तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

४ प्रपाठके २ अनुवाकः । ३७१

ता, ‘विदधे’ सर्व्वमिदं निर्मितवान् । कीदृशः, ‘वयुनावित्’ ऋत्विग्यजमानाभिप्रायाभिज्ञः । कथमेक एव सर्व्वमिदं कृत- वानिति न विस्मेतव्यं । ततः ‘सवितुः’, ‘देवस्य’, ‘परिष्टुति- र्महो’ परितः सर्वेषु वेदेषु श्रूयमाणा स्तुतिर्महती ॥

अथ ब्राह्मणप्रपाठकस्य द्वितीयानुवाके सोऽयं मन्त्रो वि- नियुज्यते । तस्योपोध्दातेन प्रथमानुवाके प्रवर्ग्यनिष्पत्तिर्नि- रूप्यते । तत्रादौ स्तुत्यर्थमुपाख्यानमाह । “देवा वै सत्रमासत । ऋद्धिपरिमितं यशस्कामाः । तेऽब्रुवन् । यन्नः प्रथमं यश ऋच्छात् । सर्वेषान्नस्तत्सहासदिति । तेषां कुरुक्षेत्रं वेदिरा- सीत् । तस्यै खाण्डवो दक्षिणार्द्ध आसीत् । तूर्घ्नमुत्तरार्द्धः । परी- णज्जघनार्द्धः । मरव उत्करः ॥ १ ॥ तेषां मखं वैष्णवं यश आर्च्छत्” । (५ प्र० । १ अ० । १ म०) इति । पुरा कदाचित् ‘देवाः’, ‘यशस्कामाः’, सन्तः ‘ऋद्धिपरिमितं’ साधनद्रव्यसमृद्ध्या परितो निर्मितं, प्रौढं ‘सत्रं’, अनुष्ठितवन्तः, अनुष्ठातुं प्रवर्त्त- मानाः ‘ते’ देवाः, परस्परं समयरूपमिदं वाक्यं ‘अब्रुवन्’ । ‘प्रथमं’ यज्ञफलस्योपक्रमे, ‘यद्यशः’ कीर्त्तिरूपं, ‘नः’ अस्मान्, ‘ऋच्छात्’* प्राप्नुयात् । ‘तत्’ यशः, ‘नः’ अस्माकं, ‘सर्वेषां’, ‘सहासत्’ साधारणमेवास्तु, नत्वेकस्यैव साधारणम्, ‘इति’ एवं परस्परं भाषां कृत्वा, प्रवृत्तानां ‘तेषां’ देवानां, यत् ‘कुरुक्षेत्रं’ पुराणप्रसिद्धं, सैव ‘वेदिरासीत्’ । ‘तस्यै’ कुरुक्षेत्र-

* नोऽस्मानाच्छेद् इति तै० पाठः

३७२ तैत्तिरीये आरण्यके

रूपायास्तस्या वेदेः, ‘खाण्डव’तूर्घ्नपरीणच्छन्दवाच्याः,* पुण्य-
देशविशेषाः दक्षिणदिग्भागाः अभवन्, ‘मरवः’ जलरहिता
भूप्रदेशाः, उत्कररूपा अभवन् । वेदेरुत्तरभागे पांशुतृणा-
दयो यत्र प्रक्षिप्यन्ते† सोऽयम् ‘उत्करः’, तस्यां वेद्यामुपतिष्ठतां
‘तेषां’ देवानां मध्ये, ‘वैष्णवं मखं’ विष्णुस्वामिकं सत्रं, ‘यशः’,
प्राप्नोत् । तस्मिन् सत्रे विष्णुशब्दवाच्यो यज्ञाभिमानी देवो
गृहपतित्वेन दीक्षितः, अतो विष्णुसत्रं कृतवानित्येवं विष्णु-
नाम्ना यश आसीत् ॥

तस्मिन् सत्रे विष्णुनामकस्य पुरुषस्येतरदेवैः सह ‡यशो-
निमित्तं कलहं दर्शयति । “तन्व्यकामयत । तेनापाक्रामत् ।
तं देवा अन्वायन् । यशोऽवरुरुत्समानाः । तस्यान्वागतस्य ।
सव्याद्धनुरजात । दक्षिणादिषवः । तस्मादिषुधन्वं पुण्यजन्म ।
यज्ञजन्मा हि ॥ २ ॥ तमेकꣳ सन्तं । बहवो नाभ्यधृष्णुवन् ।
तस्मादेकमिषुधन्विनं । बहवोऽनिषुधन्वा नाभिधृष्णुवन्ति” ।
(५ प्र० । १ अ० । २ म०) इति । विष्णुः सत्रं कृतवानित्येतादृशं
यद् यशस्तस्मिन् सत्र आसीत् । ‘तत्’ यशः, ममैवास्तु ना-
न्येषामित्येवं विष्णुनितरां ‘अकामयत’ । कामयित्वा च ‘तेन’
यशसा, सहेतरदेवसकाशात् स्वयं ‘अपाक्रामत्’, तदानीमन्ये
‘देवाः’, तत् ‘यशः’, अवरोद्धुमिच्छन्तः, ‘तं’ विष्णुं, अन्वग-

---

* तूर्त्तो॑ध्वपरीणच्छ्न्दवाचा इति तै० पाठः ।
† परित्यज्यन्ते इति तै० पाठः ।
‡ यज्ञनिमित्तमिति तै० पाठः ।

४ प्रपाठके २ अनुवाकः। ३७३

च्छन्। तदैवैः 'अन्वागतस्य', विष्णोः सव्यहस्तादेकं 'धनुः' उत्पन्नं, दक्षिणहस्ताद् बहवो बाणा उत्पन्नाः, विष्णोः सङ्क- ल्पमात्रेण तदुत्पत्तिः। यस्मात् कारणात् 'यज्ञजन्मा' य- ज्ञाज्जन्म उत्पत्तिर्यस्येषुधन्वसमूहस्य सोऽयं यज्ञजन्मा। यज्ञो वै विष्णुरिति श्रुतेः, यज्ञस्यैव विष्णुरूपत्वात् विष्णोरुत्पन्न- द्यज्ञादेवोत्पन्नं भवति। 'तस्मात्' यज्ञजन्मत्वात्, 'इषुधन्व'स्व- रूपं 'पुण्यजन्मा', इत्युच्यते यज्ञस्य पुण्यरूपत्वात्। वामहस्ते दध- द्धनुर्दक्षिणहस्ते बाणान् धृत्वावस्थितं 'तं' यज्ञपुरुषं, 'एकं', एव 'सन्तं', इतरे इषुधन्वरहिता देवाः'बहवः', सन्तोऽपि 'ना- भ्यधृष्णुवन्' अभिभवितुन्नाशक्नुवन्, यस्मादेवमत्र 'तस्मात्', लोकेपीषुभिर्धनुषा चोपेतं 'एकं' पुरुषं, तद्रहिताः 'बहवः' पुरुषाः, अभिभवितुं न शक्नुवन्ति ॥

