६ प्रपाठके १ अनुवाकः । ६४७

त्वे॒तश्च्या॑वयतु॒ प्र वि॒द्वानन॑ष्टपशु॒र्भुव॑नस्य गो॒पाः । स त्वै॒तेभ्यः॒ परि॑ददात्पि॒तृभ्यो॒ऽग्निर्दे॒वेभ्यः॑ सुवि॒दत्रे॑भ्यः⁽५⁾। ⁽६⁾पू॒षेमा आशा॒ अनु॑वेद॒ सर्वाः॒ सो अ॒स्माꣳ अभ॑यत-

कल्पः । अथैनमाददत आदीयमानमनुमन्त्रयते, पूषा त्वेतश्च्यावयतु प्र विद्वाननष्टपशुर्भुवनस्य गोपाः । स त्वैतेभ्यः परिददात्पितृभ्योऽग्निर्देवेभ्यः सुविदत्रेभ्य इति, तृतीयमेतस्याध्वनो गत्वा निदधाति इति । (५ मन्त्रः।) हे प्रेत 'पूषा' योऽयं पोषको देवः, सोऽयं त्वां 'इतः' देशात्, 'प्रच्यावयतु' प्रचालयतु । कीदृशः, 'विद्वान्' गन्तव्यमार्गाभिज्ञः, 'अनष्टपशुः' वाहकाः मनुष्याः द्विपात्पशवः, अनड्वाहौ चतुष्पात्पशू, अनष्टा अनुपद्रुताः पशवो यस्यासौ 'अनष्टपशुः', वाहकोपद्रवराहित्येन नेतुं समर्थः । 'भुवनस्य गोपाः' सर्वस्य लोकस्य रक्षकः, 'सः' तादृशः पूषा, त्वां 'एतेभ्यः' पूर्वसिद्धेभ्यः, 'पितृभ्यः', 'परिददात्' प्रयच्छतु । यः अग्निः तव दाहं करिष्यति सः 'अग्निः,' 'सुविदत्रेभ्यः' सुष्ठु त्वदनुष्ठितं कर्म जानद्द्भ्यः, 'देवेभ्यः', त्वां प्रयच्छतु ।

कल्पः । अथैनमाददत आदीयमानमनुमन्त्रयते, पूषेमा आशा अनुवेद सर्वाः सो अस्माꣳ अभयतमेन नेषत् । स्वस्तिदा अघृणिः सर्ववीरोऽप्रयुच्छन् पुर एतु प्रविद्वान् इति, अर्द्धमेतस्याध्वनो गत्वा निदधाति इति । (६ मन्त्रः।) योऽयं 'पूषा', देवः,

4 J

६४८ तैत्तिरीये आरण्यके

मेन नेषत्। स्व॒स्ति॒दा अघृ॑णिः सर्व॑वीरोऽप्रयुच्छन् पुर ए॑तु प्रवि॒द्वान्॥ १॥ ^{(७)}आयु॑र्विश्वा॑युः परि॑पासति त्वा पू॒षा त्वा॑ पातु प्र- प॑थे पु॒रस्ता॑त्। यत्राऽऽस॑ते सु॒कृतो॒ यत्र॒ ते य॒युस्तत्र॑ त्वा

---

सोऽयं 'इमाः' सर्वाः, 'आशाः' दिशः, 'अनुवेद' इयमनुकूला दिगिति जानाति, 'सः' देवः, 'अस्मान्', अत्यन्तं भयरहितेन मार्गेण 'नेषत्' नयतु । 'कीदृशः पूषा, 'स्वस्तिदाः' क्षेमप्रदः, 'अघृणिः' अदीप्तः, अस्मास्वनुग्राही,* 'सर्ववीरः' सर्वेभ्यः प्रतिकूलेभ्यः अत्यन्तं शूरः, सः तादृशः असौ 'अप्रयुच्छन्' प्रमादमकुर्वन्, 'प्रविद्वान्' मार्गं प्रकर्षेण जानन्, अस्माकं पुरतः 'एतु' गच्छतु।

कल्पः। अथैनमाददत आदीीयमानमनुमन्त्रयते, आयुर्विश्वा- युः परिपासति त्वा पूषा त्वा पातु प्रपथे पुरस्तात्। यत्राऽऽसते सु- कृतो यत्र ते ययुस्तत्र त्वा देवः सविता दधातु इति, समस्तवमेत- स्याध्वनो गत्वा निदधाति इति। (७मन्त्रः)। विश्वस्मिन् कर्मण्यागच्छति इति 'विश्वायुः' अग्निः, स च 'आयुः' आयुष्मन्तं, आ- गतवन्तं, त्वां प्रेतं 'परिपासति' परिपालयितुमिच्छति, दह- नार्थमागच्छन्तं त्वां प्रतीक्षते इत्यर्थः। अयं 'पूषा', 'प्रपथे' प्रकृष्टे मार्गे, त्वां 'पुरस्तात् पातु' पुरतो गच्छन् प्रतिबन्धकेभ्यो

---

* अस्मास्वननुग्रहयुक्त इति E चिह्नितपुस्तकपाठः।

६ प्रपाठके १ अनुवाकः। ६४८

दे॒वः स॑वि॒ता द॑धातु^(७) । ^(८)भुव॑नस्य पत इ॒दꣳ ह॒विः^(८) । ^(९)अ॒ग्नये॑ रयि॒मते॒ स्वाहा॑^(९) । ^(१०)पुरु॑षस्य सयावर्यपेद॒- घानि॑ मृज्महे । यथा॑ नो॒ अत्र॒ नार्परः॑ पु॒रा ज॒रस॑

---

रक्षोभ्यः पालयतु । 'यत्र' यस्मिन् उत्तमलोके, 'सुकृतः' पूर्वे पुण्यकृतः, 'आसते', 'यत्र' च मार्गे, 'ते' पुण्यकृतः, 'ययुः', 'सविता', 'देवः', 'तत्र', त्वां 'दधातु' स्थापयतु ॥

कल्पः । अत्र राजगवीमुपाकरोति, भुवनस्य पते इति जरतीं मुख्यां, तज्जघन्यां कृष्णां कृष्णाक्षीं कृष्णवालां कृष्णखुरापि वा अजां, बालखुरमेव कृष्णं, एवं स्यादिति। पाठस्तु । ^(८)“भुवनस्य पते इदꣳ हविः”^(८) इति। हे 'भुवनस्य', 'पते' पालक देव, तव 'इदं' राजगवीरूपं, 'हविः', उपाकरोमीति शेषः ॥

