वायु पुराण

[अ०९२श्लो०९-३१] वायुपुराणम् । ३३३

( चन्द्रवंशकीर्तनम् )

सूत उवाच-- धन्वन्तरेः संभवोऽयं श्रूयतामिह वै द्विजाः । स संभूतः समुद्रादन्तं मध्यमानेऽमृते पुरा ॥ ९ उत्पन्नः सकलात्पूर्वं सर्वतश्च श्रिया वृतः । सर्वसांसिद्धिकायं तं दृष्ट्वा विष्टम्भितः स्थितः ॥ अजस्त्वमिति होवाच तस्मादजस्तु स स्मृतः ॥ १० अजः प्रोवाच विष्णुं तं तनयोऽस्मि तव प्रभो । विधत्स्व भागं स्थानं च मम लोके सुरोत्तम ॥ ११ एवमुक्तः स दृष्ट्वा तु तथ्यं प्रोवाच स प्रभुः । कृतो यज्ञविभागस्तु यज्ञियैर्हि सुरैस्तथा ॥ १२ वेदेषु विधियुक्तं च विधिहोत्रं महर्षिभिः । न शक्यमि(इ)ह होमो वै तुल्यं(ल्यः) कर्तुं कदाचन ॥ अर्वाक्सुतोऽसि हे देव नाममन्त्रोऽसि वै प्रभो । द्वितीयायां तु संभूत्यां लोके ख्यातिं गमिष्यसि ॥ आणिमादियुता सिद्धिर्गर्भस्थस्य भविष्यति । तेनैव च शरीरेण देवत्वं प्राप्स्यसि प्रभो ॥ चरुमन्त्रैर्घृतैर्गन्धैर्यक्ष्यन्ति त्वां द्विजातयः ॥ १५ अथ च त्वं पुनश्चैव आयुर्वेदं विधास्यसि । अवश्यंभावी ह्यर्थोऽयं प्राक्सृष्टस्त्वब्जयोनिना ॥ १६ द्वितीयं द्वापरं प्राप्य भविता त्वं न संशयः । तस्मात्तस्मै वरं दत्त्वा विष्णुरन्तर्दधे ततः ॥ १७ द्वितीये द्वापरे प्राप्ते शौनहोत्रः प्रकाशिराट् । पुत्रकामस्तपस्तेपे नृपो दृढितपास्तथा ॥ १८ अजं देवं तु पुत्रार्थे ह्यारराधयिषुर्नृपः । वरेण च्छन्दयामास प्रीतो धन्वन्तरिर्नृपम् ॥ १९

नृप उवाच-- भगवन्यदि तुष्टस्त्वं पुत्रो मे धृतिमान्भव । तथेति समनुज्ञाय तत्रैवान्तरधायित ॥ २० तस्य गेहे समुत्पन्नो देवो धन्वन्तरिस्तदा । काशिराजो महाराजः सर्वरोगप्रणाशनः ॥ २१ आयुर्वेदं भारद्वाजश्चकार समिषक्क्रियम् । तमष्टधा पुनर्व्यस्य शिष्येभ्यः प्रत्यपादयत् ॥ २२ धन्वन्तरिसुतश्चापि केतुमानिति विश्रुतः । अथ केतुमतः पुत्रो विप्रो भीमरथो नृपः ॥ दिवोदास इति ख्यातो वाराणस्याधिपोऽभवत् ॥ २३ एतस्मिन्नेव काले तु पुरीं वाराणसीं पुरा । शून्यां निवेशयामास क्षेमको नाम राक्षसः ॥ २४ शप्ता हि सा पुरी पूर्वं निकुम्भेन महात्मना । शून्या वर्षसहस्रं वै भवित्रीति पुनः पुनः ॥ २५ तस्यां तु शप्तमात्रायां दिवोदासः प्रजेश्वरः । विषयान्ते पुरीं रम्यां गोमत्यां संन्यवेशयत् ॥ २६

ऋषय ऊचुः-- वाराणसीं किमर्थं तां निकुम्भः शप्तवान्पुरा । निकुम्भश्चापि धर्मात्मा सिद्धक्षेत्रं शशाप यः ॥ २७

सूत उवाच-- दिवोदासस्तु राजर्षिर्नगरीं प्राप्य पार्थिवः । वसते स महातेजाः स्फीतायां वै नराधिपः ॥ २८ एतस्मिन्नैव काले तु कृतदारो महेश्वरः । देव्याः स प्रियकामस्तु वसानः श्वशुरान्तिके ॥ २९ देवाज्ञया पारिषदा विश्वरूपस्तपोधनाः । पूर्वोक्तै रूपविशेषैस्तोष्यन्ति महेश्वरीम् ॥ ३० हृष्यति तैर्महादेवो मेना नैव तु हृष्यति । जुगुप्सते सा नित्यं च देवं देवीं तथैव च ॥ ३१

३३४ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ०१२श्लो०३२-५८] ( चन्द्रवंशकीर्तनम् )

मम पार्श्वे त्वनाचारस्तव भर्ता महेश्वरः । दरिद्रः सर्व एवेह अक्लिष्टं लडतेऽनघे ॥ ३२ मात्रा तथोक्ता वचसा स्त्रीस्वभावान्नचाक्षपत् । स्मितं कृत्वा तु वरदा ह्यपार्थमथागमत् ॥ ३३ विषण्णवदना देवी महादेवमभाषत । नेह वत्स्याम्यहं देव नय मां स्वं निवेशनम् ॥ ३४ तथोक्तस्तु महादेवः सर्वांल्लोकानवेक्ष्य ह । वासार्थं रोचयामास पृथिव्यां तु द्विजोत्तमाः ॥ वाराणसीं महातेजाः सिद्धक्षेत्रं महेश्वरः ॥ ३५ दिवोदासेन तां ज्ञात्वा निविष्टां नगरीं भवः । पार्श्वस्थं स समाहूय गणेशं क्षेमकं *ब्रवीत् ॥ ३६ गणेश्वर पुरीं गत्वा शून्यां वाराणसीं कुरु । मृदुना चाभ्युपायेन अतिवीर्यः स पार्थिवः ॥ ३७ ततो गत्वा निकुम्भस्तु पुरीं वाराणसीं पुरा । स्वप्ने संदर्शयामास मङ्कनं नाम नापितम् ॥ ३८ श्रेयस्तेऽहं करिष्यामि स्थानं मे रोचयानघ । मद्रूपां प्रतिमां कृत्वा नगर्यन्ते निवेशय ॥ ३९ तथा स्वप्ने यथा दृष्टं सर्वं कारितवान्द्विजाः । नगरीद्वार्यनुज्ञाप्य राजानं तु यथाविधि ॥ ४० पूजा तु महती चैव नित्यमेव प्रयुज्यते । गन्धैर्धूपैश्च माल्यैश्च प्रेक्षणीयैस्तथैव च ॥ ४१ अन्नप्रदानयुक्तैश्च अत्यद्भुतमिवाभवत् । एवं संपूज्यते तत्र नित्यमेव गणेश्वरः ॥ ४२ ततो वरसहस्राणि नगराणां प्रयच्छति । पुत्रान्हिरण्मयायूंषि सर्वकामांस्तथैव च ॥ ४३ राज्ञस्तु महिषी श्रेष्ठा सुयशा नाम विश्रुता । पुत्रार्थमागता साध्वी राज्ञा देवी प्रचोदिता ॥ ४४ पूजां तु विपुलां कृत्वा देवी पुत्रानयाचत । पुनः पुनरथाऽऽगम्य बहुशः पुत्रकारणात् ॥ ४५ न प्रयच्छति पुत्रांस्तु निकुम्भः कारणेन तु । राजा यदि तु क्रुध्येत ततः किंचित्प्रवर्तते ॥ ४६ अथ दीर्घेण कालेन क्रोधो राजानमाविशत् । भूतं त्विदं महाद्वारि नागराणां प्रयच्छति ॥ ४७ प्रीत्या वरांश्र्व शतशो न किंचिन्न प्रयच्छति । मामकैः पूज्यते नित्यं नगर्यां मम चैव तु ॥ ४८ तत्रार्चितश्च बहुशो देव्या मे तत्र कारणात् । न ददाति च पुत्रं मे कृतघ्नो बहुभोजनः ॥ ४९ अतो नार्हति पूजां तु मत्सकाशात्कथंचन । तस्मात्तु नाशयिष्यामि तस्य स्थानं दुरात्मनः ॥ ५० एवं तु स विनिश्चित्य दुरात्मा राजकिल्बिषी । स्थानं गणपतेस्तस्य नाशयामास दुर्मतिः ॥ ५१ भग्नमायतनं दृष्ट्वा राजानमगमत्प्रभुः । यस्माधनपराधं मे त्वया स्थानं विनाशितम् ॥ ५२ अकस्मात्तु पुरी शून्या भवित्री ते नराधिप । ततस्तेन तु शापेन शून्या वाराणसी तदा ॥ ५३ शप्त्वा पुरीं निकुम्भस्तु महादेवमथानयत् । शून्यां पुरीं महादेयो निर्ममे परमात्मना ॥ ५४ तुल्यां देवविभूत्यास्तु देव्याश्चैव महात्मनः । रमते तत्र वै देवी रममाणो महेश्वरः ॥ ५५ न रतिं तत्र वै देवी लभते गृहविस्मयात् । देव्याः क्रीडार्थमीशानो देवो वाक्यमथाब्रवीत् ॥ ५६ नाहं वेश्म विमोक्ष्यामि अविमुक्तं हि मे गृहम् । महस्यैनामथोवाच आविमुक्तं हि मे गृहम् ॥ ५७ नाहं देवि गमिष्यामि गच्छस्वैह वसाम्यहम् । तस्मात्तदाविमुक्तं हि प्रोक्तं देवेन वै स्वयम् ॥ ५८

---

* अत्राडभाव आर्षः ।

[अ०९२श्लो०५९-८३] वायुपुराणम् ३३५ ( चन्द्रवंशकीर्तनम् )

एवं वाराणसी शप्ता अविमुक्तं च कीर्तितम् । यस्मिन्वसति वै देवाः सर्ववेदनमयस्कृताः ॥ युगेषु त्रिषु धर्मात्मा सह देव्या महेश्वरः ॥ ५९ अन्तर्धानं कलौ याति तत्पुरं तु महात्मनः । अन्तर्हिते पुरे तस्मिन्पुरी सा वसते पुनः ॥ ६० एवं वाराणसी शप्ता निवेशं पुनरागता । भद्रश्रेण्यस्य पुत्राणां शतमुत्तमधन्विनाम् ॥ ६१ हत्वा निवेशयामास दिवोदासो नराधिपः । भद्रश्रेण्यस्य राज्यं तु हतं तेन बलीयसा ॥ ६२ भद्रश्रेण्यस्य पुत्रस्तु दुर्दमौ नाम नामतः । दिवोदासेन बालेति घृणया स विवर्जितः ॥ ६३ दिवोदासाद्दृषद्वत्यां वीरो जज्ञे प्रतर्द्दनः । तेन पुत्रेन बालेन प्रहतं तस्य वै पुनः ॥ ६४ वैरस्यान्तं महाराज्ञा तदा तेन विधित्सता । प्रतर्द्दनस्य पुत्रौ द्वौ वत्सो गर्गश्च विश्रुतः ॥ ६५ वत्सपुत्रो ह्यलर्कस्तु संततिस्तस्य चाऽऽत्मजः । अलर्कं प्रति राजर्षिगीतश्लोको पुरातनौ ॥ ६६ षष्टिवर्षसहस्त्राणि षष्टिवर्षशतानि च । युवा रूपेण संपन्नो ह्यलर्कः काशिसत्तमः ॥ लोपामुद्राप्रसादेन परमायुरवाप्तवान् ॥ ६७ शापस्यान्ते महाबाहुर्हत्वा क्षेमकराक्षसम् । रम्यमावासयामास पुरीं वाराणसीं नृपः ॥ ६८ सूनतेरपि दायादः सुनीथो नाम धार्मिकः । सुनथिस्य तु दायादः सुकेतुर्नाम धार्मिकः ॥ ६९ सुकेतुतनयश्चापि धर्मकेतुरिति श्रुतिः । धर्मकेतोस्तु दायादः सत्यकेतुर्महारथः ॥ ७० सत्यकेतुसतश्चापि विभुर्नाम प्रजेश्वरः । सुविभुस्तु विभोः पुत्रः सुकुमारस्ततः स्मृतः ॥ ७१ सुकुमारस्य पुत्रस्तु धृष्टकेतुः स धार्मिकः । धृष्टकेतोस्तु दायादो वेणुहोत्रः प्रजेश्वरः ॥ ७२ वेणुहोत्रसुतश्चापि गार्ग्यो वै नाम विश्रुतः । गार्ग्यस्य गर्भूमिस्तु वात्स्यो वत्सस्य धीमतः ॥ ७३ ब्राह्मणा क्षत्रियाश्चैव तयोः पुत्राः सुधार्मिकाः । विक्रान्ता बलवन्तश्च सिंहतुल्यपराक्रमाः ॥ ७४ इत्येते काश(श्य)पाः प्रोक्ता रजेरपि निबोधत । रजेः पुत्रशतान्यासन्पञ्च वीर्यवतो भुवि ॥ राजेयमिति विख्यातं क्षत्रमिन्द्रभयावहम् ॥ ७५ तदा दैवासुरे युद्धे समुत्पन्ने सुदारुणे । दैवाश्चैवासुराश्चैव पितामहमथाब्रुवन् ॥ ७६ आवयोर्भगवन्युद्धे विजेता को भविष्यति । ब्रूहि नः सर्वलोकेश श्रोतुमिच्छामहे वयम् ॥ ७७

