वासवदत्ता (महाकवि सुबन्धु - श्लेष-प्रधान शास्त्रीय गद्यकाव्य सान्वय सटीक)

१७२ VĀSAVADATTĀ (वासवदत्ता) बर्हिणेषु विहितसंध्यासमयव्यवस्थेषु गृहस्थेषु (स्वपति) संकोचोदंचद् (उच्च¹) केसरकोटिसंकटकुशेशय (ओदर) कोटर- कुटीर(कुटिल)शायिनि षट्चरणचक्रे [ऽथ] अनेनै (ऽव पथा) भ- गवता (भास्वता) [समा]गन्तव्यम् इति (सर्वतः) पट्टमयैर् वसनैर् [इव] मणिकुट्टिमालीर् इव विरचिता वरुणेन (रवेः) [१७३] काल(करवाल)कृत्तस्य दिवसमहिषस्य रुधिरधारे ऽव विद्रु- मलते ऽव (चरमा)र्णवस्य रक्तकमलिनी ऽव गगन(तटाकस्य) कांचन(केतुर्²) इव कंदर्प(रथस्य) मंजिष्ठारागारुणप- ताके ऽव गगनहर्म्य(स्थलस्य) लक्ष्मीर् इव स्वयंवर[परि³]- गृहीतपीताम्बरा भिक्षुकी ऽव ताराणु(राग)रक्ताम्बरधारिणी (वारयोषिद् इव पल्लवानुरक्ता कामिनी ऽव कालेयाताम्रपयो(७०)- धरा बभुर् इव कपिलतारका⁴) भगवती संध्या समदृश्यत। (ततः) क्षणेन [च] क्षणद्(आनु)राग[रचना]चतुरासु (वेश्यास्व् इव संध्याशिष्यास्व् इव स्फुरन्तीषु दीपलेखासु) [१७४] तुलाधा- रशून्यायां पण्य(वीधिकायम्) इव दिवि [घन]घटमानदळ- पुटासु पुटकिनीषु⁵ तिमिरप्रति(हतेष्व् इवे ऽतस् ततः) परिभ्र- मत्सु कमलसरसि मधुकर(निकरेषु) विकलकुररीरुतच्छ- लेन [१७५] रविविरहविधुरासु विलपन्तीष्व् इव सरोजिनीषु (प्रति- फलितसंध्यारागरज्यमानसलिलस्थितासु पतिविनाशहृत्पीडया दहनप्रविष्टास्व् इव कमलिनीषु) गणक इव नक्षत्रसूचके प्र- दोषे हरकण्ठ[काण्ड]काळिमसनाभी दैत्यबल[१७६]म् इव प्र(कटित⁶)तारकम् भारतसमरम् इव वर्धमानोलूककलक- लम् दृष्टद्युम्नवीर्यम् इव कुण्ठितद्रोणप्र(भवम्) नन्द- न[वन⁷]म् इव संचरत्कौशिकम् कृष्णवर्त्म(ज्वलनम्) इव (नि)खिलकाष्ठापहारकम् सगर्भम् इव [१७७] घनतरपा- षाण(कर्कशासु) गिरितटीषु सचक्षुर् इव सुप्त(प्रबुद्ध)सिंह- नयन(च्छवि)च्छटाकपिलेषु सानुषु सजीवम् इव तमोमणिभिः संवर्धितम् इवा ऽग्निहोत्रधूम(रेखाभिः) मांसळितम् इव कामिनीकेश[पाश]संस्कारअगुरुपटैलैः उ(७१)द्दीपितम्

पादटिप्पण्यः (Footnotes): ¹ So also Hall's manuscripts C, D, F. ² So also Hall's manuscript D. ³ Hall's manuscripts A, B, D, H also omit pari; Tel. ed. 61, Grantha ed., and Hall's manuscripts C, F have svayaṃgṛhīta. ⁴ So also Hall's manuscript D, except kālēyaka for kālēya, and omitting kāminī 'va. ⁵ Tel. ed. 61 and Grantha ed., puṭikinīṣu. ⁶ Cf. prakaṭa in Hall's manuscripts D, F. ⁷ Hall's manuscripts B, F, H also omit vana.

A SANSKRIT ROMANCE 173

iva ghanatara(nīla)madhukara[178](paṭalāiḥ mēcakitam iva ¹) pē- cakikapōla(gaḷita)dānadhārāsīkaraiḥ pumjīkṛtam iva vitatatamāla- (kānana²cchaṭā)cchāyāsu (ni)līyamānam iva kajjala(rasa ³)śyāma- bhōgibhōgēṣu prāvaraṇam iva rajanīpāṁsulāyāḥ palitāuṣadham iva vṛddhavāra(yōṣitām) apatyam iva rajanyāḥ suhṛd iva [179] kalikālasya mitram iva durjana(hṛdayānām ⁴) bāuddha(siddhām- tam ⁵) iva pratyakṣadravyam apahnuvānam [timiraṁ vyajṛmbhata] muditam iva [ati⁶]mattamātaṁga(gaṃḍhasthalē) phalitam ivā 'tisā- ṁdra (bahuḷa)cchada(vitata ⁷)tamāla (kānana⁸sphuṭapātavōtkaṭavi- śaṁkaṭānēkaviṭapiviṭapōtkaṭa⁹sphuṭakusumapuṭapihita¹⁰ padaṣaṭ- padāvalīṣu¹¹ pari)sphuritam iva [atikānta]kāṁtā[jana]ghanatara- kēśa[pāśa ¹²]saṁhatāu (unmīlitam) ivē 'ndranīla[maṇi]raśmibhiḥ ati[180]śayāmāṁsaḷitam ivā 'vaṭa(taṭēṣu) sātōpam ivā ¹³ [sphuṭa- pātavōtkaṭaprakaṭaviśaṅkaṭakuṭajaviṭapōtkaṭavināṭitaṣaṭpadāliṣu] ('ti)ghanataraghōraghasmaraviṣadharabhōga (bhāsuramada)bhara- matta ¹⁴ daṁtidamta[181]dyutitarjana(jarjharitatamaṁ [tamaḥ] divākarōdayārambhaṇam) iva saṁkucat(kuvalayaṁ asatāṁ ma- hattvam iva tiraskṛtasakalāṁtaraṁ nimīlannīlōtpalavyājaracitām- jalipuṭēna namad ivā "gatāṁ) tamīm (timiram arājata. atha) kṣaṇēn(āi "va) saṁdhyātāṁḍava(ḍambarō)cchalitamahānaṭa(72)- jaṭājūṭakūṭakuṭila (skhalana) vivartitajahnukanyāvāridhārābiṁdava iva (pra)kīrṇāḥ dur(bharadharaṇī)bhāra[bhara]bhugnabhīmadiṅ- [matta¹⁵]mātaṁga(gaṃḍa)maṁḍala(vi)mukta[182]ṣīkaracchaṭā iva (tatāḥ¹⁶) atidavīyōnabha(sthala¹⁷)bhramaṇakhinna(ravituraṁgamā-

¹ So also Hall's manuscripts A, D, F. ² So also Hall's manuscripts B, C, D, E, F, G, H. ³ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, F. ⁴ So also Hall's manuscripts C, D, F. ⁵ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, E, G, H. ⁶ Hall's manuscripts A, B, C also omit ati. ⁷ So also Hall's manuscripts A, B, C, F, G, H. ⁸ Trichinopoly ed. kānanē sātōpam iva. ⁹ Cf. śaṅkaṭānēkaviṭapōtkaṭaviṭapi in Hall's manuscript D. ¹⁰ Trichinopoly ed., nihita. ¹¹ Hall's manuscripts C, D, G, H, and the commentators Jagaddhara and Narasiṁha also have āvalīṣu. ¹² Hall's manuscripts D, E, H also omit pāśa. ¹³ Trichinopoly ed. omits sātōpam iva. ¹⁴ Trichinopoly ed., bhāsuram matta. ¹⁵ Hall's manuscripts A, B, C, D, F, G, H also omit matta. ¹⁶ So also Hall's manuscript D. ¹⁷ So also Hall's manuscripts C, D, G, H.

स्यविवरान्त)फेनस्तबका इव (विशीर्णाः ¹) गगनमहासराः कु- मुद(संदोह)संदेह(दायिनः) विश्वं गणयतो [वि]धातुश् शशिकठिनीखण्डेन तमोमषीश्यामे अजिन इव (वियति ²) संसा- रस्यातिशून्यत्वात् शून्यबिन्दव इव वि(लिखिताः) जगत्त्रयवि(जिगी- षा)विनिर्गतस्य मकरकेतोः रति[183]कर[तल]विकीर्णा (इव ला- जांजलयः ³ गुलिका)स्त्रगुलिका इव (विक्षिप्ताः) पुष्प(धनुषः) वियदम्बुराशिफेनस्तबका इव (वितताः) रतिविरचिता गगन(ां- कणे) आतर्पणपञ्चांगुलय इव विकीर्णाः व्योम(तल)लक्ष्मी- हारमुक्तानिकरा इव (विच्छिन्नाः हरकोपानलदग्धकाम ⁴)चिता- चक्राद् ⁵ वात्या(वेशविप्रकीर्णाः) कामकीकस[184]खण्डा इव ति- मिरोद्गम[धूम]धूमलसंध्यानलपरितप्तगगन(महा- नस)स्थाली[कटाह]भर्ज्यमान(स्फुटित)लाज(ानुकारास् ⁶ तारा) व्य- राजन्त। ताभिश् (श्वित्री) ऽव वियद् अशोभत। (दीर्घतर)ोच्छ्वा- सरचनाकुलम् (सम् ⁷)श्लेषवक्त्र(चक्र)घटनापटु सत्(काव्य)- विरचनम् इव च(73)क्रवाकमिथुनम् अती[185]वा ऽखिद्यत। क- मलिनी[वन]संचारलग्नमकरन्दबिन्दुसंदोहलुब्धमु- ग्धमुखरमधुकरमालासबलगान्रं कालपाशेने ऽव (मूर्ति- मद्)रामशापेने (ऽवा) "कृष्यमाणम् चक्रवाकमिथुनं विज- घटे। रविविरहविधुरायाः [186] कमलिन्या हृदयं इव द्वि- धा पपात चक्रवाकमिथुनम्। आगमिष्यतो हिमकरदयितस्य पार्श्वे संचरन्ती कुमुदिन्याः भ्रमरमाला दूती ऽवा ऽलक्ष्यत। तारका(नयनजलबिन्दु)व्याजाद् अस्तंगतस्य दिवाकर(दयितस्य) शोकाद् इव [स्थूलाश्रुबिन्दुभिः ⁸] ककुभो व्यरुदन्। भास्वतो निजदयितस्य विरहाद् अभिनवकिंजल्कराजीव्याजेन (शोकानल)- मुर्मुरो [इव] (नलिन)कोशहृदये जज्वाल। (ततो) रविश्मि(द- वाग्नि ⁹भस्मीकृत)[187]नभोवनमषीराशिर इव श्रुतिवचनम् इव (क्षपित ¹⁰)दिगम्बरदर्शनम् (कृष्णम् अपि तिरस्कृतविश्वरूपभा- 1 Cf. śīrṇā in Hall’s manuscript B. 2 So also Hall’s manuscripts A, B, C, D, F, G, H. 3 Cf. vikīrṇā lājāñjalaya in Hall’s manuscript D. 4 So also Hall’s manuscripts C, D. 5 Trichinopoly ed., cakrāc candrād. 6 Cf. sphuṭitalājabījānukārā in Hall’s manuscripts B, C, F, H, and the commenta- tor Jagaddhara. 7 So also Hall’s manuscript D, and the commentators Jagaddhara and Narasiṃha. 8 Hall’s manuscripts D, E, H also omit sthūlāśrubindubhiḥ. 9 So also Hall’s manuscripts B, C, G. 10 Cf. kṣata in Hall’s manuscripts A, F, H.