अथ यज्ञपुरुषस्य गर्वप्रभङ्गेन दीक्षितनियमं विधत्ते ।

“सोऽस्मयत । एकं मा सन्तं बहवो नाभ्यधर्षिषुरिति । तस्य स्मियमाणस्य तेजोऽपाक्रामत् । तद्देवा ओषधीषु न्यमृजुः । ते श्यामाका अभवन् । स्मायाका वै नामैते ॥ ३ ॥ तत् स्मायाका- नां स्मायाकत्वं । तस्माद्दीक्षितेनापि गृह्य स्रोतव्यं । तेजसो धृत्यै” (५ प्र० । १ अ० । ३ म०) इति । 'सः' धन्वी यज्ञपुरुषः, 'अस्मयत' स्वयं हास्यं कृतवान् । हास्याभिप्रायश्च तेनैवोच्यते । अहमेक एव एते तु देवाः शतसहस्रशङ्ख्याकाः तथापि मा- मभिभवितुं न शक्ताः, 'इति' एवं, 'स्मियमाणस्य' गर्वेण स्मयं कृतवतः, 'तस्य' यज्ञपुरुषस्य सकाशात्, तदीयं 'तेजोपा-

३७४ तैत्तिरीये आरण्यके

क्रामत्' गर्वेण प्रयत्ने शिथिले सति सामर्थ्यमपगतं । पुनरपि कथञ्चित् तत् स्वीकरिष्यतीति मत्वा ते 'देवाः', 'तत्' तेजः, अन्यत्र नीत्वा तेन यथा न ज्ञायते तथा गूढं कर्त्तुं कासु- चित् 'ओषधीषु', निमृष्टवन्तः । 'ते' चैाषधिविशेषाः यज्ञ- सम्बन्धिना तेजसा युक्ताः, 'श्यामाकाभिधाः' धान्यविशेषाः, 'स्याकाः', इत्येतादृशं 'नाम', अर्हन्ति । यस्मादेतस्य नाम्ना योग्याः 'तस्मात्', 'स्याकानां' स्यायादुत्पन्नानां धान्यानां 'स्याकत्वं' स्याकनामाभिज्ञव्यवहारेण प्रसिद्धं, यस्मादत्र स्मयं कुर्व्वतो यज्ञपुरुषात् तेजोपक्रान्तं 'तस्मात्' कारणात्, 'तेजसः', स्वस्मिन्नेवावधारणार्थं मुखमपिधाय दीक्षितेन 'स्मेतव्यं' । यद्यपि दीक्षाप्रकरणे कृष्णविषाणया कण्डूयतेऽपि 'गृह्य', स्मयत इति विधिरस्ति तथापि प्रसङ्गादत्र स एवा- नूद्यत इत्यवगन्तव्यम् ॥

अथ प्रवर्ग्यघर्ममहावीरसम्राट्शब्दानां निर्वचनानि प्रस्तो- ष्यमाणहविःप्रशंसार्थं दर्शयति । "स धनुः प्रतिष्कभ्यातिष्ठत् । ता उपदीका अब्रुवन् वरं वृणामहै। अथ व इमँ् रन्धया- म । यत्र क च खनाम । तदपोऽभितृन्दामेति । तस्मादुप- दीका यत्र क च खनन्ति । तदपोऽभितृन्दन्ति ॥ ४ ॥ वारे वृतँ् ह्यासां । तस्य ज्यामप्यादन् । तस्य धनुर्विप्रवमाणँ् शिर उदवर्त्तयत् । तद् द्यावापृथिवी अनुप्रावर्त्तत । यत् प्रावर्त्तत । तत् प्रवर्ग्यस्य प्रवर्ग्यत्वं । यह्रां इत्यपतत् । तद्धर्मस्य घर्मत्वं । महतो वीर्यमपप्रदिति । तन्महावीरस्य महावीरत्वं ॥ ५ ॥

४ प्रपाठके २ अनुवाकः । ३७५

यदस्याः समभरन् । तत् सम्राजः सम्राट्त्वं ।" (५ प्र० । १ अ० । ४ म०) इति । 'सः' यज्ञपुरुषः, युयुत्सून् देवानितस्ततः प्रतीक्षमाणः 'धनुः' प्रविष्ठभ्य स्वकीयस्य धनुष ऊर्ध्वकोटिं चिबुकस्याधस्तात् कण्ठसमीपे दृढमवष्टभ्य तथैव स्थितवान् । तदानीमेतस्य प्रतीकारमन्विष्यतः* देवान् प्रति 'ताः' प्रसि- द्धाः, 'उपदीकाः' पिपीलिकासमानाः क्षुद्रजन्तवो वल्मीकस्य निर्मातारः, इदं 'अब्रुवन्', हे देवाः प्रथमं तावद्वयमिममेकं 'वरं', प्रार्थयामहे । 'अथ' अनन्तरं, 'वः' युष्मदर्थं, 'इमं' यज्ञपुरुषं, 'रम्भ्यामः' साधयामः । कोऽसौ वर इति सोऽभि- धीयते । भूमौ 'यत्र', क्वापि वयं मुखेन 'खनाम', तत्र 'अपः', अभिप्राय 'तृन्दाम' द्रवीकरवाम, 'इति' । 'तस्मात्' कारणात्, 'उपदीकाः' वल्मीकनिष्पादका जीवाः† 'यत्र', क्वापि 'खन- न्ति', 'तत्' क्षेत्रं, 'अपः', अभिप्राय 'तृन्दन्ति' द्रवीकुर्वन्ति । 'हि' यस्मात् कारणात्, 'आसां' उपदीकानां, तद्द्रवीकरण- सामर्थ्यं 'वारे वृतं' वरेण सम्पादितं, तस्मात् तद्युक्तं, ततो लब्ध- वरा उपदीकाः शनैर्भूमौ तत्समीपे समागत्य 'तस्य' धनुषः, अधः क्वापि लग्नां 'ज्यामपि' गुणञ्च, 'अदन्' भक्षितवत्यः‡ ततस्तद्धनुः च 'विप्रवमाणं' विस्तारेणोर्ध्वं प्रवर्त्तमानं, 'धनुः',