ब्रह्मोवाच-- येषामर्थाय सङ्ग्रामे राजिरात्तायुधः प्रभुः । योत्स्यते ते विजेष्यन्ति त्रींल्लोकान्नात्र संशयः ॥ ७८ राजिर्यस्ततो लक्ष्मीर्यतो लक्ष्मीस्ततो धृतिः । यतो धृतिस्ततो धर्मो यतो धर्मस्ततो जयः ॥ ७९ तद्देवा दानवाः सर्वे ततः श्रुत्वा रजेर्जयम् । अभ्ययुर्जयमिच्छन्तः स्तुवन्तो राजसत्तमम् ॥ ८० ते हृष्टमनसः सर्वे राजानं देवदानवाः । ऊचुरस्मज्जय्याय त्वं गृहाण वरकार्मुकम् ॥ ८१

राजिरुवाच-- अहं जेष्यामि वा युद्धे देवाञ्शक्रपुरोगमान् । इन्द्रो भवामि धर्मात्मा ततो योत्स्यामि संयुगे ॥ ८२

दानवा ऊचुः-- अस्माकमिन्द्रः प्रह्लादस्तस्यार्थे विजयामहे । अस्मिंस्तु समये राजंस्तिष्ठेया देवनोदिते ॥ ८३

३३६ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ०१२-९३श्लो०८४-९९।१-४] (चन्द्रवंशवर्णनम्)

स तथेति ब्रुवन्नेव देवैरप्यभिचोदितः । भविष्यसीन्द्रो जित्वेति देवैरपि निमन्त्रितः ॥ ८४
जघान दानवान्सर्वान्समक्षं वज्रपाणिनः । स विप्रनष्टां देवानां परमश्रीः श्रियं वशी ॥ ८५
निहत्य दानवान्सर्वानाजहार रजिः प्रभुः । तं तथा तु रजिं तत्र देवैः सह शतक्रतुः ॥ ८६
रजिपुत्रोऽहमित्युक्त्वा पुनरेवाब्रवीद्वचः । इन्द्रोऽसि राजन्देवानां सर्वेषां नात्र संशयः ॥
मस्याहामिन्द्र पुत्रस्ते ख्यातिं यास्यामि शत्रुहन् ॥ ८७
स तु शक्रवचः श्रुत्वा वञ्चितस्तेन मायया । तथेत्येवाब्रवीद्राजा प्रीयमाणः शतक्रतुम् ॥ ८८
तस्मिंस्तु देवसदृशे दिवं प्राप्ते महीपतौ । दायाद्यमिन्द्रादाजह्रूरुदाचारं तनया रजेः ॥ ८९
तानि पुत्रशतान्यस्य तच्च स्थानं शचीपतेः । समक्रामन्त बहुधा स्वर्गलोकं त्रिविष्टपम् ॥ ९०
ततः काले बहुतिथे समतीते महाबलः । हतराज्योऽब्रवीच्छक्रो हतभागो बृहस्पतिम् ॥ ९१
बदरीफलमात्रं वै पुरोडाशं विधत्स्व मे । ब्रह्मर्षे येन तिष्ठयं तेजसाऽऽप्यायितस्ततः ॥ ९२
ब्रह्मन्कृशोऽयं विमना हतराज्यो हताशनः । हतौजा दुर्बलो मूढो रजिपुत्रैः प्रसीद मे ॥ ९३

बृहस्पतिरुवाच—

यद्येव चोदितः शक्र त्वया स्यां पूर्वमेव हि । नाभविष्यत्त्वत्प्रित्यार्थं नाकर्तव्यं ममानघ ॥ ९४
प्रयातिष्यामि देवेन्द्र त्वद्धितार्थं महाद्युते । यथा भागं च राज्यं च अचिरात्प्रतिपत्स्यसे ॥ ९५
तथा शक्र गमिष्यामि मा भूत्ते विक्लवं मनः । ततः कर्म चकारास्य तेजःसंवर्धनं महत् ॥ ९६
तेषां च बुद्धिसंमोहमकरोद्बुद्धिसत्तमः । ते यदा ससुता मूढा रागोन्मत्ता विधर्मिणः ॥ ९७
ब्रह्मद्विषश्च संवृत्ता हतवीर्यपराक्रमाः । ततो लेभे सुरैश्वर्यमैन्द्रस्थानं तथोत्तमम् ॥ ९८
हत्वा राजिसुतान्सर्वान्कामक्रोधपरायणान् । य इदं पावनं स्थानं प्रतिष्ठानं शतक्रतोः ॥
शृणुयाद्वा रजेर्वाऽपि न स दौरात्म्यपमाप्नुयात् ॥ ९९

इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते रजियुद्धं नाम द्विनवतितमोऽध्यायः ॥ ९२ ॥
आदितः श्लोकानां समष्ट्यङ्काः—८२२२

---

अथ त्रिनवतितमोऽध्यायः ।

चन्द्रवंशवर्णनम् ।

ऋषय ऊचुः—

मरुत्तेन कथं कन्या राज्ञे दत्ता महात्मना । किंवीर्याश्च महात्मानो जाता मरुत्तकन्यकाः ॥ १

सूत उवाच—

आहवन्तं मरुत्सोममन्नकामः मजेश्वरम् । मासि मासि महातेजाः षष्ठिसंवत्सरान्नृपः ॥ २
तेन ते मरुतस्तस्य मरुत्सोमेन तोषिताः । अक्षय्यान्नं ददुः प्रीताः सर्वकामपरिच्छदम् ॥ ३
अन्नं तस्य सकृत्पक्कमहोरात्रे न क्षीयते । कोटिशो दीयमानं च सूर्यस्योदयनादपि ॥ ४

[अ० ९३ श्लो ०५-२८] वायुपुराणम् । ३३७ ( चन्द्रवंशवर्णनम् ) मित्रज्योतिस्तु कन्यायां मरुतस्य च धीमतः । तस्माज्जाता महासत्त्वा धर्मज्ञा मोक्षदर्शिनः ॥ ५ संन्यस्य गृहधर्माणि वैराग्यं समुपास्थिताः । यतिधर्ममवाप्येह ब्रह्मभूयाय ते गताः ॥ ६ अनपायस्ततो जातस्तदा धर्ममदत्तवान्(?) । क्षत्रधर्मस्ततो जातः प्रतिपक्षो महातपाः ॥ ७ प्रतिपक्षसुतश्चापि संजयो नाम विश्रुतः । संजयस्य जयः पुत्रो विजयस्तस्य जग्मिवान् ॥ ८ विजयस्य जयः पुत्रस्तस्य हर्यद्वतः स्मृतः । हर्यद्वतस्ततो राजा सहदेवः प्रतापवान् ॥ ९ सहदेवस्य धर्मात्मा अदीन इति विश्रुतः । अदीनस्य जयत्सेनस्तस्य पुत्रोऽथ संकृतिः ॥ १० संकृतेरपि धर्मात्मा कृतधर्मा महायशाः । इत्येते क्षत्रधर्माणो नहुषस्य निबोधत ॥ ११ नहुषस्य तु दायादाः षडिन्द्रोपमतेजसः । उत्पन्नाः पितृकन्यायां विरजायां महौजसः ॥ १२ यतियर्यातिः संयातिरायातिः पञ्च तु द्वयः(?) । यतिर्ज्येष्ठस्तु तेषां वै ययातिस्तु ततोऽवरः ॥ १३ काकुत्स्थकन्यां गां नाम लेभे पत्नीं यतिस्तदा । संयातिर्मोक्षमास्थाय ब्रह्मभूतोऽभवन्मुनिः ॥ १४ तेषां मध्ये तु पञ्चानां ययातिः पृथिवीपतिः । देवयानीमुशनसः सुतां भार्यामवाप ह ॥ १५ शर्मिष्ठामसुरीं चैव तनयां वृषपर्वणः । अजीजनन्महावीर्यान्सुतान्देवसुतोपमान् ॥ १६ द्रुह्यं चानुं च पुरुं च शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी । अजीजनन्महावीर्यान्सुतान्देवसुतोपमान् ॥ १७ रथं तस्मै ददौ रुद्रः प्रीतः परमभास्वरम् । असङ्गं काञ्चनं दिव्यमक्षयौ च महेषुधी ॥ १८ युक्तं मनोजवैरश्वैर्यैन कन्यां समुद्वहन् । स तेन रथमुख्येन जिगाय च ततो महीम् ॥ १९ ययातिर्युधि दुर्धर्षो देवदानवमानवैः । पौरवाणां नृपाणां च सर्वेषां सोऽभवद्रथः ॥ २० यावत्सुदेशप्रभवः कौरवो जनमेजयः । कुरोः पुत्रस्य राज्ञस्तु राज्ञः पारिक्षितस्य ह ॥ जगाम स रथो नाशं शापाद्गार्ग्यस्य धीमतः ॥ २१ गार्ग्यस्य हि सुतं बालः स राजा जनमेजयः । दुर्बुद्धिर्हिंसयामास लोहगन्धं नराधिपम् ॥ २२ स लोहगन्धो राजर्षिः परिधावांस्ततस्ततः । पौरजानपदैस्त्यक्तो न लेभे शर्म कर्हिचित् ॥ २३ ततः सः दुःखसंतप्तो नालभत्संविदं क्वचित् । शशाप हेतुकमृषिं शरण्यं व्यथितस्तदा ॥ २४ इन्द्रोतो नाम विख्यातो योऽसौ मुनिरुदारधीः । याजयामास चेन्द्रोतः शौनको जनमेजयम् ॥ अश्वमेधेन राजानं पावनार्थं द्विजोत्तमः ॥ २५ स लोहगन्धो व्यनशत्तस्याऽऽवसथमेत्य ह । * स च दिव्यो रथस्तस्माद्वसोश्चेदिपतेस्तथा ॥ २६ ततः शक्रेण तुष्टेन लेभे तस्माद्बृहद्रथः । ततो हत्वा जरासंधं भिमस्तं रथमुत्तमम् ॥ प्रददौ वासुदेवाय प्रीत्या कौरवनन्दनः ॥ २७ स जरां प्राप्य राजर्षिर्ययातिर्नहुषात्मजः । पुत्रं ज्येष्ठं वरिष्ठं च यदुमित्यब्रवीद्वचः ॥ २८

