वीरमित्रोदय: राजनीतिप्रकाश (महामहोपाध्याय मित्रमिश्र - प्राचीन भारतीय राजनीति एवं शासन कोष)

दुर्गे सङ्ग्राह्यान्तराणि । २११ राजा सञ्चिनुयात्सर्वं पुरे निरवशेषतः ॥ दाडिमाम्रातकाम्रं च तिन्तिडीकाम्लवेतसम् । भव्यर्ककन्धुलकुचकरमर्दकरूपकम् ॥ बीजपूरककण्डूरे मालती राजबन्धुकम् । कोलकद्वयपर्णानि द्वयाराम्लकयोरपि ॥ आरेवतं नागरकं प्राचीनारुकमेव च । कपिलामलकं चुक्रा फलं दन्तशठस्य च ॥ जाम्बवं नवनीतं च सौवीरकतुषोदके । सुराऽऽसवं च मद्यानि मण्डतक्रदधीनि च ॥ शुक्तानि चैव सर्वाणि ज्ञेयान्यम्लगणानि च । एवमादीनि चान्यानि राजा सञ्चिनुयात्पुरे ॥ पिप्पली पिप्पलीमूलं चव्यचित्रकनागरम् । कुबेरकं समरिचं शिग्रुभल्लातसर्षपाः ॥ कुष्ठाजमोदा किणिही हिङ्गुमूलकधान्यकम् । कारदी कुञ्चिका याज्या सुमुखा कालमालिका ॥ फणिज्जकोऽथ लशुनं भूस्तृणं सुरसं तथा । कायस्था च वयःस्था च हरितालं मनःशिला ॥ अमृता च रुदन्ती च रोहितं कुङ्कुमं तथा । यवासैरण्डकाण्डीरं शल्लकी हञ्जिका तथा ॥ सर्वपित्तानि मूत्राणि प्रायो हरितकानि च । फलानि चैव च तथा सूक्ष्मैला हिङ्गुपत्रिका ॥ १ अत्र मात्स्ये–'सैन्धवोद्भिदपाठेयपाक्यसामुद्रलोमकम्। कुप्य- सौवर्चलबिडं बालकेयं यवाह्वकम् ॥ और्वं क्षारं कालभस्म विज्ञे- यो लावणो गणः। एवमादीनि चान्यानि राजा सञ्चिनुयात्पुरे' ॥ इत्यधिकं वर्तते ।

२१२ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे एवमादीनि चान्यानि गणः कटुकसंज्ञितः । राजा सञ्चिनुयाद्दुर्गे प्रयत्नेन नृपोत्तम ॥ मुस्तचन्दनह्रीबेरकृतमालकदारवः । हरिद्रानलदोशीरनक्तमालकदम्बकम् ॥ दूर्वा पटोलकटुका दीर्घत्वक् चूतकं वचा । किरातातिक्तकं निम्बं विषा चातिविषा तथा ॥ तालीसपत्रं तगरं सप्तपर्णविकङ्कताः । काकोदुम्बरिकोदीच्यमुपवीकृमिहिंसकाः ॥ षड्ग्रन्था रोहिणी मांसी पर्पटश्चाथ दन्तिका । रसाञ्जनं भृङ्गराजं पेणासं परिपेलवम् ॥ दुःस्पर्शा गुरुणी कामा श्यामाकं कङ्कुनाकुली । तुपपर्णी व्याघ्रनखमम्वष्ठा चतुरङ्गुला ॥ रम्भा चैवाङ्कुरास्फोटा तालास्फोटा हरेणुका । वेत्राग्रवेतसस्तुम्बी विषाणी लोहपँअरा ॥ मालती करतिक्ताख्या वृषाङ्गी जिह्विका तथा । पर्पटं च गुडूची च स गणस्तिक्तसंज्ञकः ॥ एवमादीनि चान्यानि राजा सञ्चिनुयात्पुरे । अभयाममलकौ चोभौ तथैव च विभीतकम् ॥ प्रियङ्गुधातकीपुष्पं मोचालोध्रार्जुनासनाः । अनन्ता स्त्री सुरानङ्गा स्योनाकं कट्फलं तथा ॥ भूर्जपत्रशिलोद्भेदपाटला पङ्कलाष्टकम् । १ पतङ्गी इति मात्स्ये पाठः । २ गन्धनाकुली इति मात्स्ये पाठः । ३ लोध्रपुष्पिणी इति मा० पा० । ४ तुबरिका इति मा० पा० ।

