तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

४ प्रपाठके ११ अनुवाकः । ५१५

व्र॒जानां॑ । प्रासां॑ गन्ध॒र्व्वो अ॒मृता॑नि वोचत् । इन्द्रो॒ दक्षं॑ परि॑जानादही॒नं^(२०)।^(२१)एतत्वं देव॑ घ॒र्म्म दे॒वो दे॒वा-

---

अयं 'नदीनां' गङ्गायमुनादीनां, 'चरणे' प्रवाहरूपे प्रवर्त्तके, 'महिमविन्दत्' शुद्धिं लब्धवान्, नदीप्रवहणेन पङ्कादि- प्रक्षालनात् शुद्धिं दृष्टवान् । अश्मसु पाषाणेषु व्रजन्ति प्रवहन्ति इति, 'अश्मव्रजाः' नद्यः, तासां, 'दुरः' द्वाराणि, 'अपावृणोत्' अपनीतवान्, नदीषु प्रवेष्टुं द्वारस्थानीया- स्तीर्थभूताः मार्गाः अश्मभिर्यै अवरुद्धाः, तत्र पाषाणान् अपनीय नदीः सेवितुं योग्याः कृतवान् । ततः 'आसां' नदीनां, 'अमृतानि' शुद्धिकारणानि जलानि, सः 'गन्धर्व्वः', 'प्रवोचत्' प्राणिनामग्रे कथितवान् । ततः 'इन्द्रः', 'दक्षं' कुशलं गन्धर्व्वं, 'अहीनं' क्वापि वैकल्यरहितं, 'परिजानात्' परितो ज्ञातवान् ॥

अत्र जलवाचिना अमृतशब्देन मरणरहितानां प्राणाना- मपि सूचनं दर्शयति । "प्रासां गन्धर्व्वो अमृतानि वोचदि- त्याह । प्राणा वा अमृताः । प्राणानेवास्मै कल्पयति" । इति । (५ प्र० । ६ अ० । ३२ म०) । अमृतशब्दपाठेन यजमानस्य प्राणान् सुस्थितान् करोति ॥

कल्पः । एतत्वं देव घर्म देवो देवानुपागा इति अभि- मन्त्रयेति । (२१ मन्त्रः) । हे 'घर्म्म देव', 'त्वं', 'देवः' देवतारूपः

५१६ | तैत्तिरीये आरण्यके

नुपा॑गाः^(९१) । ^(९२)इ॒दम॒हं म॑नु॒ष्यो॑ मनु॒ष्या॑न् । सोम॑पी-

सन्, 'एतत्' अस्माकं प्रत्यक्षं यथा भवति तथा, 'देवान्', 'उपागाः' प्राप्तवानसि ॥

अत्र प्रवर्ग्यस्य देवत्वं सर्व्वदेवप्रापणञ्च* प्रसिद्धमित्येतद्दर्शयति । "एतत्त्वं देव घर्म देवो देवानुपागा इत्याह । देवो ह्येष सन् देवानुपैति" । इति । (५ प्र ० ।६ अ ० ।३३ म ०) ॥

कल्पः । इदमहं मनुष्यो मनुष्यानिति प्रदक्षिणमावर्त्तयेति । पाठस्तु । ^(९२)"इदमहं मनुष्यो मनुष्यान् । ० सह रायस्पोषेण"^(९२) इति । 'अहं' यजमानः, 'मनुष्यः', सन् 'इदं' प्रत्यक्षं यथा भवति तथा, 'मनुष्यान्', प्राप्नोमीति शेषः । हे 'सोमपीथ' सोमपान, 'मां', आभिमुख्येन 'अन्विहि' प्राप्नुहि, न केवलं त्वमेव, किन्तु 'प्रजया रायस्पोषेण', च 'सह', तदुभयमपि मां प्राप्नोतु ॥

यजमानस्य मनुष्यत्वं मनुष्यत्वप्राप्तिश्च प्रसिद्धा इत्येतद्दर्शयति । "इदमहं मनुष्यो मनुष्यानित्याह ॥ १० ॥ मनुष्यो हि । एष सन् मनुष्यानुपैति" । इति । (५ प्र ० ।६ अ ० ।३४ म ०) ॥

सोमपानप्रार्थनायां कारणं दर्शयति । "ईश्वरो वै प्रवर्ग्यमुद्वासयन् । प्रजां पशून्त्सोमपीथमन्वूदासः सोमपीथानुमेहि । सह प्रजया सह रायस्पोषेणेत्याह । प्रजामेव पशून्त्सोमपीथमात्मन्धत्ते" । इति । (५ प्र ० ।६ अ ० ।३५ म ०) । यः

---

* अत्र प्रवर्ग्यस्य देवप्रापणमिति D चिह्नितपुस्तकपाठः ।

४ प्रपाठके ११ अनुवाकः। ५१७

थाऽऽनु॒ मेहि॑ । स॒ह प्र॒जया॑ स॒ह रा॒यस्पोषे॑ण⁽९१⁾* । ⁽९२⁾सु॒मि॒त्रा न॒ आप॒ ओष॑धयः सन्तु ॥ दु॒र्म्मित्रा॑स्तस्मै॑ भूयासुः । योऽस्मान् द्वेष्टि॑ । यञ्च॑ व॒यं द्वि॒ष्मः⁽९३⁾ ।

प्रवर्ग्यं उदासयति असौ तदानीं तं ‘प्रवर्ग्यम्’, ‘अनु’, स्वकीयां ‘प्रजां’ पुत्रादिकां, ‘पशून्’ गवादीन्, ‘सोमपीथं’ करिष्यमाणं सोमपानञ्च, ‘उद्दासः’ ‘ईश्वरः’ उदासयितुं समर्थो भवति । प्रवर्ग्योद्वासनमनु सर्व्वमिदं नश्यतीत्यर्थः†। अतः सोमपीथे- त्यादिमन्त्रपाठेन प्रजादिकं स्वात्मनि सम्पादयति ॥