अथास्य हविषः स्वकाले प्राप्तो होमः कर्त्तव्यः । तद्धोममन्त्रोऽत्रैव प्रसङ्गादाम्नातः । कल्पः । तच्चैतद्धविरिडापात्र्या चमसेन वा जुहो- ति, अग्नये रयिमते स्वाहा इति । (९ मन्त्र )। 'रयिमते' धनवते, 'अग्नये', स्वाहुतमिदमस्तु ॥

कल्पः । तां घ्नन्ति उत्सृजन्ति वा, यदि विघ्नन्ति तस्यां निघ्न्य- मानायां सव्यानि जानून्यनुनिघ्नन्तः पांसूनवमृजन्ते, पुरुषस्येति । पाठस्तु । ^(१०)“पुरुषस्य सयावरि० जरस आयति^(१०) इति । सह यातुं गन्तुं शीलं यस्याः राजगव्याः सा सयावरी, “पुरुषस्य”

4 1 2

६५० तैत्तिरीये आरण्यके

आय॑ति^{(१०)}। ^{(११)}पु॒रु॒षस्य॑ सयावरि॒ वि ते॑ प्रा॒णम॑सिस्रसं। शरी॑रेण म॒हीमि॑हि॒ स्वध॑येहि पि॒तॄनुप॑ प्र॒जया॒ऽस्मानि॒- हाव॑ह^{(११)}। ^{(१२)}मैवं मा॑ङ्स्ता प्रिये॒ऽहं दे॒वी स॒ती पि॑तृ-

---

मृतस्य सम्बन्धिनि हे ‘सयावरि’, ‘अघानि’ पापानि, ‘अपैतु’ अपनोद्यैव, ‘मृज्महे’ अस्मान् शोधयामः, “नः” अस्माकं, ‘जरसः’ वयोहानेः, ‘पुरा’, ‘अपरः’ पाप्मा कश्चिदपि, ‘यथा’, ‘नायति’ नागच्छति, तथा मृज्महे इति पूर्वत्रान्वयः ।

कल्पः । अथास्याः प्राणान्विस्रंसमानानानुमन्त्रयते, पुरुषस्य स- यावरि वि ते प्राणमसिस्रसं । शरीरेण महीमिहि स्वधयेहि पितॄनुप प्रजयाऽस्मानिहावह इति । (११मन्त्रः) । हे ‘पुरुषस्य’, ‘सयावरि’ राजगवि, ‘ते’ तव, ‘प्राणं’, ‘व्यसिस्रसं’ विस्रस्तं शिथिलं कृत- वानस्मि । त्वं ‘शरीरेण’, ‘महीं’ भूमिं, ‘इहि’ प्राप्नुहि । ‘स्वधया’ अन्नेन हविःस्वरूपेण, यद्वा अमृतवाची स्वधाशब्दः, अमृतेन जीवरूपेण, ‘पितॄन्’, ‘उपेहि’ । ‘इह’ अस्मिन् लोके, ‘प्रजया’ पुत्रादिकया सह, ‘अस्मान्’, ‘आवह’ क्षेमं प्रापय ॥

कल्पः । उपोत्थाय* पांसूनवमृशन्ते, मैवं माङ्स्ता प्रियेऽहं देवी सती पितृलोकं यदेषि । विश्ववारा नभसा संव्ययन्त्युभौ नो लोकौ पयसाऽभ्यावृत्स्व इति । (१२मन्त्रः ।) हे ‘प्रिये’ राजगवि, ‘अहं’, ‘एवं’ हतास्मीति, ‘मा माङ्स्ता’ मनसि मननं मा कार्षीः,

---

* उदादायेति E चिह्नितपुस्तकपाठः ।

६ प्रपाठके १ अनुवाकः । ६५१

लो॒कं यदेषि॑ । वि॒श्ववा॑रा॒ नभ॑सा॒ संव्यय॑न्त्यु॒भौ नौ॑ लो॒कौ पय॑सा॒ऽभ्याव॑वृत्स्व⁽१२⁾ ॥ २ ॥

⁽१३⁾इ॒यं नारी॑ पतिलो॒कं वृ॑णा॒ना निप॑द्यत॒ उप॑ त्वा

---

'यत्' यस्मात्कारणात्, त्वं 'देवी' देवतात्मिका, 'सती', 'पितृलोकं', प्रति 'एषि' आगच्छसि । 'विश्ववारा' सर्वैर्वरणीया, प्रार्थनीया, 'नभसा' आकाशमार्गेण, 'संव्ययन्ती' द्युलोकं संवृण्वती । हे राजगवि तथाविधा त्वं 'नः' अस्माकं, 'उभौ' 'लोकौ' एतल्लोकपरलोकौ, 'पयसा' क्षीरेण, 'अभ्याववृत्स्व' अभित आवृत्तौ कुरु, क्षीरपूर्णौ कुरु इत्यर्थः ॥

कल्पः । अथास्य भार्यामुपसंवेशयति, इयं नारी पतिलोकं वृणाना निपद्यत उप त्वा मर्त्य प्रेतं। विश्वं पुराणमनुपालयन्ती तस्यै प्रजां द्रविणं चेह धेहि इति । (१३ मन्त्रः।) हे 'मर्त्य' मनुष्य, या 'नारी' मृतस्य तव भार्या, सा 'पतिलोकं', 'वृणाना' कामयमाना, 'प्रेतं' मृतं त्वां, 'उपनिपद्यते' समीपे नितरां प्राप्नोति । कीदृशी, 'पुराणं विश्वं' अनादिकालप्रवृत्तं कृत्स्नं स्वोधर्म, 'अनु'क्रमेण, 'पालयन्ती', पतिव्रतानां स्त्रीणां पत्या सहैव वासः परमो धर्मः । 'तस्यै' धर्मपत्न्यै, त्वं 'इह' लोके, निवासार्थमनुज्ञां दत्वा 'प्रजां' पूर्वं विद्यमानां पुत्रादिकां, 'द्रविणं' धनं, 'च', 'धेहि' सम्पादय, अनुजानीहीत्यर्थः ॥