दुर्गे सङ्ग्राह्यान्तराणि । २१३ समङ्गा त्रिवृतामूलकार्पासगैरिकाञ्जनम् ॥ विद्रुमं समधूच्छिष्टं कुम्भिका कुमुदोत्पलम् । न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थकिंशुकाः शिंशपा शमी ॥ प्रियालपीलुकासारशिरीषाः पद्मकं तथा । बिल्वोऽग्निमन्थः पुक्षश्च श्यामाकं कवको घनम् ॥ राजादनं करीरं च चम्पकप्रियकौ तथा । कङ्कोलाशोकबदराः कदम्बखदिरद्वयम् ॥ एषां पत्राणि साराणि मूलानि कुसुमानि च । एवमादीनि चान्यानि कषायाख्यो गणो मतः ॥ प्रयत्नेन नृपश्रेष्ठ राजा सञ्चिनुयात्पुरे । कीटाम्बुमारणे योग्या व्यङ्गतायां तथैव च ॥ वातधूमाश्च मार्गाणां दूषणानि तथैव च । धार्याणि पार्थिवैर्दुर्गे तानि वक्ष्यामि पार्थिव ॥ विषाणां धारणं कार्यं प्रयत्नेन महीभुजा । विचित्राश्चागदा धार्या विषस्य शमनास्तथा ॥ रक्षोभूतपिशाचघ्नाः पापघ्नाः पुष्टिवर्द्धनाः । कलाविदश्च पुरुषाः पुरे धार्याः प्रयत्नतः ॥ भीतान् प्रमत्तान् कुपितांस्तथैव च विमानितान् । कुभृत्यान् पापशीलांश्च न राजा वासयेत्पुरे ॥ यन्त्रायुधाट्टालचयोपपन्नं समग्रधान्यौषधिसम्प्रयुक्तम् । वणिग्जनैश्चावृतमावसेत दुर्गे सुगुप्तं नृपतिः सदैव ॥ इत्यादिप्रबन्धेनावश्यापेक्षितवस्तुसञ्चयं विधाय दुर्गमध्ये पुरं सुरक्षितं कृत्वा तत्र वसेत् । तत्र पुरनिर्माणं कथं कार्यमि- त्यपेक्षायाम्— देवीपुराणे,

२१४ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे इन्द्र उवाच । कीदृशं तु पुरं कार्यं नगरं कीदृशं शुभम् । कस्मिन् स्थाने सुरश्रेष्ठ एतदिच्छामि वेदितुम् ॥ ब्रह्मोवाच । सर्वौषधिभवे देशे सर्वलोकसुखावहे । पूर्वोत्तरप्लवे स्थाने कार्यं शक्र पुरादिकम् ॥ सर्वौषधिभवे, सर्वा या ओषध्यः फलपाकान्तास्तासां भव उत्पत्तिर्यस्मिन्। पूर्वोत्तरप्लवे, प्राक्प्रवणे, उदक्प्रवणे, ईशानप्र- वणे च। पुरनगरयोर्भेदस्तु— अनेकजातिसंयुक्तं तन्तुवाययुतं पुरम् । १ शर्कराभस्मरहिते कटुकण्टकवर्जिते ॥ सहले पांसुरहिते कुशादिभिरनावृते । चलगन्धसमायुक्ता मही खातोप लक्षिता ॥ चण्डालपतितत्यक्तशरावशकलैर्विना । देवावासपरित्यक्ता निराबाधा मनोरमा ॥ उदगादिप्लवागाधा वैषम्यादिविवर्जिता । शुद्धा सा दहनाद्यैश्च अथ चण्डेश्वरान्विता ॥ सर्वेश्वरयुता वापि अन्यथा भयदा मही । पूर्णवर्णविपर्यस्ता स्थानकालविमूत्रगा ॥ स्वामिश्रेष्ठिपुरादीनां भयदा ज्ञायते मही । कश्मलाद्यैः परिक्लिष्टा पूतनादिसमाकुला ॥ पताकावर्जनीया तु सर्वदोषकरी मही । वत्सरं या परित्यक्ता कृष्टा धान्यरुहा च या ॥ सा मही शुभदा ज्ञेया या च तृप्तिकरी भवेत् । १ इतः पूर्वं किञ्चित् त्रुटितं भाति ।

