ प्रपाठके २३ अनुवाकः । १४६

धाय॑ । तदे॒वानु॒प्रावि॑शत्^(१२) । ^(१३)तदे॒षाऽभ्यनू॑क्ता^(१३) ॥ ॥ ८ ॥

^(१४)विधाय॑ लो॒कान् वि॒धाय॑ भू॒तानि॑ । वि॒धाय॒ सर्वाः॑ प्र॒दिशो॒ दिश॑श्च । प्र॒जाप॑तिः प्रथम॒जा ऋ॒तस्य॑ । आ॒त्मना॒त्मान॑म॒भिसंवि॑वे॒शेति॑^(१४) । ^(१५)सर्व॑मे॒वेदमा॒प्त्वा । सर्व॑मव॒रुध्य॑ । तदे॒वानु॒प्रवि॑शति । य ए॒वं वेद॑^(१५) ॥ ९ ॥

स्वसामर्थ्येन, ‘आत्मानं’ स्वरूपं, जगदाकारेण ‘विधाय’, ‘तदेव’ जगत्, ‘अनु’सृत्य शरीरेषु स्वयं चिद्रूपेण ‘प्राविशत्’ ॥

अस्मिन्नर्थे ऋचमुदाहरति । ^(१२)“तदेषाऽभ्यनूक्ता”^(१३) इति ॥

तामेतामृचन्दर्शयति । ^(१४)“विधाय • संविवेशेति”^(१४) इति । ‘ऋतस्य’ सत्यस्य परब्रह्मणः, सकाशात् प्रथममुत्पन्नः ‘प्रजापतिः’, ‘लोकान्’ भूरादीन्, ‘विधाय’ भूतानि प्राणिनश्च विधाय, प्राच्याद्या मुख्यदिश आग्नेय्याद्या विदिशश्च ‘विधाय’, ‘आत्मना’ स्वकीयेन चैतन्येन, ‘आत्मानं’ स्वशरीररूपं जगत्, अभितः सम्यक् ‘प्रविवेश’ । इत्यनेन मन्त्रेण काचिदिष्टकोपधेया । तथाच बौधायन आह । विधाय लोकानिति स्तम्भनवतीमिति ॥

यथोक्तसृष्टिवेदनं प्रशंसति । ^(१५)“सर्वमेवेदमाप्त्वा • य एवं वेद”^(१५) इति । ‘यः’ पुमान्, ‘एवं’ प्रजापतिसृष्टिप्रकारं, विजानाति स पुमान् ‘सर्वमेव’ जगदिति विद्यमानम्, ‘इदं’ फलं,

१५० तैत्तिरीये आरण्यके

आसी॑त्, अति॑ष्ठन्, अभू॑त्, अपः॑, वायो॒ इति॑, सेयं दि॑क्, अ॒भ्यनू॑क्ता, अ॒भ्यनू॑क्ता, अ॒ष्टौ च॑ ॥ अनु०२३॥

---

अथ चतुर्विंशोऽनुवाकः ।

(१)चतु॑ष्टय्य॒ आपो॑ गृह्णाति । च॒त्वा॒रि वा अ॒पाꣳ रू॒पाणि॑ । मे॒घो वि॒द्युत् । स्त॒न॒यि॒त्नुर्वृष्टिः॑ । तान्ये॒वाव॑-

---

प्राप्य तच्च ‘सर्वं’, वशीकृत्य ‘तदेव’ जगत्, ‘अनुप्रविशति’ । सर्वात्मको भवतीत्यर्थः ॥

इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके प्रथमप्रपाठके त्रयोविंशोऽनुवाकः ॥ २३ ॥

अथ चतुर्विंशोऽनुवाकः ।

अतीतेनानुवाकद्वयेनापां प्रशंसामुक्त्वाऽस्मिन्ननुवाकेऽभीष्टकानामनुष्ठानविशेष उच्यते । तत्रादौ सामान्येनापां ग्रहणं विधत्ते । (१)“चतुष्टय्य आपो • तान्येवावरुन्धे”(१) इति । उपदधानार्थं चतुर्विधापो गृहीतव्याः, ‘अपाꣳ रूपाणि’ निरूपकाणि वस्तूनि मेघादीनि, ‘चत्वारि’, एव । ततस्तनयित्नुशब्देन गर्जनं विवक्षितं । अपां चतुर्विधत्वेन मेघादिचतुष्टयमपि स्वाधीनं भवति ॥