व¹विशेषम्) सद्यो द्रावित(राजत-पट-द्रव-प्रवाह) इव शार्वरम् अन्धकारम् [व्य]जृम्भत। (अथ) क्षणेन [च] क्षणदा-राज(क- न्या-कन्दुक इव) कन्दर्प-कनक-दर्पण² (इव) उदय-गिरि-बाल-म- न्दार-पुष्प-स्तबक (इव) प्राची(महिला(७४)ललाम-ललाट³-तट-घटित- बन्धूक-कुसुम-तिलक)[१८८]चक्राकारः कनक-कुण्डलम् इव नभः-श्रियः (दिग्)वधू-प्रसाधिका-हस्त-स्रस्तालक्तक(पिण्ड⁴) इव गगन-सौध(तल-शातकुम्भ)कुम्भ इव प्रस्थान(मङ्गल)- कलश इव (मकर-केतोस् त्रिभुवन-विजयैषिणः) [कन्दर्प-कार्त- स्वर-तूण-मुख-कान्ति-तस्करः प्राच्य-शैल-शिखराग्र-प्ररूढ-ज- पा-कुसुम-च्छविः स्वच्छ-कुङ्कुम-पिण्ड-पूर्ण[१८९]पात्रम् इव निशा-विलासिन्याः] कुङ्कुमारुण[एक]स्तन-कलश इवा ऽऽखण्डलाशा- ङ्गनायाः (गरुड) इव हरिणाधिष्ठितः राम इव लक्ष्माण्वितः (वानरेन्द्र इवा ऽनुरक्त-तारः वृषभ इव रोहिणी-प्रियः) सुराजे- ऽव रक्त-मण्डलः (मृदु-कर-सहितश् च जाम्बवान् इव ऋक्ष-परि- वृतः) रजनी-पतिर् उदयम् आससाद। [ततः] कामिनी-हृदय-सङ्क्रा- मित इव (चक्रा)ङ्गना(नयन-युगल)पीत[१९०] इव रक्त-कुमुद- कोश(आ)लीढ इव क्षीणताम् (गतः) क्षणदा(करगतो) रागः। अन- न्तरम् शर्वरी-व्रजाङ्गना-विष्कृत(नूतन)नवनीत-स्वस्तिक इव (मृगच्छाया)मुद्रित[मुकुर⁵] इवा (ऽऽदर्शः) श्वेतातपत्रम् इव मकर-केतोः दन्त(पालि)चक्रम् इव वियन्-महा(खड्गस्य) श्वे- तचामरम् इव मदन[१९१]महाराजस्य (बाल)पुलिनम् इव निशा- यमुनायाः स्फाटिक-लिङ्गम् इव गगन-महा-तापसस्य अण्डम् इव कालोरगस्य कम्बुर् इव नभो-महार्ण(७५)वस्य चैत्यम् इव [मदनारि-दग्धस्य मकर-केतोश् चिता-चक्रम् इव] (काल)अङ्गार-श- बलम् (भव-नेत्राग्नि-दग्धस्य) सङ्कल्प-जन्मनः (पुण्डरीकम् इव गगन-गामि-गङ्गायाः फेन-सञ्चय इव गगन-महार्ण- वस्य) पारद-पिण्डम् इव (गगन)धातु-वादिनः राजत-कलश इव दूर्वा-प्रवाल-शबलो (मनोभवाभिषेकस्य⁶ श्वेत-चक्रम् इव) क[१९२]न्दर्प(रथस्य चूडामणिर् इवो ऽदयगिरि-नागराजस्य श्वे- तपारावत इवा ऽम्बर-महा-प्रासादस्य गगन-सरिद्-धौत-कुम्भ- स्थलम् इवै ऽऽरावतस्य) भग्न-शृङ्ग-पुराण(गोमुण्डम्) खण्ड

¹ So also Hall's manuscripts D, F. ² Trichinopoly ed., darpaṇam. ³ Cf. prācīmahilālalāṭa in Hall's manuscript D. ⁴ So also Hall's manuscript D. ⁵ Hall's manuscripts A, B, C, D, E, F, H, and the commentator Jagaddhara also omit mukura. ⁶ So also Hall's manuscript D.

१७६ वासवदत्ता इव (तारा)श्वेतगोधूमशालिनो नभःक्षेत्रस्य मलयजपिण्ड- (पाण्डु)राजत(तालवृन्तम्) इव सिद्धाङ्गनाहस्तस्रस्तं (क्षीण- रागो भगवान् उडु)पतिर् उज्जगाम। [१९३] यश् च पुण्डरीकं (लो- क)लोचनमधुकराणां शयनीयसैकतं [इव¹] चित्त(राज²)हं- सानां स्फाटिकव्यजनं विरहवह्नीनां श्वेतशाणचक्रं [१९४] मन्मथसायकानाम्। अत्रान्तरे ऽभिसारिकासार्थ(प्रेषितानाम्³) [१९५] प्रियतमान्⁴ प्रति दूतीनां द्व्यर्थास् [सेर्ष्याः] सप्रपञ्चा वि(हार)[१९६]भङ्गुरास् (सं)वादा बभूवुः। तथाहि अ(७६)व- स्त्रीकृतम् आत्मानं [१९७] ना "कालयसि तत्त्वतः कान्त। प्रस्तर इव क्रूरो ऽसि न चा "कर्षक[१९८]चुम्बकद्रावकेष्व् एको ऽसि भ्रा- मको ऽसि परं कितव। धर्मार्थान्य[१९९]प्रयुक्तः क्षेपणिक इव मुधा वाहिततरवारिस् त्वम् असि। सखेदम् इव (तां) मनसा चिन्तयसि दुर्(लभां) [जनम्]। (७७) सत्वसार(चित्तो) यो रिपु- [२००]मण्डलाग्रतो निर्वृतिम् उपेत्य तिष्ठति। स खलु वीरः प्र- ति[२०१]पक्षस्य यस् संप्रहारतः कुञ्जरान् नयति। धृतोरुक- रवालसञ्च[२०२]यो ऽपि परमक़ाण्ड एव संपतन् महापद्म विग्रहे(७८)ण लभते। [२०३] राजसेन (राजसे नरहितो) रहितो ध्रु- वम्। (अस्त)विशारदा [वि]शारदाभ्रविशदा विशदात्मनीन(महि- मान)महिमानरक्षणक्षमा क्षमा[२०४]तिलक धीरताधीरता मनसि (भूता) ऽभूतताभूतता (च) वचसि। सा ऽह सेन [२०५] सा ऽहसेन कमला (कमलालया यया) ऽजिता सा त्वदर्पणा दर्पणार्का- रविमलाशाया शयाब्ज[वि⁵]निर्जितकिसल(७९)या सलया[२०६]ङ्गुळिर् (इव) विभ्रमेण विभ्रमेण [प्रति]गवाक्षशलाकाविवरं (प्रति)- विलोकयन्ती [२०७] [वि](लोकयन्त्रितविनाशा विना शापं अनुभवति) दुःखानि। जीवनायक जीवनाय (कम् इव) ना (''श्रयति⁶) सुभ- गम्। अन्या[२०८]स्ता ऽवदा ऽसतां (अहम् एव) दासतां पुरतो भ- जामि मैत्र्यतो मैत्र्य् अतो [२०९] ऽस्तु। अञ्जसा रतस् सारतः किम् अपि कन्दर्पकं दर्पकं न (चेत्) तनोषि विशेषतो (विशेषतः स्थिरम्⁷) एव मरणम्। शठधियां शोधन य(८०)शोधन [२१०] प्रेमाहार्या महार्या (समा सो⁸) ऽत्कटाक्षैः कटाक्षैर् आवि- ¹ Hall's manuscripts A, B, C, D, E, F also omit iva (इव). ² So also Hall's manuscripts C, F, G. ³ So also Hall's manuscripts A, B, C, F, G, H. ⁴ Tel. ed. 61 and Grantha ed., priyatamā (प्रियतमा). ⁵ Hall's manuscripts A, B, C, D, F also omit vi (वि). ⁶ So also Hall's manuscripts C, G. ⁷ Tel. ed. 61 and Grantha ed., viśēṣatasthiram (विशेषतस्थिरम्). ⁸ Cf. samāsamō (समासमो) in Hall's manuscripts C, D, F, H.