६५२ तैत्तिरीये आरण्यके

मर्त्य॒ प्रेत॑म् । विश्वं॑ पु॒राणमनु॑पा॒लय॑न्ती॒ तस्यै॑ प्र॒जां द्रवि॑ण॒ञ्चेह धे॑हि^{(१३)} । ^{(१४)}उदी॑र्ष्व नार्य॒भि जी॑वलो॒कम॑- तासु॑मे॒तमुप॑शेष॒ एहि॑ । ह॒स्त॒ग्रा॒भस्य॑ दिधि॒षोस्त्वेमेत- त्पत्यु॑र्जनि॒त्वम॒भिसम्ब॑भूव^{(१४)} । ^{(१५)}सुव॑र्णँ॒ हस्ता॑दा॒द- दाना मृ॒तस्य॑ श्रियै॒ ब्रह्म॑णे॒ तेज॑से॒ बला॑य । अत्रै॑व त्व- मि॒ह व॒यꣳ सु॒शेवा॒ विश्वा॒ स्पृधो॑ अ॒भिमा॑तीर्जयेम^{(१५)} ।

---

कल्पः । तां प्रति गतः सव्ये पाणावभिपाद्योत्थापयति, उदीर्ष्व नार्यभि जीवलोकमितासुमेतमुपशेष एहि । हस्तग्राभस्य दिधिषोस्त्वेमेतत्पत्युर्जनित्वमभिसम्भूव इति । (१४ मन्त्रः) । हे 'नारि', त्वं 'इतासुं' गतप्राणं, 'एतं' पतिं, 'उपशेषे' उपेत्य शयनं करोषि, 'उदीर्ष्व' अस्मात्पतिसमीपादुत्तिष्ठ, 'जीवलोकमभि' जीवन्तं प्राणिसमूह मभिलक्ष्य, 'एहि' आगच्छ । 'त्वं', 'हस्तग्राभस्य' पाणिग्राहवतः, 'दिधिषोः' पुनर्विवाहेच्छोः, 'पत्युः', 'एतत्', 'जनित्वं' जायात्वं, 'अभिसम्भूव' आभिमुख्येन सम्यक् प्राप्नुहि ॥

कल्पः । सुवर्णेन हस्तौ सम्मार्ष्टि, सुवर्णँ हस्तादाददाना मृतस्य श्रियै ब्रह्मणे तेजसे बलाय । अत्रैव त्वमिह वयꣳ सुशेवा विश्वा स्पृधो अभिमातीर्जयेम इति । (१५ मन्त्रः) । हे नारि त्वं 'श्रियै' सम्पदर्थं, 'ब्रह्मणे' ब्राह्मणजात्यर्थं, 'तेजसे' कान्त्यर्थं, 'बलाय' शरीरबलार्थं, 'मृतस्य' पुरुषस्य, 'हस्तात्', 'सुवर्णं', 'आददाना', सती 'अत्रैव' लोके, तिष्ठ । 'वयं', अपि 'इह' लोके, 'सुशेवाः' सुखं

६ प्रपाठके १ अनुवाकः । ६५३

(१६)धनु॒र्हस्ता॑दाददा॒ना मृ॒तस्य॑ श्रि॒यै क्ष॒त्रायौज॑से॒ बला॑य । अत्रै॒व त्वमि॒ह वय॑ꣳ सु॒शेवा॒ विश्वा॒ स्पृधो॑ अ॒भिमा॑तीर्जयेम(१६) । (१७)म॒णिꣳ हस्ता॑दाददा॒ना मृ॒तस्य॑ श्रि॒यै विशे॑ पु॒ष्ट्यै बला॑य । अत्रै॒व त्वमि॒ह वय॑ꣳ सु॒शेवा॒ विश्वा॒ स्पृधो॑ अ॒भिमा॑तीर्जयेम(१७) ॥ ३ ॥

(१८)इ॒मम॑ग्ने च॒मसं॒ मा विजी॑ह्वरः प्रि॒यो दे॒वाना॑-

सेवमानाः सन्तः, ‘स्पृधः’ अस्माभिः सह स्पर्द्धमानाः, ‘विश्वाः’ ‘अभिमातीः’ सर्वान् शत्रून्, ‘जयेम’ ॥

कल्पः । धनुर्हस्तादादाना मृतस्य श्रियै क्षत्रायौजसे बलाय । अत्रैव त्वमिह वयꣳ सुशेवा विश्वा स्पृधो अभिमातीर्जयेम इति राजन्यस्य । मणिꣳ हस्तादाददना मृतस्य श्रियै विशे पुष्ट्यै बलाय । अत्रैव त्वमिह वयꣳ सुशेवा विश्वा स्पृधो अभिमातीर्जयेम इति वैश्यस्य इति । (१६, १७ मन्त्रौ) । एतौ मन्त्रौ पूर्वोक्तब्राह्मणमन्त्रवत् व्याख्येयौ ॥

कल्पः। अथ मुखादिष्वस्य पात्राणि नियुञ्ज्यादिति दध्ना सर्पिर्मिश्रेण पूरयित्वा मुखे अग्निहोत्रहवणीं, नासिकयोः स्रुवौ, अक्षणोर्हिरण्यशकलौ, आज्यस्रुवौ वा, प्रत्यस्य कर्णयोः प्राशित्रहरणं, भित्वा शिरसि कपालानि, ललाट एककपालं, शिरस्तः प्रणीताप्रणयनं, चमसन्निदधाति इति, इममग्ने चमसं मा विजीह्वरः प्रियो देवानामुत सोम्यानां । एष यज्ञमसो देवयपानस्तस्मिन् देवा अमृता मादयन्तामिति । (१८ मन्त्रः) हे ‘अग्ने’, ‘इमं चमसं’,

६५४ तैत्तिरीये आरण्यके

मु॒त सो॒म्याना॑म्। ए॒ष यश्च॑म॒सो दे॑व॒पान॒स्तस्मि॑न्दे॒वा अ॒मृता॑ मादयन्तां(१८)।। (१६)अ॒ग्नेर्वर्म॒ परि॒ गोभि॑र्व्ययस्व॒ सम्प्रोर्णु॑ष्व॒ मेद॑सा॒ पीव॑सा च। नेत् त्वा॑धृ॒ष्णुर्हर॑सा॒ जर्हृ॑षा-