१ प्रपाठके २४ अनुवाकः। १५१

रुन्थे^{(१)}। ^{(२)}आ॒तप॑ति व॒र्ष्या गृ॑ह्णाति। ताः पु॒रस्ता॑दु॒प॑दधाति। ए॒ता वै ब्र॑ह्मव॒र्च॒स्या आप॑:। मुख॒त ए॒व ब्र॑ह्मव॒र्च॒समव॑रुन्थे। तस्मा॑न्मुख॒तो ब्र॑ह्मव॒र्च॒सित॑रः^{(२)}॥ ॥ १ ॥ ^{(३)}कूप्या॑ गृ॑ह्णाति। ता दक्षि॑णत उप॑दधाति। ए॒ता वै ते॑ज॒स्विनी॒राप॑:। तेज॑ ए॒वास्य॑ दक्षि॑ण॒तो द॑धाति।

---

तेषु चतुर्विधेषु जलेषु प्रथमं जलविशेषं विधत्ते । (२)“आतपति • ब्रह्मवर्चसितरः”(२) इति। आतपयुक्ते प्रदेशे वर्षेण सम्पन्ना या आपः ताः पात्रेण केनचिद्गृह्णीयात् ‘ताः’, च गृहीताः चयनक्षेत्रे पूर्वस्यां दिश्युपदध्यात्। ‘एताः’ आतपयुक्ते देशे वृष्टाः, ‘आपः’, एव प्रकाशोपेतत्वाद्ब्रह्मवर्चसयोग्याः, तासां पुरस्तादुपधानेनाग्नेर्मुख ‘एव’, ‘ब्रह्मवर्चसं’, अवरुद्धं भवति। यस्मादेवं ‘तस्मात्’, लोकेऽपि वेदशास्त्रपाठरूपस्य ब्रह्मवर्चसस्य जिह्वावर्त्तित्वात् पुमान् मुखप्रदेश एवातिशयेन ब्रह्मवर्चसयुक्तो भवति॥

द्वितीयं जलविशेषं विधत्ते । (३)“कूप्या गृह्णाति • तेजस्वितरः”(३) इति। कूपे भवाः ‘कूप्याः’, तासां बहुविधघटघट्टकृत्योपयोगित्वेन ‘तेजस्विनीः’, ता दक्षिणदिगुपधाने सति अग्नेर्दक्षिणभागे ‘तेजः’, सम्पादयन्ति। यस्मादेवं ‘तस्मात्’, लोकेऽपि शरीरे दक्षिणभागोऽतिशयेन तेजस्वी शक्तिमान् भवति॥

१५२ तैत्तिरीये आरण्यके

त॒स्माद्दक्षि॒णोऽर्द्ध॑स्तेज॒स्वित॑रः^{(३)}। ^{(४)}स्था॒व॒रा गृ॑ह्णाति। ताः प॒श्चादुप॑दधाति। प्रति॑ष्ठिता॒ वै स्था॑व॒राः। प॒श्चादे॒व प्रति॑ष्ठति^{(४)}। ^{(५)}वह॑न्तीर्गृह्णाति ॥ २ ॥ ता उ॑त्त॒रत उ॑पदधाति। ओज॑सा वा ए॒ता वह॑न्तीरि॒वाङ्ग॑तीरिव आ॒कूज॑तीरिव॒ धाव॑न्तीः। ओज॑

तृतीयं जलविशेषं विधत्ते। ^{(४)}“स्थावरा गृह्णाति • प्रतिष्ठति”^{(४)} इति। नदीषु क्वचिदगाधो ह्रदो दृश्यते। तत्रापो न प्रवहन्ति किन्तु स्थिरावस्थितिशीलास्तासां प्रतिष्ठितस्वभावानां पश्चिमदिग्युपधानेन स्वकीयानां सर्वेषां प्रतिष्ठां कृत्वा ‘पश्चात्’, स्वस्य प्रतिष्ठां करोति ॥