कल्पः । सुमित्रा न आप ओषधयः इति मार्ज्जालीयदेशे उच्छिष्टखरे मार्ज्जयिलेति । पाठस्तु । (९२)“सुमित्रा न आपः ओषधयः सन्तु • यञ्च वयं द्विष्मः”(९३) इति । एताः ‘आपः’, तत्कार्य्याः ‘ओषधयः’, च ‘नः’ अस्माकं, ‘सुमित्राः’ सुस्निग्धाः, ‘सन्तु’ । ‘यः’ द्वेष्टा, यश्च द्वेष्यः, ‘तस्मै’ उभयस्मै, ‘दुर्मित्राः’ शत्रवः, ‘सन्तु’ ॥

प्रथमपादस्याशीःपरतां दर्शयति । “सुमित्रा न आप ओषधयः सन्त्वत्याह । आशिषमेवैतामाशास्ते” । इति। (५ प्र० । ८ अ० । ३६ म०) ॥

उत्तरभागस्य शत्रुविषयाभिचारत्वं दर्शयति । “दुर्मित्रा-

---

* B चिह्नितपुस्तके सह प्रजयेति पाठो नास्ति । G, B, चिह्नित-पुस्तकयोः ‘स्पो’कार उदात्तो अन्यत्र ‘षे’कारः ।
† न पश्यतीत्यर्थः इति E चिह्नितपुस्तकपाठः ।

५१८ तैत्तिरीये आरण्यके

(२४)उद्वयं॒ तम॑स॒स्परि॑ । उदु॒ त्यं चि॒त्रं(२४) । (२५)इ॒ममूं॒षु

स्मै भूयासुर्योऽस्मान् द्वेष्टि यञ्च वयं द्विष्म इत्याह । अभि- चार एवाश्लेषः”॥ इति । (५ प्र०।६ अ०।३७ म०) ॥

कल्पः । उद्वयं तमसस्परीत्यादित्यमुपस्थायोदु त्यं चित्र- मिति द्वाभ्यां गार्हपत्ये जुहोत्युपतिष्ठते इति । उद्वयमिति मन्त्रः, समास्त्वाग्न इत्यनुवाके व्याख्यातः । उदु त्यं जातवेदसं चित्रं देवानामिति मन्त्रद्वयं उदु त्यमित्यनुवाके व्याख्यातं ।

एतन्मन्त्रद्वयसाध्यहोमं विधत्ते । “प्र वा एषोऽस्माँल्लोका- च्च्यवते । यः प्रवर्ग्यमुद्वासयति । उदु त्यं चित्रमिति सौरी- भ्यामृग्भ्यां पुनरेत्य गार्हपत्ये जुहोति । अयं वै लोको गार्हपत्यः । अस्मिन्नेव लोके प्रतितिष्ठति । असौ खलु वा आ- दित्यः सुवर्गो लोकः । यत् सौरी भवतः । तेनैव सुवर्गाँल्लोका- न्नैति*”॥११॥ इति । (५ प्र०।६ अ०।३८ म०) । प्रवर्ग्यस्योद्वासनेन स्वयमेव ‘अस्माँल्लोकात्’, भ्रष्टो भवति । गार्हपत्यस्यैतल्लोकरूप- त्वेन तत्र होमे सति स्वयं ‘अस्मिन्’, लोके, प्रतिष्ठितो भवति । आदित्यस्य स्वर्गलोकरूपत्वात् सौरमन्त्रेण स्वर्गादपि भ्रंशो न भवति ।

ब्रह्मणस्वा परस्याया इत्याह, दधाति, अन्वित्य, रक्षसो रक्षसामपहत्यै, वै हिरण्यं, आह, अङ्क्‌यति, श्लेष, गृणालित्याह, मनुष्यानित्याह, अश्लेषः, अष्टौ च ॥

इति माधवीये पञ्चमप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ॥ ९ ॥

---

* लोकान्नवैति इति H, F, चि. कृतपुस्तकद्वयपाठः ।

४ प्रपाठक ११ अनुवाकः। ५१६

त्यम॒स्मभ्य॑ग्ँ॒ सनि॑* । गा॒य॒त्रं नवी॑याग्ँसम् । अग्ने॑ दे॒वेषु॒ प्रवो॑चः⁽२५⁾ ॥ ८ ॥

याग्नीध्रे॒ तां त॒ एतेनाव॑यजे॒ स्वाहा॑, धर्म्म॑णा, शं- युर्धायाः, प्यासिषीमहि, पोषे॑ण, निश॑त्तः, वि॒द्म, सं॑न्तु, अ॒ष्टौ च॑ ॥ अनु०११ ॥

कल्पः । इममूषु त्यमस्मभ्यमित्याहवनीये जुहोतीत्युपति- ष्ठन्त^\dagger इत्येक इति । पाठस्तु । ⁽२५⁾"इममूषु त्यमस्मभ्यग्ँ सनिं । ० अग्ने देवेषु प्रवोचः⁽२५⁾ इति । हे 'अग्ने', 'देवेषु', मध्ये 'अस्मभ्यं', 'सनिं' फलदानं, 'प्रवोचः' प्रकर्षेण कथय । न केवलं फलदानं, किन्तु 'त्यमिममूषु' तं शास्त्रप्रसिद्धमिममस्माभि- रिदानीं अनुष्ठितं प्रवर्ग्यमपि सुष्ठु देवेषु, वपय । कीदृशं प्रवर्ग्यं, 'गायत्रं' गायत्र्यादिछन्दोयुक्तं । अतएव पूर्व्वत्राम्नातं, 'छन्दोभिर्वा एषक्रियत इति' । 'नवीयाग्ँसं' अतिशयेन नूतनं, सर्वाङ्गसम्पूर्णमित्यर्थः ॥

शाखान्तरे यानि प्रवर्ग्यसामानि, तेषामाधारभूता ये मन्त्रांस्तान् विधत्ते । "प्रजापतिं वै देवाः शुक्लं पयोऽदुहन् । तदेभ्यो न व्यभवत् । तदग्निर्व्यकरोत् । तानि शुक्रियाणि सामा- न्यभवन् । तेषां यो रसोऽत्यक्षरत् । तानि शुक्लयजूंष्यभवन् ।