---

* अत्रत्यग्रन्थस्य न पूर्वापरसंगतिः ।
४३

३३८ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ० ९३श्लो० २९-५०] ( चन्द्रवंशवर्णनम् )

जरावली च मां तात पलितानि च पर्यगुः । काव्यस्योशनसः शापान्न च तृप्तोऽस्मि यौवने ॥ २९ त्वं यदो प्रतिपद्यस्व पाप्मानं जरया सह । जरां मे प्रतिगृह्णीष्व तं यदुः प्रत्युवाच ह ॥ ३० अनिर्दिष्टा मया भिक्षा ब्राह्मणस्य प्रतिश्रुता । सा च व्यायामसाध्या वै न ग्रहीष्यामि ते जराम् ॥ ३१ जराया बहवो दोषा यानभोजनकारिणः । तस्माज्जरां न ते राजन्गृहीतुमहमुत्सहे ॥ ३२ सितश्मश्रुधरो दीनो जरया शिथिलीकृतः । वलीसंततगात्रश्च दुर्दर्शो दुर्बलाकृतिः ॥ ३३ अशक्तः कार्यकरणे परिभूतस्तु यौवने । महोपभीतिभिश्चैव तां जरां नाभिकामये ॥ ३४ सन्ति ते बहवः पुत्रा मत्तः प्रियतरा नृप । प्रतिगृह्णन्तु धर्मज्ञ पुत्रमन्यं वृणीष्व वै ॥ ३५ स एवमुक्तो यदुना तीव्रकोपसमन्वितः । उवाच वदतां श्रेष्ठो ज्येष्ठं तं गर्हयन्सुतम् ॥ ३६ आश्रमः कश्च वाऽन्योऽस्ति को वा धर्मविधिस्तव । मामनादृत्य दुर्बुद्धे यदात्थ नवदेशिक ॥ ३७ एवमुक्त्वा यदुं राजा शशापैनं स मन्युमान् । यस्त्वं मे हृदयाज्जातो वयः स्वं न प्रयच्छसि ॥ ३८ तस्मान्न राज्यभाङ्गूढ प्रजा ते वै भविष्यति । तुर्वसो प्रतिपद्यस्व पाप्मानं जरया सह ॥ ३९ (*यौवनेन चरेयं वै विषयांस्तव पुत्रक । पूर्णे वर्षसहस्रे ते प्रतिदास्यामि यौवनम् ॥ स्वं चैव प्रतिपत्स्यामि पाप्मानं जरया सह ॥ ४०

तुर्वसुरुवाच- न कामये जरां तात कामभोगप्रणाशिनीम् । जराया बहवो दोषाः पानभोजनकारिणः ॥ तस्माज्जरां न ते राजन्गृहीतुमहमुत्सहे ॥ ४१

ययातिरुवाच- यस्त्वं मे हृदयाज्जातो वयः स्वं न प्रयच्छसि । तस्मात्प्रजा समुच्छेद्यं तुर्वसो तव यास्यति ॥ ४२ असंकीर्णा च धर्मेण प्रतिलोमवरेषु च । पिशिताशिषु चान्येषु मूढ राजा भविष्यसि ॥ ४३ गुरुदारप्रसक्तेषु तिर्यग्योनिगतेषु वा । पशुधर्मेषु म्लेच्छेषु भविष्यसि न संशयः ॥ ४४

सूत उवाच- एवं तु तुर्वसुं शप्त्वा ययातिः सुतमात्मनः । शर्मिष्ठायाः सुतं द्रुह्यमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ४५ द्रुह्य त्वं प्रतिपद्यस्व वर्णरूपविनाशिनीम् । जरां वर्षसहस्रं वै यौवनं स्वं ददस्व मे ॥ ४६ पूर्णे वर्षसहस्रे ते प्रतिदास्यामि यौवनम् । स्वं चाऽऽदास्यामि भूयोऽहं पाप्मानं जरया सह ॥ ४७

द्रुह्य उवाच- न गजं न रथं नाश्वं जीर्णो भुङ्क्ते न च स्त्रियम् । न सङ्गश्वास्य भवति न जरां तेन कामये ॥ ४८

ययातिरुवाच- यस्त्वं मे हृदयाज्जातो वयः स्वं न प्रयच्छसि । तस्माद्द्रुह्यो प्रियः कामो न ते संपत्स्यते क्वचित् ॥ नौप्लवोत्तरसंचारस्तत्र नित्यं भविष्यति । अराजभ्राजवंशस्त्वं तत्र नित्यं भविष्यसि ॥ ५०

---

* धनुश्चिह्नान्तर्गतग्रन्थः क. पुस्तके नास्ति ।

[अ० ९३ श्लो० ५१-७५] वायुपुराणम् । ३३९ (चंद्रवंशवर्णनम)

अनो त्वं प्रतिपद्यस्व पाप्मानं जरया सह । एवं वर्षसहस्रं तु चरेयं यौवनेन ते ॥ ५१ अनुरुवाच-- जीर्णः शिशुरहं तात जरया ह्यशुचिः सदा । न भजामि महाराज तां जरां नाभिकामये ॥ ५२ ययातिरुवाच-- यस्त्वं मे हृदयाज्जातो वयः स्वं न प्रयच्छसि । जरादोषस्तवयोकोऽयं तस्मात्ते प्रतिपत्स्यते ॥ ५३ प्रजा च यौवनं प्राप्ता विनाशिष्यत्यतस्तव । अभिम्रस्कन्दनपरस्त्वं चाप्येव भविष्यसि ॥ ५४ पुरो त्वं प्रतिपद्यस्व पाप्मानं जरया सह । जरावली च मां तात पलितानि च पर्यगुः ॥ ५५ काव्यस्योशनसः शापान्न च तृप्तोऽस्मि यौवने । कंचित्कालं चरेयं वै विषयान्वयसा तव ॥ ५६ पूर्णे वर्षसहस्रे ते प्रतिदास्यामि यौवनम् । स्वं चैव प्रतिपत्स्यामि पाप्मानं जरया सह ॥ ५७ सूत उवाच-- एवमुक्तः प्रत्युवाच पुत्रः पितरमञ्जसा । यथाऽनुमन्यसे तात करिष्यामि तथैव च ॥ ५८ प्रतिपत्स्यामि ते राजन्पाप्मानं जरया सह । गृहाण यौवनं मत्तश्चर कामान्यथेप्सितान् ॥ ५९ जरयाऽहं प्रतिच्छन्नो वयोरूपधरस्तव । यौवनं भवते दत्त्वा चरिष्यामि यथार्थवत् ॥ ६० ययातिरुवाच-- पुरो प्रीतोऽस्मि भद्रं ते प्रीतश्चेदं ददामि ते । सर्वकामसमृद्धा ते प्रजा राज्ये भविष्यति + ॥ ६१ सूत उवाच-- पुरोरनुमतो राजा ययातिः स्वां जरां ततः । संक्रामयामास तदा प्रसादाद्भार्गवस्य तु ॥ ६२ यौवनेनाथ वयसा ययातिर्नहुषात्मजः । प्रीतियुक्तो नरश्रेष्ठश्चार विषयान्स्वकान् ॥ ६३ यथाकामं यथोत्साहं यथाकालं यथासुखम् । धर्माविरोधाद्राजेन्द्रो यथाऽर्हति स एव हि ॥ ६४ देवानतर्पयद्यज्ञैः पितृञ्छ्राद्धैस्तथैव च । दीनांश्चानुग्रहैरिष्टैः कामैश्च द्विजसत्तमान् ॥ ६५ अतिथीन्नन्नपानैश्च वैश्यांश्च परिपालनैः । आनृशंस्येन शूद्रांश्च दस्युन्सन्नियहेण च ॥ ६६ धर्मेण च प्रजाः सर्वा यथावदनुरञ्जयन् । ययातिः पालयामास साक्षादिन्द्र इवापरः ॥ ६७ स राजा सिंहविक्रान्तो युवा विषयगोचरः । अविरोधेन धर्मस्य चचार सुखमुत्तमम् ॥ ६८ स मार्गमाणः कामाना मन्तदोषनिदर्शनात् । विश्वाच्या सहितो रेमे वैभ्राजे नन्दने वने ॥ ६९ अपश्यत्तत्स यदा तां वै वर्धमानां नृपस्पृहा । गत्वा पुरोः सकाशं वै स्वं जरां प्रत्यपद्यत ॥ ७० स संप्राप्य तु तान्कामांस्तृप्तः खिन्नश्च पार्थिवः । कालं वर्षसहस्रं वै सस्मार मनुजाधिपः ॥ ७१ परिसंख्याय कालं च कलाकाष्ठास्तथैव च । पूर्णं मत्वा ततः कालं पुरुं पुत्रमुवाच ह ॥ ७२ यथासुखं यथोत्साहं यथाकालमरिंदम । सेविता विषयाः पुत्र यौवनेन मया तव ॥ ७३ पुरो प्रीतोऽस्मि भद्रं ते गृहाण त्वं स्वयौवनम् । राज्यं च त्वं गृहाणेदं त्वं हि मे प्रियकृत्सुतः ॥ प्रतिपेदे जरां राजा ययातिर्नहुषात्मजः । यौवनं प्रतिपेदे च पुरुः स्वं पुनरात्मनः ॥ ७५

+ अत्राध्यायसमाप्तिः ख. पुस्तके ।

३४० श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ०१३श्लो०७६-१०१] ( चंद्रवंशवर्णनम् )

अभिषेक्तुकामं च नृपं पुरुं पुत्रं कनीयसम् । ब्राह्मणप्रमुखा वर्णा इदं वचनमब्रुवन् ॥ ७६ कथं शुक्रस्य नप्तारं देवयान्याः सुतं प्रभो । श्रेष्ठं यदुमतिक्रम्य पुरो राज्यं प्रदास्यसि ॥ ७७ यदुर्ज्येष्ठस्तव सुतो जातस्तमनु तुर्वसुः । शर्मिष्ठाया सुतो द्रुह्यस्ततोऽनुः पुरुरेव च ॥ ७८ कथं ज्येष्ठानतिक्रम्य कनीयान्राज्यमर्हति । धर्मतो बोधयामि त्वां धर्मं समनुपालय ॥ ७९ ययाति रुवाच-- ब्राह्मणप्रमुखा वर्णाः सर्वे शृण्वन्तु मे वचः । ज्येष्ठं प्रति यथा राज्यं न देयं न कथंचन ॥ ८० मातापित्रोर्वचनकृद्धितपुत्रः प्रशस्यते । मम ज्येष्ठेन यदुना नियोगो नानुपालितः ॥ ८१ प्रतिकूलः पितुर्यश्च न स पुत्रः सतां मतः । स पुत्रः पुत्रवद्यश्च वर्तते पितृमातृषु ॥ ८२ यदुनाऽहमवज्ञातस्तथा सर्वसुनाऽपि च । द्रुह्येण चानुना चैवमप्यवज्ञा कृता भृशम् ॥ ८३ पुरुणा तु कृतं वाक्यं मानितश्च विशेषतः । कनीयान्मम दायादो जरा येन धृता मम ॥ सर्वकामः सर्वकृतः पुरुणा पुत्रकारिणा ॥ ८४ शुक्रेण च वरो दत्तः काव्येनोशनसा स्वयम् । पुत्रो यस्त्वाऽनुवर्तेत स राजा ते महामते ॥ ८५ भवतोऽनुमतोऽप्येवं पुरु राज्येऽभिषिच्यताम् । यः पुत्रो गुणसंपन्नो मातापित्रोर्हितः सदा ॥ सर्वमर्हति कल्याणं कनीयानपि स प्रभुः ॥ ८६ अर्हः पुरुरिदं राज्यं यः प्रियः प्रियकृत्तव । वरदानेन शुक्रस्य न शक्यं वक्तुमुत्तरम् ॥ ८७ पौरजानपदैस्तुष्टैरित्युक्तो नाहूषस्तदा । अभिषिच्य ततः पुरुं स्वराज्ये सुतमात्मनः ॥ ८८ दिशि दक्षिणपूर्वस्यां तुर्वसुं तु न्यवेशयत् । दक्षिणापरतो राजा यदुं श्रेष्ठं न्यवेशयत् ॥ ८९ प्रतीच्यामुत्तरस्यां च द्रुह्यं चानुं च तावुभौ । सप्तदीपां ययातिस्तु जित्वा पृथिवीं ससागराम् ॥ व्यभजत्पञ्चधा राजा पुत्रेभ्यो नाहूषस्तदा ॥ ९० तैरियं पृथिवी सर्वा सप्तदीपा सपत्तना । यथाप्रदेशं धर्मज्ञैर्धर्मेण प्रतिपाल्यते ॥ ९१ एवं विभज्य पृथिवीं पुत्रेभ्यो नाहूषस्तदा । पुत्रसंक्रमितश्रीस्तु प्रीतिमानभवन्नृपः ॥ ९२ धनुर्न्यस्य पृषत्कांश्च राज्यं चैव सुतेषु तु । प्रीतिमानभवद्राजा भारमावेश्य बन्धुषु ॥ ९३ अत्र गाथा महाराज्ञा पुरा गीता ययातिना । योऽभिपत्याहरन्कामान्कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः ॥ ९४ न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति । हविषा कृष्णवर्त्मव भूय एवाभिवर्धते ॥ ९५ यत्पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः । नालमेकस्य तत्सर्वमिति पश्यन्न मुह्यति ॥ ९६ यदा तु कुरुते भावं सर्वभूतेषु पावकम् । कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ ९७ यदा परान्न बिभेति यदा त्वस्मान्न बिभ्यति । यदा नेच्छति न द्वेष्टि ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ ९८ या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः । दोषः प्राणान्तिको राजस्तां तृष्णां त्यजतः सुखम् ॥ जीर्यन्ति जीर्यतः केशा दन्ता जीर्यन्ति जीर्यतः । जीविताशा धनाशा च जीर्यतोऽपि न जीर्यति ॥ यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम् । तृष्णाक्षयसुखस्यैतत्कलां नार्हति षोडशीम् ॥ १०१