दुर्गे पुरनिर्माणप्रकारः । २१६ रक्ष्या देव्यस्सदैवात्र पूजनीयास्स्वभागगाः ॥ स्थानानि कल्पयेत्तासामधिवासं तु कारयेत् । चण्डेश्वरो, महादेवस्य गणविशेषः । अधिवासं, स्थापनम् । इति पुरभूशुद्धिः । तथा तत्रैव, नगरं दैवतावीतं समस्तप्रकृतीयुतम् । सप्तपञ्चपुरैः कार्यं मण्डपैरुपशोभितम् ॥ कोष्ठकाः सश्रियः कार्या मण्डपादग्रतः शुभाः । एवं देवालयोपेतं सर्ववर्णसमन्वितम् ॥ नवदुर्गासमायुक्तं नगरं परिकीर्तितम् । पुरं हट्टसमायुक्तं देवतादिसमाकुलम् ॥ हट्टं हेममणीवस्त्रपत्रोर्णाचर्मविक्रयम् । सुरापेयादिकं यस्मिंस्तत्पुरं पत्तनं शृणु ॥ असंहतं समं कार्यं वणिक्हट्टं सुशोभनम् । सुरनामं स्वनामं वा पत्तनं सर्वकामदम् ॥ अवेधं कारयेत्पङ्कगर्त्तादिभिः सुरोत्तम । उभयोरन्तरे कार्यं देवतायतनादिकम् ॥ देवलक्ष्माविहीनं तु समदृष्टिगतं शुभम् । चिह्नदृष्टिगते देवे न दृष्टेः सुनिरूपणम् ॥ समे मानसमायुक्ते कार्या दृष्टिः शुभा समा । द्रुमाधिका न कर्तव्या व्यालासिंहादिनावृता ॥ एवं कुर्यात्पुरे हट्टं प्राकारान्तर्गतं शुभम् । चतुर्हट्टं समं कार्यं समसूत्रं सुशोभनम् ॥ पथस्समं पुरं कार्यं सममार्गविनिर्गमम् । चतुष्पथानि शुद्धानि नित्यं पूजायुतानि च ॥

२१६ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे

देवान्तराणि कार्याणि स्वाधिकार्यावृतानि च । देवान्तरेषु मन्त्रज्ञाः स्वे स्वे देशाः शुभावहाः ॥ भिन्ना बहुप्रदा लोके यथाशास्त्रपरिग्रहः । न शुभा मन्त्रहीनास्तु द्विजाद्या नैष्ठिकास्तथा ॥ चर्चिकायास्तथा शक्र मन्त्रहीना भयावहाः । अग्रतः पृष्ठतो देवा उभयोः पार्श्वयोर्द्विजाः ॥ हस्तानां तु शतं त्याज्यं नृप राष्ट्रमुखार्थिभिः । दृष्टिभङ्गो न कर्त्तव्यो रक्षेद्देवीषु यत्नतः ॥ दण्डाष्टकसुविस्तीर्णे कृते राजा विनश्यति । तस्माद्दृष्टिः सदा देया तोरणान्तर्गता शुभा ॥ अष्टहस्तं सुशोभाढ्यं शैलवृक्षमयं च वा । तोरणं शस्यते देव्या वापी कूपजलं वनम् ॥ पूर्वोत्तरे तथैशान्यामारामः शुभदः कृतः । देवीनां मातृकाणां च स भवेत्सर्वकामदः ॥ यथाशुभग्रहाद्देवाद्यच्च कालकृतं भवेत् । तत्सर्वं देवतागारे कृतं भवति शोभनम् ॥ बलिजाप्यक्रिया नित्यं मातृकाणां शुभा भवेत् । पुरपत्तनग्रामाणां ब्रह्मपुर्यः सकामदाः ॥ ब्रह्मविद्या कलोपेता यत्र वेदविदोऽवसन् । सा पुरी कमला नाम सर्वलोकसुखावहा ॥ विद्या ह्येका तथा द्वित्राश्चतस्रो यत्र संस्थिताः । रुद्रो देवी च विजया गायत्री च क्रमात्मना ॥ गृहपङ्गिगताः कार्याः शुभवर्त्म ऋजुस्थिताः । पूर्वोत्तरसुमार्गस्थाः सजला देवतान्विताः ॥ ब्रह्मात्रिदशपूजार्थं मठादिसमुपकल्पयेत् ।