---

* अन्विच्छत इति तै० पाठः ।
† जन्तव इति तै० पाठः ।
‡ अपिशब्दो धनुषः कोटिमपि शिथिलीकृतवत्यः । तथारुण-
केतुके यस्मिनिन्द्रो वम्रीरूपेण धनुर्ज्यामच्छिनत् स्वयमित्युक्तं । तत्रो-
पदीकाभिः खादितत्वात् ज्यायां त्रुटितायां विप्रवमाणं विक्षेपेणोर्ध्वं
प्रवर्त्तमानं धनुरिति तै० पाठः ।
3 A

३७६ तैत्तिरीये आरण्यके

'तस्य' यज्ञपुरुषस्य, 'शिरः', 'उदवर्त्तयत्' किलोर्ध्वं प्रावर्त्तयत् । 'तत्' चापि शिरः, ऊर्ध्वं द्युलोकपर्य्यन्तं गत्वा ततो भारेण भूमावधः पतितं, तस्मादिदं शिरः 'द्यावापृथिवी', उभे अपि अनुक्रमेण 'प्रावर्त्तत' । तस्मादनयैव व्युत्पत्त्या तस्य यज्ञशिरसः प्रवर्ग्यनाम सम्पन्नं । भूमौ पतनवेलायामुत्पन्नस्य ध्वनेरनुकरणे यः 'घ्रां', इति शब्दः, तथाविधशब्दोपेतत्वात् अस्य शिरसो घर्मनाम सम्पन्नं । 'महतः' यज्ञपुरुषस्य सकाशात्, 'वीर्य्यमपत्यत्' सारभूतं शिरः पतितं, ततोऽनयैव व्युत्पत्त्या 'महावीर'नाम सम्पन्नं । 'यत्' यस्मात् कारणात्, 'अस्याः' पृथिव्याः, सकाशात् 'समभरन्', देवास्तच्छिरःसमादाय प्रोषितवन्तः तस्मात् सम्य- ग्राजमानत्वात् सम्राडिति नाम सम्पन्नम् ॥

एवं यज्ञशिरसो नामचतुष्टयनिर्वचनमुक्त्वाऽवशिष्टस्य यज्ञ- शरीरस्य फलप्रयोजनकथनेन तच्छिरः प्रशंसति । “तᳵ स्तृतं देवतास्त्रेधा व्यगृह्णत । अग्निः प्रातःसवनं । इन्द्रो माध्य- न्दिनᳵ सवनं । विश्वे देवास्तृतीयसवनं । तेनापशीर्ष्णा यज्ञेन यजमानाः । नाशिषोऽवारुन्धत । न सुवर्गं लोकमभ्यजयन् ।” (५ प्र०।२ अ०।५ म०) इति । 'तं स्तृतं' शिरोराहित्येन हिंसितं तं यज्ञपुरुषदेहं, अग्न्यादयो देवाः 'त्रेधा', गृहीतवन्तः । तत्र 'अग्निः', 'प्रातःसवनं', जग्राह । 'इन्द्रः', तु 'माध्यन्दिनं सवनं', गृहीतवान् । 'विश्वे देवाः', 'तृतीयसवनं', जगृहूः । 'अपशीर्ष्णा' प्रवर्ग्याख्यशिरोरहितेन पूर्वोक्तसवनत्रययुक्तेन, 'तेन यज्ञेन', 'यजमानाः' अग्न्यादयो देवाः, 'आशिषः' स्वापेक्षि-

४ प्रपाठके २ अनुवाकः। ३७७

तानि कर्मफलानि, 'अवारुन्धत' 'न', प्राप्तवन्तः, 'स्वर्गलोकं', अपि 'नाभ्यजयन्' ॥

अथ प्रवर्ग्यरहितस्य यज्ञस्य फलहेतुत्वं दर्शयति । “ते देवा अश्विनारब्रुवन् ॥ ६ ॥ भिषजौ वै स्थः । इदं यज्ञस्य शिरः प्रतिधत्तमिति । तावब्रूतां वरं वृणावहै । ग्रह एव नावत्रापि गृह्यतामिति । ताभ्यामेतमाश्विनमगृह्णन् । तावेत- द्यज्ञस्य शिरः प्रत्यधत्तां”। (५ प्र० । १ अ० । ६ म०) इति । प्रवर्ग्य- रहितेन यज्ञेन फलमलभमानाः 'ते देवाः', 'अश्विनौ', प्रत्येतत् 'अब्रुवन्', हे अश्विनौ युवामस्माकं मध्ये चिकित्सको 'स्थः', तस्मात् 'इदं यज्ञस्य शिरः', 'प्रतिधत्तं' पुनरपि यज्ञशरीरे प्रवर्त्तयतं,* 'इति', 'तौ' अश्विनौ, प्रत्यर्पणार्थं 'वरं' उत्कोच- रूपं लाभविशेषं, 'वृणावहै'। इत्युक्ता कोऽसौ वर इत्याशङ्क्य तं वरमुक्तवन्तौ । 'अत्र' अस्मिन् सोमयागे, 'नावपि' कित्स- कयोरावयोरपि, युष्मत्साम्येन 'ग्रह एव', 'गृह्यतां', न तु यत्किञ्चित्तुच्छं लेशादिकं,† 'इति' । ततः 'ताभ्यां' अश्विभ्यां, 'एतं' आश्विनं ग्रहं, 'अगृह्णन्', 'तौ' चाश्विनौ, चिकित्सया 'यज्ञस्य शिरः', प्रत्यर्पयतां‡ । प्रतिधानं नाम शरीरे पुनः सन्धानं । प्रवर्ग्य इत्येतन्नामकं यत् कर्म तदेव यज्ञशरीरे प्रति- ष्ठितं शिरः । तेन तादृशेन शीर्ष्णा प्रवर्ग्याख्यशिरोयुक्तेन यज्ञेन यजमाना देवाः स्वापेक्षितान्यन्यफलानि स्वर्गञ्च प्राप्नुवन् ॥

---

* प्रत्यर्पयतमिति तै० पाठः ।
† तल्लेषादिकमिति तै० पाठः ।
‡ प्रत्यधत्तामिति तै० पाठः।