rbhūtadāsyā ’stadāsyāḥ parijanāḥ. kamalākṛtinārīṇāṃ kamalā- kṛti nā ’rīṇām [211] bhavatā mukhaṃ ca malinitam. viśvasya viśvasya vyava(sthāṃ) samāsādyāsamāsā (’dyā) ’nēka(kālaṃ¹) sa- ṃgīta(rasika)tanuṣē tanuṣēkam (anaṃgasya) puṣpēṣupuṣpēṣu rujā tarasā jātarasā maṃdākṣamam(81)dā kṣaṇam (api) [212] bhra- maṃtī muhyati. kā madhurā ’dharēṇa kāmadhurādharēṇa (yuktā) rajō(rāja)viśēṣakēṇa viśēṣakēṇa mukhēṃdunā tava hṛdi lagnā [213] (mṛdimā)karēṇa karēṇa svēdabiṃdupayōdharēṇa payōdha- rēṇa vakṣaḥphalakāṃcanēna jitā ’nāvilakāṃcanēna. kāmadāruṇa (82) madāruṇanētrā smaramayam (rasamayamtaṃ bhavaṃtam) adayam madayaṃtī param akam itāram [214] param akamitāram vāṃchati hāriṇā hā ’riṇā stanakumbhēna hāriṇā ’kṣirucihāriṇā cakṣuṣā [hāriṇā] (ca²). anaṃtaraṃ dugdhārṇava(nimagnam) iva (sphāṭika)gṛhapraviṣṭam iva śvētadvīpa(niviṣṭam) [215] iva jagad āmumudē. (tataḥ) kramēṇa ca³ vighaṭamānadaḷapuṭakumudakā- nanakōśamakaraṃdabiṃdusaṃdōha(sāṃdranisyaṃdāsvāda⁴ma- da)mudita[mugdha]madhukarakulakala(rava)mukharitadig(aṃta- rē⁵) caṃdrikāpānabharālasacakōrakāminībhir abhinaṃdit(āgamē) suratabhara[pariśrama⁶]khinnapuḷi[216]ṃdarājasuṃdarīsvēdajala- kaṇikā(83)pahāriṇi pra(vāti⁷) sāyaṃtanē tanīyasi niśāniśvāsanibhē nabhasvati kaṃdarpakētus tamālikāmakaraṃdasahāyō vāsava- dattā[janaka]nagaram ayāsīt. atha (sa praviśya) kaṭakāika(dēśē vinihitam) [abhraṃlihaśikharēṇa sudhādhavalēnāi ”kāntaraniviṣṭa- kanakamuktāmarakatapadmarāgaśakalēna vāsavadattā[217]darśa- nārtham avasthitadēvatāgaṇēnē ’va śālavalayēna parigatam] (ani- lōllasita)nabhastaru(kusuma⁸)maṃjarībhir iva tarjayaṃtībhir iva gagana(pura⁹)śriyaṃ patākābhir upaśōbhamānaṃ kanakaśilāpa- ṭṭ(āṃkaṇa)prasṛtābhiḥ karpūrakuṃkumacaṃdanāilālavaṃga[ga- ndhōdaka]parimaḷavāhinībhiḥ [vāhinībhir ajñāta](taṭanikaṭa-

¹ So also Hall's manuscript D, and the commentator Narasiṃha. ² So also Hall's manuscripts A, B. ³ Trichinopoly ed. omits ca. ⁴ So also Hall's manuscript C. ⁵ So also Hall's manuscripts A, B, C, E, F, G. ⁶ Hall's manuscripts A, B, C, D, F, H also omit pariśrama. ⁷ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, F, G. ⁸ So also Hall's manuscripts B, C. ⁹ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, F, G. N

178 VĀSAVADATTĀ sphaṭikaśilā¹)sukhaniṣaṇṇanidrāya[218]mān(ōjjāta)prāsāda(śvēta²) - pārāvatābhiḥ prabhraśyattaṭa[nikaṭa]viṭapi(suma)stabakitasalilā- bhiḥ anavaratamajjadunmajjad[mada³]yuvati[jana]ghanajaghan(ā- sphālanōcchvasita⁴)śīkaranikarasnapita(tīra⁵)vēdikābhiḥ karpūra- pūra[viracita]puḷina (talaniṣaṇṇa⁶) ninadānumīyamāna(rājahamsā- bhiḥ) vika[219]canīlōtpala[kānana]darśita(kāramḍava)cakravāka- timiraśaṃkābhiḥ (yuvatībhir) iva supayōdharābhiḥ sugrīvayuddha- (vṛttibhir) iva kīlālasnapitakumbhakarṇābhiḥ sāgarakūlabhūmibhir iva sumdarīpā(84)daparā[220]gaśabalābhiḥ [nava]nṛpaticittavṛtti- bhir iva (kulyāyamānakariṇībhiḥ nadībhir) upaśōbhitam śikhara- gatamuktājālavyājēna purayuvati[jana]darśan[akutūhal]āgatam tārāgaṇam ivō 'dvahadbhiḥ upāmta[221]nilīnābhiḥ kācakalaśā- kṛtim udvahamntībhiḥ śikhi(samhatībhir) udbhāsitaiḥ prāsādāir (upaśōbhamānam) [kvacid] anavaratadahyamānakṛṣṇ(āgarudhū- pa⁷maṃḍalāiḥ) darśitākālajalada(sannāham⁸) kvacid [ati⁹]gambhī- ramurajaravāhūta(samada)nīlakaṃṭham śāyaṃtanasamayam iva patitalōkalōcanam janakayajñasthānam iva dār(ōtsukita¹⁰)[222]rā- mam (mānuṣam¹¹) ivā 'bhinamḍitasuratam (araṇyam ivā 'nēkasā- laśōbhitam¹²) nidhānam iva kāutukasya (āsthānam) iva śṛṃgārasya kula(graham) iva (sakalavibhramāṇām) saṃkētasthāna[223]m iva sāuṃdaryasya vāsavadattābhavanam bhavanamdanaprabhāvō da- da(85)rśa. dravasi drava(siddhēr agaditā¹³) capalā capalāyatē kim ēṣā [224] stabakas taba karṇataḥ patitō 'yam. surēkhē (sukapō- larēkhē) surayā [citā¹⁴] surayā(citā¹⁵) śrīs tvam asi. (mattē) kalahē ¹ So also Hall's manuscript D. ² So also Hall's manuscripts B, C. ³ Hall's manuscripts A, B, C, F, H also omit mada. ⁴ Hall's manuscripts A, B, C, E, F, H also have ucchvasita. ⁵ So also Hall's manuscripts A, D, G. ⁶ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, F, G, H. ⁷ Hall's manuscripts A, B, D, F, H also have dhūpa, and manuscripts C, E, G dhūpadhūma. ⁸ Cf. utsāhaṃ in Hall's manuscript D. ⁹ Hall's manuscripts A, B, C, D, E, F, H also omit ati. ¹⁰ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, F, G, H, and the commentator Narasiṃha. ¹¹ So also Hall's manuscripts A, B, C, E, F, G, H. ¹² Cf. kāntāram ivā 'nēkaśālōpaśōbhitaṃ in Hall's manuscript D. ¹³ Cf. nigaditē in Hall's manuscripts A, C, D, F. ¹⁴ Hall's manuscripts A, B, D, F, H also omit citā. ¹⁵ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, E, F, G, H.

कलहेम(काञ्ची)दामक्वशितैः स्मरम् इवा "ह्वयसि। मलये मलयेप्सितं (कुरु) दृशै 'वा 'धिगता 'सि। कलिके [२२५] कलिकेतुम् (इमं) [मुखरां मुञ्च मेखलाम्] शृणुमः कलवल्लकी(वि)- रुतं मेखला मे खला न भवति त्वम् एव मुखरतया [मु]खरतया च। त्रप(८६)ते ऽत्र (पतेयम् इति नाग)कुसुमोप- (हारेषु¹ स्खलन्ती ऽयम्)। तव कैतवकैर् अलं (कलिलो निश्वासैर्) वेपथुर् एवा "शयं व्यनक्ति। वहती ऽव हतीर् अनङ्ग[२२६]ले- खे (तव वपुः) स्मरसायकानां तव (च हारलता विहिता विहि- ताय) ते। (उत्कलिके तवो) ऽत्कलिका(बहुळे) वदने वद नेत्र(पयो- जकान्ते) किम् उपमानम् इ[२२७]न्दुर् अप्य् उपयाति। वसती ऽव स- तीव्रते तव हृदि को ऽपि शतधा शतधारसारा वाचस् तवा ऽनुभू- ताः। (केरळिके² रळिते) करकाकरकाळमेघखण्डतुलाम् (उप- यात्य्³) उल्ल(८७)सितोत्फुल्लमल्लिका(मालाहारी तव) कुन्तलकलापः [तव याति⁴]। (कुन्तळिके⁵ कुन्तळालङ्कृते न च) पुरगोपुर(गौ- चराः) श्रूयन्ते (सं)गीतध्वनयः। किम् इव कल्पयसि क्षणम् ईक्षणमीलनाद् (असि⁶ चटुल[२२८]चटुलम्पटसखीजना ऽसि। सुरते सुरते) स्तनता स्तनताडनेषु यत् सौख्यं [तल्⁷]लब्धं स्म- रता स्मरतापनोदनं (तदा केन वियुक्ता⁸) ऽसि। किम् (उच्यते९) महतो महतो [दयितो१०] दयितः [२२९] स्मरति स्म रतिप्रियं तव कौशलं। नवनि(८८)(शातन)खराणां नखराणां [व्रणः] स्मरजन्यां स्म रजन्यां कुरुते (कुरुतेन) रुजं। [किं] ते११ लो- चनाभ्यां लोचनाभ्यां (फलिता)खिलजनेक्षणदेशः क्षणदेशः [२३०] किन् न पीयते। प्रियसखि मदनमालिनि (मालिनि बिम्बाध- रसङ्गत्यागेच्छया) विरागं कुरु मधुमदारुणमाळविकापो- ल(कोमललोलदळ)मण्डलतया लतया (को विशेषस् त्वया)। कुर- [२३१]ङ्गिके कल्पय कुरङ्ग(शाबेभ्यश्¹²) शष्पाङ्कुरं। किशोरिके कार(८९)य (किशोरं) प्रत्यवेक्षां। तरळिके तरळय कृष्ण्(आग- रु)धूपपटलम्। कर्पूरिके (पांसुलय) कर्पूरधूलिभिः पयो- ¹ So also Hall’s manuscripts A, C, D, and the commentator Jagaddhara. ² So also Hall’s manuscripts A, B, C, D, E, F, G. ³ So also Hall’s manuscript H. ⁴ Hall’s manuscript H also omits tava yāti. ⁵ So also Hall’s manuscripts A, B, C, D, E, F, G. ⁶ Trichinopoly ed., ayi. ⁷ Hall’s manuscripts D, E, G also omit tal. ⁸ Hall’s manuscript D and the commentator Narasimha also have viyuktā. ⁹ Tel. ed. 61 and Grantha ed., ucyasē. ¹⁰ Hall’s manuscripts B, D, G also omit the first dayitō. ¹¹ Srirangam text and Trichinopoly ed., tava. ¹² Tel. ed. 61 and Grantha ed., śākhēbhyaś. N 2