चतुर्थं जलविशेषं विधत्ते। ^{(५)}“वहन्तीर्गृह्णाति • तेजस्वितरः”^{(५)} इति। नद्यां प्रवहन्त्यो या आपः ‘ताः’, गृहीत्वोत्तरस्यां दिश्युपदध्यात्। ‘एताः’ आपः, यदा धावन्ति तदानीं ‘ओजसा’ स्वकीयेन बलेन, प्रवाहमध्यपतितान् काष्ठादिपदार्थान् ‘वहन्तीरिव’ आकर्षयन्त्य इव भवन्ति, ‘उद्गतीरिव’ पाषाणादिषु लग्नाः स्वबिन्दुभिरूर्ध्वं गच्छन्त्य इव, ‘आकूजतीरिव’ तत्र तत्र निम्नोन्नतप्रदेशेषु सञ्चाराच्छब्दं कुर्वन्त्य इव भवन्ति, तस्यैतस्य वहनस्योद्गमनस्याकूजनस्य चौज एव कारणं, अत उत्तरस्यां दिशि ‘ओज एव’, आस्थापयति। यस्मादेवं ‘तस्मात्’, लोकेऽपि

१ प्रपाठके २४ अनुवाकः । १५३

ए॒वा॒स्योत्तर॒तो द॑धाति । तस्मा॑दुत्त॒रोऽर्ध॒ ओज॑स्वि-
तरः॑^(५) । ^(६)सं॒भार्या॑ गृ॒ह्णाति॑ । ता मध्य॒ उप॑दधा-
ति । इ॒यं वै सं॒भार्या॑ । अ॒स्यामे॒व प्रति॑तिष्ठति^(६) ।
^(७)प॒ल्ब॒ल्या गृ॑ह्णाति । ता उ॒परि॑ष्टा॒दुप॑दधाति ॥ ३ ॥
अ॒सौ वै प॑ल्ब॒ल्या॑ । अ॒मुष्या॑मे॒व प्रति॑तिष्ठति^(७) ।

शरीरस्य 'उत्तरः', भागः 'ओजस्वितरः', पूजाहोमादिकार्येषु दक्षिणहस्तस्य तेजस्वित्वं पूर्वमुक्तं, पादप्रक्षालनादिषु वामहस्तस्यौजस्वित्वमत्रोच्यते। चतुष्ट्य इत्यस्याः सञ्ज्ञाया उपलक्षणत्वात् षड्विधा आपो द्रष्टव्याः ॥

तत्र पञ्चमं जलविशेषं विधत्ते। ^(६)“सम्भार्या गृह्णाति ॰ प्रतिष्ठति”^(६) इति । गृहे घटेषु सम्पादनीया आपः ‘सम्भार्याः’, ‘ताः’, गृहीत्वा चतसृणां दिशां ‘मध्ये’, उपदध्यात् । सम्भार्याणां घटेष्ववस्थितत्वेन भूमिसदृशत्वादुपधानेन भूम्यामेव प्रतिष्ठितो भवति ॥

षष्ठं जलविशेषं विधत्ते । ^(७)“पल्बल्या गृह्णाति ॰ अमुष्यामेव प्रतिष्ठति”^(७) इति । यत्र कदाचिदपि जलशोषो नास्ति द्रवमात्रानुवृत्तिः सर्वदा दृश्यते तत् ‘पल्वलं’, तत्रोत्पन्ना आपो गृहीत्वा मध्ये स्थापितानामिष्टकानां ‘उपरिष्टात्’, उपदध्यात् । पल्बल्यानां कूपादिवत् खननमन्तरेण भूमेरुपर्येव वर्त्तनात् तदुपधानेन द्युलोके प्रतिष्ठितो भवति ॥

१५४ तैत्तिरीये आरण्यके

$^{(८)}$दिक्षूप॑दधाति । दिक्षु वा आप॑: । अन्नं॒ वा आप॑: । अ॒द्भ्यो वा अन्नं॒ जाय॑ते । यदे॒वाद्भ्योऽन्नं॒ जाय॑ते । तदव॑रुन्द्धे$^{(८)}$ । $^{(९)}$तं वा ए॒तम॑रु॒णाः केत॑वो॒ वात॑रश॒ना ऋष॑यो चिन्वन् । तस्मा॑दारुणकेतुकः$^{(९)}$॥ $^{(१०)}$तदे॒षाऽभ्यनू॑क्ता$^{(१०)}$ । $^{(११)}$के॒तवो॑ अरु॒णास॑श्च । ऋष॑यो॒ वातरशनाः । प्रति॒ष्ठाः श॒तधा॑ हि । समा॑हितासो सहस्र-