---

'मा विजोङ्करः' कुटिलं मा कुरु, मा विनाशयेत्यर्थः। 'एषः' चम- सः, 'देवानां प्रियः', देवाश्चमसेन सोमरसम्पातुं वाञ्छन्ति। 'उत' अपि च, 'सोम्यानां' सोमयोग्यानामृत्विग्यजमानानां, 'प्रियः', 'यश्चमसः', 'देवपानः' देवानां पानहेतुः, 'तस्मिन्' चमसे, 'अ- मृताः', 'देवाः', 'मादयन्तां' यजमानं हर्षयन्तां॥

कल्पः। अथैनं चर्मणा सशोर्षवालपादेन उत्तरलोम्ना प्रोर्णोति, अग्नेर्वर्म परि गोभिर्व्ययस्व सम्प्रोर्णुष्व मेदसा पीवसा च। नेत् त्वा धृष्णुर्हरसा जर्हृषाणो दधदिधक्ष्यन् पर्यङ्कयातै इति। (१६ मन्त्रः) हे 'वर्म' कवचस्थानीय चर्मविशेष, 'अग्नेः', 'गोभिः' रश्मिभिः, परितः 'व्ययस्व' एनं प्रेतं संवृतङ्कुरु,। 'पीवसा' स्थूलेन, 'मेदसा' 'च', त्वदी- यावयवेन मेदोभिधेन, 'प्रोर्णुष्व' सम्यगाच्छादय। 'धृष्णुः' धाष्ट्र्येनो- पेतः, अयमग्निः 'त्वा दधत्' हे चर्म त्वां धारयन्, 'हरसा' स्वकीयेन तेजसा, 'जर्हृषाणः' हर्तुमिच्छन्, 'विधक्ष्यन्' विशेषेण दग्धुमि- च्छन्, उद्युक्तः, 'नेत् पर्यङ्कयातै' परितो नैव चालयतु, तवाप- सारणं मा करोतु ।

६ प्रपाठके १ अनुवाकः। ६५५

णो द॒धद्दिध॑क्षन् प॒र्य्यङ्क॑याते॑(१९)। (२०)मैन॑मग्ने॒ वि॑द॒हो॒ माऽभि॑शोचो॒ माऽस्य॒ त्वचं॑ चिक्षिपो॒* मा शरी॑रं । य॒दा शृ॒तं कर॑वो जातवेदोऽथैनं॒ प्रहि॑णुतात् पि॒तृभ्य॑:(२०) । (२१)शृ॒तं य॒दाऽकर॑सि जातवेदोऽथैनं॒ परि॑दत्तात् पि॒तृभ्य॑: । य॒दा गच्छा॒त्यसु॑नीतिमे॒तामथा॑ दे॒वानां॑

---

कल्पः । अथैनमादीपयति आदीप्यमानमनुमन्त्रयते, मैनमग्ने विदहो माऽभिशोचो माऽस्य त्वचं चिक्षिपो मा शरीरं । यदा शृतं करवो जातवेदोऽथैनं प्रहिणुतात् पितृभ्यः इति ।

२० मन्त्रः ।) हे 'अग्ने', 'एनं' प्रेतं, 'मा विदहः' विशेषेण (दग्धं मषीरूपं मा कुरु, 'मा अभिशोचः' अभितः शोकेन सन्तापेन युक्तं मा कुरु, 'अस्य', 'त्वचं', 'मा चिक्षिपः' इतस्ततो विक्षिप्तां मा कुरु, 'शरीरं', अपि विक्षिप्तं 'मा', कुरु । हे 'जातवेदः', 'यदा', शरीरं 'शृतं' पक्वं, 'करवः', 'अथैनं' अनन्तरमेवैनं प्रेतं पुरुषं, 'पितृभ्यः' 'प्रहिणुतात्' पितृसमीपे प्रेरय ॥

कल्पः । प्रज्वलितमनुमन्त्रयते, शृतं यदाऽकरसि जातवेदोऽथैनं परिदत्तात् पितृभ्यः । यदा गच्छात्यसुनीतिमेतामथा देवानां वशनीर्भवाति इति ।

(२१ मन्त्रः ।) हे 'जातवेदः', 'यदा', तच्छरीरं 'शृतं' पक्वं, 'अकः' कृतवान्, 'असि', तदानीमेव 'एनं', 'पितृभ्यः', 'परिदत्तात्' प्रयच्छ । 'यदा', अयं प्रेतः 'एतां' अग्निना तया कृतां, 'असुनीतिं' प्राणस्य नयनं, प्राणप्रेरणं, 'गच्छाति'

---

* विक्षिप इति F चिह्नितपुस्तकपाठः ।
4 K 2

६५६ तैत्तिरीये आरण्यके

व॒शनीर्भव॑ति।(२१)। (२२)सूर्य॑न्ते॒ चक्षु॑र्गच्छतु॒ वात॑मा॒त्मा द्याञ्च॑ गच्छ पृथि॒वीं च॒ धर्म॑णा । अ॒पो वा॑ गच्छ॒ यदि॑ तत्र॑ ते हि॒तमोष॑धीषु॒ प्रति॑तिष्ठा॒ शरी॑रैः।(२२)। (२३)अ॒जोऽ-

प्राप्नोति, 'अथा' अनन्तरं, 'देवानां', 'वशनीर्भवति' वशं प्राप्तो भवति ॥

कल्पः । अत्र षष्ठोतारं व्याचष्टे, सूर्यन्ते चक्षुर्गच्छतु वातमात्मा द्याञ्च गच्छ पृथिवीञ्च धर्मणा । अपो वा गच्छ यदि तत्र ते हितमोषधीषु प्रतितिष्ठा शरीरैः इति । (१ २ मन्त्रः ।) सूर्यन्ते इत्यादिमन्त्रस्य षष्ठोता इति नामधेयं । हे प्रेत 'ते' त्वदीयं, 'चक्षुः', इन्द्रियं 'सूर्य', 'गच्छतु' । 'आत्मा' प्राणः, बाह्यवायुं 'गच्छतु' । त्वमपि 'धर्मणा' सुकृतेन, तत्फलं भोक्तुं द्युलोकं भूलोकं च 'गच्छ', 'वा', जलं 'गच्छ'* । चक्षुरादीन्द्रियसामर्थ्यं पुनर्देहग्रहणपर्यन्तं, तत्तदधिष्ठातृदेवता तया द्युलोकादिषु शरीरे स्वीकृते पश्चात् त्वामेव प्राप्स्यति । यत्र यस्मिँल्लोके 'ते' तव, 'हितं' सुखमस्ति, 'तत्र', गत्वा 'ओषधीषु', प्रविश्य तद्द्वारा पितृदेहमातृदेहो प्रविश्य तत्र तत्रोचितानि शरीराणि स्वीकृत्य तैः 'शरीरैः', प्रतिष्ठितो भव ।