१८० | वासवदत्ता

धरभारम्। मातङ्गिके मानय मातङ्गशिशु(धावनम्)। श- शिलेखे (वि)लिख ललाटपट्टे शशि(रेखाम्)। केतकिके सङ्केतय केतकी(मण्डपदोहलम्)। शकु[२३२]निके देहि क्रीडाशकुनिभ्य आहारम्। मदनमञ्जरि (मञ्जीरय लतामण्डपम्। कदळिके विदळय) कदळीगृहम्। शृङ्गारमञ्जरि [सङ्]कल्पय शृङ्गार- (रचनाम्१। सञ्जीवनिके२) वितर जीवञ्जीवकमिथुनाय (मरीचि३)- पल्लवम्। पल्लविके पल्लवय कर्पूरधूलिभिः कृत्रिमकेतकी- काननम्। सहकारमञ्जरि (सम्मार्जय श्रमोदकबिन्दून्) स- हकार(सौरभ)व्यजनवातेन। मदनलेखे (वि)लिख मदन- लेखं मलयानिलस्य। [२३३] (मकरिके मकराङ्कशोभिते) देहि मृणाळाङ्कुरं राजहंस(शाबेभ्यः)। विलासवति विलासय (९०) मयूर(किशोरकम्)। तमालिके (लेपय) मलयजरसेन भवन- वाटम्। काञ्चनिके विकिर (कस्तूरिका४)द्रवं काञ्चनमण्डपि- कायाम्। प्रवाळिके सेकय (घु)सृणरसेन [बाल]प्रवाळकाननम्। इत्य् अन्योन्यं प्रणयपेशलाः प्रमदा(जनानाम्) आलापकथाश् शृण्वन् कन्दर्पकेतुः मकरन्देन (समं तद् भवनम्५) [मनस्य् अहो भवनानाम् अतिशायि सौन्दर्यम् अहो शृङ्गारकलाके- लिकौशलं तथाह्य् अयं तत्काललीलाबहलविरलविमल[२३४]माल- वीदशनकान्तिकान्तिदन्तिदन्तघटितो मण्डपो ऽसाव् अपि कनकाशा- लाकाविनिर्मितयन्त्रपञ्जरसंयतः क्रीडाशुक इत्यादि परिचिन्त- यन्] प्रविश्य व्याकरणेने ऽव सरक्तपादेन (महा)भारतेने ऽव सुपर्वणा रामायणेने ऽव सुन्दरकाण्डचारुणा [२३५] जङ्घायु- गळेन विराजमानां चन्दोविचितिम् इव भ्राजमानतनुमध्यां नक्षत्रविद्याम् इव गणनीयहस्तश्रवणां न्याय(विद्याम्) इवो ऽद्द्योतकरस्वरूपाम् (सत्कविकाव्यरचनाम्) इवा ऽलङ्कार(प्रसा- (९१)धिताम्६) उपनिष[२३६]दम् इव (सानन्दाम् रविप्रभाम् इव लोकम्) उद्द्योतयन्तीम् द्विजकुलस्थितिम् इव चारुचरणां वि- न्ध्यगिरिश्रियम् इव सुनितम्बां (रोहिणीम्) इव गुरुकळत्रतयो ऽप- शोभितां शतकोटि(मूर्तिं७) इव मुष्टिग्राह्य[तनु८]मध्यां प्रिय- ङ्गुश्यामासखीम् इव प्रियदर्शनां ब्रह्मदत्तमहिषीम् इव

पादटिप्पण्यः (Footnotes):

• १ So also Hall's manuscripts D, E, G.
• २ So also Hall's manuscripts D, H.
• ३ So also the commentator Narasiṃha; Trichinopoly ed. and Hall's manuscripts C, D, F, G, H have marīca.
• ४ So also Hall's manuscripts F, G, H.
• ५ Hall's manuscripts A, D also have tad bhavanam.
• ६ Cf. prasādhikām in Hall's manuscript D.
• ७ So also Hall's manuscript A.
• ८ Hall's manuscripts D, E also omit tanu.

A SANSKRIT ROMANCE 181

sōmaprabhām [237] diggajakarēṇukām ivā 'nupamām (rēvām) iva (śarmadām) tamālapatraprasādhitām (ca) aśvatarakanyām iva ma- dālasām vāsavadattām dadarśa. atha tām [prīti]viṣphāritēna cakṣuṣā pibataḥ (92) kaṃdarpakētōḥ jahāra cētanām mūrchā[vē- gaḥ]. tam (anu) vāsavadattā mumūrcha. atha makaraṃdasa- khījana(prayatnāt) labdhasaṃjñāv (ētāv) ēkāsanam alaṃcakratuḥ. [238] (atha¹) vāsavadattāyāḥ prāṇēbhyō 'pi garīyasī (sakhī²) kalā- vatī nāma kaṃdarpakētum uvāca. āryaputra nā 'yaṃ visrambha- (kathānām³) avasaraḥ (atō⁴) laghutaram ēvā ('bhidhīyatē⁵). tva- tkṛtē yā 'nayā (yātanā) 'nubhūtā sā yadi nabhaḥ patrāyatē sāgarō [239] (mēḷāmaṇḍāyatē) brahmā[yatē] (lipikārāyatē bhujaṃgapa- tir⁶ vā kathakāyatē tathā) 'py anēkāir yugasahasrāir abhilikhyatē (vā na) vā. tvayā (ca) rājyam ujjhitam. kiṃ bahunā 'tmā ('syās) saṃkaṭē samārōpitaḥ [ēva⁷]. (yāi) 'ṣā 'smatsvāmiduhitā [pitrā] (prabhātāyāṃ⁸ [240] śarvaryāṃ pitrā) yāuvanāti(krama⁹)śaṃkinā haṭhēna vidyādharacakravartinō vijayakētōḥ putrāya puṣpakētavē pāṇi(grahaṇāya) dātavyē "ti (niścitā¹⁰). anayā (cā 'smābhis saha sammaṃtryā) "lōcitaṃ adya yadi taṃ janam ādāya (nā "gacchati tamālikā) tadā 'vaśyam ēvā ('śrayāśa āśrayitavya) iti. [tad asyāḥ sukṛtavaśēna mahābhāgē 'māṃ bhūmim anuprāptaḥ.] tad atra yat sāmprataṃ tatra bhavān ēva pramāṇam ity uktvā virarāma. atha kaṃdarpakētur (api) bhītabhīta iva (praṇayā¹¹)naṃd(āmṛta¹²)- sāgaralaharībhir āpluta iva [bhuvanatrayarājyābhiṣikta iva] vāsa- va[241]dattayā saha sammaṃtrya makaraṃdaṃ (93) vārtānvēṣa- ṇāya tatrāi "va nagarē niyujjya (bhujagēnē¹³) 'va sadāgatyabhimu- khēna (saritpulinēnē 'va śuktiśōbhitēna viṃdhyavipinēnē 'va śrī- vṛkṣalāṃchitēna haṃsēnē 'va mānasagatinā vanaspatinē "va ska- mdhaśōbhitēna vajrēṇē 'vē 'ṃdrāyudhēna¹⁴) manōjavanāmnā tura-

Footnotes

¹ So also Hall's manuscripts A, B. ² So also Hall's manuscript D. ³ So also Hall's manuscripts D, E, H. ⁴ So also Hall's manuscripts E, F. ⁵ So also Hall's manuscripts E, F. ⁶ Cf. bhujagapatir in Hall's manuscripts A, B, C, D, F, G. ⁷ Hall's manuscripts D, H also omit ēva. ⁸ So also Hall's manuscripts D, H, and the commentator Jagaddhara. ⁹ Cf. kramadōṣa in Hall's manuscripts D, H. ¹⁰ So also Hall's manuscript D. ¹¹ Cf. sapraṇayama in Hall's manuscripts A, B, C, D, F, G, H. ¹² So also Hall's manuscripts A, B, C, D, F, G. ¹³ So also Hall's manuscripts C, D, E, F, G, H. ¹⁴ Cf. mahōdadhipulinēnē 'va śuktiśōbhitēna vindhyavipinēnē 'va śrīvṛkṣalāṅkṣitēna

१८२ वासवदत्ता गेण तया (वासवदत्तया) सह (पुरान् निरगात्¹। ततः²) क्रमे- ण [च] (गव्यूतिमात्रम् अध्वानं गत्वा नर³)जाङ्गलकबळन्- (अर्थं) मिलितनिश्शङ्ककङ्ककु[242]लसंकुलेन अर्धदग्ध- चिताचक्रसिमसिमायमान (वसाविस्र) विकटकटतृष्णाचटुलकटपू- तनोत्ताल(तालु)रवभीषणेन शूलशिखरारोपितशङ्कित[वर्ण]क- र्ण(नासा)च्छेद(पतित⁴)रुधिरपटल (पतनटङ्कारितकरकोटिक- र्परकरालकोणपनृत्ततुमुलेन बम्भरालिकेलीसम्भार)भरित- भूमिभाग(बीभत्सेन) कटाग्निदह्यमान(चटुल⁵चटात्कार)- [243]नृ(करोटि)टङ्कार(भैरवेण विवृतोल्कामुखमुखोज्ज्वलित- ज्वलनज्वालजटिलेन आन्त्रतन्तुकलिलकपालप्रलम्ब(94)डामर- ढाकिनीगणकृतकुणपविभागकोलाहलेन आर्द्रसिराचितविवाह- मङ्गलप्रतिसरपिशाचमिथुनप्रदक्षिणीक्रीयमाणचिताग्निना⁶) शूलपाणिने ऽव कपालावलि[भस्म]शिवा(बहुभूति)भुजग(राजा)व- रुद्धदेहेन पुरुषातिशयेने ऽवा ऽनेकमण्डलकृतसेवेन (द- ण्डकारण्येने ऽव कबन्धाधिष्ठितेन चक्रवर्तिने ऽवा ऽनेक- नरेन्द्रपरिवृतेन त्रिदिवेने ऽव संचरद्बलारिणा) श्मशानवाटेन (निर्गत्य निमिष)मात्राद् एवा ऽनेकशतयोजनं (अध्वानं गत्वा पुनर् अपि) प्रलयकालवेळाम् इव समुदितार्कसमूहां नाग[244]- (राज्य⁷)स्थितिम् इवा ऽनन्तमूलां सुधर्माम् इव स्वच्छन्दस्थि- त(95)कौशिकां सत्पुरुषसेवाम्⁸ इव [बहु⁹]श्रीफलाढ्यां भा- रतसमरभूमिम् इव दूरप्ररूढार्जुनां पुलोमकुलस्थितिम् इव सहस्रनेत्रोचित्(ऐन्द्राणीं शूर)पाल[चित्त¹⁰]वृत्तिम् इव (दर्शिता¹¹)- गणिकारिकां सज्ज[245]नसम्पदम् इव विकसिताशोकसरळपुन्ना- varuṇahaṁsēnē 'va mānasagatinā 'raṇyēnē 'va gaṇḍakaśōbhitēna vajrēṇē 'vē 'ndrāyudhēna in Hall's manuscript D. ¹ Hall's manuscripts A, B, C, F, H, and the commentator Narasiṁha also have niragāt. ² So also Hall's manuscript D. ³ Hall's manuscript D also has nara; cf. nava in the commentator Narasiṁha. ⁴ Cf. chēdagala in Hall's manuscript D. ⁵ So also Hall's manuscripts E, G. ⁶ Cf. vivṛtōlkāmukhamukhōjvalajjvalanajvālājālajaṭilēnā ''ntratantraprōtakalita- kapālakūṭapralambiprālambiḍāmaraḍākinīgaṇakṛtarūpavibhāgakōlāhalēnā ''rdrasarā- citavivāhamaṇḍalapratisarapiśācamithunapradakṣiṇīkriyamāṇacitācakrānalēna in Hall's manuscript D; Srirangam text and Trichinopoly ed. also have ḍakinī and kriyamāṇa. ⁷ So also Hall's manuscript D. ⁸ Grantha ed., sēvanam. ⁹ Hall's manuscripts A, B, C, D, F, G, H, and the commentators Narasiṁha and Jagaddhara also omit bahu. ¹⁰ Hall's manuscripts A, B, F, G, H also omit citta. ¹¹ So also Hall's manuscript D.