[अ० ९३-९४ श्लो० १०२-१०४।१-२०] वायुपुराणम् । ३४१ (कार्तवीर्योत्पत्तिकथनम्) एवमुक्त्वा स राजर्षिः सदारः प्रस्थितो वनम् । भृगुतुङ्गे तपस्तप्त्वा तत्रैव च महायशाः ॥ पालयित्वा व्रतशतं तत्रैव स्वर्गमा(पवान्)मुयात् ॥ १०२ तस्य वंशास्तु पञ्चैते पुण्या देवर्षिसत्कृताः । यैर्व्याप्ता पृथिवी कृत्स्ना सूर्यस्येव गभास्तिभिः ॥ १०३ धन्यः प्रजावानायुष्मान्कीर्तिमांश्च भवेन्नरः । ययातेश्चरितं सर्वं पठञ्छृण्वन्द्विजोत्तमः ॥ १०४ इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते ययातिप्रसवकीर्तनं नाम त्रिनवतितमोऽध्यायः ॥ ९३ ॥ आदितः श्लोकानां समष्टयङ्काः-८३२८

अथ चतुर्नवतितमोऽध्यायः । कार्तवीर्यार्जुनोत्पत्तिविवरणम् । सूत उवाच-- यदोर्वंशं प्रवक्ष्यामि ज्येष्ठस्योत्तमतेजसः । विस्तरेणाऽऽनुपूर्व्या च गदतो मे निबोधत ॥ १ यदोः पुत्रा बभूवुर्हि पञ्च देवसुतोपमाः । सहस्राजिदथ श्रेष्ठः क्रोष्टुर्नीलो जितो लघुः ॥ २ सहस्राजित्सुतः श्रीमाञ्शतजिन्नाम पार्थिवः । शतजित्सुता विख्यातास्त्रयः परमधार्मिकाः ॥ ३ हैहयश्च हयश्चैव राजा वेणुहयश्च यः । हैहयस्य तु दायादो धर्मतन्त्र इति श्रुतिः ॥ ४ धर्मतन्त्रस्य कीर्तिस्तु संज्ञेयस्तस्य चाऽऽत्मजः । संज्ञेयस्य तु दायादो महिष्मान्नाम पार्थिवः ॥ ५ आसीन्महिष्मतः पुत्रो भद्रश्रेण्यः प्रतापवान् । वाराणस्यधिपो राजा कथितः पूर्व एव हि ॥ ६ भद्रश्रेण्यस्य दायादो दुर्दमदो नाम पार्थिवः । दुर्दमदस्य ततो धीमान्कनको नाम विश्रुतः ॥ ७ कनकस्य तु दायादाश्चत्वारो लोकविश्रुताः । कृतवीर्यः कार्तिवीर्यः कृतवर्मा तथैव च ॥ ८ कृतो जातश्चतुर्थोऽभूत्कृतवीर्यात्ततोऽर्जुनः । जज्ञे बाहुसहस्रेण सप्तद्वीपेश्वरो नृपः ॥ ९ स हि वर्षायुतं तप्त्वा तपः परमदुश्चरम् । दत्तमाराधयामास कार्तवीर्योऽत्रिसंभवम् ॥ १० तस्मै दत्तो वरान्प्रादाच्चतुरो भूरितेजसः । पूर्वं बाहुसहस्रं तु स वव्रे प्रथमं वरम् ॥ ११ अधर्मे दीयमानस्य सद्भिस्तस्मान्निवारणम् । धर्मेण पृथिवीं जित्वा धर्मेणैवानुपालनम् ॥ १२ सङ्ग्रामांस्तु बहूञ्जित्वा हत्वा चारीन्सहस्रशः । सङ्ग्रामे युध्यमानस्य वधः स्यादाधिकाद्रणे ॥ १३ तेनेयं पृथिवी कृत्स्ना सप्तद्वीपा सपत्तना । समोदधिपरिक्षिप्ता क्षात्रेण विधिना जनाः ॥ १४ तस्य बाहुसहस्रं तु युध्यतः किल धीमतः । यौद्धो ध्वजो रथश्चैव प्रादुर्भवति मायया ॥ १५ दश यज्ञसहस्राणि तेषु द्वीपेषु सप्तसु । निरर्गलाः स्म निर्वृत्ताः श्रूयन्ते तस्य धीमतः ॥ १६ सर्वे यज्ञा महाबाहोस्तस्याऽऽसम्भूरितेजसः । सर्वे काञ्चनवेदीकाः सर्वे यूपैश्च काञ्चनैः ॥ १७ सर्वे देवैर्महाभागैर्विमानस्थैरलंकृताः । गन्धर्वरप्सरोभिश्च नित्यमेवोपशोभिताः ॥ १८ तस्य राज्ञो जगौ गाथां गन्धर्वो नारदस्तथा । चरितं तस्य राजर्षेर्महिमानं निरीक्ष्य च ॥ १९ न नूनं कार्तवीर्यस्य गतिं यास्यन्ति मानवाः । यज्ञैर्दानैस्तपोभिश्च विक्रमेण श्रुतेन च ॥ २०

३४२ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ० १४ श्लो० २१-४७] (कार्तवीर्योत्पत्तिकथनम्)

द्वीषेषु सप्तसु स वै खड्गी वरशरासनी। रथी राजाऽप्यनुचरोऽन्योऽगाच्चैवानुदृश्यते ॥ २१ अनष्टद्रव्यश्चैवाऽसीन्न शोको न च विभ्रमः। प्रभावेण महाराजः प्रजा धर्मेण रक्षतः ॥ २२ पञ्चाशीतिसहस्राणि वर्षाणां स नराधिपः। स सप्तद्वीपवान्सम्राट् चक्रवर्ती बभूव ह ॥ २३ स एष पशुपालोऽभूत्क्षेत्रपालस्तथैव च। स एव वृष्ट्या पर्जन्यो योगित्वार्जुनोऽभवत् ॥ २४ स वै बाहुसहस्रेण ज्याघातकठिनेन च। भाति रश्मिसहस्रेण शारदेनेव भास्करः ॥ २५ स हि नागसहस्रेण महिष्मत्यां नराधिपः। कर्कोटकसभां जित्वा पुरीं तत्र न्यवेशयत् ॥ २६ स वै वेगं समुद्रस्य प्रावृट्कालाम्बुजेक्षणः। क्रीडाञ्चिव मुखोद्भिग्नः प्रावृट्कालं चकार ह ॥ २७ लुलिता क्रीडता तेन हेमस्स्रग्दाममालिनी। ऊर्मिभेरूकूटिसंन्नादा शङ्किताऽभ्येति नर्मदा ॥ २८ पुरा स तामनुसरन्ववगाढो महार्णवम्। चकारोद्धृत्य वेलान्तं स कालं प्रावृषाद्वनम् ॥ २९ तस्य बाहुसहस्रेण क्षोभ्यमाणे महोदधौ। भवन्ति लीना निश्चेष्टाः पातालस्था महासुराः ॥ ३० चूर्णीकृतमहावीचिलीनमीनमहाविषाः। पतिता विद्धफेनौघमावर्तक्षिप्तदुस्सहम् ॥ ३१ चकार क्षोभयन्न्राजा दोःसहस्रेण सागरम्। देवासुरपरीक्षिप्तं क्षीरोदमिव सागरम् ॥ ३२ मन्दरक्षोभणकृता ह्यमृतोदकशङ्किताः। सहसोत्पादि(टि)ता भीता भीमं दृष्ट्वा नृपोत्तमम् ॥ ३३ नतानिश्चलमूर्धानो बभूवुश्च महोरगाः। सायाह्ने कदलीषण्डा निर्वातस्तिमित्ता इव ॥ ३४ स वै बद्ध्वा धनुर्यान उत्सिक्तः पञ्चाभिः शतैः। लङ्कायां मोहयित्वा तु सबलं रावणं बलात् ॥ निर्जित्य बद्ध्वा चाऽऽनीय माहिष्मत्यां बबन्ध तम् ॥ ३५ ततो गत्वा पुलस्त्यस्तु अर्जुनं च प्रसादयत्। मुमोच राजा पौलस्त्यं पुलस्त्येनानुपालितम् ॥ ३६ तस्य बाहुसहस्रस्य बभूव ज्यातुलस्वनः। युगान्तेऽम्बुदवृक्षस्य स्फुटितस्याशनेरिव ॥ ३७ अहो मृधे महावीर्यं भार्गवो यस्य सोऽच्छिछनत्। मृधे सहस्रं बाहूनां हेमताुलवनं यथा ॥ ३८ तृषितेन कदाचित्स भिक्षितश्चित्रभानुना। सप्त द्वीपांश्चित्रभानोः पादाद्भिक्षां विशां पतिः ॥ ३९ पुराणि घोषान्यामांश्च पत्तनानि च सर्वशः। जज्वल तस्य बाणेषु चित्रभानुर्दिधक्षया ॥ ४० स तस्य पुरुषेन्द्रस्य प्रतापेन महायशाः। पदाह कार्तवीर्यस्य शैलांश्चापि वनानि च ॥ ४१ स शून्यमाश्रमं सर्वं वरुणस्याऽऽत्मजस्य वै। ददाह सवनद्वीपांश्चित्रभानुः सहैहयः ॥ ४२ स लेभे वरुणः पुत्रं पुरा भ्राश्विनमुत्तमम्। वसिष्ठनामा स मुनिः ख्यातं आपव इत्युत ॥ ४३ तत्राऽऽपवस्तदा क्रोधादर्जुनं शमपान्विभुः। यस्मान्न वर्जितमिदं वनं ते मम हैहय ॥ ४४ तस्मात्ते दुष्करं कर्म कृतमन्यो हनिष्यति। अर्जुनो नाम कौन्तेयो न च राजा भविष्यति(?) ॥ ४५ अर्जुन त्वां महावीर्यो रामः प्रहरतां वरः। छित्त्वा वाहुसहस्रं वै प्रमथ्य तरसा बली ॥ ४६ तपस्वी ब्राह्मणश्चैव वधिष्यति महाबलः। तस्य रामस्तदा ह्यासीन्मृगुः शापेन धीमतः ॥ ४७