कल्पः । अत्र एतं अजं चित्यन्ते अबलेन शूल्बेन बध्नाति, अजोऽभागस्तपसा तन्तपस्व । तन्ते शोचिस्तपतु तन्ते अर्चिः । यास्ते शिवास्तनुवो जातवेदस्ताभिर्वहेमँ सुकृतां यत्र लोकाः इति । (१ ३ मन्त्रः ।) यत्र चितेः पश्चिमभागे समीपे केनचित् अबलेन

* 'अपो वा गच्छ', इति K चिह्नितपुस्तकपाठः

६ प्रपाठके १ अनुवाकः। ६५७

भाग॒स्तप॑सा॒ तन्त॑पस्व॒ तं ते॑ शो॒चिस्त॑पतु॒ तन्तै॑ अ॒र्चिः यास्तै॑ शि॒वास्त॒नुवो॑ जातवेद॒स्ताभि॑र्वहेम॒ꣳ सु॑कृ॒तां यत्र॑ लो॒काः(२३) । ।(२४) अ॒यं वै त्वम॒स्मादधि॒ त्वमे॒तद॒यं वै

---

पुङ्खेन अजं बध्नीयात्, ज्वालया सन्तप्तः सः तेजसा सह पुङ्खः यथा द्रवति तथा बध्नीयात्, तदानीं अजोऽभाग इत्येतं मन्त्रं पठेत् । हे अग्ने अयं 'अजः', भागरहितः । 'तं' अजं, 'तपसा' त्वदीयेन तापेन, 'तपस्व' तप्तं कुरु । तथा 'ते', 'शोचिः' शोकहेतुज्वाला-विशेषः, 'तं तपतु' । तथा 'अर्चिः' भासको ज्वालाविशेषः, 'तं' अजं, 'तपतु' । तपःशोचिरर्चिःशब्दानां सन्तापतारतम्येन भेदः । हे 'जातवेदः', 'ते' तव, 'याः तन्वः', 'शिवाः' सुखहेतवः नतु तापप्रदाः, 'ताभिः', 'इमं' प्रेतं, 'वह', 'यत्र' यस्मिन् लोके, 'सुकृतां' पुण्यकृतां, 'लोकाः', सन्ति तत्र प्रापय ॥

कल्पः । अथाऽन्यां जुहोति, अयं वै त्वमस्मादधि त्वमेतदयं वै तदस्य योनिरसि । वैश्वानरः पुत्रः पित्रे लोककृज्जातवेदो वहेमꣳ सुकृतां यत्र लोकाः इति । उपरितनानुवाकोक्तैः नवभिर्मन्त्रैः नव हुत्वा अथ अनन्तरं अन्यां एतामृचं जुहुयात् । (२४ मन्त्रः ।) हे 'जातवेदः,' 'अयं' एव प्रेतः पुरुषः, 'त्वं', नतु अस्य तव च भेदोऽस्ति । 'अस्मादधि' अस्य प्रेतस्य शरीरस्योपरि, 'त्वं' अग्निः, 'एतत्', प्रत्यचं यथा भवति तथा वर्त्तसे । 'तत्' तस्मात् अत्यन्त-

4 K

६५८ तैत्तिरीये आरण्यके

तद॑स्य॒ योनि॑रसि । वै॒श्वा॒न॒रः पु॒त्रः पि॒त्रे लो॒ककृज्जा॒-
तवे॑दो॒ वहै॒मँ॑ सु॑कृ॒तां यत्र॑ लो॒काः⁽२४⁾ ॥ ४ ॥

वि॒द्वान्, अ॒भ्याव॑र्त्तस्व, अ॒भिमा॑तीर्जयेम॒, शरी॑रैः,
च॒त्वारि॑ च ॥ १ ॥

---

भेदाभावात् कारणात्, 'अस्य' प्रेतस्य, 'अयं' एव 'वैश्वानरः', त्वं 'योनिरसि' स्थानप्रदोऽसि । सर्वत्र हि 'पुत्रः', 'पित्रे', 'लोककृत्', भवति, पुन्नाम्नो नरकात्त्रायत इति व्युत्पत्तेः । अयञ्च पुरा यजमानदशायां नानाविधैः कर्मभिरग्नेः पालनात्तव पिता । ततः हे 'जातवेदः', 'यत्र', 'सुकृतां' पुण्यकृतां, 'लोकाः' स्थानानि सन्ति, तत्र 'इमं' प्रेतं पुरुषं, 'वह' प्रापय ॥

इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके षष्ठप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥

६ प्रपाठके २ अनुवाकः । ६५६

अथ द्वितीयोऽनुवाकः ।

$^{(१)}$ये ए॒तस्य॑ प॒थो गो॒प्तार॒स्तेभ्यः॒ स्वाहा॒ य ए॒तस्य॑ प॒थो र॑क्षि॒तार॒स्तेभ्यः॒ स्वाहा॒ य ए॒तस्य॑ प॒थोऽभि॑रक्षि॒तार॒स्तेभ्यः॒ स्वाहा॑ ख्या॒त्रे स्वाहा॑ऽपाख्या॒त्रे स्वाहा॑ऽभिला॒लप॑ते॒ स्वाहा॑ऽपलालपते॒ स्वाहा॒ऽग्नये॑ कर्म॒कृते॒ स्वाहा॑