---

* G, I, चिह्नितपुस्तकद्वये "भ्यं"कार उदात्तः ।
^\dagger उपतिष्ठत इति D चिह्नितपुस्तकपाठः ।
3 T

५२० तैत्तिरीये आरण्यके

शुक्रियाणां वा एतानि शुक्रियाणि । सामपयसं वा एतयो- रन्यत् । देवानामन्यत्यः । यद् गोः पयः ॥१॥ तत्साम्नः पयः । यदजायै पयः । तद्देवानां पयः । तस्माद्यचैतैैर्यजुर्भिस्वरन्ति । तत्पयसा चरन्ति । प्रजापतिमेव तद्देवान् पयसान्नाद्येन सम- र्द्धयन्ति ।” इति । (५ प्र०।१० अ०।१ म०) । पुरा कदाचित् ‘देवाः’, सर्वे ‘प्रजापतिं’, कामधेनुं कृत्वा ‘शुक्रं पयः’ प्रवर्ग्यरूपं क्षीरं, दुग्धवन्तः। ‘तत्’ एकमेव, भूत्वा देवेभ्यः ‘न व्यभवत्’ बहूनां देवानार्थे विविधं नाभूत् । अतः सर्वेषां भोगाय न पर्याप्तं, तदानीं ‘अग्निः’, ‘तत्’ एकं पयः, विविधं ‘अकरोत्’ । ‘तानि’ विविधानि पयांसि, ‘शुक्रियाणि’ प्रवर्ग्यसम्बन्धीनि, ‘सामा- न्यभवन्’ । ‘तेषां’ च पयोरूपाणां साम्नां, ‘यो रसः’, ‘अत्यचरत्’ तेभ्यः अस्रवत्, ‘तानि’ सामभ्यः स्रुतानि साराणि, ‘शुक्रयजूंषि’ प्रवर्ग्यसम्बन्धिनो मन्त्राः, आसन*। ‘शुक्रियाणां’ प्रवर्ग्यसम्बन्धिनां साम्नां, सम्बन्धीनि प्रवर्ग्ययोग्यानि ‘एतानि’ यजूंषि । इत्थं प्रव- र्ग्याङ्गमन्त्रोत्पत्तिरुक्ता, अथ द्रव्यमुच्यते, ‘एतयोः’ वक्ष्यमाणयोः द्वयोः पयसोर्मध्ये, ‘अन्यत्’ एकं, ‘सामपयसं’ साम्नां प्रियं क्षीरं, ‘अन्यत्’, ‘यत्’, ‘देवानां’, प्रियं । तदुभयं विभज्य प्रदर्श्यते । तत्र गव्यं सामदेवतायाः प्रियं, अजाक्षीरं देवानां प्रियं, यस्मादेवं मन्त्रोत्पत्तिः, क्षीरद्वयञ्च एतादृशं, ‘तस्मात्’, ‘यत्र’ कर्मणि, ‘एतैः’ ‘यजुर्भिः’ प्रवर्ग्यमन्त्रैः, ‘चरन्ति’ अनुतिष्ठन्ति । ‘तत्’ तत्र कर्मणि, द्विविधेन ‘पयसा’, ‘चरन्ति’ । शुक्रियामन्त्रैः क्षीरद्वयं

---

* अभवन् इति E, चिह्नितपुस्तकपाठः ।

४ प्रपाठके ११ अनुवाकः। ५२१

जुहुयात्, इति मन्त्रद्रव्यविशिष्टकर्मविधिर्द्रष्टव्यः। तेन कर्मणा ‘प्रजापतिं’, ‘देवान्’, च अन्नसमृद्धान् कुर्व्वन्ति॥

तदेतदेनं प्रशंसति। “एष हवै साक्षात् प्रवर्ग्यं भक्षयति। यस्यैवं विदुषः प्रवर्ग्यः प्रवृज्यते”। इति। (५ प्र०। १० अ०। २ म०)। ‘एवं विदुषः’ प्रवर्ग्यमाहात्म्यविदः, ‘यस्य’, ‘प्रवर्ग्यं’, अनुष्ठीयते, सः ‘एषः’ ‘साक्षात्’ मुख्यं, प्रवर्ग्यफलमनुभवति॥

तस्य प्रवर्ग्यस्य काम्यमुद्वासनदेशं विधत्ते। “उत्तरवेद्यामुद्वासयेत् तेजस्कामस्य। तेजो वा उत्तरवेदिः॥२॥ तेजः प्रवर्ग्यः। तेजसैव तेजः समर्द्धयति”। इति। (५ प्र०। १० अ०। ३ म०)। उत्तरवेदेरग्न्याधारत्वात् प्रवर्ग्यहविषश्च तत्स्वरूपत्वात् उभयोस्तेजस्त्वम्॥

तमेव देशं फलान्तराय विधत्ते। “उत्तरवेद्यामुद्वासयेदन्नकामस्य। शिरो वा एतद्यज्ञस्य। यत्प्रवर्ग्यः। मुखमुत्तरवेदिः। शीर्ष्णैव मुखग्ं सन्दधात्यन्नाद्याय। अन्नाद एव भवति”। इति। (५ प्र०। १० अ०। ४ म०)। प्रवर्ग्यस्य शिरोरूपत्वादुत्तरवेदेः मुखत्वात्तच्चास्योद्वासने* सत्यन्नं भोक्तुं शिरसा मुखस्य साधनं† कृतं भवति। ततोऽयं ‘अन्नादो भवत्येव’॥

उत्तरवेद्यामुद्वासनं प्रशंसति। “यत्र खलु वा एतमुद्वासितं वयाग्ंसि पर्याग्ंसते। परि वै ताग्ं समां प्रजा वयाग्ंस्यासते॥३॥ तस्मादुत्तरवेद्यामेवोद्वासयेत्। प्रजानां गोपी-

---

* मुखत्वाच्च तत्र तस्योद्वासने इति F, H, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः।
† सन्धानमिति F, चिह्नितपुस्तकपाठः।
3 T 2