3 A 2

३७८ तैत्तिरीये आरण्यके

देवा वै सत्रमासतेत्यारभ्यैतावता महता प्रबन्धेन प्रव- र्ग्याख्यं कर्म प्रसाध्य* तदेव कर्म विधत्ते । “यत् प्रवर्ग्यः । तेन स शीर्ष्णा यज्ञेन यजमानः । अवाशिषो रुन्धत । अभि सुवर्गं लोकमभजयन् ॥ यत् प्रवर्ग्यं प्रवृणक्ति । यज्ञस्यैव तच्छिरः प्रतिदधाति । तेन स शीर्ष्णा यज्ञेन यजमानः । अवाशिषो रुन्धे । अभि सुवर्गं लोकं जयति । तस्मादेष आ- श्विनप्रवया इव । यत् प्रवर्ग्यः ॥ ७ ॥” (५ प्र० । १ अ० । ७ म० ) इति । यदि प्रवर्ग्याख्यं कर्मानुतिष्ठेत् । तत्तर्हि यज्ञस्य शिर एव प्रतिसमाहितवान् भवति । ततः ‘सशीर्ष्णा’ शिरःसहितेन, ‘यज्ञेन’, ‘यजमानः’ पुमान्, आशामनीयानि अन्यान्यफलानि† प्राप्नोति स्वर्गं वाभिजयति । यस्मादश्विभ्यां समाधानं कृतं ‘तस्मात्’ कारणात्, यः प्रवर्ग्याख्यः कर्मविशेषोऽस्ति, स ‘एषः’, आश्विनप्रवया इति आश्विनमन्त्राः प्रवचसः प्रवृद्धा अस्मिन् प्रवर्गे सोऽयं ‘आश्विनप्रवयाः’ । ‘इव’शब्द एवकारार्थः ॥

एतदेव ब्राह्मणरूपे प्रपाठके प्रथमानुवाके प्रवर्ग्याख्यं कर्म विधाय द्वितीयानुवाकादौ युञ्जते मन इत्येतन्मन्त्र- साध्यं होमं विधत्ते । “सावित्रं जुहोति प्रसृत्यै । चतुर्गृही- तेन जुहोति । चतुष्पादः पशवः । पशूनेवावरुन्धे । चतस्रो दिशः दिक्ष्वेव प्रतितिष्ठति” । (५ प्र० । २ अ० । १ म०) इति । मन्त्रे देवस्य त्वा सवितुः परिष्टुतिरित्युक्तत्वान्मन्त्रः ‘सावित्रः,’तद्धोमः

---

* प्रशंस्थेति तै० पाठः ।
† यानि फलानि तानि इति तै० पाठः ।

४ प्रपाठके २ अनुवाकः। ३७६

'प्रसूत्यै' प्रसवाय सम्पद्यते । स्रुवेण जुह्वां चतुर्वारं गृहीतं यदाज्यं तेन जुहुयात् । चतुःसङ्ख्यासाम्यात् पशुप्राप्तिर्दिक्षु प्रतिष्ठा च ॥

पुनरपि चतुःसङ्ख्यां प्रकारान्तरेण प्रशंसति । "छन्दाꣳसि देवेभ्योऽपाक्रामन् । न वो भागानि हव्यं वक्ष्याम इति । तेभ्य एतच्चतुर्गृहीतमधारयन् । पुरोऽनुवाक्यायै याज्यायै ॥ १ ॥ देवतायै वषट्काराय । यच्चतुर्गृहीतं जुहोति । छन्दाꣳ- स्येव तत् प्रीणाति । तान्यस्य प्रीतानि देवेभ्यो हव्यं वहन्ति ।” (५ प्र०। २ अ० । २ म०) इति । नानाविधछन्दोयुक्तपुरोऽनुवाक्या- द्यभिमानिनो देवा हविर्भाग्यो 'देवेभ्यः', उपरक्ताः सन्तो- ऽन्यत्रागच्छन् । किं ब्रुवन्तो गता इति, तदुच्यते । हे देवा भागरहितानि वयं 'छन्दांसि', 'वः' युष्मदीयानि, हवींषि 'न वक्ष्यामः' हविर्वहनं न करिष्यामः, 'इति', ब्रुवन्तः तदानीं देवा विचार्य होमकाले यत् चतुर्ग्रहणं तच्छन्दसां प्रीतिकरं भवति इति तेषां भागमकल्पयन् । तत्र प्रथम- ग्रहणं पुरोऽनुवाक्याख्याया गायत्रोदेवताया*स्तुष्टिकरं । द्वि- तीयग्रहणं याज्याख्यायास्त्रिष्टुब्देवतायास्तुष्टिकरं । देवताख्या- या जगतीदेवतायास्तुष्टिकरं† । चतुर्थग्रहणं वषट्काराख्या- या अनुष्टुब्देवतायास्तुष्टिकरं । अतश्चतुर्गृहीतेन होमे सति छन्दोदेवताः प्रीणन्ति । ताश्च प्रीताः सत्यः 'हव्यं वहन्ति' ॥

---

* पुरोऽनुवाक्याख्याया देवताया इति तै० पाठः ।
† पुष्टिकरमिति तै० पाठः ।

३८० तैत्तिरीये आरण्यके

तत्र द्वौ पक्षौ। सोमयागे सङ्कल्पादिकं कृत्वा दीक्षणीयेष्टेः प्रागेव प्रवर्ग्यसाधनं महावीरादिकं सम्पादनीयमित्येकः पक्षः। दीक्षायां समाप्तायां प्रवर्ग्यानुष्ठानकाल एव सम्पादनीयमित्यपरः पक्षः। तत्र प्रथमपक्षे सावित्रहोमो विहितः। द्वितीयपक्षे मीमांसया होमं निवार्य केवलमन्त्रपाठं विधत्ते। “ब्रह्मवादिनो वदन्ति। होतव्यं दीक्षितस्य गृहा३ इन होतव्या३मिति। हविर्वै दीक्षितः। यज्जुहुयात्। हविष्कृतं यजमानमग्नौ प्रदध्यात्। यन्न जुहुयात् ॥ १॥” (५ प्र०।४ अनु०। २ म०) इति। यन्न जुहुयात् पुनः* तत्र होमपक्षो न युज्यते। 'दीक्षितः', हविःसम्पादकत्वात् 'हविः', एव। तथा सति यदि 'हविर्जुहुयात्', तदानीं हविःसम्पादकं 'यजमानं', एव 'अग्नौ', प्रक्षिपेत् ॥