---

अथ द्वितीयोऽनुवाकः ।

कल्पः । पर्णमयेन स्रुवेणोपघातं जुहोति, य एतस्य पथो गोप्तारः तेभ्यः स्वाहेति नव स्रुवाहुतीरिति । उपघातं उपहत्योपहत्य सकृत् सकृदवदायेत्यर्थः । पाठस्तु । $^{(१)}$“य एतस्य पथो गोप्तारस्तेभ्यः स्वाहा ० यमत्र नाधीमस्तस्मै स्वाहा”$^{(१)}$ इति । ‘एतस्य पथः’ मृतेन गन्तव्यस्य स्वर्गमार्गविषयस्य मार्गस्य, रक्षकाः देवाः त्रिविधाः, गोप्तरक्षितृभिरक्षितनामानः, ते च क्रमेण त्रिषु स्थानेषु तिष्ठन्ति, तादृशाः ये सन्ति ‘तेभ्यः’, स्वाहुतमिदमस्तु । यजमानकीर्त्तेः प्रकटयिता कश्चिद्देवः ‘ख्याता’, तस्मै स्वाहुतमिदमस्तु । सः हि तुष्टः सन् देवलोके ख्यातिं करिष्यति । अपकीर्त्तेः प्रकटयिता कश्चित् ‘अपाख्याता’, तस्मै, स्वाहुतमिदमस्तु । स च तुष्टः अपकीर्त्तिं वर्जयति । देवानामग्रे सुकृतं साकल्येन यः कथयति सः ‘अभिलालपन्’, तत् यः अपलपति सः ‘अपलालपन्’, ताभ्यां स्वाहु-

६६० तैत्तिरीये आरण्यके

य॒मञ्च॒ नाधी॑मस्त॒स्मै॒ स्वाहा॑ । (१) । (२)यस्त॑ इ॒ध्मञ्च॒भर॑त्सि- ष्विदा॒नो मूर्द्धानं॑ वा त॒तप॑ते त्वा॒या । दिवो॒ विश्व॑स्मात् सीम॑घायत उ॒रुष्य॑: । (२) । (३)अ॒स्मात् त्वमधि॑ जा॒तोऽसि॒ त्व-

तमिदमस्तु । पूर्ववदिष्टप्राप्त्यनिष्टपरिहारौ योजनीयौ । पूर्वानुष्ठि- तकर्मणामेतस्य च कर्मणो निष्पादको यः 'अग्निः,' तस्मै 'कर्मकृते', स्वाहुतमिदमस्तु । 'यं' वा अन्यदेवं, 'अत्र', उपयुक्तं वयं 'नाधीमः' न स्मरामः, 'तस्मै', स्वाहुतमिदमस्तु ॥

अनन्तरभाविनोर्मन्त्रयोर्विनियोगो भरद्वाजबौधायनाभ्यां अ- नुक्तत्वाद् ग्रन्थान्तरे द्रष्टव्यः । प्रकरणबलात्तु होमार्थता प्रतीयते* । तत्र प्रथमं मन्त्रमाह । (२)“यस्त इध्मं जभरत् सिष्विदानो ० सीमघायत उरुष्यः”(२) इति । हे अग्ने ‘यः’ राक्षसादिः, ‘ते’ तव, ‘इध्मं’, ‘जभरत्’ अपहरति, अथवा ‘त्वाया’ त्वदीयस्य दग्धव्यस्य प्रेतस्य, ‘मूर्द्धानं’, स्वयं ‘सिष्विदान’ ? खेदं प्राप्तः सन्, ‘ततपते’ अतिशयेन तापं करोति; शास्त्रीयदहनसाधनस्य इध्मस्य अपहारेण वा, स्वकीयखेदेन मूर्धानं द्रवीकुर्वन् वा, शास्त्रीयदाहं विनाश्य स्वर्गं विघ्नन्ति । ‘दिवः’ स्वर्गस्य, ‘अघायतः’ अघं पापं विघ्नं य इच्छति तस्मात्, ‘विश्वस्मात्सीं’ सर्वस्मादपि राक्षसादेः, ‘उरुष्यः’ अयं प्रेतो रक्षणीयः ॥

अथ द्वितीयं मन्त्रमाह । (३)“अस्मात् त्वमधि जातोसि ० लोकाय

---

* होमार्थतां दर्शयति इति E चिह्नितपुस्तकपाठः ।

६ प्रपाठके ३ अनुवाकः । ६६१

द्यं॒ जा॑यतां॒ पुन॑: । अ॒ग्नये॑ वैश्वान॒राय॑ सुव॒र्गाय॑ लो॒- काय॒ स्वाहा॑^(१) ॥ १ ॥ य ए॒तस्य॒ त्वत् पञ्च॑ ॥ २ ॥

---

अथ तृतीयोऽनुवाकः ।

^(१)प्र के॒तुना॑ बृ॒हता भा॑त्य॒ग्निरा॒विर्विश्वा॑नि वृष॒भो

---

स्वाहा”(१) इति । हे अग्ने ‘अस्मात्’ यजमानात्, प्रेतं त्वं ‘अधिजातोऽसि’ । अयं हि कर्मानुष्ठानेन त्वां स्वामिनं सम्पादितवान् । अतः फलदशायां ‘अयं’, ‘पुनः’, लत्तः ‘अधिजायतां’ त्वमेव स्वर्गलोके यजमानमुत्पादय, तत्सिद्ध्यर्थं ‘वैश्वानराय’ सर्वपुरुषहिताय, ‘अग्नये’ तुभ्यं, इदं स्वाहुतमस्तु ॥

इति सायणाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके षष्ठप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥

---

अथ तृतीयोऽनुवाकः ।

कल्पः । अथैनं नवर्चेन याम्येन सूक्तेनोपतिष्ठते, प्रकेतुनेति । तत्र प्रथमामाह । ^(१)“प्र केतुना वृहता ० महिषो ववर्ध”(१) इति । अयं

६६२ तैत्तिरीये आरण्यके

रौर॑वीति । दि॒वश्चि॒दन्ता॒दुप॑ मा॒मुदा॑न॒ङपामु॒पस्थे॑ म- हि॒षो व॑वर्ध^(१) । ^(२)इदन्त॒ एकं॑ प॒र ऊ॑त॒ एकं॑ तृ॒तीये॑न॒ ज्योति॑षा॒ संवि॑शस्व । सं॒वेश॑नस्त॒नुवै॒ चारु॑रेधि प्रि॒यो दे॒वानां॑ प॑र॒मे स॒धस्थे॑^(२) । ^(३)नाके॑ सुप॒र्णमुप॒ यत् पत॑न्त॒५