५२२ तैत्तिरीये आरण्यके

धाय''। इति। (५ प्र०। १० अ०। ५ म०)। 'यत्र' यस्मिन् संवत्सरे, क्वचिद्देशविशेषे, 'उद्वासितं', 'एतं' प्रवर्ग्यं, 'वयाꣳसि' पक्षिणः, 'पर्य्यासते' परित आगत्योपविशन्ति, 'ताꣳ समां' तं संवत्सरं सर्व्वमपि, पक्षिणः, 'प्रजाः' पुत्रादीन्, 'पर्य्यासते' पुत्रादिशवदेहेषु प्रविशन्ति, प्रजा म्रियन्त इत्यर्थः। अतस्तेजोऽन्नकामराहित्येऽपि प्रजारक्षणार्थं, 'उत्तरवेद्यामेवोद्वासयेत्'॥

तत्रापि देशविशेषं विकल्पितं विधत्ते। “पुरो वा पश्चादोद्वासयेत्। पुरस्ताद्वा एतज्ज्योतिरुदेति। तत्पश्चान्निग्लोचति। स्वामेवैनं योनिमनूद्वासयति” इति॥ (५ प्र०। १० अ०। ६ म०)। उत्तरवेदेः पूर्व्वभागे पश्चिमभागे वा प्रवर्ग्यं 'उद्वासयेत्'। प्रवर्ग्यस्वरूपं इदं आदित्य'ज्योतिः', 'पुरस्तात्', 'उदेति', 'पश्चात्', अस्तमेति। ततस्तयोरुभयोरपि तदीयस्थानत्वात् स्वकीयमेव स्थानं 'अनु'सृत्य 'उद्वासयति'॥

अन्यं देशविशेषं विधत्ते। “अपां मध्य उद्वासयेत्। अपां वा एतन्मध्याज्ज्योतिरजायत। ज्योतिः प्रवर्ग्यः। स्व एवैनं योनौ प्रतिष्ठापयति” इति॥ ४॥ (५ प्र०। १० अ०। ७ म०)। 'एतत्' और्व्वविद्युत्स्वरूपं,* 'ज्योतिः', 'अपां मध्यादजायत'। 'प्रवर्ग्यः', च 'ज्योतिः'स्वरूपः। तस्मात् 'एनं' प्रवर्ग्यं, स्वकीय एव स्थाने 'प्रतिष्ठापयति'॥

देशान्तरं विधत्ते। “यं द्विष्यात्। यत्र स स्यात्। तस्यां

---

* 'एतत्' वैद्युतरूपमिति E, चिह्नितपुस्तकपाठः। 'एतत्' और्व्ववैद्युतरूपमिति H, चिह्नितपुस्तकपाठः।

४ प्रपाठके ११ अनुवाकः । ५२३

दिश्युदासयेत् । एष वा अग्निर्वैश्वानरः । यत्प्रवर्ग्यः । अग्निनैवै॒नं वैश्वानरेणाभिप्रवर्त्तयति*” । इति । (५ प्र० । १० अ० । ८ म०) । यजमानः ‘यं’† पुरुषं, ‘द्विष्यात्’, ‘सः’ द्वेष्यः, यस्यां दिशि तिष्ठति, ‘तस्यां दिशि’, प्रवर्ग्यं ‘उद्वासयेत्’ । प्रवर्ग्यस्य वैश्वानराग्निरूपत्वात् ‘एनं’ द्वेष्यं, ‘अभि’लक्ष्य वैश्वानराग्निनेव ‘प्रवर्त्तयति’ । तेनाग्निना तमभितो दहतीत्यर्थः‡ ॥

तत्रैव कञ्चिद्विशेषं विधत्ते । “औदुम्बर्याᳵ शाखायामुद्वासयेत् । ऊर्ग्व्वा उदुम्बरः । अन्नं प्राणः । शूग् घर्मः ॥ ५ ॥ इदमहममुष्यामुष्यायणस्य शुचा प्राणमपि दहामोत्याह । शुचैवास्य प्राणमपि दहति । ता जगार्त्तिमार्च्छति” । इति । (५ प्र० । १० अ० । ६ म०) । उदम्बरवृक्षस्य येयं शाखा तस्यां प्रवर्ग्यं ‘उद्वासयेत्’ । उदुम्बरस्यान्नरूपत्वात्, अन्नस्य प्राणस्थितिहेतुत्वात्, घर्मस्य च सन्तापरूपत्वात्, तदनुसारेणोद्वासनकाले इदमित्यादिमन्त्रं पठेत् । ‘अमुष्यायणस्य’ देवदत्तपुत्रस्य, ‘अमुष्य’ यज्ञदत्तस्य, ‘प्राणं’ ‘इदं’ प्रत्यक्षं यथा भवति तथा, ‘शुचा’ सन्तापेन, ‘अपि’, ‘दहामि’ सर्व्वतो दग्धं करोमि । एतन्मन्त्रपाठेन ‘अस्य’ द्वेष्यस्य, ‘प्राणं’, सन्तापेन ‘दहति’, एव । तदानीमेवासौ ‘आर्त्तिं’, प्राप्नोति ॥

देशान्तरं विधत्ते । “यत्र दर्भा उपदीकसन्तताः स्युः । त-

---

* वैश्वानरेणातिप्रवर्त्तयति इति F, H, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः ।
† वक्ष्यमाणोऽयमिति D, F, H चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः ।
‡ हरतीत्यर्थः इति D चिह्नितपुस्तकपाठः ।