यथोक्तं दिक्षूपधानं प्रशंसति । $^{(८)}$“दिक्षूपदधाति ॰ तदवरुन्धे$^{(८)}$” इति । दिक्ष्वपां जातत्वात् अद्द्भ्यश्चान्नोत्पत्तेर्दिक्षूपदधानेनान्नं प्राप्नोति ॥

अस्य चितस्याग्नेरारुणकेतुकनाम निर्वक्ति । $^{(९)}$“तं वा एतमरुणाः ॰ तस्मादारुणकेतुकः”$^{(९)}$ इति । अरुणादिभिस्त्रिविधैर्मुनिभिश्चितत्वात् तत्सम्बन्धेनारुणकेतुकत्वं । यद्यपि वातरशनैरप्ययञ्चितः तथाप्यरुणानां केतूनाञ्च मुख्यत्वात्तन्नाम्नैव व्यवहारः॥

उक्तार्थप्रतिपादिकां ऋचमवतारयति । $^{(१०)}$“तदेषाऽभ्यनूक्ता”$^{(१०)}$ इति । ‘तत्’ तस्मिन्, आरुणकेतुकसम्बन्धोऽयमग्निरित्यस्मिन्नर्थे, काचिदृक् शाखान्तरे पठिता ॥

तामेतामृचं दर्शयति । $^{(११)}$“केतवो ॰ सहस्रधायममिति”$^{(११)}$ इति । एषा च आपमापामित्यनुवाके व्याख्याता । इत्यनेन मन्त्रेणापि काञ्चिदिष्टिकामुपदध्यात् । तथाच बौधायन आह । केतव इत्येकेति ॥

१ प्रपाठके २४ अनुवाकः । १५५

धाय॑स॒मिति॑।(११) । (१२)श॒तश॑श्चै॒व स॑ह॒स्रश॑श्च॒ प्रति॑तिष्ठ- ति । य ए॒तम॒ग्निं चि॑नु॒ते । य उ॑ चैनमे॒वं वेद॑(१२) ॥४॥ ब्रह्म॑वर्च॒सित॑रः, वह॑न्तीर्गृ॒ह्णाति॑, ता उप॑रि- ष्टादु॒पाद॑धाति, आरु॑णकेतुकः, अ॒ष्टौ च॑ ॥ अनु० २४ ॥

---

अथ पञ्चविंशोऽनुवाकः ।

(१)जानु॑द॒घ्नीमु॑त्तरवे॒दीं खा॒त्वा । अ॒पां पू॑रयति । अ॒पाꣳ सर्व॑त्वा॒र्यै॑ ।(१)। (२)पु॒ष्कर॑प॒र्णꣳ रु॒क्मं पुरु॑ष॒मित्युप॑-

---

चयनवेदने प्रशंसति । (१२)“शतशश्चैव ० चैनमेवं वेद”(१२) इति ॥

इति सायणाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके प्रथमप्रपाठके चतुर्विंशोऽनुवाकः ॥ २४ ॥

---

अथ पञ्चविंशोऽनुवाकः ।

अष्टौष्टकाः पूर्वानुवाकेऽभिहिताः । तत्र पुष्करपर्णाद्युपधानं विधत्ते । तत्रादावुत्तरवेदीखननं पूर्वमेव विहितं प्रशंसति । (१)“जानुदघ्नीमुत्तरवेदीं ० सर्वत्वायति”(१) इति । जानुपरि-

x 2

१५६	तैत्तिरीये आरण्यके

दधा॑ति । तपो॒ वै पु॑ष्करप॒र्णम् । स॒त्यꣳ रुक्मः॑ । अ॒मृतं॒ पुरु॑षः । ए॒ताव॒द्वावास्ति॑ । याव॑दे॒तत् । याव॑दे॒वास्ति॑ ॥ ॥ १ ॥ तदव॑रुन्धे^(२) । ^{(३)}कू॒र्ममुप॑दधाति । अ॒पामे॒व मेध॒मव॑रुन्धे । अथो॑ स्व॒र्गस्य॑ लो॒कस्य॒ सम॑ष्ट्यै^(३) । ^{(४)}आप॑- मापा॒मपः॒ सर्वाः॑ । अ॒स्माद॒स्मादितो॒ऽमृत॑: । अ॒ग्निवी॒-