[अ०९४-९५श्लो०४८ ५६।१-७] वायुपुराणम् । ३४३

( ज्यामघवृत्तकथनम् )
राज्ञा तेन वरश्चैव स्वयमेव वृतः पुरा । तस्य पुत्रशतं ह्यासीत्पञ्च तत्र महारथाः ॥ ४८
कृतास्त्रा बलिनः शूरा धर्मात्मानो यशस्विनः । शूरश्च शूरसेनश्च वृष्टद्याद्यं वृष एव च (?) ॥ ४९
जयध्वजश्च वै पुत्रा अवन्तिषु विशांपतेः । जयध्वजस्य पुत्रस्तु तालजङ्घः प्रतापवान् ॥ ५०
तस्य पुत्रशतं ह्येव तालजङ्घाः इति श्रुतम् । तेषां पञ्च गणाः ख्याता हैहयानां महात्मनाम् ॥ ५१
वीर्होत्रा ह्यसंख्याता भोजाश्चावर्तयस्तथा । तुण्डिकेराश्च विक्रान्तास्तालजङ्घास्तथैव च ॥ ५२
वीरहोत्रसुतश्चापि अनन्तो नाम पार्थिवः । दुर्जयस्तस्य पुत्रस्तु बभूवामित्रदर्शनः ॥ ५३
अनष्टद्रव्यता चैव तस्य राज्ञो बभूव ह । प्रभावेन महाराजः प्रजास्ताः पर्यपालयत् ॥ ५४
न तस्य वित्तनाशश्च नष्टं प्रतिलभेत सः । कार्त्तवीर्यस्य यो जन्म कथयेदिह धीमतः ॥ ५५
वित्तवान्भवतेऽत्रैव धर्मश्चास्य विवर्धते । यथा त्वष्टा यथा दाता तथा स्वर्गे महीयते ॥ ५६

इति महापुराणे वायुप्रोक्ते कार्त्तवीर्यार्जुनोत्पत्तिविवरणं नाम चतुर्नवतितमोऽध्यायः ॥ ९४ ॥

आदितः श्लोकानां समष्ट्यङ्काः—८३८४

---

अथ पञ्चनवतितमोऽध्यायः ।

ज्यामघव़ृत्तान्तकथनम् ।

ऋषय ऊचुः—
किमर्थं भुवनं दग्धमापवस्य महात्मनः । कार्त्तवीर्येण विक्रम्य तन्नः प्रब्रूहि पृच्छताम् ॥ १
रक्षिता स तु राजर्षिः प्रजानामिति नः श्रुतम् । कथं स रक्षिता भूत्वाऽनाशयत्तत्तपोवनम् ॥ २

सूत उवाच—
आदित्यो विप्ररूपेण कार्त्तवीर्यमुपस्थितः । तृप्तिकामः प्रयच्छान्नमादित्योऽहं न संशयः ॥ ३

राजोवाच—
भगवन्केन ते तृप्तिर्भवेद्ब्रूहि दिवाकर । कीदृशं भोजनं दद्मि श्रुत्वा च विदधाम्यहम् ॥ ४

सूर्य उवाच—
स्थावरं देहि मे सर्वमाहारं ददतां वर । तेन तृप्तो भवेयं वै न तुष्येऽन्येन पार्थिव ॥ ५

राजोवाच—
न शक्यं स्थावरं सर्वं तेजसा मानुषेण तु । निर्दग्धुं तपतां श्रेष्ठ त्वामेव प्रणमाम्यहम् ॥ ६

आदित्य उवाच—
तुष्टस्तेऽहं शरान्दाद्मि अक्षयान्सर्वतः सुखान् । प्रक्षिप्ताः प्रज्वलिष्यन्ति मम तेजःसमन्विताः ॥ ७

३४४	श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्—	[अ० ९५ श्लो ० ८-३२]
	( ज्यामघवृत्तकथनम् )

आदिष्टं तेजसा मेघसागरं शोषयिष्यति । शुष्कं भस्म करिष्यामि तेन प्रीतो नराधिप ॥ ८
ततः शरानथाऽऽदित्यस्त्वर्जुनाय प्रयच्छत । ततः संप्राप्य सुमहत्स्थावरं सर्वमेव हि ॥ ९
आश्रमानथ ग्रामांश्च घोषांश्च नगराणि च । तपोवनानि रम्याणि वनान्युपवनानि च ॥ १०
एवं प्राचीनमदहत्ततः सूर्यप्रदक्षिणम् । निर्वृक्षा निस्तृणा भूमिर्दग्धा सूर्येण तेजसा ॥ ११
एतस्मिन्नेव काले तु आपवो नियमस्थितः । दशवर्षसहस्राणि जलवासा महानृषिः ॥ १२
पूर्णे व्रते महातेजा उदतिष्ठत्तपोधनः । सोऽपश्यदाश्रमं दग्धमर्जुनेन महानृषिः ॥
क्रोधाच्छशाप राजर्षिं कीर्तितं वो यथा मया ॥ १३

सूत उवाच—
क्रोष्टोः शृणुत राजर्षेर्वंशमुत्तमपूरुषम् । अस्यान्ववाये संभूतो वृष्णिर्वृष्णिकुलोद्वहः ॥ १४
क्रोष्टोरेकोऽभवत्पुत्रो वृजिनीवान्महायशाः । वार्जिनीवतमितीच्छन्ति स्वाहिं स्वाहावतां वरम् ॥ १५
स्वाहेः पुत्रोऽभवद्राजा रशादुर्द्दतां वरः । सुतं प्रसूतमिच्छन्ति रशादोरन्यमात्मजम् ॥ १६
महाक्रतुभिरीज्ये स विविधैराप्तदक्षिणैः । चित्रैश्चित्ररथस्तस्य पुत्रकर्मभिरन्वितः ॥ १७
एवं चित्ररथो वीरो यज्ञान्विपुलदक्षिणान् । शशबिन्दुः परं वृत्तो राजर्षीणामनुष्ठितः ॥ १८
चक्रवर्ती महासत्त्वो महावीर्यो बहुप्रजः । तत्रानुवंशश्लोकोऽयं यस्मिन्गीतः पुराविदैः ॥ १९
शशबिन्दोऽस्तु पुत्राणां शतानामभवच्छतम् । धीमतामनुरूपाणां भूरिद्रविणतेजसाम् ॥ २०
तेषां षट् च प्रधानास्तु पृथुसाह्या महाबलाः । पृथुश्रवाः पृथुयशाः पृथुधर्मा पृथुंजयः ॥ २१
पृथुकीर्तिः पृथुंदाता राजानः शशबिन्दवः । शंसन्ति च पुराणानि पार्थश्रवसमन्तरम् ॥
अन्तरः स पुरा यस्तु यज्ञस्य तनयोऽभवत् ॥ २२
उशना सेतु धर्मात्मा अवाप्य पृथिवीमिमाम् । आजहाराश्वमेधानां शतमुत्तमधार्मिकः ॥ २३
मरुत्तस्तस्य तनयो राजर्षीणामनुष्ठितः । वीरः कम्बलवर्हिस्तु मरुत्ततनयः स्मृतः ॥ २४
पुत्रस्तु रुक्मकवचो विद्वान्कम्बलवार्हिषः । निहत्य रुक्मकवचः पुरा कवचिनो रणे ॥ २५
धन्विनो निशितैर्बाणैरवाप श्रियमुत्तमाम् । ब्राह्मणेभ्यो ददौ वित्तमश्वमेधे महायशाः ॥ २६
राज्ञस्तु रुक्मकवचादपरावृत्य वीरहाः । जज्ञिरे पञ्च पुत्रास्तु महासत्त्वा महाबलाः ॥ २७
रुक्मेषु पृथुरुक्मश्च ज्यामघः परिवो हरिः । परिवं च हरिं चैव विदेहेऽस्थापयत्पिता ॥ २८
ऋलेषुरभवद्राजा पृथुरुक्मस्तदाश्रयः । तेभ्यः प्रव्राजितो राज्याज्ज्यामेघोऽभवदाश्रते ॥ २९
प्रशान्तस्तु वने घोरे ब्राह्मणेनावबोधितः । जगाम धनुरादाय देशमध्यं रथी ध्वजी ॥ ३०
नर्मदानूप एकाकी मेकलावृत्तिका अपि । ऋक्षवन्तं गिरिं गत्वा शुक्तिमत्यामथाविशत् ॥ ३१
ज्यामघस्याभवद्भार्या सैब्या बलवती भृशम् । अपुत्रोऽपि स वै राजा भार्यामन्यां न विन्दति ॥ ३२

[अ०९५-९६श्लो०३३-४८।१-४] वायुपुराणम् ३४५ ( विष्णुवंशवर्णनम् )

तस्याऽऽसीद्विज्यो युद्धे ततः कन्यामवाप सः। भार्यामुवाच राजा स स्नुषेति तु नरेश्वरः॥ ३३ एवमुक्ताऽब्रवीदेनं कस्येयं ते स्नुषेति सा। यस्ते जनिष्यते पुत्रस्तस्य भार्या भविष्यति॥ ३४ तस्य सा तपसोग्रेण सैव्या वैशं प्रसूयत। पुत्रं विदर्भं सुभगा सैव्या परिणता सती॥ ३५ राजपुत्रौ तु विद्वांसौ स्नुषायां क्रथकौशिकौ। पुत्रौ विदर्भोऽजनयच्छूरौ रणविशारदौ॥ ३६ लोमपादं तृतीयं तु पश्चाज्जज्ञे सुधार्मिकम्। लोमपादात्मजो वस्तुराहतितस्तस्य चाऽऽत्मजः॥ ३७ कौशिकस्य चिदिः पुत्रस्तस्माच्चैद्या नृपाः स्मृताः। क्रथो विदर्भपुत्रस्तु कुन्तिस्तस्याऽऽत्मजोऽभवत् कुन्तेर्धृष्टसुतो जज्ञे पुरो धृष्टः प्रतापवान्। धृष्टस्य पुत्रो धर्मात्मा निर्वृतिः परवीरहा॥ ३९ तस्य पुत्रो दशार्हस्तु महाबलपराक्रमः। दशार्हस्य सुतो व्योमा ततो जीमूत उच्यते॥ ४० जीमूतपुत्रो विकृतिस्तस्य भीमरथः सुतः। अथ भीमरथस्याऽऽसीत्पुत्रो रथवरः किल॥ ४१ दाता धर्मरतो नित्यं सत्यशीलपरायणः। तस्य पुत्रो नवरथस्ततो दशरथः स्मृतः॥ ४२ तस्य चैकादशरथः शकुनिस्तस्य चाऽऽत्मजः। तस्मात्करम्भको धन्वी देवरातोऽभवत्ततः॥ ४३ देवक्षत्रोऽभवद्राजा देवरातिर्महाशयाः। देवक्षत्रसुतो जज्ञे देवनः क्षत्रनन्दनः॥ ४४ देवनात्स मधुर्र्जज्ञे यस्य मेघार्थसंभवः। मधोश्चापि महातेजा मनुर्मनुवशस्तथा॥ ४५ नन्दनश्च महातेजा महापुरुवशस्तथा। आसीत्पुरुवशात्पुत्रः पुरुद्वान्पुरुषोत्तमः॥ ४६. जज्ञे पुरुद्वतः पुत्रो भद्रवत्यां पुरूद्वहः। ऐक्ष्वाकी त्वभवद्भार्या सत्त्वस्तस्यामजायत॥ सत्त्वात्सत्त्वगुणोपेतः सात्त्वतः कीर्तिवर्धनः॥ ४७ इमां विसृष्टिं विज्ञाय ज्यामघस्य महात्मनः। प्रजावानेति सायुज्यं राज्ञः सोमस्य धीमतः॥ ४८

इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते ज्यामघवॄत्तान्तकथनं नाम पञ्चनवतितमोऽध्यायः॥९५॥ आदितः श्लोकानां समष्ट्यङ्काः—८४३२

---

अथ षण्णवतितमोऽध्यायः।

विष्णुवंशवर्णनम्।

सूत उवाच— सात्वती रूपसंपन्ना कौशल्या सुषुवे सुतान्। भजिनं भजमानं च दिव्यं देवावृधं नृपम्॥ १ अन्धकं च महाभोजं वृष्णिं च यदुनन्दनम्। तेषां हि सर्गाश्चत्वारः शृणुध्वं विस्तरेण वै॥ २ भजमानस्य शृङ्गय्यां बाह्यश्चोपरि बाह्यकः। शृङ्गपस्य सुते द्वे तु बाह्यकस्ते उदावहत्॥ ३ अस्य भार्ये भगिन्यौ ते प्रसूतेति सुतान्बहून्। निमिश्व पणवश्चैव वृष्णिः परपुरंजयः॥ ४

४४

३४६ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ०९६श्लो०५-२८] (विष्णुवंशवर्णनम्)

ये बाह्रकार्यशुद्ध्यां भजमानाद्विजज्ञिरे । अयुतायुतसाहस्रशताजिदथ वामकः ॥ ५ बाह्रकार्याभगिन्यां ये भजमानाद्विजज्ञिरे । तेषां देवावृधो राजा चचार परमं तपः ॥ ६ पुत्रः सर्वगुणोपेतो मम भूयादिति स्म ह । संयोज्याऽऽत्मानमेवं सवर्णां सा जलमस्पृशत् ॥ ७ सा चोपस्पर्शनात्तस्य चकार ऋषिमापगा । कल्याणं च नरपतेस्तस्य सा निम्नगोत्तमा ॥ ८ चिन्तयाऽभिपरीताङ्गी जगामाथ विनिश्चयम् । नाधिगच्छामि तां नारीं यस्यामेवंविधः सुतः ॥ ९ भवेत्सर्वगुणोपेतो राज्ञो देववृधस्य हि । तस्मादस्य स्वयं चाहं भवाम्यद्य सहव्रता ॥ जज्ञे तस्याः स्वयं हस्तो भावस्तस्य यथेरितः ॥ १० अथ भूत्वा कुमारी तु सावित्री परमं वचः । चिन्तयामास राजानं तामियेष स पार्थिवः ॥ ११ तस्यामाधत्त गर्भं स तेजस्विनमुदारधीः । अथ सा नवमे मासि सुषुवे सरितां वरा ॥ १२ पुत्रं सर्वगुणोपेतं यथा देवावृधेप्सितः । तत्र वंशे पुराणज्ञा गाथां गायन्ति वै द्विजाः ॥ १३ गुणान्देवावृधस्यापि कीर्तयन्तो महात्मनाः । यथैव शृणुते दूरात्संपश्यति तथाऽन्तिकात् ॥ १४ बभ्रुः श्रेष्ठो मनुष्याणां देवैर्देवावृधः समः । पुरुषाः पञ्चषष्टिश्च सहस्राणि च सप्ततिः ॥ येऽमृतत्वमनुप्राप्ता बभ्रोर्देवावृधादपि ॥ १५ यज्वा दानपतिर्वीरो ब्रह्मण्यः सत्यवाग्बुधः । कीर्तिमांश्च महाभागः सात्वतानां महारथः ॥ १६ तस्यान्ववाये सुमहाभोजयेमार्तिकावलाः । गान्धारी चैव माद्री च वृष्णेर्भार्ये बभूवतुः ॥ १७ गान्धारी जनयामास सुमित्रं मित्रनन्दनम् । माद्री युधाजितं पुत्रं सा तु वै देवमीढुषम् ॥ १८ अनामित्रं सुतं चैव तावुभौ पुरुषोत्तमौ । अनामित्रसुतो निघ्नो निघ्नस्य द्वौ बभूवतुः ॥ १९ प्रसेनश्च महाभागः शक्राजिच्च सुतावुभौ । तस्य शक्राजितः सूर्यः सखा प्राणसमोऽभवत् ॥ २० स कदाचिन्निशापाये रथेन रथिनां वरः । तोयकूलादपः स्प्रष्टुमुपस्थातुं ययौ रविम् ॥ २१ तस्योपतिष्ठतः सूर्यो विवस्वानग्रतः स्थितः । अस्पष्टमूर्तिर्भगवान्स्तेजोमण्डलवान्विभुः ॥ २२ अथ राजा विवस्वन्तमुवाच स्थितमग्रतः । यथैव व्योम्नि पश्यामि त्वामहं ज्योतिषां पते ॥ २३ तेजोमण्डलिनं चैव तथैवाप्यग्रतः स्थितम् । को विशेषो विवस्वंस्ते सख्येनोपगतेन वै ॥ २४ एतच्छ्रुत्वा स भगवान्मणिरत्नं स्यमन्तकम् । स्वकण्ठादवमुच्याथ बबन्ध नृपतेस्तदा ॥ २५ ततो विग्रहवन्तं तं ददर्श नृपतिस्तदा । प्रतिमामथ तां दृष्ट्वा मुहूर्तं कृतवांस्तथा ॥ २६ तमप्रतिस्थितं भूयो विवस्वन्तंस शक्राजित् । प्रोवाचाभिसवर्णा त्वं येन लोकान्मयास्याति(सि) ॥ तदैव मणिरत्नं तन्मां भवान्दातुमर्हति ॥ २७ स्यमन्तकं नाम मणिं दत्तवांस्तस्य भास्करः । स तमाबध्य नगरं प्रविवेश महीपतिः ॥ २८

[अ० ९६ श्लो० २९-५३] वायुपुराणम् । ३४७ ( विष्णुवंशवर्णनम् ) तं जनाः पर्यधावन्त सूर्योऽयं गच्छतीति ह । स तान्विस्मापयित्वाऽथ पुरीमन्तःपुरं तथा ॥ २९ तं प्रसेनजिते दिव्यं मणिरत्नं स्यमन्तकम् । ददौ भ्रात्रे नरपतिः प्रेम्णा शत्रूजिदुत्तमम् ॥ ३०

• स्यमन्तको नाम मणैर्यस्य राष्ट्रे स्थितो भवेत् । कालवर्षी च पर्जन्यो न च व्याधिभयं तदा ॥ ३१ लिप्सां चक्रे प्रसेनात्तु मणिरत्नं स्यमन्तकम् । गोविन्दो न च तं लेभे शक्तोऽपि न जहार च ॥ ३२ कदाचिन्मृगयां यातः प्रसेनस्तेन भूषितः । स्यमन्तककृते सिंहाद्वधं प्राप्तः सुदारुणम् ॥ ३३ जाम्बवानृक्षराजस्तु तं सिंहं निजघान वै । आदाय च मणिं दिव्यं स्वं बिलं प्रविवेश ह ॥ ३४ तत्कर्म कृष्णस्य ततो वृष्ण्यन्धकमहत्तराः । मणौ गृध्नुं तु मन्वानास्तमेव विशशङ्किरे ॥ ३५ मिथ्याभिशस्तिं तेभ्यस्तां बलवानारिसूदनः । अमृष्यमाणो भगवान्वनं स विचचार ह ॥ ३६ स तु प्रसेनो मृगयामचरत्तत्र चाप्यथ । प्रसेनस्य पदं गृह्य पुरुषैराप्तकारिभिः ॥ ३७ ऋक्षवन्तं गिरिवरं विन्ध्यं च नगमुत्तमम् । अन्वेषणपरिश्रान्तः स ददर्श महामनाः ॥ ३८ साश्वं हतं प्रसेनं तं नाविन्दत्तत्र वै मणिम् । अथ सिंहः प्रसेनस्य शरीरस्याविदूरतः ॥ ३९ ऋक्षेण निहतो दृष्टः पादैर्ऋक्षस्य सूचितः । पदैरन्वेषयामास गुहामृक्षस्य यादवः ॥ ४० महत्यपि बिले वाणीं शुश्रावः पमदेरिताम् । धात्र्या कुमारमादाय सुतं जाम्बवतो द्विजाः ॥ प्रीतिमत्याऽथ मणिना मा रोदीरित्युदीरिताम् ॥ ४१. धात्र्युवाच— प्रसेनमवधीत्सिंहः सिंहो जाम्बवता हतः । सुकुमारक मा रोदीस्तव ह्येष स्ययन्तकः ॥ ४२ व्यक्तीकृतं च शब्दं तं तूर्णं सोऽपि ययौ बिलम् । अपश्यच्च बिलाभ्यासे प्रसेनमवदारितम् ॥ ४३ प्रविश्य चापि भगवांस्तदृक्षबिलमञ्जसा । ददर्श ऋक्षराजानं जाम्बवन्तममुदारधीः ॥ ४४ युयुधे वासुदेवस्तु बिले जाम्बवता सह । बाहुभ्यामेव गोविन्दो दिवसानेकविंशतिम् ॥ ४५ प्रविष्टे च बिलं कृष्णे वासुदेवपुरःसराः । पुनर्द्वारवतीमेत्य हतं कृष्णं न्यवेदयन् ॥ ४६ वासुदेवस्तु निर्जित्य जाम्बवन्तं महाबलम् । लेभे जाम्बवतीं कन्यामृक्षराजस्य संमताम् ॥ ४७ भगवत्तेजसा ग्रस्तो जाम्बवान्प्रसभं मणिम् । सुतां जाम्बवतीमाशु विष्वक्सेनाय दत्तवान् ॥ ४८ मणिं स्यमन्तकं चैव जग्राहाऽऽत्मविशुद्धये । अनुनीय ऋक्षराजं निर्ययौ च तदौ बिलात् ॥ ४९ एवं स मणिमादाय विशोध्याऽऽत्मानमात्मना । ददौ शत्रूजिते तं वै मणिं सात्वतसंनिधौ ॥ ५० कन्यां पुनर्जाम्बवतीमुवाह मधुसूदनः । तस्मान्मिथ्याभिशापात्स व्यमुच्यत जनार्दनः ॥ ५१ इमां मिथ्याभिशस्तिं यः कृष्णस्येह व्यपोहिताम् । वेद मिथ्याभिशस्तैः स नाभिशस्यति कर्हिचित् ॥ ५२ दशस्वसृभ्यो भार्याभ्यः शत्रूजितः शतं सुताः । ख्यातिमन्तस्त्रयस्तेषां भङ्कारस्तु पूर्वजः ॥ ५३ वीरो व्रतपतिश्चैव ह्यपस्वान्तश्च सुपियः ॥

---

• एतदर्धस्थान इमे अर्धे—' स्यमन्तकमणिं रत्नं धृष्यकं स्वं निवेशनेः' इति ख. पुस्तके ।
  ' स्यमन्तकमणिं रत्नं दृश्यहस्तस्तन्निवेशने ' इति घ. पुस्तके ।

३५८ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ० ९६ श्लो० ५४-८०] ( विष्णुवंशवर्णनम् )