५२४ तैत्तिरीये आरण्यके

दुदामयेद् वृष्टिकामस्य। एता वा अपामनुज्जावर्या* नाम।
यद्दर्भाः। असौ खलु वा आदित्य इतो वृष्टिमुदीरयति।
अमावेवास्मा आदित्यो वृष्टिं नियच्छति। ता आपो नियता
धन्वना यन्ति" इति ॥ ६॥ (५ प्र० । २ ० अ० । २० म०) । यस्मि-
न्देशे 'दर्भाः', 'उपदीकसन्तताः' स्तम्बेरविच्छिन्नाः,† भवन्ति।
वृष्टिकामः तत्र 'उदामयेत्'। य एते दर्भाः 'एताः', एव 'अपां',
'अनुज्जावर्याः' इत्येतन्नामभाजो भवन्ति, 'अनुज्जाः' अनुक्रम-
गताः प्रवाहाः, तद्युक्ता नद्यः 'अनुज्जावर्याः'। आपो वै दर्भा
इति श्रुत्यन्तरात् दर्भाणामविच्छिन्नप्रवाहोपेतनदीरूपत्वं। प्रव-
र्ग्यस्यादित्यरूपत्वादादित्यवद् वृष्टिप्रदः। अतो दर्भेषु तदु-
द्वासने सति 'आदित्यः', द्युलोकाद् 'वृष्टिं', प्रेरयति। 'ताः'
च 'आपः', 'धन्वना' मरुद्गणेन सह, 'नियताः', प्रवर्त्तन्ते ॥

गोः पयः, उत्तरवेदिः, आसते, स्थापयति, घर्म्मः, यन्ति ॥

इति पञ्चमप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥

इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा-
रण्यके चतुर्थप्रपाठके एकादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥

---

* अपाममृम्भाभावर्य इति B, E, G, I, चिह्नितपुस्तकचतुष्टयपाठः।
अपामनुम्स्यावर्येति J, चिह्नितपुस्तकपाठः।
† स्तम्ब एव विच्छिन्ना इति D चिह्नितपुस्तकपाठः। स्तम्बरविच्छिन्ना इति E चिह्नितपुस्तकपाठः।

४ प्रपाठके १२ अनुवाकः । ५२५

अथ द्वादशोऽनुवाकः ।

(१)म॒हीनां पयो॑ऽसि॒ विहि॑तं दे॒वत्रा॑(१) । (२)ज्योति॑र्भा अ॑सि वन॒स्पती॑ना॒मोष॑धीनाग्॒ रसः॑(२) । (३)वा॒जिनं॑ त्वा वा॒जिनेा॑ऽवनयामः । ऊ॒र्द्धं मनः॑ सु॒वर्गं॑(३)॥ अनु०१२ ॥

---

अथ द्वादशोऽनुवाकः ।

एकादशे प्रवर्गेाद्वासनमुक्तं । तत्र महावीरे द्रव्यपूरणा- वसरे* घर्मैतत्तेऽन्नमिति† मन्त्रात् पूर्व्वं त्रयो मन्त्रा अपेक्षिताः, ते अत्र द्वादशे अभिधीयन्ते । कल्पः । महीनं पयोऽसीति महावीरे गोपय आनयतीति विहितं, देवचेति मन्त्रशेषः । (१ मन्त्रः) । हे द्रव्य ‘देवत्रा’ देवनििमत्तं,‡ ‘विहितं’ सम्पा- दितं, ‘महीनां’ गवां, ‘पयः’, ‘असि’ ॥

कल्पः । ज्योतिर्भा असि वनस्पतीनामोषधीनाग् रस इति मध्विति महावोर आनयतीत्यनुवर्त्तते । (२ मन्त्रः) । हे मधुद्रव्य ‘वनस्पतीनां’, ‘ओषधीनां’, च ‘रस’भूतस्त्वं ‘ज्योति- र्भाः’ ज्योतिषां प्रकाशकः, ‘असि’ ॥

कल्पः । वाजिनं त्वा वाजिनो वनयाम इति दधीनि महावीर आनयतीत्यनुवर्त्तते । ऊर्द्धं मनः सुवर्गमिति मन्त्र- शेषः । (३ मन्त्रः) । ‘ऊर्द्धं’ उपरिवर्त्तमानं, ‘मनः’ मननीयं,

---

* निरूपणावसरे इति E चिह्नितपुस्तकपाठः ।
† ५०७ पृष्ठे द्रष्टव्यम् ।
‡ देवेषु देवनििमत्तमिति E चिह्नितपुस्तकपाठः ।

५२६ तैत्तिरीये आरण्यके

अथ त्रयोदशोऽनुवाकः ।

(१)अस्कान्॒ द्यौः पृ॑थि॒वीम् । अ॒स्कान्वृ॑ष॒भो युवा॒ गाः । स्क॒न्नेमा विश्वा॒ भुव॑ना । स्क॒न्नो य॒ज्ञः प्र॒जन॑यतु^(१) । (२)अ॒स्कानज॑नि॒ प्राज॑नि । आ स्क॒न्नाज्जाय॑ते॒ वृषा॑ । स्क॒न्नात् प्रज॑निषीमहि^(२) ॥ अनु०१३ ॥

---

स्वर्गं प्राप्तुम्, हे दधिद्रव्य, ‘वाजिनं’ अन्नवन्तं, त्वां ‘वाजिनः’ अन्नवन्तो वयं, ‘अवनयामः’ महावीरे प्रक्षिपामः ॥

इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके चतुर्थप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः ॥ १२ ॥

---

अथ त्रयोदशोऽनुवाकः ।

त्रयोदशमारभ्य प्रायेण घर्मप्रायश्चित्ताः *उच्यन्ते । कल्पः । यदि घर्म स्कन्देत्, अस्कान् द्यौः पृथिवीमिति द्वाभ्यामभिमन्त्रयते इति । तत्र प्रथमामाह । (१)“अस्कान् द्यौः पृथिवीं । ०स्कन्नो यज्ञः प्रजनयतु”^(१) इति । ‘द्यौः’ द्युलोकाख्यो देवः, ‘पृथिवीं’, देवतां प्रति ‘अस्कान्’ स्ववीर्य्यं स्कन्दितवान् । तथा ‘युवा’ यौवनोपेतः, ‘वृषभः’, ‘गाः’, बह्वीः† प्रति ‘अस्कान्’ स्वकीयं वीर्य्यं स्कन्दितवान् । ‘इमा विश्वा भुवना’ एतानि