अहोमपक्षे तु। “यज्ञपुरुन्तरियात्। यजुरेव वदेत्। न हविष्कृतं यजमानमग्नौ प्रदधाति। न यज्ञमुरुन्तरैति” (५ प्र०।२ अनु०।३ म०) इति। यज्ञस्य होमलक्षणमङ्गमन्तरितं भवेत्। † ततो दोषद्वयपरिहारायाऽऽहुतिप्रक्षेपं परित्यज्य 'यजुरेव', पठेत्। यद्यपि युञ्जते मन इत्येषा ऋगेव तथापि यजुर्वे पठितत्वात् युज्यतेऽनुष्ठान इति व्युत्पत्त्या वा यजुरित्युच्यते।

---

* दीक्षणीयेष्ट्या संस्कृते। योऽयं दीक्षितः तस्य सावित्रमन्त्रेण 'होतव्यं', न वा इत्येवं ब्रह्मवादिनां मीमांसा विचारार्था प्रवृत्तिरिति तैलङ्गपुस्तकपाठः।
† तद्दोषपरिहारायेति तै० पाठः।

४ प्रपाठके २ अनुवाकः । ३८१

(२)दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्रस॑वे॒ऽश्विनो॑र्बा॒हुभ्या॑म् । पू॒ष्णो हस्ता॑भ्या॒माद॑दे(२)।—

अत्र होमाभावाद्यजमानस्य प्रचेपो न भवति । मन्त्रस्य पठितत्वाद्यज्ञाङ्गमपि नान्तरितं भवति ॥

कल्पः । देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इत्यभिमादत्त इति । पाठस्तु । (२)“देवस्य त्वा • हस्ताभ्यामाददे”(२) इति । हे अभ्रे प्रेरकस्यान्तर्यामिणः ‘देवस्य’, प्रेरणे सति ‘अश्विनोः’, सम्बन्धिभ्यां बाहुदण्डाभ्यां ‘पूष्णः’, सम्बन्धिभ्यां ‘हस्ताभ्यां’, च ‘त्वामाददे’ स्वीकरोमि ॥

तस्याभ्रेः खादिरत्वं विधत्ते । “गायत्रीच्छन्दाᳵस्यत्यमन्यत । तस्यै वषट्कारोऽभ्यत्य शिरोऽच्छिनत् । तस्यै द्वेधा रसः परापतत् । पृथिवीमर्धः प्राविशत् । पशूनर्धः । यः पृथिवीं प्राविशत् ॥ ३ ॥ स खदिरोऽभवत् । यः पशून् । सोऽजां । यत् खादिर्यभिर्भवति । छन्दसामेव रसेन यज्ञस्य शिरः सम्भरति ।” (५ प्र० । २ अ० । ३ म०) इति । गायत्रीदेवता सोमाहरणगर्वेणेतराणि ‘छन्दांसि’ त्रिष्टुबादीनि, अहमतिलङ्घितवतीति ‘अमन्यत’ । तदा वषट्काराभिमानी देवः क्रुद्धः सन् ‘अभ्यत्य’ आभिमुख्येन प्राप्य, तस्याः गायत्र्याः ‘शिरोऽच्छिनत्’ । तस्याश्छिन्नप्रदेशान्निर्गतः ‘रसः’, ‘द्वेधा’, भूत्वा ‘पृथिवीं’, ‘पशून्’, च ‘प्राविशत्’ । पृथिव्यां प्रविष्टः ‘सः’ भागः, खदिरवृक्षोऽभूत् । पशुषु प्रवेष्टुं गतो भागः ‘अजां’, ‘प्राविशत्’ । अतो-

३८२	तैत्तिरीये आरण्यके

ऽभिः ‘खादिरी’ कर्तव्या। तथा सति ‘छन्दसां’, सम्बन्धिना ‘रसेन’, ‘यज्ञस्य’, ‘शिरः’ प्रवर्ग्यरूपं, सम्पादितं भवति। गायत्र्यां हि त्रिष्टुप्सम्बद्धं जगतीसम्बद्धं चाक्षरद्वयं अन्तर्भूतमिति कद्रूश्चेत्यत्र प्रतिपादितं। ततो गायत्रोरसः सर्वछन्दसां रसो* भवति। महावीराख्यं पात्रं निष्पादयितुं मृत्खननार्थोभयतस्तीक्ष्णा व्यायाममात्री काष्ठकुद्दालरूपा अभ्रिरित्युच्यते। व्यायाममात्रत्वादिलक्षणानि पञ्चमकाण्ड उखासम्भारप्रस्तावे दर्शितानि। अतएव सूत्रकारेण तल्लक्षणमतिदिश्यते। साग्निक्या व्याख्यातेति॥

खदिरेण सह विकल्पार्थं पक्षत्रयं विधत्ते। “यदौदुम्बरी। ऊर्जा उदुम्बरः। ऊर्जैव यज्ञस्य शिरः सम्भरति। यदौणवी। तेजो वै वेणुः॥ ४॥ तेजसैव यज्ञस्य शिरः सम्भरति। यदैकङ्कती। भा एवावरुन्धे।” (५ प्र०।२ अ०।४-५ म०) इति। औदुम्बरफलस्योपदेशरूपेण भक्ष्यत्वात् ऊर्ग्रूपत्वं। अग्निर्देवेभ्यो ऽनिलायत सवेणुं प्राविशदित्युक्तत्वात् वेणोस्तेजोरूपत्वं। अग्नेः सृष्टस्य यतो विकङ्कतं भा आर्च्छदित्युक्तत्वादैकङ्कतत्वेन ‘भाः’ दीप्तिः, प्राप्नोति॥

अभ्यादाने मन्त्रं विनियुज्य व्याचष्टे। “देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इत्यभिमादत्ते प्रसूतै। अश्विनोर्वाहुभ्यामित्याह। अश्विनौ हि देवानामध्वर्यू आस्तां। पूष्णो हस्ताभ्यामित्याह यत्यै।” (५ प्र०।२ अ०।५ म०) इति।

---

* सार इति तै० पाठः

४ प्रपाठके २ अनुवाकः । ३८३

(९)अभ्रिर॑सि॒ नारिर॑सि । अध्व॒रकृद्दे॒वेभ्यः॑(९) । $^{(४)}$उत्ति॑ष्ठ ब्रह्म॑णस्पते ॥ १ ॥