गां शिशुजनलीलाम् इव कृतधात्रीधृतिं क्वचिद् राघवचित्तवृत्तिम इव वैदेही(मयाम्) [२४६] क्वचित् क्षीरसमुद्रमथनवेलाम् इवो- ऽज्जृम्भमाणामृतां क्वचिन् नारायण(मूर्तिम्¹) इव स्वच्छम्(९६)- दापराजितां क्वचिद् वाल्मीकिसरस्वतीम् इव दर्शितेक्ष्वाकुवंशां (क्वचिल्) लङ्काम् इव बहुपलाशसेविताम्² (क्वचिद् धार्तराष्ट्र)से- नाम् इवा ऽर्जुनशरनिकरपरिवारितां (क्वचिन्) नारायणमूर्तिम् इव बहुरूपां [२४७] (क्वचित्) सुग्रीवसेनाम् इव पनस(नल)कुमुदसे- वितां (क्वचिद्) अविधवाम् इव सिन्दूरतिलकभूषितां प्रवालाभ- रणां च (क्वचित्) कुरुसेनाम्³ इवो ऽलूकद्रो[२४८]णशकुनिसनाथां धार्तराष्ट्र(आञ्चितां) च अम्ला(९७)नजाति(वि)भूषिताम् अपि (विरुद्ध⁴)- वंशां दर्शिताभयाम् अपि विभीषणाम् सततहितपथ्याम् अपि [२४९] प्रवृद्धगुल्मां षट्पदव्या(प्ताम्) अपि द्विपदानाकुलां द्वि- जकुलभूषिताम् अपि (न)कुलीनवंशां विन्ध्याटवीं (प्र⁵)विवेश। (अत्रान्तरे⁶) तयोर् निद्रां आदाय (निशा⁷ ऽजगाम। ततः) क्रमेण च काल(कैवर्तकेन) तमिस्रा(नावं) प्रक्षिप्य गगनमहासरा- (९८)सि सजीव२५०निकर इव [अप⁸]ह्रियमाणे तारागणे (सन्ध्या)रक्तांशुक[पट]े विषमप्ररूढबिसलतासर(यन्त्रा)- नुगतशतपत्रपुस्तकResourceसनाथे मकरन्दबिन्दुसन्दोहनि- र्भरपानमत्तमधुकरसान्द्रमन्द्र स्व- धर्मम् इव पठति विकचकमलाकरभिक्षौ कृषीवलेने ऽव का- लेन तिमिरबीज(निकरेष्व्) इव मधुकरेषु [कुमुदक्षेत्रेषु] म- धुरसकर्दमितपरागपङ्केषु घनघटमानदल(पुटेषु⁹ कुमुदाकरक्षेत्रेषु) [भ्रमरेषु व्याजात् [२५१] पङ्कजेषू] ऽप्यमा- नेषु रजोमुर्मुरसनाथमधुकरपटल(धूमा¹⁰)नुगतोद्द- ण्डपुण्डरीकव्याजाद् धूप[पटल]म् इव भगवते किरणमालिने प्रयच्छन्त्याम् कमलिनी(तापस्याम्¹¹) रजनीवधूकर[तल¹²]- द्वयोच्छलितपतत्प्रभातमूसलाहतिक्षतान्तरे उलूखल इव च-

पादटिप्पण्यः (Footnotes)

¹ So also Hall's manuscript E. ² Trichinopoly ed. omits kvacil . . . °sēvitām. ³ Trichinopoly ed. omits iva panasa° . . . kurusēnām. ⁴ So also Hall's manuscripts A, B, C, E, F, G, H, and the commentators Jagaddhara and Narasiṁha. ⁵ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, F, G. ⁶ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, F, G, H, and the commentators Jagaddhara and Narasiṁha. ⁷ So also Hall's manuscript D. ⁸ Hall's manuscript C also omits apa. ⁹ So also Hall's manuscripts A, C. ¹⁰ So also Hall's manuscript A. ¹¹ Cf. kamalinītapasvinyām in Hall's manuscripts A, C, F. ¹² Hall's manuscripts D, H also omit tala.

१८४ VĀSAVADATTĀ म्द्र(मण्डले) खण्डन(वि¹)कीर्णेषु [इव] तण्डुलेष्व् (इव) तारा- गणेषु (नि²)मीलत्सु सन्ध्याताम्रमुखेन [इव] वासरवानरेण नभस्तरुम् (आरुह्य) शाखाभ्य इव कम्पिता(९९)भ्यो दिग्भ्यो विकचप्रसून(निकर³) इव तारागणे (फल इवे ऽन्दुमण्डले⁴) [च नि]पत[२५२]ति तारा[गणशालि]तण्डुल⁵(शबलित)नभो ऽङ्गणं स्फुरदरुण(किरण)चूडा(चक्र)चारुवदने वासरकृकवाकौ च- रितुम् अवतरति मत्(सङ्गमाद्⁶) अतिप्रवृद्धो वारुणी(सङ्गमाद्) द्विजपतिर् एष (पतती) ऽति हसन्त्याम् इवा "खण्डल(आशायाम्) अरु- णकेसरि(खरनखरपात)निहतान्धकारकरीन्द्ररुधिरधारा- भिर् इवो ऽदयगिरिशिखर(गैरिक)निर्झर[धौतधातु]धाराभिर् इव (त्वङ्गत्)तुरङ्गखरखुरपुटपाटितपद्मरागच्छटाभिर् इव [२५३] [केसरिकरतलाहतमत्तमातङ्गोत्तमाङ्गसङ्गलदस्र- प्रसारिणीभिर् इव] उदयाचलकूटकोटिप्ररूढजपाकुसुमक़ान्ति- भिर् इव (पूर्वगिरि⁷केसरिचरणतलाहतमत्तमातङ्गोत्तमाङ्ग- विगलदसृग्धारासारिणीभिर् इव) त्रिभुवनकार्य(सम्पादना⁸तुर)- रागरासैर् इव रक्तमण्डले ताराकुमुद(वन⁹)ग्रहणाय प्रसा- रितहस्त इव कुङ्कुम्(अरुणैः किरणैः कनकदर्पण¹⁰ इव) प्रा- चीविलासिन्याः पूर्वाचलभोगीन्द्रफणोपले गगनेन्द्रनीलतरु- [कनक][२५४]किसलये नभोनगर(प्राग्द्वार)कनक(पूर्ण)कु- म्भे तप्तलोहकुम्भाकारे प्राची(कुमारी¹¹)ललाटतट(घटितकु- ङ्कुम¹²तिलक)बिन्दौ सन्ध्या(बाल¹³)लतैककुसु(१००)मे मञ्जि- ष्ठा[रक्त]पट्टसूत्र(पिण्ड)सदृशे सन्ध्य्(अरुणसूत्रग्रथित)- प्राची(वधू¹⁴काञ्ची)काञ्चनदीनारचक्र इव (कुमार इव संहृत- तारके पद्मनाभ इवो ऽल्लसत्¹⁵पद्मे अध्वग इव च्छायाप्रिये शक्र इव गोपतौ उदयगिरि)धातुरागारुणदिग्गजपादतलानुकारिणि

¹ So also Hall's manuscript E. ² So also Hall's manuscript D. ³ Cf. nicaya in Hall's manuscript D. ⁴ So also Hall's manuscripts D, E, and the commentator Jagaddhara. ⁵ Cf. tārāgaṇataṇḍula in Hall's manuscripts A, B, C, D, F, G, H. ⁶ So also Hall's manuscripts D, H. ⁷ So also Hall's manuscript D. ⁸ Cf. saṃpādanaprabhā in Hall's manuscripts D, H. ⁹ So also Hall's manuscript D. ¹⁰ Hall's manuscript D also has kanakadarpaṇē. ¹¹ So also Hall's manuscript A. ¹² Cf. taṭakuṅkumāmbubindāu in Hall's manuscripts A, B, C, F, G. ¹³ Cf. sandhyāpravālalatā in Hall's manuscripts E, H. ¹⁴ Cf. śacīvadhūkāñcana in Hall's manuscript A. ¹⁵ Tel. ed. 61, Grantha ed., and Srirangam text, 'llasita.

(prabhūta)timirataskarē (sam)udayam ārōhati (bhagavati bhāsvati) maṃjiṣṭhā(nikara¹) iva diggajēṣu mahābhārata[samarabhūmi]ru- dhirōdgāra iva kurukṣētrēṣu [255] sura(dhanuḥ)kāṃti(vi)lēpa iva jalada(cchadēṣu) kāṣāyapaṭa iva śākyāśrama(śākhāsu) kāusumbha- rāga iva dhvajapaṭapallavēṣu phalapāka iva karkaṃdhūṣu kuṃku- ma[cchaṭā]rasa iva vyōmamahāsāudh(āṃgaṇē²) saṃcaradaruṇa- (yavanikā)paṭa iva kāla(mahānaṭasya³) [bāla⁴]pravāḷa(bhāgā)ruṇē prasarati bālātāpē kṣaṇēna [ca] cāṭucaṭulacakravākahṛdaya(kōśa)- saṃtāpaharaṇād iva dahana(pratāpa)pravēśād iva dinanāthakā- mtōpal[ānal]asaṃgād ivō 'ṣṇimānam uṣṇaraśmēr āśrayati raśmi- saṃcayē kaṃdarpakētus sarvarātrajāgaraṇa(vaśād) āhāraśūnya- (paravaśa)śarīratayā niścētanō 'nēkayōjanaśa[256]t(ādhva)bhrama- ṇakhinnō vāsavadattayā 'py ēvaṃvidhayā saha latā(grahē) maṃ- damārutāṃdōlitakusumaparima(101)ḷalubdhamugdha(mukhara)- paribhramatbhramarajhaṃkāramanōharē tatkāla(sulabhayā⁵) ni- drayā gṛhītō niṣpaṃdakaraṇagrāmas suṣvāpa. tatō vaṇijī 'va pra- sāritāṃbarē mahādāvānala iva sakalakāṣṭhōddīpini (kalpavṛkṣa iva sarvāśāprasādhakē) pataṃgamaṃḍalē (madhyaṃ nabhassthalasyā⁶) 'rūḍhē [katham api] kaṃdarpakētuḥ (prabuddhaḥ⁷) priyayā vinā- kṛtaṃ latā(graham) avalōkya (cō) 'tthāya [257] [ca] tata itō datta- dṛṣṭiḥ kṣaṇaṃ (viṭapiṣu) kṣaṇaṃ latāṃtarēṣu kṣaṇaṃ [taruśikharēṣu kṣaṇam] (adhaḥ)kūpēṣu kṣaṇam (ūrdhvataruśikharēṣu) kṣaṇaṃ śu- ṣkaparṇarāśiṣu kṣaṇam ākāśa(talēṣu) kṣaṇaṃ dikṣu (kṣaṇaṃ⁸) vidi- kṣu ca bhramann anavarata[virahānala⁹]dahyamānahṛdayō vilalāpa. (hā) priyē vāsavadattē dēhi mē darśanam [258] (kṛtam) parihāsēna aṃtarhitā 'si tvatkṛtē yāni [mayā] duḥkhāny anubhūtāni tēṣāṃ tvam ēva pramāṇam. hā priya(sakha¹⁰) makaraṃda paśyē ('daṃ) dāivadurvilasitaṃ kiṃ (pūrvaṃ mayā kṛtam anavadātaṃ) karma. ahō (vipākō niyatēḥ) ahō duratikramā kālagatiḥ ahō grahāṇām

Footnotes

¹ Tel. ed. 61 and Grantha ed. omit nikarā. ² So also Hall's manuscript B. ³ Cf. kālanaṭakasya in Hall's manuscript D. ⁴ Hall's manuscripts D, E, H also omit bāla. ⁵ So also Hall's manuscripts D, E. ⁶ Cf. nabhōmadhyam in Hall's manuscript E. ⁷ Cf. prāptabōdhaḥ in Hall's manuscripts E, H. ⁸ So also Hall's manuscript B. ⁹ Hall's manuscripts A, C, E, F, G, H also omit virahānala. ¹⁰ So also Hall's manuscripts A, B, C, E, F, G.

Devanagari Transcription / देवनागरी-रूपान्तरम्

(प्रभूत)तिमिरतस्करे (सम्)उदयम् आरोहति (भगवति भास्वति) मञ्जिष्ठा(निकर¹) इव दिग्गजेषु महाभारत[समरभूमि]रु- धिरोद्गार इव कुरुक्षेत्रेषु [२५५] सुर(धनुः)कान्ति(वि)लेप इव जलद(च्छदेषु) काषायपट इव शाक्याश्रम(शाखासु) कौसुम्भ- राग इव ध्वजपटपल्लवेषु फलपाक इव कर्कन्धूषु कुङ्कु- म[च्छटा]रस इव व्योममहासाध(आङ्गणे²) सञ्चरदरुण- (यवनिका)पट इव काल(महानाटस्य³) [बाल⁴]प्रवाळ(भागा)रुणे प्रसरति बालातापे क्षणेन [च] चाटुचटुलचक्रवाकहृदय(कोश)- सन्तापहरणाद् इव दहन(प्रताप)प्रवेशाद् इव दिननाथका- न्तोपल[आनल]सङ्गाद् इवो ऽष्णिमानम् उष्णरश्मेर् आश्रयति रश्मि- सञ्चये कन्दर्पकेतुस् सर्वरात्रजागरण(वशाद्) आहारशून्य- (परवश)शरीरतया निश्चेतनो ऽनेकयोजनश[२५६]त्(आध्व)भ्रम- णखिन्नो वासवदत्तया ऽप्य् एवम् Crush/विधया सह लता(ग्रहे) म- दममारुतान्दोलितकुसुमपरिम(१०१)ळलुब्धमुग्ध(मुखर)- परिभ्रमत्भ्रमरझङ्कारमनोहरे तत्काल(सुलभया⁵) नि- द्रया गृहीतो निष्पन्दकरणग्रामस् सुषवाप। ततो वणिजी ऽव प्र- सारिताम्बरे महादावानल इव सकलकाष्ठोद्दीपिनी (कल्पवृक्ष इव सर्वाशाप्रसाधके) पतङ्गमण्डले (मध्यं नभस्स्थलस्या⁶) ऽरूढे [कथम् अपि] कन्दर्पकेतुः (प्रबुद्धः⁷) प्रियया विना- कृतं लता(ग्रहम्) अवलोक्य (चो) ऽत्थाय [२५७] [च] तत इतो दत्त- दृष्टिः क्षणं (विटपिषु) क्षणं लतान्तरेषु क्षणं [तरुशिखरेषु क्षणम्] (अधः)कूपेषु क्षणम् (ऊर्ध्वतरुशिखरेषु) क्षणम् शु- ष्कपर्णराशिषु क्षणम् आकाश(तलेषु) क्षणम् दिक्षु (क्षणं⁸) विदि- क्षु च भ्रमन्न अनवरत[विरहानल⁹]दह्यमानहृदयो विललाप। (हा) प्रिये वासवदत्ते देहि मे दर्शनम् [२५८] (कृतम्) परिहासेन अन्तर्हिता ऽसि त्वत्कृते यानि [मया] दुःखान्य् अनुभूतानि तेषां त्वम् एव प्रमाणम्। हा प्रिय(सख¹⁰) मकरन्द पश्ये (ऽदं) दैवदुर्विल्सितं किं (पूर्वं मया कृतम् अनवदातम्) कर्म। अहो (विपाको नियतेः) अहो दुरतिक्रमा कालगतिः अहो ग्रहाणाम्

१८६ वासवदत्ता अतिकटु कटाक्ष(पातनं¹) अहो विस(दृशता) गुरुजनाशिषाम् अहो दुःस्वप्नानां दुर्निमित्तानां च (फलं) सर्वथा न (कश्चिद्²) अगोचरो [२५९] (भवितव्यानाम्)। किं न सम्यग् आगमिता (विद्या) किं [न] यथावद् (अनाराधिता) गुरवः किं नो ऽपासिता वह्नयः [किम् अधिक्षिप्ता भूदेवाः³] किं न प्रदक्षिणीकृताः सुरभयः किं न कृतं [२६०] (शरण्येष्व्) अभयम्। (१०२) इति बहुविधं विलपन् (मरणेच्छुः⁴) दक्षिणेन काननं निर्गत्य नव्य(नल)- नळदनळिनीनिचुलपिचुलवकुळ(चिरिबिल्वबहुलेन⁵ प्रचुर- विरचितविविधो)टजकुटजरुद्धोपकण्ठेन सोत्कण्ठभृङ्ग- [२६१]राज[रसितसुन्दर]सुन्दरी(कृतास्वाद)वितत(चूतव्रतती)व्रा- तावरण[तरुण]वरुण⁶(तरु)स्कन्धसन्नद्धभृङ्ग(गोळेन) गोलाङ्गूलभग्नगळन्मधु[च्छ[२६२]त्रमधु]पटलरसासार- (शीकर)सिक्ततरुतलेन (प्रवृद्ध⁷नारिकेळकङ्केळिराजताळीतालत- माल⁸)हिन्तालपुन्नागकेसर(नागकेसरघनresource/सारेण) मल्लिका(के- तकी)कोविदार(अर्कपर्णजम्बू)बी[२६३]जपूरजम्बीर[जम्बू]गुल्म- गहनेन (पवनसंवाहितानैकपनसविटपिविटपेन) [अप्रत्यू- ह]दात्यूह(कुहकुहाराव)भरितनदी(तटनिकुञ्जपुञ्जेन) पु- ञ्जित(ओत्)कण्ठ कलकं (१०३)ठाध्यासित[ओद्दाम्]असहकारपल्लवे- न [चपलकुलाय]कुक्कुटकुटुम्बसं(वासितो)त्कट्(अनेक)विटपेन कोरकनिकुरुम्बारोमाञ्चितकुरवकराजिना रक्ताशोकपल्लवलाव- ण्य(वि)लिप्यमानदशदिशा प्रविकसितकेसर(कुसुम⁹)रजोविसर- (धूसरितपरिसरेण) पराग(पुञ्ज)पिञ्जर(सिन्दुवार¹⁰राज्यमा- न)मधुकरमञ्जुशिञ्जितजनितजनमुदा (लवङ्गचम्पकम- धूककृतनाल¹¹लोध्रकर्णिकारकदम्बकदम्बकेन) मदजल- मेचकित (गण्डकाष) मुचुकुन्द[स्क[२६४]न्ध]काण्ड (कथ्य- मान¹²)निश्शङ्ककरिकट¹³[विकट]कण्डूतिना कतिपयदिवसप्रसू- ¹ Cf. patanam in Hall's manuscripts C, D, E, F. ² So also Hall's manuscripts A, B, D, E, G, H. ³ Hall's manuscripts A, B, C, D, E, F, G, H also omit kim adhikṣiptā bhūdēvāḥ. ⁴ So also Hall's manuscript D. ⁵ Hall's manuscripts C, D, G also have bahulēna. ⁶ Tel. ed. 61 and Grantha ed., vāruṇa. ⁷ Tel. ed. 61 and Grantha ed. omit pravṛddha. ⁸ Cf. nārikēlakarakēlīrājatālītāla in Hall's manuscript D. ⁹ Cf. pravikasitakusumakēsara in Hall's manuscripts A, B. ¹⁰ So also Hall's manuscript A. ¹¹ Tel. ed. 61 and Grantha ed., madhūkatamāla. ¹² Cf. mathyamāna in Hall's manuscripts A, B, F. ¹³ Tel. ed. 61 and Grantha ed., niśśaṃkakaraṭa.

takukkuṭī(kuṭī¹)kṛta[kuṭaja]koṭarēna caṭakasaṃcāryamāṇacaṭula- vācātacaṭakāirakriyamāṇacāṭunā sahacarī(sahacaraṇacumcura)ca- kōra(camcunā) śāilēya(sugamdhi)śīlātalasu[265]khaśayita(śaśaśiśu- rāśinā) śēphālikāśīphāvivaravisrabdhavartamāna(gāudhēya)rāśinā nirātaṁkaraṃku(nikarēṇa) nirākulanakula[kula]kēḷinā kalakōkila- kulakabaḷita(cūta)kalikōdgamēna sahakārārāmarōmaṃtʰāyamāna- (camara)yūthēna śravaṇahārisa(nīḍa²)girinitambanirjharanināda- (śravaṇōtsukanidrānaṃda³)maṃdāyamānakarikulakarṇatāḷaduṃ- dubhi(dhvaninā) samāsannakinnarīgīta(śravaṇaramamāṇa)ruruvi- sarēṇa [266] (kuhari(104)ta)haridrādravarajyamānavarāhapōtapō- trapālinā guṃjā(kuṃja⁴puṃjaguhijāhakajātēna⁵ daṃśa)daṃśana- kupita(kapi⁶)pōta(pēṭacapēṭaka⁷)pāṭita(pāṭalīpuṭakīṭasaṃghēna) kuliśaśikharakharanakharapracayapracaṃḍacapēṭ(ā)pāṭitamatta- mātaṃga(mada)cchaṭācchuritacārukēsara(bhara)bhāsurakēsarika- dambēna mahāsāgarakacchōpāmtēna katipayadūram(adhvānaṃ⁸) gatvā aticapala(vāripracayaprahataprapātātayā) tāṃḍa[267]vō- ddaṃḍa(dōṣṣaṃḍa⁹)khaṃḍaparaśuviḍambanāpaṃḍitaṃ vāruṇī¹⁰- vijayapatākābhir iva śēṣakulanirmōka[mañju]maṃjarībhir iva (su- dhāsahacarībhir iva jyōtsnāsahōdarībhir iva) śaśāṃka(maṃḍala)- paramāṇu(saṃtatībhir) iva lakṣmīlīlā(darpaṇadhāriṇībhir) iva jala- dēvatā(kuca¹¹)caṃdana(dhārātarpaṇa)vicchittibhir iva phēnarāji- bhir upāṃta(ramaṇīyaṃ) aparam iva gagana(talam) avan(ītalam) avatīrṇam arṇavaducchalacchīkara(nikarēṇa) nabha- ścarān muktāphalāir iva vilōbhayamtam abhayābhyarthanāgatā- nēka(pakṣati)kṣitidharabharitakukṣibhāgaṃ sagarasuta(visarasa- mud)khātaṃ (vārijātamukhōdbhāsitapārijātaṃ) abhijātamaṇira- tnākaraṃ kari(105)makara[ku[268]la]saṃkulaṃ (śakuni)kulakaba-

Footnotes

¹ So also Hall's manuscript C, and the commentator Jagaddhara. ² So also Hall's manuscripts C, D. ³ Hall's manuscripts A, B, C, D, F, G also have nidrānanda. ⁴ So also Hall's manuscripts A, B, C, E, F, G, H; cf. guñjāpuñjakuñja in Hall's manuscript D. ⁵ Hall's manuscripts D, E, F also have jāhakajātēna. ⁶ So also Hall's manuscripts C, D. ⁷ Hall's manuscript D also has capēṭaka. ⁸ Cf. katipayādhvānaṃ in Hall's manuscript E. ⁹ Cf. dōḥkhaṇḍa in Hall's manuscripts A, C, D, E, F. ¹⁰ Srirangam text and Trichinopoly ed., vāruṇa. ¹¹ So also Hall's manuscripts B, C, F.

Devanagari Transliteration (देवनागरी लिप्यन्तरण)

तक्कुक्कुटी(कुटी¹)कृत[कुटज]कोठरेण चटकसंचार्यमाणचटुल- वाचातचटकाइरक्रियमाणचाटुना सहचरी(सहचरणचुंचुर)च- कोर(चंचुना) शैलेय(सुगंधि)शीलातलसु[265]खशयित(शशशिशु- राशिना) शेफालिकाशीफाविवरविस्रब्धवर्तमान(गौधेय)राशिना निरातंकरंकु(निकरेण) निराकुलनकुल[कुल]केलिना कलकोकिल- कुलकबलित(चूत)कलिकोद्गमेन सहकारारामरोमंथायमान- (चमर)यूथेन श्रवणहारिस(नीड²)गिरिनितंबनिर्झरनिनाद- (श्रवणोत्सुकनिद्रानंद³)मंदायमानकरिकुलकर्णतालदुं- दुभि(ध्वनिना) समासन्नकिन्नरीगीत(श्रवणरममाण)रुरुवि- सरेण [266] (कुहरि(104)त)हरिद्राद्रवरज्यमानवराहपोतपो- त्रपालिना गुंजा(कुंज⁴पुंजगुहिजाहकजातेन⁵ दंश)दंशन- कुपित(कपि⁶)पोत(पेटचपेटक⁷)पाटित(पाटलीपुटकीटसंघेन) कुलिशशिखरखरनखरप्रचयप्रचंडचपेट्(आ)पाटितमत्त- मातंग(मद)च्छटाच्छुरितचारुकेसर(भर)भासुरकेसरिक- दंबेन महासागरकच्छोपांतेन कतिपयदूरम्(अध्वानं⁸) गत्वा अतिचपल(वारिप्रचयप्रहतप्रपाततया) तांड[267]वो- ड्डंड(दोष्षंड⁹)खंडपरशुविडंबनापंडितं वारुणी¹⁰- विजयपताकाभिर इव शेषकुलनिर्मोक[मञ्जु]मंजरीभिर इव (सु- धासहचरीभिर इव ज्योत्स्नासहोदरीभिर इव) शशांक(मंडल)- परमाणु(संततीभिर) इव लक्ष्मीलीला(दर्पणधारिणीभिर) इव जल- देवता(कुच¹¹)चंदन(धारातर्पण)विच्छित्तीभिर इव फेनराजी- भिर उपांत(रमणीयं) अपरम् इव गगन(तलम्) अवन्(ईतलम्) अवतीर्णम् अर्णवदुच्छलच्छीकर(निकरेण) नभ- श्चरान् मुक्ताफलैर् इव विलोभयन्तम् अभयाभ्यर्थनागता- नेक(पक्षति)क्षितिधरभरितकुक्षिभागं सगरसुत(विसरस- मुद्)खातं (वारिजातमुखोद्भासितपारिजातं) अभिजातमणिरा- त्नाकरं करि(105)मकर[कु[268]ल]संकुलं (शकुनि)कुलकब-

१८८ वासवदत्ता लनाभिलाषसंचरन्नक्रचक्रं (स्तिमिततिमि)तिमिङ्गिलकुलं (क- दलीवनवात) विलुलित (ऐला) लवलीलवङ्ग (मातुलुङ्ग¹) गुल्म (गह- नं) ऊर्मिमारुत(मर्मरिततरलतरो)त्ताल (ताली² वनचरित³) जल- मानुषमिथुनमृदित[सलिल]पुलिनबालशैवालं प्रवाळांकुरको- टिपाटितमुखखिन्नशंखनख(मुखरखरशिखरवि)लिखि- ततट(रेखं) खगेश्वरगोत्रपत्ररथपटलकलिलसलिलं अद्या- ऽप्य् अनिर्मुक्तमन्दरमथनसंस्कारम् इवा "वर्तभ्रान्तिभिः साप[269]स्मारम् इव (सितफेनसञ्चयैः) ससुरा(गन्धम्) इवै- ("लापरिमलैः सघोषम्) इव गर्जितैः सखेदम् इव (नागनिश्व़ा- सैः) सभ्रू(भङ्गं⁴) इव तरङ्गैः साळानस्तम्भम् इव राम- सेतुना कुम्भीनसीकुक्षिमू इव लवणोत्पत्तिस्थानं व्याकरणम् इव [वितत⁵]स्त्रीनदीकृत्यबहुलं राजकुलम् इव दृश्यमानम- हापात्रं हस्तिबन्धम् इव वारिगतानेकना[270]ग(106)मुच्य- मान(शूत्)कारं विश्वामित्रपुत्रवर्गम् इव अम्भोज(चारु)म- त्स्योपशोभितं सत्पुरुषम् इव गोत्र्(आतिशयं) साधुम् इवा ऽच्यु- तस्थिति रमणीयं सुनृ(पतिं⁶) इव सज्जनक्रमकरं कृतम- न्युम् इव करतोयाप्लुत[271]मुखं विरहिणम् इव चन्दनोद- कषिक्तं विलासिनम् इव नर्मदानुगतं (राशिम् इव समीनकुली- रं शृङ्गारिणम् इवा ऽनेकमुक्ताऽलंकृतं) उद्धृतकालकूटम् अपि प्रकटितविषराशिम् अतिवृद्धम् अपि सुन्दरी[परि]वृत(ओप्⁷)अकण्ठं (107) सुरोत्पत्तिस्थानम् अप्य् असुराधिष्ठितं जल[272][नि]धिम् अपश्यत्. अचिन्तयच् च अहो मे कृतापकारेणा ऽपि विधिना उपकृतिर् एव कृता यद् अयं लोचनगोचरतां (गतस्) समुद्रः तद् अत्र देहं (त्यजामि) [प्रियाविरहाग्निं निर्वापयामि]. यद्य् अप्य् अना- तुरस्या ("त्म⁸)त्यागो न विहितः तथा ऽपि (खलु नः कार्यं) न [खलु] सर्वस् (सर्वं⁹) कार्यम् (एव) करोत्य् [इत्य्¹⁰] असारे सं- सारे. केन किन् [273] (नाम¹¹) न कृतं. तथा हि गुरुदार(हर- ¹ So also Hall's manuscripts E, F, H, and the commentator Jagaddhara. ² Srirangam text and Trichinopoly ed., tālī. ³ Hall's manuscript D also has carita. ⁴ So also Hall's manuscripts A, D, E. ⁵ Hall's manuscripts A, B, C, F, G, H also omit vitata. ⁶ So also Hall's manuscripts A, B, C, E, F, G. ⁷ Cf. parivṛtōpakaṇṭham in Tel. ed. 61, Grantha ed., and Hall's manuscripts B, E. ⁸ So also Hall's manuscripts C, D. ⁹ So also Hall's manuscripts C, D. ¹⁰ Trichinopoly ed., iha. ¹¹ So also Hall's manuscripts C, D, H.