---

* त्रयोदशमारभ्य त्रयो घर्मप्रायश्चित्ता इति E चिह्नितपुस्तकपाठः ।
† बर्हीः इति D चिह्नितपुस्तकपाठः ।

४ प्रपाठके १४ अनुवाकः। ५२०

अथ चतुर्दशोऽनुवाकः ।

या पु॒रस्ता॑द्वि॒द्युदाप॑तत् । तां ते॑ ए॒तेनाव॑यजे॒ स्वा-

सर्व्वाणि भूतजातानि, ‘स्कन्ना’ स्कन्नवीर्य्यरूपाणि । अतो-
ऽचापि ‘स्कन्नः’ द्रव्यस्कन्दनयुक्तः,* ‘यज्ञः’, ‘प्रजनयतु’ प्रजा-
मुत्पादयतु ॥

अथ द्वितीयामाह। (१)“अस्कानजनि प्राजनि । ० स्कन्नात्
प्रजनिषीमहि”(१) इति । ‘अस्कान्’ द्रव्यं स्कन्नमभूत्, तेन
‘अजनि’ किञ्चिदपत्यमुत्पन्नं । ‘प्राजनि’ प्रकर्षेणापत्यस्य अपत्य-
मुत्पन्नं । ‘स्कन्नात्’, द्रव्यात् ‘वृषा’ सेचनसमर्थः पुत्रः, ‘आजा-
यते’ । अतो वयं ‘स्कन्नात्’ द्रव्यात्, ‘प्रजनिषीमहि’ प्रक-
र्षेणापत्यमुत्पादयामः ॥

इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा-
रण्यके चतुर्थप्रपाठके त्रयोदशोऽनुवाकः ॥ १३ ॥

---

अथ चतुर्दशोऽनुवाकः ।

कल्पः । यदि घर्मेण चरत्सु विद्युदापतेत् या पुरस्ता-
द्विद्युदापतदिति । एतैैर्यथालिङ्गं जुहुयादिति । पाठस्तु ।
“याः पुरस्ताद्विद्युदापतत् । ० तां त एतेनावयजे स्वाहा”
इति । ‘या’ ‘विद्युत्’ अशनिरूपा, ‘पुरस्तात्’ पूर्व्वस्यां दिशि,
‘आपतत्’ पतितवती, इति ‘तां’ विद्युतं, ‘ते’ तव, सम्बन्धिना

---

* स्कन्नद्रव्ययुक्त इति E चिह्नितपुस्तकपाठः ।
3 U

५२८ तैत्तिरीये आरण्यके

हा॑ । या दक्षि॑णतः । या प॒श्चात् । योत्त॑र॒तः । योपरि॑- ष्टाद्वि॒द्युदाप॑तत् । तां ते॑ ए॒तेनाव॑यजे॒ स्वाहा॑ ॥ अनु० १४ ॥

---

अथ पञ्चदशोऽनुवाकः ।

प्रा॒णाय॒ स्वाहा॑ व्या॒नाय॒ स्वाहा॑ऽपा॒नाय॒ स्वाहा॑ । चक्षु॑षे॒ स्वाहा॒ श्रोत्रा॑य॒ स्वाहा॑ । मन॑से॒ स्वाहा॑ वा॒चे सर॑स्वत्यै॒ स्वाहा॑ ॥ अनु० १५ ॥

---

'एतेन' होमेन, 'अवयजे' नाशयाम* । अत्र त इत्यभिधाना- द्धर्मः सम्बोधनीयः । या दक्षिणत इत्यादिषु त्रिषु विद्युदि- त्यादिकमनुषञ्जनीयं । अनुषङ्गद्योतनायैवोत्तमे मन्त्रे पुनः पठ्यते ॥

इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारण्यके चतुर्थप्रपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः ॥ १४ ॥

---

अथ पञ्चदशोऽनुवाकः ।

कल्पः । प्राणाय स्वाहा पूष्णे स्वाहेत्येतावनुवाकौ घर्म प्रायश्चित्तानीति घर्मविषये यद्वैकल्यं तदारयितुमनुवाकद्वय- होमः । तत्रैकमनुवाकमाह । "प्राणाय स्वाहा व्यानाय स्वाहा

---

* नाशयामि इति D चिह्नितपुस्तकपाठः ।

४ प्रपाठके १६ अनुवाकः। ५२८

अथ षोडशोऽनुवाकः ।

पू॒ष्णो॒ स्वाहा॑ पू॒ष्णो शर॑से॒ स्वाहा॑ । पू॒ष्णो प्र॑प॒थ्याय॒ स्वाहा॑ पू॒ष्णो न॒रन्धि॑षाय॒ स्वाहा॑ । पू॒ष्णोऽहृ॑णये॒ स्वाहा॑ पू॒ष्णो न॒रुणाय॒ स्वाहा॑ । पू॒ष्णो सांके॒ताय॒ स्वाहा॑ ॥
अनु० १६ ॥

---

• वाचे सरस्वत्यै स्वाहा" इति । 'वाक्'शब्देन वक्तव्यशब्दमा-
त्रत्वशङ्कां वारयितुं देवतावाचकस्य सरस्वतीशब्दस्य प्रयोगः ॥
इति सायणाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु-
रारण्यके चतुर्थप्रपाठके पञ्चदशोऽनुवाकः ॥ १५ ॥

---

अथ षोडशोऽनुवाकः ।

अनुवाकान्तरमाह । "पूष्णो स्वाहा पूष्णे शरसे स्वाहा ।
• पूष्णो साकेताय स्वाहा" इति । पोषको देवः 'पूषा', स
एव विशेषणभेदाद्भिद्यते । 'शरसे' शत्रूणां हिंसकाय, 'प्रप-
ध्याय' प्रकृष्टस्वर्गमार्गहिताय, नरान् मनुष्यान्, धिनोति
प्रीणयतीति 'नरन्धिषः', तस्मै । 'अहृणिः' रञ्जनेन दीप्य-
मानः, तस्मै । नृनय इति धातोर्नरुपणशब्दः प्राणिनां स्वस्व-
मार्गेषु नेता 'नरूणः', तस्मै । आसमन्तात् ज्ञानमाकेतः तेन
सह वर्त्तत इति 'साकेतः', तस्मै ॥
इति सायणाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा-
रण्यके चतुर्थप्रपाठके षोडशोऽनुवाकः ॥ १६ ॥