---

कल्पः। (९)“अभ्रिरसि नारिरसि” इत्यभिमन्त्रयत इति । “अध्वरकृद्देवेभ्यः”(९) इत्येतावान्मन्त्रशेषः । हे खननहेतो त्वं केनापि न ह्रियसे* न भज्यसे इति ‘अभ्रिः’, ‘असि’ । नॄणां महावीरार्थिनामुपकारत्वात् ‘नारिरसि’ । ‘देवेभ्यः’ देवार्थे, ‘अध्वरकृत्’ यागनिष्पादिका, असि ॥

अस्मिन् मन्त्रे पूर्वभागस्य तात्पर्यं दर्शयति । “वज्र इव वा एषा । यदभ्रिः । अभ्रिरसि नारिरसीत्याह शान्त्यै ॥ ५ ॥” इति (५प्र०।२अ०।५म०) । तीक्ष्णाग्रत्वाद्वज्रसमानत्वम् । न ह्रीयसे नॄणामुपकर्त्री चेत्युपलालनादुग्रस्य शान्तिः । अथवा अरिः न भवसीति ‘नारिः’ इत्युपलालनम् ॥

उत्तरभागस्य तात्पर्यं दर्शयति । “अध्वरकृद्देवेभ्य इत्याह । यज्ञो वा अध्वरः । यज्ञकृद्देवेभ्य इति वा वैतदाह” । (५प्र०। २अ०।६म०) इति ॥

कल्पः । उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पत इति ब्रह्माणमामन्त्रयत उपोत्तिष्ठति ब्रह्मोभावुत्तरमर्द्धर्चं क्रियत इति । तस्या ऋचः पाठस्तु । $^{(४)}$“उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पते • इन्द्र प्राशूर्भवा सचा”$^{(४)}$ इति । हे ‘ब्रह्मणस्पते’ मन्त्रस्य पालक, मृत्खननदेशं प्रति

---

* न भियसे इति तै० पाठः

3 B

३८४ तैत्तिरीये आरण्यके

दे॒वयन्त॑स्त्वेमहे । उपप्रय॑न्तु म॒रुतः॑ सु॒दान॑वः । इन्द्र॑ प्रा॒शूर्भ॑वा सचा॑ ॥(४)॥ ^{(५)}प्रैतु॒ ब्रह्म॑ण॒स्पतिः॑ । प्र दे॒व्ये॑तु सू॒नृता॑ । अच्छा॑ वी॒रन्नर्यं॑ प॒क्तिरा॑धसं । देवा य॒ज्ञं न॑यन्तु

---

गन्तुमस्मात् स्थानात् 'उत्तिष्ठ', 'देवयन्तः' देवानिच्छन्तः, वयं 'त्वां' ब्रह्माणं, 'ईमहे' प्रार्थयामहे । 'सुदानवः' शोभनस्य फलस्य दातारः, 'मरुतः' देवाः, 'उपप्रयन्तु' समीपे प्रकर्षेण गच्छन्तु । हे 'इन्द्र', 'सचा' अस्माभिः सह, 'प्राशूः' प्रकर्षेण शीघ्रगामी, 'भव' ॥

मन्त्रस्य तात्पर्यं दर्शयति । "उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पत इत्याह । ब्रह्मणैव यज्ञस्य शिरोऽन्वैति" इति । (५ प्र०।२ अ०।६ म०) । ऋत्विजा ब्रह्माख्येनैव सह यज्ञस्य शिरोरूपं प्रवर्ग्यपात्रं 'अच्छ' प्राप्तुं, 'एति' गच्छति ॥

कल्पः । आददते कृष्णाजिनमनुनयन्त्यजां पुच्छगलामयं वृषणमिति प्रैतु ब्रह्मणस्पतिरिति प्राञ्चोऽग्रप्रथमामभिप्रव्रजन्ति यत्र मृदं खनिष्यन्तः स्युरिति । पाठस्तु । ^{(५)}"प्रैतु ब्रह्मणस्पतिः ० नयन्तु नः"^{(५)} इति । 'ब्रह्मणस्पतिः' मन्त्रस्य पालकः, ऋत्विक् ब्रह्मा, 'प्रैतु' प्रथमतॊ गच्छतु । 'सूनृता' यज्ञसम्बन्धिनी मन्त्रगतप्रियवाक्यरूपा, 'देवी', प्रकर्षेण 'एतु' गच्छतु । किमर्थमिति तदुच्यते । 'नर्यं' नृभ्यः यजमानेभ्यो हितं, 'पक्तिराधसं' पाङ्क्तस्य यज्ञस्य साधकं, 'वीरं' महावीराख्यं पात्रं, 'अच्छ' प्राप्तुं, 'देवाः', सर्वे 'नः' अस्मदीयं, यज्ञं 'नयन्तु' ॥

४ प्रपाठके २ अनुवाकः । ३८५

नः^(५) । ^(६)देवी॒ द्यावा॑पृथि॒वी अनु॑ मे॒ऽमꣳ॑साथां^(६) ।

प्रथमपादे प्रैतुशब्दस्य तात्पर्य्यं दर्शयति । 'प्रैतु ब्रह्मणस्प- तिरित्याह । प्रेत्यैव यज्ञस्य शिरोऽच्छैति' इति । (५ प्र० । २ अ० । ७ म०) । 'प्रेत्यैव' प्रथमत एव गत्वैव ॥

द्वितीयपादे सूनृ॒ताशब्देन प्रियवाक्ययुक्तस्य यज्ञस्य विव- क्षां दर्शयति । "प्र दे॒वेतु सूनृतेत्याह । यज्ञो वै सूनृता" इति । (५ प्र० । २ अ० । ८ म०) ।

तृतीयपादे पङ्क्तिराधसशब्देन धानाकरम्भादिपञ्चहविर्यु- क्तस्य यज्ञस्य विवक्षां दर्शयति । "अच्छा वीरं नर्यं पङ्क्तिराधम- मित्याह ॥ ६ ॥ पाङ्क्तो हि यज्ञः" इति । (५ प्र० । २ अ० । ९ म०) ॥

चतुर्थपादे देवा यज्ञं नयन्त्वित्यस्य तात्पर्य्यं दर्शयति । "देवा यज्ञं नयन्तु न इत्याह । देवानेव यज्ञनियः कुरुते" इति । (५ प्र० । २ अ० । १० म०) । 'यज्ञनियः' यज्ञस्य नेतॄन् प्रवर्त्तकान् ॥