---

माणेन खातायामुत्तरवेद्यां गुल्फपरिमाणेन पूरितमुदकं यदस्ति तेन 'अपां', सर्वत्वं सम्पादितं भवति । यस्मात् खातस्याप्युदकमयत्वमपेक्षितं तस्मादितरस्य वस्तुनो जलमयत्वं किमु वक्तव्यमित्यभिप्रायः ॥

(२)“पुष्करपर्णं ० तदवरुन्धे”^(२) इति । पुष्करपर्णस्य पवित्रत्वेन तपोरूपत्वाद्रुक्मस्याग्निसंयोगेऽपि विनाशाभावेन सत्यत्वात् । हिरण्मयपुरुषस्यापि । अत एवामृतत्वात् त्रयाणामुपधानेन 'यावत्', सारं 'अस्ति', तत् सर्वं प्राप्तं भवति ॥

उक्तचितयादनन्तरं कूर्मोपधानं विधत्ते । (३)“कूर्ममुपदधाति ० लोकस्य समष्ट्यै”^(३) इति । 'अपां', सम्बन्धी मेधः सारः कूर्मः तदुपधानेन सारं प्राप्नोति । किञ्च स्वर्गोऽपि प्राप्यते ॥

अथाभीष्टकाविधिं सूचयितुं तन्मन्त्रान् पूर्वमेवाम्नातान् प्रदर्शयितुं लेशतः पठति । (४)“आपमापामपः ० रश्मिप-

१ प्रपाठके २५ अनुवाकः । १५७

यु॒ञ्च॒ ह्य॑र्य॒ञ्च । स॒ह सं॑ञ्चस्कर॒र्धिया॒ इति॑ । वा॒क्व॑श्चा र॒श्मि- प॑तयः(४) । (५)लो॒कं पृ॑ण छि॒द्रं पृ॑ण ॥ २ ॥ यास्ति॒स्रः प॑र॒म॒जाः(५) । (६)इन्द्र॑घोषा वो॒ वसु॑भि- रे॒वा ह्ये॑वेति॑(६) । (७)पञ्च॒ चित॑य उप॑दधाति । पा॒ङ्क्तोऽग्निः॑।

तयः”(४) इति । आपमापमित्यारभ्य वाक्यश्चा इत्यादिभिर- बीष्टका उपधेया इति तात्पर्यार्थः ॥

लोकं पृणेष्टकोपधानमन्त्रं दर्शयति । (५)“लोकं पृण छिद्रं ० परमजाः”(५) इति । हे इष्टके ‘लोकं’ पूर्वमुपधान- रहितं स्थानं, ‘पृण’ पूरय, तत्पूरणेन चित्याग्नेः ‘छिद्रं’, ‘पृण’ पूरय । ‘याः’ च ‘तिस्रः’ स्वाहागणाः, प्रथममध्यमोत्तरचिति- षूपधेयतया ‘परमजाः’ प्रकृष्टमुत्पन्नाः, ता अपि पूरय ॥

मन्त्रान्तरमपि पूर्वमाम्नातमेवोपधानविध्यभिप्रायेण पुनः प्रदर्शयति । (६)“इन्द्रघोषा ० एवा ह्येवेति”(६) इति । इन्द्र- घोषेत्यादयो ये मन्त्राः एवा ह्येवेत्यादयश्च ये मन्त्राः, ‘इति’ शब्दप्रदर्शिताः, अन्ये च ये मन्त्रास्तैः सर्वैरुपदध्यादित्यर्थः ॥

चितीनां सङ्ख्यां विधत्ते । (७)“पञ्च चितय ० तं चिनुते”(७) इति । जानुप्रमाणेन खातस्य मध्ये पञ्चसङ्ख्याकाश्चितीरुप- दध्यात् । गुल्फदघ्नमुदकं पूरयित्वा पर्णैर्दण्डैः कृत्स्नपुष्करैश्च सञ्छाद्य मृण्मयपात्रेष्वधो धृत्वा ता अबीष्टका उपदध्यात् । तत