3 U 2

५५० तैत्तिरीये आरण्यके

अथ सप्तदशोऽनुवाकः ।

उद॑स्य॒ शुष्मा॑द्भा॒नुर्ना॑र्त्त विभ॑र्त्ति । भारं॑ पृथि॒वी न* भूम॑ । प्र शु॒क्रैतु॑ दे॒वी म॑नी॒षा । अ॒स्मत् सुत॑ष्टो॒ रथो॒ न वा॒जी । अर्च॑न्त॒ एके॒ महि॒ साम॑ मन्वत† । तेन्॒

---

अथ सप्तदशोऽनुवाकः ।

कल्पः । घर्मेष्टकामुपदधात्युदस्य शुष्माद्भानुरित्यनुवाके- नेति । एतच्च महाग्निचयने द्रष्टव्यं । तथा च तत्र सूत्रका- रेणोक्तं । घर्मेष्टकामुपधाय कुलायिनी तयोः प्रवर्गे मन्त्रा- विति । पाठस्तु । “उदस्य शुष्माद्भानुनार्त्त विभर्त्ति । * तया देवतयाऽङ्गिरखद्ब्रुवा सीद” इति । ‘भानुः’ सूर्य्यः, ‘अस्य’ अग्नेः, ‘शुष्मात्’ बलात्, ‘उत्’ एति, उच्छब्देनाकाङ्क्षितत्वात् एतीत्य- ध्याहर्त्तव्यः । स च भानुः ‘नार्त्त’ आर्त्तिं न प्राप्तः, पुनः पुनः उदयङ्गच्छतोऽप्यग्निबलसाहाय्यादार्त्तिस्तस्य न विद्यते । ‘पृथिवी न’ भूमिरिव, भूमिप्रयातं ‘भारं’, ‘विभर्त्ति’ । यथा पृथिवी प्राणिनां भारं सहते तथा अयं रश्मिभारं सहते । तस्य अग्नेः प्रसादात् ‘शुक्रा’ निर्मला, ‘मनीषा’ ‘देवी’ कर्म्मणि मनः प्रेरयन्ती देवता, प्रकर्षेण ‘एतु’ प्राप्नोतु । किन्निमित्तमिति एतदुच्यते, ‘अस्मत्’ निमित्तार्थे, पञ्चमी, अस्माननुग्रहीतु-

---

* एधिन इति E चिह्नितपुस्तकपाठः ।
† मन्वती इति D, F चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः ।

४ प्रपाठके १७ अनुवाकः । ५३१

सूर्य्य॑मधारयन् । तेन॒ सूर्य्य॑मरोचयन् । घ॒र्म्मः शिर॒- स्तद्य॒म॒ग्निः । पुरी॑षमसि॒ सम्प्रि॒यं प्र॒जया॑ प॒शुभि॑र्भू- वत् । प्र॒जाप॑तिस्त्वा सादयतु । तया॑ दे॒वत॑याऽङ्गिर॒- स्व॒ङ्गुवा सी॑द ॥ अनु० १७ ॥

---

मित्यर्थः । बुद्धिप्राप्तौ दृष्टान्तः । ‘सुतष्टः’ वर्धकिना सुष्ठु- तक्षणेन निष्पादितः, ‘वाजी’ वेगवान्, ‘रथो न’ रथ इव, ‘एके’ महात्मानः, तं अग्निं ‘अर्चन्तः’ । ‘महि’ पूजाहं, ‘साम’ सर्वेषु समं, ‘मन्वत’ मनसि निश्चितवन्तः । ‘तेन’ अग्नि- तेजसा, ‘सूर्य्यं’, ‘अधारयन्’ पोषितवन्तः । उद्यन्तं वावादि- त्यमग्निरनुसमारोहतीति श्रुतं, ‘तेन’ अग्नितेजसा, ‘सूर्य्यं’, ‘अरोचयन्’ आदीप्तियुक्तमकुर्व्वन् । ‘घर्म्मः शिरः’ यदिदं प्रवर्ग्य- रूपं यज्ञस्य शिरोऽस्ति, ‘तदयं’ चीयमानः, ‘अग्निः’, एव । अतो हे अग्ने, त्वं ‘पुरीषं’ इष्टकोपादान* मृत्स्वरूपं, ‘असि’ । तच्च स्वरूपं ‘प्रजया पशुभिः’, ‘सम्’, एत्य ‘प्रियं भुवत्’ यजमा- नानां प्रियं भवति । तथाविधाग्निरूपे हे घर्मेष्टके ‘प्रजापतिः’, त्वां अत्र चेत्रे ‘सादयतु’ स्थापयतु । ‘अङ्गिरस्वत्’ अङ्गिरो- भिरिव, ‘तया’ प्रजापतिदेवतया, उपहिता सती ‘ध्रुवा सीद’ स्थिरा भूत्वा तिष्ठ ॥

इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारण्यके चतुर्थप्रपाठके सप्तदशोऽनुवाकः ॥ १७ ॥

---

* इष्टकोपधानेति E०चिह्नितपुस्तकपाठः ।

५३२ तैत्तिरीये आरण्यके

अथाष्टादशोऽनुवाकः ।

यास्ते॑ अग्ने॒ आर्दा॑ योन॑यो॒ याः कु॑ला॒यिनी॑: । ये
ते॑ अग्ने॒ इन्द॑वो॒ या उ॑र्णुनाभ॑यः* । यास्ते॑ अग्ने त॒नुव॒
ऊर्जो॒ नाम॑ । ताभि॒स्त्वमु॒भयी॑भिः सं॑विदा॒नः । प्र॒जा-
भि॑रग्ने॒ द्रवि॑णे॒ह सी॑द । प्र॒जाप॑तिस्त्वा सादयतु । तया॑
दे॒वत॑याऽङ्गि॒रस्वद्ध्रु॒वा सी॑द ॥ अनु० १८ ॥