कल्पः । उत्तरेण मृत्खननं कृष्णाजिनं प्राचीनग्रीवमुत्तर- लोमास्तीर्य्य । ^(६)"देवी द्यावापृथिवी" इति मृत्खननमभिम- न्त्रयत इति। अनु मेऽमꣳसाथां"^(६) इति मन्त्रशेषः । हे 'द्यावा- पृथिव्यौ', 'मे' मदीयं, व्यापारं 'अन्वमꣳसाथां' युवयोरनु- मतं कुरुतं ॥

मन्त्रस्य देवतयोरभ्यनुज्ञायां तात्पर्य्यं दर्शयति । "देवी द्यावापृथिवी अनु मेऽमꣳसाथामित्याह । आभ्यामेवानुमतो यज्ञस्य शिरः संभरति" इति । (५ प्र० । २ अ० । ११ म०) ॥

3 B 2

३८६ तैत्तिरीये आरण्यके

^(७)ऋ॒ध्यास॑म॒द्य । म॒खस्य॒ शिरः॑^(७) ॥ २ ॥ ^(८) म॒खाय॑ त्वा । म॒खस्य॑ त्वा शी॒र्ष्णे^(८) ।

कल्पः । ^(७)“ऋध्यासमद्य” इति मृत्खननेऽभ्रिया प्रहृत्य “मखस्य शिरः”^(७) इत्युपाददीत । ‘अद्य’ अस्मिन् दिने, ‘ऋध्यासं’ कर्मणा समृद्धो भूयासं । इदं मृद्रूपं ‘मखस्य शिरः’ यज्ञस्य शिरःस्थानीयं प्रवर्ग्यपात्ररूपं ॥

मन्त्रद्वयं सहैव व्याचष्टे । “ऋध्यासमद्य मखस्य शिर इत्याह । यज्ञो वै मखः । ऋध्यासमद्य यज्ञस्य शिर इति वा वैतदाह” इति । (५प्र०।२अ०।१२म०) ॥

कल्पः। ^(८)“मखाय त्वा” इति हरति “मखस्य त्वा शीर्ष्णे”^(८) इति कृष्णाजिने निर्वपतीति । हे मृत्तिके, त्वां ‘मखाय’ यज्ञार्थं, हरामीति शेषः । तथा त्वां ‘मखस्य’ यज्ञस्य, ‘शीर्ष्णे’ शिरोरूपप्रवर्ग्यार्थं, निर्वपामीति शेषः ॥

मन्त्रद्वयं सहैव व्याचष्टे । “मखाय त्वा मखस्य त्वा शीर्ष्णे इत्याह । निर्दिश्यैवेनद्धरति ॥ ७ ॥” इति । (५प्र०।२अ०। १३म०) ‘निर्दिश्यैव’ यज्ञार्थं इह हरणनिर्वपने कथयित्वैव, ‘एनत्’ मृत्खरूपं, ‘हरति’ निर्वपति, चेति द्रष्टव्यं ॥

यदुक्तं सूत्रकारेण, एवं द्वितीयं तृतीयञ्च हरति तूष्णीञ्चतुर्थं यावतीं मृदं प्रवर्ग्यपात्रेभ्यः आप्तां मन्यत इति । तदिदं विधत्ते । “त्रिर्हरति । त्रय इमे लोकाः । एभ्य एव लोकेभ्यो

४ प्रपाठके २ अनुवाकः । ३८१

^{(९)}इ॒यत्यग्र॑ आसीः^{(९)} । ^{(१०)}ऋ॒ध्यास॑म॒द्य । म॒खस्य॒

---

यज्ञस्य शिरः संभरति । तूष्णीं चतुर्थम् हरति । अपरिमता- देव यज्ञस्य शिरः संभरति” इति। (५ प्र० । २ अ० । १४ म०) ॥

वक्ष्यमाणसम्भारभ्यो मृदः प्राथम्यं विधत्ते । “मृत्खना- दग्रे हरति । तस्मान् मृत्खनः करुष्णतमः” इति (५ प्र० । २ अ० । १५ म०) । ये च वराहविहतादयः सम्भाराः तेभ्यः ‘अग्रे’ प्रथममेव, मृदं खात्वा तस्मात् ‘मृत्खनात्’ गर्त्तात्, मृदं हरेत् । यस्मादयं ‘मृत्खनः’, स्वकीयां वेदनामगणयित्वा यजमानोप- कारार्थं मृदं प्रयच्छति । तस्मादयमतिशयेन ‘करुणः’ कृपालुः, ततो मृत्खनादेव मृदं हरेत् । न त्वन्यतो यतः कुतश्चित् मृदानेया ॥

कल्पः । एवमितरसम्भारानभिमन्त्रणेऽधिकारः, इयत्यग्र आसीरिति वराहविहतमिति । येन प्रकारेण मृदो हरण- मुक्तं । तेनैव प्रकारेणेतरे सर्वे सम्भाराः सम्पादनीयाः । अ- भिमन्त्रणे तु तत्र तत्र मन्त्रविशेषोऽस्ति । ‘देवी द्यावापृथिवी’ इति पूर्वत्र मृदोऽभिमन्त्रणं । ^{(९)}“इयत्यग्र आसीः”^{(९)} इति मन्त्रः । वराहो दंष्ट्रया यं मृद्विशेषं सम्पादयति तन्मृत्स्वरूपं वराहविहतं । हे वराहविहत ‘इयत्यग्रे’ एतावर्ति पुरोदेशे त्वं ‘आसीः’ ॥

अभिमन्त्रितस्य वराहविहतस्याहरणे मन्त्रान् दर्शयति ।

३८८ तैत्तिरीये आरण्यके

शिर॑:। म॒खाय॑ त्वा। म॒खस्य॑ त्वा शी॒र्ष्णो॑⁽१०⁾।
⁽११⁾दे॒वीर्व॑म्रीरस्य॒ भूतस्य॑ प्रथम॒जा ऋ॒तावरी॑:⁽११⁾।
⁽१२⁾ऋ॒ध्यास॑म॒द्य। म॒खस्य॒ शिर॑:⁽१२⁾॥ ३॥