---

'अग्निः', 'बृहता' प्रौढेन, 'केतुना' ध्वजस्थानीयेन, ज्वालाविशेषेण, 'प्रभाति' प्रकर्षेण भासते । स च 'आविर्भूतः, 'वृषभः' कामानां वर्षकः सन्, 'विश्वानि', फलान्युद्दिश्य, 'रौरवीति' अतिशयेन ध्वनिं करोति । 'दिवः अन्तात् चित्' स्वर्गस्यावसानदेशादपि, 'उपेत्य 'मां' मदीयं यजमानं प्रेतं, 'उदानट्' उत्कर्षेण व्याप्तवान्, स्वर्गस्योपरि स्वयं पूर्वमवस्थितोऽपि मदीयं प्रेतमनुग्रहीतुमेवात्रागतवानित्यर्थः । सचाग्निः 'अपां' प्राप्तव्यानां फलानां, 'उपस्थे' समीपे, 'महिषो ववर्ध' अत्यधिको यथा भवति तथा वृद्धिं प्राप्तवान् ॥

अथ द्वितीयामाह । ^(२)“इदन्त एकं पर ऊत एकं ० परमे सधस्थे”^(२) इति । हे अग्ने तव स्वाभाविकं 'इदमेकं' ज्योतिः, 'उत' अपिच, 'परः' परस्तात् प्रेतशरीरे स्थितं, 'ते' त्वदीयं, 'एकं' ज्योतिः, तदुभयमपि 'तृतीयेन' 'ज्योतिषा' परमात्मरूपेण 'संविशस्व' सं- योजयस्व । 'तनुवै' स्वकीयस्य शरीरस्य, 'संवेशनः' परमात्मज्योतिषा संयोजयिता, 'देवानां प्रियः', त्वं 'चारुरेधि' रमणीयो भव । कुत्रेति तदुच्यते, 'परमे' उत्कृष्टे, 'सधस्थे' सहोपवेशनस्थाने ॥

अथ तृतीयामाह । ^(३)“नाके सुपर्णमुपयत् पतन्त५ •

६ प्रपाठके ३ अनुवाकः। ६६३

हृ॒दा वेन॑न्तो अभ्यच॑क्षत त्वा । हिर॑ण्यपक्षं वरु॑णस्य दूतं य॒मस्य॒ योनौ॑ शकु॒नं भु॑र॒ण्युम्^(३) । ^{(४)}अति॑द्रव सारमे॒- यौ श्वानौ॑ चतुर॒क्षौ श॒बलौ॑ सा॒धुना॑ प॒था । अथा॑ पि॒तृन्त् सु॑वि॒दत्राँ॒२ अपी॑हि य॒मेन॒ ये स॑ध॒मादं॒ मद॑-

---

शकुनं भुरण्युं"^(३) इति। हे अग्ने त्वामृत्विजः 'हृदा' स्वकीयेन मनसा, 'वेनन्तः' कामयमानाः, 'यत्' यदा, 'अभ्यचक्षत' अभितः ख्यापितवन्तः, तदा त्वं तुष्टो भवेति शेषः। कीदृशं त्वां, 'नाके' स्वर्गे, 'उपपतन्तं' समीपे प्रतिगच्छन्तं, अतएव 'सुपर्णं' शोभनपक्षोपेतं, 'हिरण्यपक्षं' सुवर्णमयपक्षोपेतं, 'वरुणस्य दूतं' वरुणेन प्रेर्यमाणं, 'यमस्य', 'योनौ' स्थानविशेषे, 'भुरण्युं' भरणशीलं, भोगसम्पाद- कमित्यर्थः। 'शकुनं' पक्ष्याकारं ॥

अथ चतुर्थीमाह। ^{(४)}"अतिद्रव सारमेयौ श्वानौ ० सधमादं मदन्ति,"^(४) इति। हे अग्ने 'साधुना पथा' समीचीनेन मार्गेण, 'श्वानौ', उभौ 'अतिद्रव' अतिक्रम्य गच्छ, यमसम्बन्धिनौ यौ श्वानौ प्रेतस्य बाधकौ, तौ परित्यज्य समीचीनेन मार्गेण प्रेतं नयेत्यर्थः। कीदृशौ श्वानौ, 'सारमेयौ' सरमा नाम काचित् प्रसिद्धा शुनी, तस्याः पुत्रौ, 'चतुरक्षौ' उपरिभागे पुनरप्यक्षिद्वयं ययोस्तादृशौ, 'अथ' शोभनमार्गेण गमनान्तरं, 'ये' पितरः, 'यमेन', 'सधमादं' सहर्षं, 'मदन्ति' प्राप्नुवन्ति, तान् 'सुविदत्रान्' सुष्ठु अभिज्ञान्, 'पि- तॄन्', 'अपोहि' प्राप्नुहि॥

६६४ तैत्तिरीये आरण्यके

न्नि^{(४)}। ^{(५)}यौ ते॒ श्वानौ॑ यम रक्षि॒तारौ॑ चतुर॒क्षौ प॑थि॒र- क्षी नृ॒चक्ष॑सा। ताभ्याँ॑ राजन्॒ परि॑देह्मेनँ॒ स्व॒स्ति चा॑स्मा॒ अन॑मीवञ्च॑ धेहि^{(५)} १ ॥

^{(६)}उरु॒ण॒साव॑सु॒तृपा॑वुलुम्ब॒लौ। यम॑स्य दू॒तौ च॑रतो॒ऽ- वशाँ॒२ अनु॑। ताव॒स्मभ्यं॑ दृ॒शये॒ सूर्या॑य पुन॑र्द॒त्तावसु॑ -

---

अथ पञ्चमीमाह । ^{(५)}“यौ ते श्वानौ यमरक्षितारौ ० अ- नमीवञ्च धेहि”^{(५)} इति। हे ‘यम’, ‘ते’ त्वदीयौ, ‘श्वानौ’, ‘यौ’, विद्येते, ‘ताभ्यां’ श्वभ्यां, हे ‘राजन्’ यम, ‘एनं’ प्रेतं, ‘परिदेहि’ प्रयच्छ । कीदृशौ श्वानौ, ‘रक्षितारौ’ यमगृहस्य रक्षकौ, ‘चतुरक्षौ’ अक्षिचतुष्टययुक्तौ, ‘पथिरक्षी’ मार्गस्य रक्षकौ, ‘नृचक्षसा’ मनुष्यैः ख्यायमानौ, श्रुतिस्मृतिपुराणाभिज्ञाः पुरुषाः तौ प्रख्यापयन्ति । ताभ्यां श्वभ्यां दत्वा ‘अस्मै’ प्रेताय, ‘स्वस्ति च’ क्षेममपि, ‘अनमी- वञ्च’ रोगाभावमपि, ‘धेहि’ सम्पादय ॥

अथ षष्ठीमाह । ^{(६)}“उरुणसावसुतृपौ ० वसुमद्येह भद्रं”^{(६)} इति । हे यमसम्बन्धिनौ ‘दूतौ’, ‘अवशान्’ अस्वाधीनान् प्राणिनः, ‘अनु’ लक्ष्य, सर्वत्र ‘चरतः’ । कीदृशौ, ‘उरुणसौ’ दीर्घ- नासिकायुक्तौ, ‘असुतृपौ’ स्वकीयान् प्राणान् स्वीकृत्य तैः तृप्यन्तौ, ‘उलुम्बलौ’ प्रभूतबलयुक्तौ, ‘तौ’ उभौ दूतौ, ‘सूर्याय दृशये’

६ प्रपाठके ३ अनुवाकः। ६६५

मद्ये॒ह भ॒द्रं^(६)। । ^(७)सोम॒ एके॑भ्यः पवते घृ॒तमेक॒ उपा॑सते । येभ्यो॒ मधु॑ प्र॒धाव॑ति॒ ताꣳश्चि॑दे॒वापि॑ गच्छतात्^(७)। । ^(८)ये युध्य॑न्ते॒ प्रध॑नेषु शूरा॑सो॒ ये त॑नु॒त्यज॑:। ये वा॑ स॒हस्र॑द-

---

सूर्य्यस्य दर्शनार्थं, 'अद्य' दिने, 'इह' कर्मणि, 'भद्रं असुं' समीचीनं प्राणं, 'पुनः', अपि 'अस्मभ्यं', 'दत्तां' प्रयच्छतां ॥

अथ सप्तमीमाह । ^(७)“सोम एकेभ्यः पवते ० ताꣳश्चिदेवापि गच्छतात्”^(७) इति । 'एकेभ्यः' केषाञ्चित् यजमानानामर्थे, 'सोमः', 'पवते' वस्त्रेण शोधितः पूतो भवति । 'एके' अन्ये केचिद्यजमानाः, 'घृतमुपासते' घृतद्रव्योपलक्षितं हविर्यज्ञमनुतिष्ठन्ति । 'येभ्यः' येषामर्थे, 'मधु प्रधावति' असौ वा आदित्यो देवमध्वित्यादिका मधुविद्या प्रवर्त्तते, यदथर्वाङ्गिरसो मध्वः कूल्या इत्यादि मधु-प्राप्तिफलको ब्राह्मणस्य* येषामर्थे प्रवर्त्तते, 'ताꣳश्चित्' सर्वानपि, अयं प्रेतः 'अपिगच्छतादेव' सर्वथा प्राप्नोत्वेव, सोमयाजिनां दर्श-पूर्णमासादि‍याजिनां ब्रह्मयज्ञमधुविद्याद्यनुष्ठातॄणां यः पुण्यलोकः सोऽयमस्य भवत्वित्यर्थः ॥

अथाष्टमीमाह । ^(८)“ये युध्यन्ते प्रधनेषु ० ताꣳश्चिदेवापि गच्छ-तात्”^(८) इति । 'ये' क्षत्रियाः, 'प्रधनेषु' प्रकृष्टधननिमित्तेषु सङ्ग्रामेषु, 'युध्यन्ते' युद्धं कुर्वन्ति । तत्रापि 'ये' 'शूरासः' शूराः भटाः, 'तनु-

---

* ब्रह्मयज्ञस्य इति E चिह्नितपुस्तकपाठः ।
4 L 2

६६६	तैत्तिरीये आरण्यके

क्षिणास्ताँ॑श्श्विदे॒वापि॑ गच्छतात्^(८)। ^(९)तप॑सा॒ ये अना॑धृष्यास्तप॑सा॒ ये सु॑व॒र्गताः॑ । तपो॒ ये च॑क्रि॒रे मह॒त् ताँश्श्विदे॒वापि॑ गच्छतात्^(९) । ^(१०)अश्म॑न्वती रेवतीः॒ सꣳर॑भध्व॒मुत्ति॑ष्ठत् प्रतर॑ता सखायः । अत्रा॑ जहाम॒ ये अ॒सन्नशे॑वाः शिवा॒न् वयम॒भि वाजा॒नुत्त॑रेम^(१०) ।

त्यजः' युद्धाभिमुख्येन शरीरन्त्यजन्ति । अथवा 'ये' पुरुषाः, 'सहस्रदक्षिणाः' विश्वजिदादिक्रतुषु सहस्रदक्षिणायुक्ताः । तांश्चिदित्यादि पूर्ववत् । युद्धाभिमुख्येन मृतस्योत्तमलोकः स्मर्यते, द्वाविमौ पुरुषौ लोके सूर्यमण्डलभेदिनौ । परिव्राड् योगयुक्तश्च रणे चाभिमुखे हत इति । धर्माद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत् क्षत्रियस्य न विद्यते इति च ॥

अथ नवमीमाह । ^(९)“तपसा ये अनाधृष्याः • ताँश्चिदेवापि गच्छतात्”^(९) इति । 'ये' पुरुषाः, अस्मिन् लोके 'तपसा', युक्ताः सन्तः 'अनाधृष्याः' केनाप्यतिरस्कार्याः* वर्त्तन्ते । 'ये' च अन्ये, स्वानुष्ठितेन 'तपसा', स्वर्गं 'गताः' । 'ये' च अन्ये, 'महत् तपः चक्रिरे' । अनेन तपस्वित्वमात्रमुक्तं, अनाधृष्या इत्यनेन अणिमादिसिद्धिपर्य्यन्तं तपो विवक्षितं । ताँश्चिदित्यादि पूर्ववत् ॥

कल्पः । जघनेन दहनदेशमुदीचीस्तिस्रः कर्षूः खात्वा अश्मभिः सिकताभिश्च प्रकीर्य अयुग्मैरुदकुम्भैरपः परिस्राव्य तासु ज्ञातयः सङ्गाहन्ते, अश्मन्वती रेवतीरिति । पाठस्तु । ^(१०)“अश्मन्वती

---

* देवैरप्यतिरस्कार्या इति E चिह्नितपुस्तकपाठः ।