---

अथाष्टादशोऽनुवाकः ।

कल्पः । कुलायिनीं यास्ते आर्द्रायोनय इत्यनुवाकेनेति, उपदधातीत्यनुवर्त्तते । पाठस्तु । “यास्ते अग्ने आर्दा योनयो याः कुलायिनीः । ० तया देवतयाऽङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीद” इति । हे ‘अग्ने’, ‘ते’ त्वदीया, ‘आर्द्राः योनयः’ अश्वत्थवृक्षादिरूपाः, ‘आर्द्राः’ कारणविशेषाः, सन्ति । अश्वत्थाद्व्यवाद्धाद्विजातामग्नेस्तनुं यज्ञिया संभरामीति श्रुतेः । ‘याः’ च ‘कुलायिनीः’ आहवनीयादिस्थानविशेषाः सन्ति । हे ‘अग्ने’, ‘ते’ त्वदीयाः, ‘इन्दवः’ चन्द्रप्रभृतयः स्थानविशेषाः, ‘ये’, सन्ति । ‘या उर्णुनाभयः’ याश्चोर्णुनाभ्यादिस्थानविशेषाः सन्ति । हे ‘अग्ने’, ‘ते’ त्वदीया, ‘याः’ च अन्याः, ‘तनुवः’, ‘ऊर्जो नाम’ ओषध्यादिपाचकत्वेनोर्ङ्नामधारिण्यः सन्ति । ‘ताभिः’ स-

---

* या उनाभय इति A, B, G, I, J, चिह्नितपुस्तकपञ्चकपाठः ।

४ प्रपाठके १६ अनुवाकः । ५३३

अथैकोनविंशोऽनुवाकः ।

अ॒ग्निर॑सि वैश्वान॒रोऽसि॑ । सं॒व॒त्स॒रोऽसि॑ परि- वत्स॒रोऽसि॑ । इ॒दाव॑त्स॒रोऽसीदु॑वत्स॒रोऽसि॑ । इ॒द्वत्स- रोऽसि॑ वत्स॒रोऽसि॑ । तस्य॑ ते वस॒न्तः शिर॑: । ग्री॒ष्मो दक्षि॑णः प॒क्षः । व॒र्षाः पुच्छ॑म् । श॒रदुत्त॑रः प॒क्षः । हे॒म॒न्तो मध्य॑म् । पूर्व॑प॒क्षाश्चित॑यः । अ॒प॒र॒प॒क्षाः पुरी॑षम् । अ॒हो-

---

र्वाभिः, युक्तः ‘त्वं’, ‘उभयीभिः’ दैवीभिर्मानुषीभिश्च, ‘प्रजा- भिः’, ‘संविदानः’ ऐकमत्यं गतः त्वं* ‘इह’ चेत्रे, ‘द्रविणे’ अस्माकं धननिमित्तं, हे ‘अग्ने’, ‘सीद’ तिष्ठ, प्रजापतिरि- त्यादि पूर्व्ववत् ॥

इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारण्यके चतुर्थप्रपाठकेऽष्टादशोऽनुवाकः ॥ १८ ॥

---

अथैकोनविंशोऽनुवाकः ।

कल्पः । अध्वर्य्युरग्निमभिमृशति अग्निरसि वैश्वानरोऽसी- त्यनुवाकेनेति । पाठस्तु । “अग्निरसि वैश्वानरोऽसि । * तथा देवतयाऽङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीद” इति । इष्टकाभिर्निष्पन्न हे देव त्वं ‘अग्निरसि’, अङ्गारैर्विना इष्टकाशरीरमात्रेणैव अग्नित्वं ।

---

* गतः सन् इति E चिह्नितपुस्तकपाठः ।

५३४ तैत्तिरीये आरण्यके

रा॒त्राणी॑ष्ट॒काः । तस्य॑ ते॒ मासा॑श्चार्द्धमा॒साश्च॑ कल्पन्तां । ऋ॒तव॑स्ते कल्पन्तां । सं॒व॒त्स॒रस्ते॑ कल्पतां । अहो॑- रा॒त्राणि॑ ते कल्पन्तां । एति॒ प्रेति॒ वीति॒ समि॒त्युदि॑ति । प्र॒जाप॑तिस्त्वा सादयतु । तया॑ दे॒वत॑याऽङ्गिर॒स्वद्ध्रु॒वः सी॑द ॥ अनु० १८ ॥

---

'वैश्वानरः' विश्वेषां नराणां उपकारकः, 'असि' । प्रभवादी- नामेकैकपञ्चके वर्त्तमानाः शब्दाः* संवत्सरादयः, सर्व्वेष्वनुगतो वत्सरः, त्वमेवं षड्विधः 'असि'। 'तस्य' तथाविधस्य, 'ते' ऊर्ज्जरूपस्य, वसन्ताद्यृतवः 'शिरः' आद्यवयवाः, चैत्रादिमा- सेषु ये शुक्लपक्षाः ते चितिरूपाः । ये च कृष्णपक्षाः ते पुरीषरूपाः । यान्यहोरात्राणि तानीष्टकारूपाणि । 'तस्य ते' तादृशस्य तव, मासादयः स्वस्वकार्य्यक्षमा भवन्तु । इतिशब्द- शिरस्काः आ,प्र,वि,सम्,उद्ः, उपसर्गाः अत्र निर्द्दिष्टाः, तैरू- चितक्रियां संयोज्य अग्निहोत्रं स्तोतव्यं† इति तात्पर्यार्थः । उचितक्रियाणां च बहूनां सम्भवात् महती स्तुतिः सम्पद्यते । प्रजापतिरित्यादि पूर्व्ववत् । अग्निविशेषणत्वाद् ध्रुव इति लिङ्ग- निर्देशः ॥

इति सायणाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके चतुर्थप्रपाठके एकोनविंशोऽनुवाकः ॥ १९ ॥

---

* शब्दा इति E चिह्नितपुस्तकपाठः।
† अग्निस्तोतव्य इति D, E चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः।