तन्त्रालोक (प्रथम भाग - जयरथ विवृति सहित)

श्लोक १३ ] द्वितीयमाह्निकम् । ११ अत एवाह त्यजावधानानि ननु क्व नाम धत्सेऽवधानं विचिनु स्वयं तत् । पूर्णोऽवधानं न हि नाम युक्तं नापूर्णामभ्येति च सत्यभावम् ॥१२॥ इह उपदिश्यमानेन स्वयमेव तावदवधातव्यम् इति परामर्शनीयम्, किं पूर्णे रूपे उतापूर्णे ? तत्र तावत्पूर्णे रूपेऽवधानं न युक्तम्, अवधानं खलु- प्रतिनियतावधेयविषयनिष्ठम् एकाग्र्यम्, अतश्च भेदप्रधानं न किंचित्फलमादातुं समर्थम् ॥१२॥ तस्मादसामर्थ्यवैयर्थ्योपहतत्वादवधानस्यापि यत्र नास्ति उपायभावस्तत्र का वार्ता तदनुप्राणि- तस्य भावनादेः ? इत्याह तेनावधानप्राणस्य भावनादेः परे पथि । भैरवीये कथंकारं भवेत्साक्षादुपायता ॥१३॥ पं० ३ ख० पु० धर्मेऽवधानमिति पाठः । पं० ८ क० पु० अवधानं खलु अप्रतिनियतेति पाठः ।

१२ श्रीतन्त्रालोकः । भैरवीये इति-पूर्णे ॥१३॥ ये पुनरनेनापि उपायेनानुपायं परं तत्त्वमनुसरन्ति तान्प्रति किमुच्यते ? इत्याह येऽपि साक्षादुपायेन तद्रूपं प्राविविक्षते । नूनं ते सूर्यसंवित्त्यै खद्योताधित्सवो जडाः ॥१४॥ तदुक्तम् ‘अपरोक्षे भवत्तत्त्वे सर्वतः प्रकटे स्थिते । यैरूपायाः प्रतन्यन्ते नूनं त्वां न विदन्ति ते ॥’ इति ॥ १४ ॥ अत्रैव निमित्तान्तरमप्याह किं च यावदिदं बाह्य- मान्तरोपायसंमतम् । तत्प्रकाशात्मतामात्रं शिवस्यैव निजं वपुः ॥१५॥ पं० २ क० पु० तत्त्वमनुविशन्तीति पाठः । पं० ७ क० पु० खद्योतं लिप्सव इति पाठः । पं० ६ क० पु० प्रकटोदिते इति पाठः । पं० १६ क० पु० परं वपुः इति पाठः ।

श्लोक १७ ] द्वितीयमाह्निकम् । १३ इह खलु यत्किंचन उपायत्वेनाभीष्टं तदप्रकाश- मानं प्रकाशमानं वा ? अप्रकाशमानं चेत् तस्य न किंचिदपि रूपं स्यात्, इति किं नाम उपायतां भजतां, प्रकाशमानं चेत् प्रकाशात्मा शिव एवावस्थितः, नहि तदतिरिक्तमन्यत्किंचिदुपपद्यते, इति - कस्यो- पायभावः, उपायेन हि उपेयाद्व्यतिरिक्तेन भाव्यं, तच्चात्र न युक्तम्, इति को नाम उपायोपेय- भावार्थः ॥ १५ ॥ न केवलं भावनाद्येव उपायत्वेनाभीष्टमेवम्, यावदन्यदपीत्याह नीलं पीतं सुखमिति प्रकाशः केवलः शिवः । अमुष्मिन्परमाद्वैते प्रकाशात्मनि कोऽपरः ॥१६॥ उपायोपेयभावः स्या- त्प्रकाशः केवलं हि सः ॥१७॥ भावनादेः सुप्रसिद्धेऽपि उपायत्वे निरस्ते अन्यस्य पं० १७ क० पु० उपायत्वेन निरस्ते अन्यत्र इति पाठः ।

१४ श्रीतन्त्रालोकः । कस्यचित्संभावनामात्रमपि माभूत्, इत्येवमुक्तं 'कोऽ पर' इति, यत्र उपायत्वसंभावनापि स्यात् ॥१७॥ ननु यद्येवं तर्हि सर्वत्र प्रसिद्धोऽयं द्वैतव्य- वहारः कथमपहूयते ? इत्याशङ्क्याह इदं द्वैतमऽयं भेद इदमद्वैतमित्यपि । प्रकाशवपुरेवायं भासते परमेश्वरः ॥१८ ॥ द्वैतव्यवहारोऽपि प्रकाशमानत्वात्प्रकाशात्मैवेत्य- भिप्रायः, एतच्च बहूनां वादिनां मतम् - इति द्योतयि- तुम् 'अयं भेद' इति पुनरुपादानम्, यथा चाद्वैतप्रति- भासे प्रकाशात्मा परमेश्वर एक एव प्रतिभासते तथा द्वैतप्रतिभासेऽपि, इत्यर्थमौपम्यं कटाक्षयितुम् 'इदम- द्वैतमित्यपि' इत्युपात्तम् ॥१८॥ ननु बाह्योऽर्थः प्रकाशमानत्वात्प्रकाशात्मैव इत्या- स्ताम्, अन्योन्यं पुनरस्य भेदे किमायातम, इत्याप- तितमेव द्वैतम् ? इत्याशङ्क्याह पं० १३ क० पु० इत्युक्तमौपम्यमिति पाठः । पं० १६ क० पु० किमिदमापतितमिति पाठः ।

श्लोक १६ ] द्वितीयमाह्निकम् । १५ अस्यां भूमौ सुखं दुःखं बन्धो मोक्षश्चितिर्जडः । घटकुम्भवदेकार्थाः शब्दास्तेऽप्येकमेव च ॥१६॥ अस्यां भूमाविति - परमाद्वयदशायामित्यर्थः, 'एकार्था' इति - एकः प्रकाश एवार्थोऽभिधेयो येषां ते तथा, सुखदुःखादीनां हि प्रकाशातिरेकेण प्राति- स्विकं नियतं किंचन रूपं यदि स्यात् तदैवं संभाव- नापि भवेदिति भावः, अत एव 'घटो मदात्मना वेत्ति वेद्म्यहं च घटात्मना।' इत्यादिरन्यैरुक्तम् । ननु यद्येवं तर्हि तदभिधाय- कत्वशब्दाभिप्रायेणापि द्वैतं स्यात् ? इत्याह 'शब्दा- स्तेऽप्येकमेव च' इत, एकमिति - संवेद्यमानत्वात्सं- वेदनमेवेत्यर्थः ॥१६॥ ननु यदि नीलसुखादि प्रकाशमानत्वात्प्रकाश एव तर्हि तत्केन रूपेण प्रकाशते ? इत्याशंक्याह पं० ६ क० पु० प्रकाशरूपोऽर्थोभिधेय इति पाठः । पं० ७ क० पु० प्रकाशव्यतिरेकेणेति पाठः । पं० १५ क० पु० नीलप्रकाशादि इति पाठः ।

१६ श्रीमत्तन्त्रालोकः । प्रकाशे ह्यप्रकाशांशः कथं नाम प्रकाशताम् । प्रकाशमाने तस्मिन्वा तद्द्वैतास्तस्य लोपिताः ॥२०॥ अप्रकाशेऽथ तस्मिन्वा वस्तुता कथमुच्यते ॥ न प्रकाशविशेषत्व- मत एवोपपद्यते ॥२१॥ अप्रकाशांश इति-सुखादिजडोऽर्थः, कथं नामेति- केन रूपेणेत्यर्थः, तत्र यदि प्रकाशात्मनैव प्रका- शते तत्तस्य नीलसुखादेः स्वभावस्य दोषः स्यात्- नियतेन नीलत्वादिना बाह्येन रूपेण न भायात्प्रकाश एव शिष्येत इति यावत्, अथ अप्रकाशात्मना नियते- नैव रूपेण प्रकाशते तत्तस्य सत्तानिश्चय एव न भवेत्, नहि प्रकाशमन्तरेण नीलादीनां कदाचिदपि स्वरूपं दृष्टम्, 'अप्रकाशात्मना रूपेण प्रकाशते' इति वाचो- युक्तिश्च रिक्ता स्यात्, तदाह 'अप्रकाश' इत्यादि पं० ४ ख० पु० तत्र लोपत इति पाठः । पं० १६ ग० पु० अप्रथात्मरूपेणेति पाठः ।

श्लोक २१ ] द्वितीयमाह्निकम् । १७ प्रकाशः पुनर्नीलादिपरिहारेणानीलादावपि प्रकाशते, नीलादिर्हि उपाधिः, स च स्वस्वातन्त्र्यविजृम्भामा- त्ररूपत्वान्न वास्तवः, इत्यखण्ड एक एव प्रकाश उज्जृ- म्भते, यन्महिम्नैव इदं तत्तन्नीलाद्याभासात्म विश्वं स्फुरेत्, अत एवाह 'न प्रकाशविशेषत्वमुपपद्यते' इति, अत इति - एकस्यैव अखण्डस्य प्रकाशस्य तत्तदा- भासात्मना स्फुरणात् । ननु 'नीलप्रकाशोऽन्यः, पीत- प्रकाशश्चान्य' इत्यादिरस्त्येव एषां भेदः, इति किमुक्तं 'न प्रकाशविशेषत्वमुपपद्यते' इति? नैतत् - औपाधिको ह्ययं भेदः, स च न वास्तवः - इत्युपपादितं बहुशः, नीलादयो हि प्रकाशत्वात्प्रकाशात्मका एव इति किं केन भेद्यम्, नहि स्वात्मनैव स्वात्मा भिद्यते इत्येत- दुक्तम् 'न च प्रकाशैकरूपायां संविदि संविद्न्तरमस्ति' एवं हि स्वरूपभेदकृते भेदव्यवहारे क्रियमाणे एकभेद- पं० ४ क० पु० महिम्ना तत्तन्नीलानीलाभास इति पाठः । पं० १० क० पु० स एव वास्तव इति पाठः । पं० १२ क० पु० भेद्यते इत्येतद्युक्तमिति पाठः । पं० १३ क० पु० अस्ति ते एवमिति पाठः । पं० १४ क० पु० भेदवृते इति पाठः । ३

१८ : श्रीतन्त्रालोकः । प्रकाशरूपत्वमेवोक्तं भवेत् इति गजस्नानतुल्यत्वं स्यात्, ततश्च पुनरपि 'एकैवाखण्डवित्' इत्येव पर्यव- स्येत्, एवं च देशकालावपि प्रकाशदशामेवाधिशयानौ प्रकाश्यत्वात्प्रकाशैकात्म्यमेवावगाहमानौ कथंकारं प्रकाशस्य भेदाधायकौ स्याताम्, प्रकाशातिरेकाभ्यु- पगमे वा अनयोरत्र नित्यत्वव्यापकत्वाभ्या भेदाधाने- ऽसामर्थ्यम्, इत्येक एवाखण्डः प्रकाशः, इति - मता- न्तरसिद्धिमभिवाञ्छन्तः परे परं निरस्ताः ॥२१॥ तदाह अत एकप्रकाशोऽय- मिति वादेऽत्र सुस्थिते । दूरादावारिताः सत्यं विभिन्नज्ञानवादिनः ॥२२॥ ननु यदि ज्ञानानि विभिन्नानि न संभवन्ति, तत् एकशब्दः किमपोहनायात्र प्रयुक्तः ? इत्याशंक्याह

पं० ६ क० पु० नित्यव्यापकाभ्यां भेदादावसामर्थ्यमिति पाठः । पं० ७ क० पु० इति सत्यानन्तरसिद्धिमिच्छन्तः परमिति पाठः ।

श्लोक २४ ] द्वितीयमाह्निकम् । १६ प्रकाशमात्रमुदित- मप्रकाशनिषेधनात् । एकशब्दस्य न त्वर्थः संख्या चिद्व्यक्तिभेदभाक् ॥२३॥ अप्रकाशः – प्रकाश्यो नीलादिर्बाह्योऽर्थस्तावन्नि- षिद्धः, अतः 'प्रकाशः केवलोऽस्ति' इत्येकशब्दस्या- त्रासहायाद्वृत्तिः, तदुक्तं 'एकशब्दस्यार्थः प्रकाशमा- त्रमुदितम्' इति, न पुनः प्रकाशभेदभाक् इत्येकद्वि- त्र्यादिलक्षणः संख्यार्थो, येन – मतान्तराण्यप्यपो- ह्यतया संभावनीयानि स्युः ॥२३॥ अत एवात्र भेदागूरकं व्यवहारमात्रमपि न ज्ञायते, इत्याह नैष शक्तिर्महादेवी न परत्राश्रितो यतः । पं० ३ क० पु० नन्वर्थ इति पाठः । पं० ६ क० पु० एकशब्दस्यासहाया वृत्तिरिति पाठः । पं० ७ ख० पु० शब्दस्यार्थः प्रकाशमानं तदितरदितरदिति न पुनरिति पाठः । पं० ८ क० पु० एकद्वित्वादिलक्षणसत्तानन्तराख्यान्यापोहतयेति पाठः ।

२० श्रीतन्त्रालोकः । न चैष शक्तिमान्देवो न कस्याप्याश्रयो यतः ॥२४॥ नैष ध्येयो ध्यात्रभावा- न्न ध्याता ध्येयवर्जनात् । न पूज्यः पूजकाभावा- त्पूज्याभावान्न पूजकः ॥२५॥ न मन्त्रो न च मन्त्र्योऽसौ न च मन्त्रयिता प्रभुः । न दीक्षा दीक्षको वापि न दीक्षावान्महेश्वरः ॥२६॥ एष इति - व्याख्यातस्वरूपः परः प्रकाशः, शक्ति- शक्तिमदादयो हि शब्दाः संबन्धिशब्दत्वान्नित्यसा- पेक्षाः इत्यन्यागूरणमन्तरेण स्वार्थ एव विश्रान्तिं लभन्ते, इति तैः क्रियमाणो व्यवहारो भेदनिष्ठ एव स्यात्, न चात्र परप्रमात्रेकात्मनि प्रकाशे भेदः कश्चिदस्ति, इत्येवं - व्यवहारमात्रतां कदाचिदपि स पं० ५ क० पु० न पूजा पूजकेति पाठः ।

श्लोक २७ ] द्वितीयमाह्निकम् । २१ न यायात्, अतश्च नायं शक्तिः, सा हि परं शक्तिम- न्तमाश्रित्यैव वर्तते इत्यनपेक्षत्वाद्भेदाविर्भावे प्रकाश एवैकः, इति प्रतिज्ञाया हानिः स्यात्, एवं शक्तिमच्छ- ब्दव्यवहारोऽपि नायं, सोऽपि हि परं शक्तिलक्षण- मर्थमुररीकृत्यैव वर्तते, इति भेद एवापतेत्, एवं ध्येयादावपि ज्ञेयं, मन्त्र इति मन्त्रस्य प्रणवादेर्वा- च्यः, मन्त्रयिता मन्त्राणां पाठकः, न दीक्षेति कर्तृ- कर्मापेक्षित्वात्, अत्र च माहेश्वर्ये प्रभुत्वं हेतुः ॥ २४-२५-२६ ॥ अत एव यत्किंचन भेदाधायकं तदत्र नास्ति, इत्याह स्थानासननिरोधार्घ- संधानावाहनादिकम् । विसर्जनान्तं नास्त्यत्र कर्तृकर्मक्रियोज्झिते ॥२७॥ पं० २ ग० पु० इत्यनाक्षेपादिति पाठः । पं० ४ क० ख० पु० सोऽपि स्वशक्तिलक्षणमुररीकृत्य इति पाठः । पं० ६ ख० पु० मन्त्र्य इति मन्त्रस्यास्येति पाठः ।

२२ श्रीतन्त्रालोकः । स्थानं-स्थापनमुद्रया भगवतोऽवस्थानम्, आसनं- संनिधानमुद्रया पूजां प्रति औन्मुख्यं, निरोधः-तत्रै- वाविचलत्त्वेनावस्थानम्, अर्घोऽष्टाङ्गः, संधानं मन्त्रा- दिविषयम्, आवाहनं-अनभिमुखस्याभिमुखीकरणं, विसर्जनम् - अभिमुखीभूतस्यानभिमुखीकरणम्, एषामावाहनादिविसर्जनान्तानामसत्त्वे हेतुगर्भं विशे- षणं - 'कर्तृ इत्यादि' कर्त्रादीनां हि विकल्पैकपरमार्थ- त्वात्, प्रकाशस्य च परप्रमात्रेकात्मकत्वेनाविकल्प्य- त्वात् न केनचिदपि व्यपदेशेन व्यपदेष्टुं शक्यते, इति 'नैष शक्तिः' इत्यायुक्तम् ॥२७॥ न चैतद्युक्तिमात्रशरणम्, अपि त्वागमेनापि सिद्धम्, इति श्रीभर्गशिखां संवादयति । न सन्न चासत्सदस- न्न च तन्नोभयोज्झितम् । दुर्विज्ञेया हि सावस्था किमप्येतदनुत्तरम् ॥२८॥ पं० २ ख० पु० पूज्यं प्रति इति पाठः । पं० ७ ख० पु० कर्त्रादयो हि इति पाठः, तदनुसारेण शक्यन्ते इति च समु- चितः प्रतिभाति ।

श्लोक ३०] द्वितीयमाह्निकम्। २३ अयमित्यवभासो हि यो भावोऽवच्छिदात्मकः। स एव घटवल्लोके संस्तथा नैष भैरवः ॥२६॥ लोके हि सजातीयव्यावृत्तौ यः कश्चिदर्थः 'अयमिति' पुरोवर्तित्वेनावभासते भावः, स एव 'सत्' इत्यभिधीयते, यथा - घट इति, समनन्तरव्या- ख्यातस्वरूपः प्रकाशः पुनरनन्तभावनिर्भरो न तथा- महासत्तात्मत्वेनानवच्छिन्नत्वात् नैवंरूपः - सच्छब्द- व्यवहार्यो न भवति, इति यावत् ॥२८-२६॥ एवं तर्ह्यसच्छब्दव्यवहार्यो भवेत् ? इत्याशंक्याह असत्त्वं चाप्रकाशत्वं न कुत्राप्युपयोगिता । प्रकाश एव सर्वभावानां परा सत्ता इत्यसत्त्वं नामाप्रकाशत्वमकिंचिद्रूपत्वमुच्यते, यथा - शशवि- पं० २ क० पु० यो भावो वा चिदात्मक इति पाठः । पं० ५ क० पु० व्यावृत्ततायाः कश्चनार्थ इति पाठः । पं० ८ क० ख० पु० पुनरन्तर्भावेति पाठः । पं० ६ क० पु० महासत्तात्मत्वान्नैवमिति पाठः । पं० १२ ग० पु० असत्यं चाप्रकाशस्येति पाठः ।

२४ श्रीतन्त्रालोकः । षाणादेः, अत एव च तन्न कुत्रापि कस्यांचिदपि अर्थक्रियायामुपयुक्तम् - न कांचिदप्यर्थक्रियां करो- ति, इति यावत् ॥ प्रकाशः पुनर्न तथा इत्याह विश्वस्य जीवितं सत्यं प्रकाशैकात्मकश्च सः ॥३०॥ विश्वस्य - चेतनाचेतनात्मनः सर्वस्य, पारमार्थिकं जीवितं - स्फुरत्तात्मकत्वेन अनुप्राणकं, नहि तेन विना किंचिदपीदं प्रकाशते, इत्युक्तम् 'प्रकाशैकात्म- कश्च' इति - एवमनेकरूपत्वादसच्छब्दव्यवहार्योऽपि, न भवेदिति भावः ॥३०॥ अत एव सदसदात्मापि न, इत्याह आभ्यामेव तु हेतुभ्यां न द्वयात्मा न द्वयोज्झितः । सर्वात्मना हि भात्येष केन रूपेण मन्त्यताम् ॥३१॥ आभ्यां - समनन्तरोक्ताभ्यामनवच्छिन्नत्वप्रका-

श्लोक ३१ ] द्वितीयमाह्निकम् । २५ शमानत्वलक्षणाभ्याम्, ननु यद्येवं तर्हि सदसदात्म- करूषद्वयोत्तीर्णः स्यात् ? इत्याशंक्याह ‘न द्वयेत्यादि’ भावाभावावभासकालेऽपि स एव हि परमवभासते, इति कथं सदसद्भ्यामप्युज्झितः स्यात् ? अत आह ‘सर्वात्मना हि भात्येष’ इति, — एवमेतत्परप्रमात्रे- कात्म भवत्येव अन्यथा ह्यनवच्छिन्नरूपत्वात्कदाचि- दपि विकल्पतां न यायात् इति तात्पर्यार्थः, यदुक्तम् ‘सतोऽवश्यं परमसत्सत्त्व तस्मात्परं विभो । त्वं चासतः सतश्चान्यस्तेनासि सद्सन्मयः ॥’ इति । तथा ‘न शान्तमुदितं वापि तव रूपं न मध्यमम् । रूपं रूपं तव हरे यन्न केनचिदुच्यते ॥’ इति, अतश्च केन तावत्कल्पितेन रूपेण एत- दुच्यते इति न जानीमः, इयं हि दशा विकल्पोपहत- बुद्धीनां मायाप्रमातृणां दुर्विज्ञेया — यथोक्तयुक्त्या ज्ञातुमशक्यैवेत्यर्थः, साक्षात्कृतपरमात्मतत्त्वानामामवि- पं० ५ क० पु० परप्रमाणको भवतीति पाठः । पं० १४ क० पु० केन तावत्क्रियते केनेति पाठः । ४

२६ श्रीतन्त्रालोकः । कल्पवृत्तीनां पुनरेतत्स्वानुभूतिमात्ररूपपरानन्दच- मत्कारघनत्वेन सर्वातिशायि भासते एव, इत्युक्तं 'किमप्येतदनुत्तरम्' इति ॥ ३१ ॥ न केवलमेतदत्रैवोक्तं यावदन्यत्रापि, इत्याह श्रीमत्त्रिशिरसि प्रोक्तं परज्ञानस्वरूपकम् । शक्त्या गर्भान्तर्वर्तिन्या शक्तिगर्भं परं पदम् ॥३२॥ 'परं ज्ञानं कथं देव' इति देवीप्रश्ननिर्णयार्थं ह्येत- दत्र परज्ञानरूपं भगवतोक्तमित्याशयः, तदेव पठति 'शक्त्या' इत्यादि, यदेतत्परं पदं तच्छक्तिगर्भं, शक्ति- रेव स्वातन्त्र्यविमर्शादिपदाभिधेया गर्भः सारं यस्य तत्, सा च न तदतिरेकिणी, इत्याह 'शक्त्या गर्भा- न्तर्वर्तिन्या' इति, यतस्तयैव स्वातन्त्र्याख्यया शक्त्या गर्भोऽन्तरं प्रमात्रैकात्म्यं तस्यान्तः परा काष्ठा तेन वर्तते तच्छीला-तया स्वस्वभावरूपयोपलक्षित- मित्यर्थः, अन्यथा ह्यस्य परत्वमेव न स्यात्, यदुक्तम् पं० ७ क० पु० गर्भान्तवासिन्या इति पाठः ।

श्लोक ३३ ] द्वितीयमाह्निकम् । २७ 'स्वभावमवभासस्य विमर्शं विदुरन्यथा । प्रकाशोऽर्थोपरक्तोऽपि स्फटिकादिजडोपमः ॥' इति, अत एव शक्तौ स्वातन्त्र्यात्मनि स्वभाव एव तिष्ठति-सदैव ताद्रूप्येण वर्तत इत्यर्थः, अत एव शक्तिगर्भ-स्वातन्त्र्यशक्तिमन्तरेण नास्यान्याः शक्तयो विद्यन्ते इत्यर्थः, सैव हि तत्तदेषणीयाद्यर्थो- पाधिवशान्नानात्वेन व्यवह्रियत इति भावः, यदुक्तम् 'तेन स्वातन्त्र्यशक्त्यैव युक्त इत्याञ्जसो विधिः । बहुशक्तित्वमप्यस्य तच्छक्त्यैवावियुक्तता ॥' इति, तेन 'स्वतन्त्रो बोधः परमार्थः' इत्याद्युक्तनी- त्यानवच्छिन्नस्वरूपः स्वातन्त्र्यशाल्यविकल्पकः प्र- काश एव परं तत्त्वम्, इति तात्पर्यम् ॥ ३२ ॥ अत एव च नियतव्यवच्छेदासहिष्णुत्वादेतद्विक- ल्प्यतां नैति, इत्याह न भावो नाप्यभावो न द्वयं वाचामगोचरात् । अकथ्यपदवीरूढं शक्तिस्थं शक्तिवर्जितम् ॥ ३३ ॥

२८ श्रीतन्त्रालोकः । अगोचरादिति भावप्रधानो निर्देशः, तेन वाचा- मगोचरत्वादकथ्यपदवीरूढमित्यर्थः । एतच्च सर्वमस- कृत्स्वेनैव व्याख्यातम्, इति न पुनरायस्तम् ॥३३॥ ये चातोऽवहितास्त एव परं कृतकृत्याः, इत्याह इति ये रूढसंवित्ति- परमार्थपवित्रिताः । अनुत्तरपथे रूढा- स्तेऽभ्युपायानियन्त्रिताः ॥ ३४ ॥ इति - उक्तेन गुरूपदेशादिना, रूढा - तदैकात्म्य- लाभादापादितप्ररोहा, या संवित्तिः, तस्या यः पर- मार्थः - सर्वसर्वात्मत्वेन स्फुरणं, तेन पवित्रिताः - भेद- विकारकालुष्यापनयनेन परमाद्वयपात्रतामापादिताः, अत एव ते व्यतिरिक्तेन बाह्येनाभ्यन्तरेण वाभ्युपायेन अनियन्त्रिताः - तन्निरपेक्षाः सन्तः, अनुत्तरपथे - पूर्णानन्दचमत्कारघनतया सर्वातिशायिनि चिद्विका- पं० १२ क० पु० विकारकारककालुष्यापनयेनेति पाठः । पं० १३ क० पु० तेनाभ्यतिरिक्तेनेति पाठः ।

श्लोक ३५ ] द्वितीयमाह्निकम् । २६ सात्मवृत्तिमार्गे विश्रान्ताः - स्वरसावस्थानेनैव लब्ध- तत्सामरस्या इत्यर्थः, तदुक्तम्, 'यथा स्थितस्तथैवास्स्व मा गा बाह्यमथान्तरम् । केवलं चिद्विकासेन विकारनिकराञ्जहि ॥' इति । तथा 'आनन्दशक्तिविश्रान्तो योगी समरसो भवेत् ।' इति । तथा 'उपायो नापरः कश्चित्त्वसत्तावगमादृते । तामेवानुसरन्योगी स्वस्थो यः स सुखी भवेत् ॥' इति ॥३४॥ ततश्च किम् ? इत्याह तेषामिदं समाभाति सर्वतो भावमण्डलम् । पुरःस्थमेव संवित्ति- भैरवाग्निविलापितम् ॥३५॥ तेषाम् - अनुपायसमावेशशालिनां, देहाद्यपेक्षया पुरोऽवभासमानमपि इदं सर्वं भावमण्डलं 'मत्त एवोदितमिदं मय्येव प्रतिबिम्बितम् । मदभिन्नमिदं च ................. ॥' पं० ४ क० पु० केनचिच्चिद्विकासेनेति पाठः । पं० ६ क० पु० योगी स परम इति पाठः ।

३० श्रीतन्त्रालोकः । इत्यादिनीत्या पूर्णसंविन्मयतयैवावभासते इत्यर्थः, यदुक्तम् 'यथा रुमायां पतिताः काष्ठपर्णोपलादयः । लवणत्वाय कल्पन्ते तथा भावाश्चिदात्मनि ॥' इति ॥३५॥ अत एवाह एतेषां सुखदुःखांश- शंकातंकविकल्पनाः । निर्विकल्पपरावेश- मात्रशेषत्वमागताः ॥३६॥ एषां न मन्त्रो न ध्यानं न पूजा नापि कल्पना । न समय्यादिकाचार्य- पर्यन्तः कोऽपि विभ्रमः ॥३७॥ न केवलमेषामविकल्पकावेशमयत्वापत्तेः लौकिक्य एव कल्पनाः न किंचित्, यावदलौकिक्योऽपि, इत्याह 'एषामित्यादि' कल्पना-स्थानादिका ॥ ३६-३७॥ पं० ७ क० पु० सुखदुःखानां शङ्केति पाठः । पं० ९ क० पु० परामर्शमात्रेति पाठः । पं० १३ ग० पु० चर्यापर्यन्त इति पाठान्तरं चास्ति ।