अथ द्वारवती नाम भङ्गकारस्य सुप्रजाः। सर्व्वे सा कुमारीस्तु तिस्रो रूपगुणान्विताः॥ ५४ सत्यभामोत्तमा स्त्रीणां व्रतिनी च दृढव्रता। तथा तपस्विनी चैव पिता कृष्णस्य तां ददौ। ५५ यत्तच्छक्रजिते कृष्णो मणिरत्नं स्यमन्तकम्। पादात्तद्वारयद्बभ्रुर्भोजेन शतधन्वना॥ ५६ तदा हि प्रार्थयामास सत्यभामामानन्दिताम्। अक्रूरो रत्नमन्विच्छन्मणिं चैव स्यमन्तकम्॥ ५७ भद्रकारं ततो हत्वा शतधन्वा महाबलः। रात्रौ तं मणिमादाय ततोऽक्रूराय दत्तवान्॥ ५८ अक्रूरस्तु तदा रत्नमादायस नरर्षभः। समयं कारणं चक्रे बोध्यो नान्यस्त्वयेत्युत॥ ५९ वयमभ्युपपत्स्यामः कृष्णेन त्वं प्रधर्षितः। मम च द्वारका सर्वा वशे तिष्ठत्यसंशयम्॥ ६० इते पितरि दुःखार्ता सत्यभामा यशस्विनी। प्रययौ रथमारुह्य नगरं वारणावतम्॥ ६१ सत्यभामा तु तद्वृत्तं भोजस्य शतधन्वनः। भर्तुर्निवेद्य दुःखार्ता पार्श्वस्थाऽश्रूण्यवर्त्तयत्॥ ६२ पाण्डवानां तु दग्धानां हरिः कृत्वोदकक्रियाम्। तुल्यार्थे चैव भ्रातृणां नियोजयति सात्यकिम्॥ ततस्त्वरितमागम्य द्वारकां मधुसूदनः। पूर्वजं हलिनं श्रीमानिदं वचनमब्रवीत्॥ ६४ हतः प्रसेनः सिंहेन शत्रुजिच्छतधन्वना। स्यमन्तकमहं मार्गे तस्य प्रहर हे प्रभो॥ ६५ तदारोह रथं शीघ्रं भोजं हत्वा महाबलम्। स्यमन्तको महाबाहो तदाऽस्माकं भविष्यति॥ ६६ ततः प्रवृत्ते युद्धे तु तुमुले भोजकृष्णयोः। शतधन्वा न चाकूरमवैक्षत्सर्व्वतो दिशि॥ ६७ अनष्टाश्वावरोहं तु कृत्वा भोजजनार्दनौ। शक्तोऽपि साध्यादार्द्धिक्यो नाकूरोऽभ्युपपद्यत॥ ६८ अपयाने ततो बुद्धिं भूयश्चक्रे भयान्वितः। योजनानां शतं साग्रं यथा च प्रत्यपद्यत॥ ६९ विज्ञातहृदया नाम शतयोजनगामिनी। भोजस्य यडवा दिव्या यया कृष्णमयाधयत्॥ ७० प्रवृद्धवेगा वडवा त्वध्वनां शतयोजनम्। दृष्ट्वा रथस्य तां वृद्धिं शतधन्वानमर्द्दयत्॥ ७१ ततस्तस्या हयायास्तु श्रमात्स्वेदाच्च वै द्विजाः। खमुत्पेतुरथ प्राणाः कृष्णो राममथाब्रवीत्॥ ७२ तिष्ठस्वेह महाबाहो दृष्टदोषा मया हया। पद्भ्यां गत्वा हरिष्यामि मणिरत्नं स्यमन्तकम्॥ ७३ पद्भ्यामेव ततो गत्वा शतधन्वानमच्युतः। मिथिलाधिपतिं तं वै जघान परमास्त्रवित्॥ ७४ स्यमन्तकं न चापश्यद्धत्वा भोजं महाबलम्। निवृत्तं चाब्रवीत्कृष्णं रत्नं देहीति लाङ्गली॥ ७५ नास्तीति कृष्णश्चोवाच ततो रामो रुषाऽन्वितः। धिक्शब्दमसकृत्पूर्व्वं प्रत्युवाच जनार्द्दनम्॥ ७६ भ्रातृत्वान्मर्षयाम्येष स्वस्ति तेऽस्तु व्रजाम्यहम्। कृत्यं न मे द्वारक्या न त्वया न च वृष्णिभिः॥ ७७ प्रतिवेश ततो रामो मिथिलामरिर्मदनः। सर्व्वकामैरुपहृतैर्मैथिलेनैव पूजितः॥ ७८ एतस्मिन्नेव काले तु बभ्रुर्मतिमतां वरः। नानारूपानक्रतुन्सर्व्वानाजहार निरर्गलान्॥ ७९ दीक्षामयं सकवचं रक्षार्थं प्रविवेश ह। स्यमन्तककृते राजा गाधिपुत्रो महायशाः॥ ८०

[अ०९६श्लो०८१-१०५] वायुपुराणम् । ३४९ ( विष्णुवंशवर्णनम् ) अर्थांश्चरत्नानि चान्याणि द्रव्याणि विविधानि च । षष्टिवर्षगते काले यज्ञेषु विन्ययोजयत् ॥ ८१ अक्रूरयज्ञा इत्येते ख्यातास्तस्य महात्मनः । बह्वन्नदक्षिणाः सर्वे सर्वकामप्रदायिनः ॥ ८२ अथ दुर्योधनो राजा गत्वाऽथ मिथिलां प्रभुः । गदाशिक्षां ततो दिव्यां बलभद्रादवाप्तवान् ॥ ८३ प्रसाद्य तु ततो रामो वृष्ण्यन्धकमहारथैः । आनीतो द्वारकामेव कृष्णेन च महात्मना ॥ ८४ अक्रूरस्त्वन्धकैः सार्धमुपायात्पुरुषर्षभः । युद्धे हत्वा तु शत्रुघ्नं सह बन्धुमतो बली ॥ ८५ श्वफल्कतनयायां तु नरायां नरसत्तमौ । भञ्जकारस्य तनयौ विश्रुतौ सुमहाबलौ ॥ ८६ जज्ञातेऽन्धकमुख्यस्य शत्रुघ्नो बन्धुमांश्च तौ । वधार्थं भञ्जकारस्य कृष्णो न प्रीतिमान्भवेत् ॥ ८७ ज्ञातिभेदभयाद्धीतस्तमुपेक्षितवांस्तथा । अपयाते तथाऽक्रूरे नाववर्षत्पाकशासनः ॥ ८८ अनावृष्ट्या हतं राष्ट्रमभवत्तद्द्योद्यतम् । ततः प्रसादयामासुरक्रूरं कुकुरान्धकाः ॥ ८९ पुनर्द्वारवतीं प्राप्ते तदा दानपतौ तथा । प्रववर्ष सहस्राक्षः कुक्षौ जलनिधेस्ततः ॥ ९० कन्यां च वासुदेवाय स्वसारं शीलसंमताम् । अक्रूरः प्रददौ श्रीमान्प्रीत्यर्थं यदुपुंगवः ॥ ९१ अथ विज्ञाय योगेन कृष्णो बभ्रुगतं मणिम् । सभामध्ये तदा प्राह तमक्रूरं जनार्दनः ॥ ९२ यच्च रत्नं मणिवरं तव हस्तगतं प्रभो । तत्प्रयच्छस्व मानार्हं विमातिमत्र मा कृथाः ॥ ९३ षष्टिवर्षगते काले यद्रोषोऽभूत्तदा मम । सुसंरूढः सकृत्प्राप्तस्तत्कालाश्चित्य यो महान् (?) ॥ ९४ ततः कृष्णस्य वचनात्सर्वसात्वतसंसदि । प्रददौ तं मणिं बभ्रुरक्रूरेण महामतिः ॥ ९५ तत आर्जवसंपाप्तम्बभ्रुहस्तादरिंदमः । ददौ प्रहृष्टमानसा तं मणिं बभ्रवे पुनः ॥ ९६ स कृष्णहस्तात्संप्राप्य मणिरत्नं स्यमन्तकम् । आबध्य गान्दिनीपुत्रो विरराजांशुमानिव ॥ ९७ इमां मिथ्याभिशस्तिं यो विशुद्धामपि चोत्तमाम् । वेद मिथ्याभिशस्तिं स न व्रजेच्च कथंचन ॥ ९८ अनामित्राच्छिनिर्जज्ञे कनिष्ठाद्वृष्णिनन्दनात् । सत्यवाक्सत्यसंपन्नः सत्यकस्तस्य चाऽऽत्मजः ॥ ९९ सात्याकिर्युयुधानश्च तस्य भूतिः सुतोऽभवत् । भूतेर्युगंधरः पुत्र इति मौत्याः प्रकीर्तिताः ॥ १०० *माद्र्यासुतस्य जज्ञे तु सुतः पृथुर्य्युधाजितः । जज्ञाते तनयौ पृथ्वेः श्व(ध)फल्कश्चित्रकश्च यः ॥ श्व(श्व)फल्कस्तु महाराजो धर्मात्मा यत्र वर्तते । नास्ति व्याधिभयं तत्र न चावृष्टिभयं तथा ॥ कदाचित्काशिराजस्य विभोस्तु द्विजसत्तमाः । त्रीणि वर्षाणि विषये नावर्षत्पाकशासनः ॥ १०३ स तत्र वासयामास श्व(ध)फल्कं परमार्चितम् । श्व(ध)फल्कपरिवासेन प्रावर्षत्पाकशासनः ॥ १०४ स्फ (ध)फल्कः काशिराजस्य सुतां भार्यामानिन्दिताम् । गान्दिनीं नाम गां सा हि ददौ विप्राय नित्यशः ॥

---

* नास्त्यर्थमिदं क पुस्तके ।

३५० श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ०९६श्लो०१०६-१३२] ( विष्णुवंशवर्णनम् )

सा मातुरुदरस्था वै बहुवर्षशतान्किल । वसति स्म न वै जज्ञे गर्भस्थां तां पिताऽब्रवीत् ॥ १०६ जायस्व शीघ्रं भद्रं ते किमर्थं चापि तिष्ठसि । प्रोवाच चैनं गर्भस्था सा कन्या गौर्दिने दिने ॥ यदि दत्ता तदा स्यां हि यदि स्वामीहतां पितः । तथेत्युवाच तां तस्याः पिता काममपूरयत् ॥ दाता यज्वा च शूरश्च श्रुतवानातिथिप्रियः । तस्याः पुत्रः स्मृतोऽक्रूरः स्व(श्व)फल्को भूरिदक्षिणः उपमङ्गुस्तथा मङ्गुर्मृदुरश्वारिमेजयः । गिरिक्षस्ततो यक्षः शत्रुघ्नो वाऽरिमर्दनः ॥ ११० धर्मभृच्च धृष्टचयो वर्गमोचस्तथाऽपरः । आवाहप्रतिवाहौ च वसुदेवा वराङ्गना ॥ १११ अक्रूरादुग्रसेनायां तु सुतौ द्वौ कुलनन्दिनौ । देवश्वानुपदेवश्च जज्ञाते देवसंमितौ ॥ ११२ चित्रकस्याभवन्पुत्राः पृथुर्विपृथुरेव च । अश्वग्रीवोऽश्वबाहुश्च सुपार्श्वकगवेषणौ ॥ ११३ अरिष्टनेमिरश्वश्च सुवर्मा चर्मवर्मभृत् । अभूमिर्बहुभूमिश्च श्रविष्ठाश्रवणे स्त्रियौ ॥ ११४ सत्यकात्काशिदुहिता लेभे सा चतुरः सुतान् । कुकुदं भजमानं च शमीकम्बलवर्हिषौ ॥ ११५ ककुदस्य सुतो वृष्टिर्वृष्टेस्तु तनयोऽभवत् । कपोतरामा तस्याथ रेवतोऽभवदात्मजः ॥ ११६ तस्याऽऽसीत्तुम्बुरुसखा विद्वान्पुत्रोऽभवत्किल । ख्यायते यस्य नाम्ना स चन्दनोदकदुन्दुभिः॥११७ तस्माच्चाभिजितः पुत्र उत्पन्नस्तु पुनर्वसुः । अश्वमेधं तु पुत्रार्थं आजहार नरोत्तमः ॥ ११८ तस्य मध्येऽतिरात्रस्य सदोमध्यातसमुत्थितः । ततस्तु विद्वान्धर्मज्ञो दाता यज्वा पुनर्वसुः ॥ ११९ तस्यापि पुत्रमिथुनं बाहुवाणाजितः किल । आहुकश्चाऽऽहुकी चैव ख्यातौ मतिमतां वरौ ॥ १२० इमांश्चोदाहरन्त्यत्र श्लोकान्प्रति तमाहुकम् । सोपासङ्गानुकर्षाणां सध्वजानां वरूथिनाम् ॥ १२१ रथानां मेघघोषाणां सहस्राणि दशैव तु । नासत्यवादी त्वासीत्तु नायज्वा नासहस्रदः ॥ १२२ नाशुचिर्नाप्यधर्मात्मा नाविद्वान्न कृशोऽभवत् । आहुकस्य धृतिः पुत्र इत्येवमनुशुश्रुम ॥ १२३ श्वेतेन परिवारेण किशोरमतिमान्धयान् । अशीतिमश्वनियुतान्याहुकप्रतिमोऽव्रजत् ॥ १२४ पूर्वेस्यां दिशि नागानां भोजस्य प्रतिमोऽभवत् । रूप्यकाञ्चनकक्षाणां सहस्राण्ये कविंशतिः ॥ १२५ तावन्त्येव सहस्राणि उत्तरस्यां तथा दिशि । भूमिपालस्य भोजस्य उत्तिष्ठेत्किङ्किणी किल ॥ १२६ आहुकश्चाऽऽहुकान्धाय स्वसारं त्वाहकीं ददौ । आहुकान्धस्य दुहिता द्वौ पुत्रौ संबभूवतुः ॥ १२७ देवकश्चोग्रसेनश्च देवगर्भसमावुभौ । देवकस्य सुता वीरा जज्ञिरे त्रिदशोपमाः ॥ १२८ देवानामापि देवश्च सुदेवो देवरक्षिता । तेषां स्वसारः सप्ताऽऽसन्वसुदेवाय तां ददौ ॥ १२९ वृकदेवोपदेवा च तथाऽन्या देवरक्षिता । श्रदिेवा शान्तिदेवा च महादेवा तथाऽपरा ॥ १३० सप्तमी देवकी तासां सुनामा चारुदर्शना । नवोग्रसेनस्य सुताः कंसस्तेषां तु पूर्वजः ॥ १३१ न्यग्रोधश्च सुनामा च कङ्कशंकुश्च भूमयः । सुतनू राष्ट्रपालश्च युद्धस्तुष्टः सुपुष्टिमान् ॥ १३२