णं¹) द्विजराजो ऽकरोत्। पुरूरवा ब्राह्मणधनतृष्णया विन- नाश। नहुषश् (शक्र)कलत्र(दोहळी भुजंगताम् अयासीत्)। य- यातिः (कृतपुरोहितसुता)पाणिग्रहणः [२७४] पपात। सुद्युम्नः स्त्रीमय (एवा) ऽभवत्। सोमकस्य प्रख्याता (जगती²) जंतुव- धनिर्घृणता। पुरुकुत्सः कुत्सित (एवा ऽभवत्)। कुवलयाश्वो ऽश्व[२७५]तारकन्न्यामपि (जगाम)। नृगः कृकलासताम् अगमत्। (नलः कलिना ऽभिभूतः।) संवरणो मित्रदुहितरि विक्लबताम् (अगमत्)। [२७६] दशरथः (अभी)ष्टरामोन्मादेन मृत्युम् अवा- प। कार्तवीर्यो [गो]ब्राह्मणपीडया पंचत्वम् अयासीत्। [युधि- ष्ठिरः समरशिरसि सत्यम् उत्ससर्ज।] (शंतनुर्³) अतिव्यसनात् (वने⁴) विललाप। (तद्) इत्थं ना ऽस्त्य् (एव जगत्य्) अकळंकः को ऽपि। तद् अहम् अपि देहम् (उत्सृ(१०८)जामी) ऽत्य् (एवं) वि[२७७]चिं- त्य कुरर[खर]नखरशिखरखंडित(पृथुळ⁵)पृथुरोम- [बिलमविरलशकुलकुल]शल्क(संकुलं⁶ संकलित)जलनकुल(कु- लो⁷)च्चार(शारं) क्रोष्टुकुलोत्सृष्टविकटकर्कटकर्परपरंपरा- परिगत(प्रांतं⁸ अतितरळ)जलरयलुळितचतुळशफरकुलकब- लनकृतमतिनिभृतबकशकुनिनिवह(बहु)धवळितपरिसरम् अतिचपलजलकपिकुलविहरण(तुलिर⁹)सलिलकण[२७८]निकर(परिमि- ळनशिशिरिततामालतलं अनुदिन)निपतदतितरुण[वन]महिषग- वलशिखर(वि)लिखितविषमतटम् अनवरतचरदसितमुखचर- णविहग(वर)निवह(मधुकर)निनद(मुखरित)हिमकर(कि- रणनिकर)[२७९]रुचिरजलमनुज(गण)शयनमृदित(तटधरणी)- तलम् अति(बहुळ)मद[जल]शबळ(कट¹⁰)तटकरि[वर]शतनिपतित- मधुकर(निकरम्¹¹) अतिजवनपवनविधुतजल(विघटन)निप- तित(फणि)गणपरिगतपरिसरं जलनिधि(जलगता)भुजगनिर्मु- क्तनिर्मोकपट्टम् [इव] दर्पणम् इव वसुंधरायाः स्फटिककु- ट्टिमम् इव वरुणस्य (कमलवनम् इव सपद्मरागं वनप्र- ¹ So also Hall's manuscripts, A, B, C, D, F, G, H. ² So also Hall's manuscript D. ³ So also Hall's manuscripts A, C, F, H. ⁴ So also Hall's manuscripts A, F, H. ⁵ So also Hall's manuscripts B, D. ⁶ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, E, F, H, and the commentators Jagaddhara and Narasiṁha. ⁷ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, E, F, G, H, and the commentator Narasiṁha. ⁸ So also Hall's manuscripts B, C, D, F, G, H. ⁹ Tel. ed. 61, Grantha ed., Trichinopoly ed., and Srirangam text, tulita. ¹⁰ This reading is also recorded by Śivarāma, ad loc. ¹¹ So also Hall's manuscripts A, B, F.

१९० वासवदत्ता देशमिव सविद्रुमलतां कातरम्¹ इव सदारं विष्णुमिवानै- कम्/कमुक्तोपेतं) पुलिन(तलं) आससाद। ततः कृतस्नानादि(सकल- कृत्यो जलनिधि)जलमवतरितुम्/अवतरीतुम् आरेभे शरीरत्यागाय। अथ सा- नुग्रहेषु ग्राहेषु निर्मत्सरे(१०९)षु मत्स्येष्वक्षुद्रेषु क्षुद्र(आ- म्डेष्वनिच्छेषु) [२८०] कच्छपेष्वक्रूरेषु नक्रेष्वभयं- करेषु मकरेष्वमारेषु (शिंशुमारेष्वाकाशात्²) सरस्वती समु- दचरत्। आर्य कंदर्पकेतो पुनरपि तव (प्रियासमागमो) भविष्यत्यचिरेण तद्विरम मरणव्यवसायादिति। (सो ऽपि) तद् उपश्रुत्य मरण(आरम्भाद्) विरराम³। [पुनः प्रियया समा- गमेच्छया शरीरस्थितिहेतुमाहारं चिकीर्षुर्महासागरकच्छो- पान्तभुवं जगाम।] अथ तत इतः परिभ्रमन् फलमूला- दिना वने (वर्तयन्⁴) [कियन्तं] कालं (अनेकं) निनाय [क- न्दर्पकेतुः]। एकदा (तु⁵) कतिपय(दिवसा⁶)पगमे काकलीगा- यन इवो [२८१] (ऽपसमृद्ध⁷)निम्नगानदः (सायंतन)समय इव नर्तितनीलकण्ठः कुमारमयूर इव (समारूढ)शरजन्मा [महा]तपस्वी ऽव प्रशमितरजःप्रसरःतापस इव धृतजलद- करकः प्रळयकाल इव दर्शितानैकतरणिविभ्रमः निरुप(द्र- व)कानन(प्र⁸)देश इव घनोत्(से[२८२]कित)सारंगः रेवतीकर- पल्लव इव हलिधृ(११०)तिकरः (लंकेश्वर इव समेघनादः विंध्य इव घनश्यामः⁹ सम्)आजगाम वर्षासमयः। (वि)- भिन्न[मेघ]नीलोत्पलकानन(नीले) क्रीडासरसी ऽव नभसि स्म- रस्य (कनक)रत्न(नौर) इव जलद(काल)लक्ष्मीमातंगकन्या- नर्तनरज्जु[२८३]र् इव नभस्सौधतोरण(रत्न)मालिके ऽव प्र- वसता निदाघ(कालकांतेन द्युस्त्री)पयोधरे दत्तआ स्मर- णाय¹⁰आवलिरिव गगनलक्ष्मी(बंधुर)रशनामाले ऽव नभोमंदार[तरु¹¹]सुंदरकलिक[आमाल]ए ऽव रतिनखमार्ज- नरत्न(शिला)शलाके ऽव रत्न(शक्तिर्) इव¹² (विलासयष्टिरिव) कुसु- ¹ Trichinopoly ed., kāntāram. ² So also Hall's manuscripts A, B, D, F, H. ³ Cf. virarāma maraṇārambhāt in Hall's manuscripts C, D, E. ⁴ So also Hall's manuscripts C, D, F, H. ⁵ So also Hall's manuscripts C, D, E, H. ⁶ So also Hall's manuscripts A, B, F, H. ⁷ Cf. samṛddha in Hall's manuscripts A, B, C, D, E, F, G, H, Trichinopoly ed., and Srirangam text. ⁸ So also Hall's manuscripts F, G. ⁹ Cf. rāvaṇa iva samēghanādō vindhyagirir iva saghana in Hall's manuscript C. ¹⁰ Hall's manuscripts C, D, E, F also omit smaraṇāya. ¹¹ Hall's manuscripts C, D, E, G, H also omit taru. ¹² Trichinopoly ed. omits ratnaśaktir iva.

A SANSKRIT ROMANCE १९१ म¹केतोर् इन्द्रधनुर्लता रराज। अति(तृष्णा)वेग[नि]पीतजल(नि)- धिजलशङ्खमालाम् [इव] ब[२८४]लाकाच्छलाद् उद्वमन्न (इव) अदृश्यत जल(धरनिकरः)। पीतहरितैः (कृष्णकेदारिकागोष्ठीषु) समुत्पतद्भिः (जातुष²दुरोदरारैर्) इव दर्दुर(शिशुकैर्) नय- द्यूतैर इव चिक्रीड (विद्युता समम्³ घनकालकान्तः)। रविदी- प(कज्जलितमेघ)निकषोपले [इव] मेघसमय(स्वर्ण)कार- (घर्षितस्वर्णरेखे) ऽव (तडित्) अशोभत। विरहिणां हृदयम् (विदारितुम्) [२८५] करपत्रम् इव (कृतम्) कुसुमायुधस्य (क्रू- (१११)र⁴कैतक)च्छदम् (अभासत)। [जलददारुणि लोलातडिल्लता- करपत्रदारिते पवनवेगनिर्धूताश् चूर्णचया इव जलरेणवो बभूवुः।] विच्छिन्नदिग्वधूहारेमुक्त(निकरा) इव खरपवन- वेग(भ्रमिता) घन(घटा)घट्टनसञ्चूर्णिततारानिकरा इव त्रि- भुवनविजिगीषोर् मकरध्वजस्य प्रस्थानलाजाञ्जलय इव क- रका व्यराजन्त। (नवशाद्वलम् सेन्द्रगोपमहीमहिलाया ला- क्षारसङ्कितम् स्तनोत्तरीयम् इवा ऽलक्ष्यत। मेघकुम्भसलि- लैः पृथिवीनायिकां स्नापयित्वा प्रावृट्चेटिकायां गतायां स्वच्- छम् अम्बरम् दर्शयन्ती शरच्चेटिका समाजगाम⁵।) अनन्तर- म् (सुखम्जने) निर्भर२८६द्वाजद्विजवाचाट(विटपि)- विटपे (पटुतरप्रभाप्रभातो ऽद्)भ्रान्तशुककुलकलम(केदा- र)प्रवेशित(आवेश)राजहंसे कंसारातिदेहद्युतियुतले हंस- (कुल⁷)तुलित(राज⁸)जलमुचि सान्द्रीकृत(इन्दुमहसि) कामुक(जन- [२८७]मुदित)[मधुर]मधुतृणवीरुधि (सरस⁹)सारसरसितसा- रकासारे [शोभन¹⁰]कशेरुकन्दलुब्धपोत्रिप्रोत्रोद्(घातसरस- तटभाग)चकितचातके [सञ्चरन्मत्स्यपुत्रिकापत्रीपटलमधु- रध्वनिविहितमुदि कदर्थितकदम्बे कम्बुद्विषि प्रसृतबिस- ¹ Trichinopoly ed., makara. ² Hall's manuscripts A, B, D, F, H, and the commentator Jagaddhara also have jātuṣa; cf. the reading jātuṣāir recorded by Śivarāma, ad loc. ³ So also Hall's manuscripts C, E, and the commentator Jagaddhara. ⁴ Trichinopoly ed., krūram. ⁵ Cf. navaśādvalaṁ sēndragōpaṁ mahīmahilāyāḥ śukaśyāmalaṁ lākṣārasalāñchi- tastanōttarīyam ivā 'lakṣyata. mēghakummasalilaiḥ pṛthivīnāyikāṁ snapayitvā prāvṛṭcēṣṭāṅgatāyāṁ tataḥ svaccham ambaram darśayantī śarannadī samājagāma in Hall's manuscript C; Trichinopoly ed. also has śādvalaṁ and kōpaṁ. ⁶ So also Hall's manuscripts C, F. ⁷ So also Hall's manuscripts, A, B, D, H. ⁸ So also Hall's manuscripts A, B, D, E, F, G, H. ⁹ So also Hall's manuscript D. ¹⁰ Hall's manuscripts A, C, D, E, F, H also omit śōbhana.