(१०)“ऋद्ध्यासमद्य ० त्वा शीर्ष्णो”(१०) इति। एते मन्त्रा: पूर्ववद्व्याख्येया:॥

एतेषां वराहविहतसम्भारमन्त्राणां तात्पर्यं दर्शयति। “इयत्यग्र आसीरित्याह। अस्यामेवाच्छम्बट्कारं यज्ञस्य शिर: सम्भरति” इति। (५ प्र ०। २ अनु ०। १६ मं ०)। यावद्वराहविहतमस्ति एतावती सर्वा भूमिर्रवराहेणोद्धृतत्वात्। एतच्चाधानब्राह्मणे स वराहो रूपं कृत्वेत्यादिना विस्पष्टमाम्नातं। अतो वराहविहतसम्भारेण ‘अस्यामेव’, सर्वस्यामपि पृथिव्यां, ‘अच्छम्बट्कारं’ अल्पोऽप्यंशो व्यर्थो यथा न भवति तथा कृत्वा, ‘यज्ञस्य शिर:’, सम्पादितं भवति॥

कल्प:। देवीर्वम्रीरिति वल्मीकवपामिति अभिमन्त्रयत इति शेष:। पाठस्तु। (११)“देवीर्वम्रीरस्य ० ऋतावरी:”⁽११⁾ इति। वल्मीकस्य निष्पादिका: क्षुद्रजन्तुस्वरूपा: ‘वम्रय:’, हे वम्यो देव्यो यूयं ‘अस्य’ ‘भूतस्य’ प्राणिजातस्य, ‘प्रथमजा:’ प्रथमत उत्पन्ना:, ‘ऋतावरी:’ यज्ञवत्य:’ सम्भाररूपेण यज्ञनिष्पादकत्वात् तादृश्यो भवथेति शेष:॥

अनेनाभिमन्त्रितान् वल्मीकवपाया: सम्भरणमन्त्रानाह। (१२)“ऋध्यासमद्य ० मखस्य शिर:” (१२)इति। पूर्ववद्व्याख्येयं॥

४ प्रपाठके २ अनुवाकः । ३८६

(१९)ऋ॒ध्यास॑म॒द्य । म॒खस्य॒ शिर॑: । म॒खाय॑ त्वा । म॒खस्य॑ त्वा शी॒र्ष्णो(१२) ।--

वल्मीकवपायाः सम्भरणं विधत्ते । “ऊर्जे वा एतत् रसं पृथिव्या उपदीका उद्दिहन्ति ॥८॥ यद्वल्मीकं । यद्वल्मीकवपा सम्भारो भवति । ऊर्जमेव रसं पृथिव्या अवरुन्धे । अथो श्रोत्रमेव । श्रोत्र् ह्येतत् पृथिव्याः । यद्वल्मीकः” इति । (५ प्र० । २ अ० । १७ म०) । 'वल्मीकं', 'यत्', विद्यते तदेतत् 'उपदीकाः' पूर्वोक्ता वम्रयः, 'पृथिव्याः', सकाशादन्नहेतुमेव 'रसं' मृदं, उद्धृत्य निष्पादयन्ति । अतो वल्मीकवपायाः सम्भरणेन भूमिसारं 'ऊर्जमेव', प्राप्नोति । अपि च कर्णप्कुल्याकारसाम्यात् 'वल्मीकः', भूमेः 'श्रोत्रमेव', तस्माद्वल्मीकवपा प्रशस्ता* ॥

अथैनं प्रशंसति । “अबधिरो भवति । य एवं वेद” इति । (५ प्र० । २ अ० । १८ म०) ॥

कल्पः । इन्द्रस्यौजोसीति पूतीकानिति । हे पूतीकसमूह इन्द्रस्यौज बलमसि अनेन मन्त्रेणाभिमन्त्रितानां पूतीकानां सम्भरणमन्त्रानाह । (१९)“ऋद्ध्यासमद्य त्वा शीर्ष्णो”(१२) इति । पूर्ववद्व्याख्येयं ॥

पूतीकासम्भरणं विधत्ते । “इन्द्रो वृत्राय वज्रमुदयच्छत् । स यत्र यत्र पराक्रमत ॥६॥ तन्नाध्रियत । स पूतीकस्तम्बे पराक्रमत । सोऽध्रियत । ऊर्ति वै मे धा इति । तद्पूतीकानामूतीकत्वं ।

---

* तस्माद् वल्मीकवपा प्रशस्ता, श्रोत्रत्वात् इति । तै० पाठः ।

३६० तैत्तिरीये आरण्यके

अ॒ग्निजा अ॑सि प्र॒जाप॑ते रेत॒: ।—

यदूतौका भवन्ति। यज्ञायैवोतिं दधति" इति। (५ प्र ०।२ अ ०।१८ म ०)। पुरा कदाचित् 'इन्द्रः', वृत्रवधार्थं 'वज्रं', उद्यम्य प्रेरितवान्। तदानीं 'सः' इन्द्रः, 'यत्र यत्र' देशे, 'पराक्रमत' वज्रप्रक्षेपलक्षणं पराक्रमं कृतवान्, तत्र सर्वत्र 'नाभ्रियत' पलायनपरो वृत्रस्तेन वज्रेण धृतः प्रहृतो नासीत्। ततः 'सः' इन्द्रः, विचार्य 'पूतीक*स्तम्ब' समीपे कदाचिदवस्थितं वृत्रं प्रति 'पराक्रमत' वज्रप्रक्षेपलक्षणं पराक्रमं कृतवान्। तदानीं 'सः' वृत्रः, पूतीकस्तम्बेनावरुद्धमार्गः पलायितुमशक्तस्तेन वज्रेण 'अभ्रियत' प्रहृतोऽभूत्। तदानीं परितुष्टः स इन्द्रः पूतीकस्तम्बं प्रत्येवमब्रवीत्। हे पूतीकस्तम्ब 'मे' 'ऊतिं' मदीयपराक्रमरक्षां, 'धाः' धृतवानसि, इति ऊतीधारकत्वात् तेषां पूतीकानां 'पूती- काः', इति नाम सम्पन्नं। तेषां सम्भरणे सति यज्ञस्य रक्षां ते सम्पादयन्ति ॥

कल्पः। अजलोमानि कृष्णाजिनलोमानि च संसृज्याग्नि- जा असि प्रजापते ॑रेत इति। हे द्विविधलोमसङ्घ त्वमग्निजासि आग्नेयी वा एषा यदजात्यजाया आग्नेयत्वश्रवणात् अग्नि- र्देवेभ्यो निलायत कृष्णो रूपं कृत्वेति श्रवणाच्चोभयस्याग्नित्वम- भिप्रेत्य तन्नाममग्निजत्वमुक्तं महावीरदार्थ्यहेतुत्वात् प्राजापत्ये सृष्टौ लोम्नां सारत्वं ॥

* पूतिक इति तै० पाठः ।