[अ०९६श्लो०१३३-१५७] वायुपुराणम्। ३५१ ( विष्णुवंशकथनम् )

(* तेषां स्वसारः पञ्चैव कर्मधर्मवती तथा। शतांकूराष्ट्रपाला च कन्व्हा चैव वराङ्गना ॥ १३३
उग्रसेनो महापत्यो विख्यातः कुकुरोद्भवः) । कुकुराणामिमं वंशं धारयन्नमितौजसाम् ॥
आत्मनो विपुलं वंशं प्रजावांश्च भवेन्नरः ॥ १३४
भजमानस्य पुत्रस्तु रथिमुख्यो विदूरथः । राज्याधिदेवः शूरश्च विदूरथ सुतोऽभवत् ॥ १३५
तस्य शूरस्य तु सुता जज्ञिरे वलवत्तराः । वातश्चैव निवातश्च शोणितः श्वेतवाहनः ॥ १३६
शमी च गदवर्मा च निदातः शक्रशक्रजित् । शमिपुत्रः प्रतिक्षिप्तः प्रतिक्षिप्तस्य चाऽऽत्मजः ॥१३७
स्वयंभोजः स्वयंभोजाद्धृदिकः संवभूव ह । हृदिकस्य सुतास्त्वासन्दश भीमपराक्रमाः ॥ १३८
कृतवर्मा कृतस्तेषां शतधन्वा तु मध्यमः । देवार्हश्च वनार्हश्च भिषग्द्वैतरथश्च यः ॥ १३९
सुदान्तश्च धियान्तश्च नक्रवान्कनकोद्भवः । देवार्हस्य सुतो विद्वाञ्जज्ञे कम्बलवर्हिषः ॥ १४०
असमौजाः सुतस्तस्य सुसमौजाश्च विश्रुतः । अजावपुत्राय ततः प्रददावसमौजसे ॥
सुदंष्ट्रं च सुरूपं च कृष्ण इत्यन्धकाः स्मृताः ॥ १४१
× अन्धकानामिमं वंशं कीर्तयानस्तु नित्यशः । आत्मनो विपुलं वंशं लभते नात्र संशयः ॥ १४२
अस्मक्यां जनयामास शूरो वै देवमीढुषम् । माष्यां तु जनयामास शूरो वै देवमीढुषम् ॥ १४३
भाष्यां तु जज्ञिरे शूराद्भोजायां पुरुषा दश । वसुदेवो महाबाहुः पूर्वमानकदुन्दुभिः ॥ १४४
जज्ञे तस्य प्रसूतस्य दुन्दुभिः प्राणदद्दिवि । आनकानां च संह्रादः सुमहानभवद्दिवि ॥ १४५
पपात पुष्पवर्षं च शूरस्य भवने महत् । मनुष्यलोके कृत्स्नेऽपि रूपे नास्ति समो भुवि ॥ १४६
यस्याऽऽसीत्पुरुषाग्रयस्य कीर्तिश्चन्द्रमसो यथा । देवभागस्ततंा जज्ञे ततो देवश्रवाः पुनः ॥ १४७
अनाधृष्टिकडश्चैव नन्दनश्चैव भृङ्गिनः । श्यामः शमीको गण्डूषश्चत्वारस्तु वराङ्गनाः ॥ १४८
पृथा च श्रुतवेदा च श्रुतकीर्तिः श्रुतश्रवा । राजाधिदेवी च तथा पञ्चैता वीरमातरः ॥ १४९
पृथां दुहितरं चक्रे कुन्तिस्तां पाण्डुरावहत् । अनपत्याय वृद्धाय कुन्तिभोजाय तां ददौ ॥ १५०
तस्मात्कुन्तीति विख्याता कुन्तिभोजात्मजा तथा । कुरुवीरः पाण्डुमुख्यस्तस्माद्भार्यामविन्दत ॥
पृथा जज्ञे ततः पुत्रांस्त्रीनग्निसमतेजसः । लोकेऽप्रतिरथान्वीराञ्छक्रतुल्यपराक्रमान् ॥ १५२
धर्माद्युधिष्ठिरं पुत्रं मारुताच्च वृकोदरम् । इन्द्राद्धनंञ्जयं चैव पृथा पुत्रानजीजनत् ॥ १५३
माद्रवत्यां तु जनितावाश्विनाचिति विश्रुतम् । नकुलः सहदेवश्च रूपसत्त्वगुणान्वितौ ॥ १५४
जज्ञे च श्रुतदेवायां तनयो वृद्धशर्मणः । करूषाधिपतिर्वीरो दन्तवक्रो महाबलः ॥ १५५
कैकेय्यां श्रुतकीर्त्यां तु जज्ञे संतर्द्दनः पुनः । चेकितानबृहत्क्षत्रौ तथैवान्यौ महाबलौ ॥ १५६
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ भ्रातरौ सुमहाबलौ । श्रुतश्रवायां चैद्यस्तु शिशुपालो बभूव ह ॥ १५७

---

* धनुश्चिह्नान्तर्गतग्रन्थो ङ. पुस्तके नास्ति । × नास्तीदमर्धं घ पुस्तके ।

३५२ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ०१६-श्लो०१५८-१८२] ( विष्णुवंशकथनम् )

दमघोषस्य राजर्षेः पुत्रो विख्यातपौरुषः । यः पुराऽऽसीद्दशग्रीवः संबभूवारिमर्दनः ॥ १५८ पटुश्चवानुजस्तस्य रुजकन्यान्‌नुजस्तथा । पत्न्यस्तु वसुदेवस्य त्रयोदश वराङ्गनाः ॥ १५९ पौरवी रोहिणी चैव मदिरा चापरा तथा । तथैव भद्रा वैशाखी देवकी सप्तमी तथा ॥ १६० सुगन्धिवंनराजी च द्वे चान्ये परिचारिके । रोहिणी पौरवी चैव वाल्मीकस्याऽऽत्मजाऽभवत् ॥ १६१ ज्येष्ठा पत्नी महाभागा दयिताऽनकदुन्दुभेः । ज्येष्ठं लेभे सुतं रामं सारणं निशठं तथा ॥ १६२ दुर्दमं दमनं शुभ्रं पिण्डारककुशीतकौ । चित्रां नाम कुमारीं च रौहिणेयौ व्यजायत ॥ १६३ पौत्रौ रामस्य जज्ञाते विज्ञाता निशितोत्सुकौ । पार्श्वी च पार्थनन्दी च शिशुः सत्यधृतिस्तथा ॥ १६४ मन्दवाक्षोऽथ रामाणगिरिकौ गिर एव च । शुक्लगुल्मोति गुल्मश्च दरिद्रान्तक एव च ॥ १६५ कुमार्यश्चापि पञ्चाद्या नामतस्ता निबोधत । अर्चिष्मती सुनन्दा च सुरसा सुवचास्तथा ॥ १६६ तथा शतबला चैव सारणस्य सुतास्त्विमाः । भद्राश्वो भद्रगुप्तिश्च [* भद्रविद्यस्तथैव च ॥ १६७ भद्रबाहुर्भद्ररथो भद्रकल्पस्तथैव च । सुपार्थकः कीर्तिमांश्च ] रोहिताश्वश्च भद्रजः ॥ १६८ दुर्मदश्चाभिभूतश्च रोहिण्याः कुलजाः स्मृताः । नन्दोपनन्दौ मित्रश्च कुक्षिमित्रस्तथा चलः ॥ १६९ चित्रोपचित्रे कन्ये च स्थितः पुष्टिरथापरः । मदिरायाः सुता ह्येते सुदेवोऽथ विजज्ञिरे ॥ १७० उपबिम्बोऽथ बिम्बश्च सत्त्वदन्तमहौजसौ । चत्वार एते विख्याता भद्रपुत्रा महाबलाः ॥ १७१ वैशाख्यां समदाच्छौरिः पुत्रं कौशिकमुत्तमम् । देवक्यां जज्ञिरे शौरिः सुषेणः कीर्तिमानपि ॥ १७२ तदयो भद्रसेनश्च यजुदायश्च पञ्चमः । षष्ठो भद्रविदेकस्य कंसः सर्वाञ्जघान तान् ॥ १७३ अथ तस्यामवस्थायामायुष्मान्संबभूव ह । लोकनाथः पुनर्विष्णुः पूर्वकृष्णः प्रजापतिः ॥ १७४ अनुजाताऽभवत्कृष्णा सुभद्रा भद्रभाषिणी । कृष्णा सुभद्रेति पुनर्वाख्याता वृष्णिनंदिनी ॥ १७५ सुभद्रायां रथी पार्थादभिमन्युरजायत । वसुदेवस्य भार्यासु महाभागासु सप्तसु ॥ ये पुत्रा जज्ञिरे शूरा नामस्तान्निबोधत ॥ १७६ अतोऽस्य सहदेवायां शूरो जज्ञे मयासखः । शार्ङ्गदेवाऽजनत्तम्बुं शौरी जज्ञे कुलोद्वहम् ॥ १७७ उपसङ्गं वसुं चापि तनयौ देवरक्षितौ । एवं दश सुतास्तस्य कंसस्तानप्यघातयत् ॥ १७८ विजयं रोचनं चैव वर्धमानं तथैव च । एतान्सर्वान्महाभागानुपदेवा व्यजायत ॥ १७९

• स्वगाहवं महात्मानं वृकदेवी त्वजायत । आगाही च स्वसा चैव सुरूपा शिशिरायिणी ॥ १८० सप्तमं तेवकी पुत्रं सुनासा सुषुवे भुवम् । गवेषणं महाभागं सङ्ग्रामे चित्रयोधिनम् ॥ १८१ श्राद्धदेवं पुरा येन वनं विरचितं द्विजाः । सैव्यायामददाच्छौरिः पुत्रं कौशिकमव्ययम् ॥ १८२

---

* धनुश्चिह्नान्तर्गतग्रन्थः ख. घ. पुस्तकयोर्नास्ति । + इदमर्धं नास्ति ख. घ. पुस्तकयोः ।