दुर्गे पुरनिर्माणप्रकारः । २१७ पाठस्थानानि कुर्वीत शिवायतनवेधसोः ॥ पुरे वा नगरे वत्स राजधान्यां च पत्तने । दुर्गहट्टे शुभे दृष्टिर्महालक्ष्माः सुमङ्गला ॥ शिवलिङ्गगणेशानां धनदस्य विशेषतः । श्रियश्च सौम्यरूपायाः स्वामीशस्य शुभस्य च ॥ रक्षोदेवीषु चोग्रासु दृष्टिर्देया न चान्यथा । बाह्ये वनोपकण्ठे च नदीनदतटेऽथ वा ॥ प्रासादे चोत्तमा कार्या तीर्थे ह्रदानुगाथ वा । वाराही भैरवी चोग्रा नारसिंही त्रिविक्रमी ॥ पुरपत्तनगेहेषु दृष्टिवर्ज्या प्रयत्नतः । उग्रा दृष्टिर्हरेद्राष्ट्रं दारुणा नगरादिकम् ॥ नरसिंहवराहाणां दृष्टिर्हन्त्याच्छ्रयं जनम् । तस्माद्दृष्टिः शुभा कार्या समा सर्वगता ततः ॥ विवाहेऽपि शुभा दृष्टिः समा भवति नान्यथा । अतो यत्नेन देवानां दृष्टिः सौम्या प्रशस्यते ॥ ग्रहाणां सौम्यरूपाणां लग्ने दृष्टिः शुभावहा । पुरपत्तनदुर्गेषु तथा सौम्या शुभावहा ॥ एवं हट्टे पुरे दुर्गे देया दृष्टिः शुभा नृप । शुभार्थे सौम्यरूपाणामुग्राणां परिवर्जयेत् ॥ आवाहने जले वाथ उग्रा दृष्टिः शुभावहा । इति । तथा, चतुर्दण्डः प्रकर्त्तव्यो भूमावादौ परिग्रहः । गां सवत्सां समादाय कुम्भं धान्यमयं तथा ॥ सवस्त्रं हेमगर्भं तु सहकारदलान्वितम् । पृथ्वीं सङ्कल्पयेत्तस्मिन् मेरुकर्णिकशोभिताम् ॥ २८

२१८ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे वनशैलसमायुक्तां सागरैः परिवेष्टिताम् । एवं सम्पूजयित्वा तु देवदेवं त्रिलोचनम् ॥ कुमारादिशिवादींश्च विचार्यादिमहामहीम् । सूर्यादिलोकपालादिनागयक्षादिदेवताः ॥ पूर्वं सम्पूजयित्वा तु पश्चाद्दद्याद्दिशां बलिम् । स्वप्नमाणवकं जप्त्वा शेते तत्र यथासुखम् ॥ स्वप्नमाणवकं, “यज्जाग्रत” इत्यादि । आचार्यः सूत्रधारश्च शुभं स्वप्नं निशाक्षये । निमित्तं शकुनं दृष्ट्वा सूत्रयेल्लक्षितां दिशम् ॥ चित्रास्वात्यन्तरे पूर्वा पुष्यपित्र्यसमागमे । उत्तरा ध्रुवमध्यस्था शेषाः सिद्धा यथागमम् ॥ चित्रास्वात्योरुदितयोर्मध्ये या, तथा पुष्यमघानक्षत्राभ्यां चार्जवेन संयुता या, सा पूर्वा दिगित्यर्थः । ध्रुवो मध्यस्थो मध्ये वर्त्तमानो यस्यां तथाविधा सा उत्तरा दिक् । शङ्कुना तदभावे तु पूर्वाशां साधयेत् द्विजः । एवं दिशासु सिद्धासु सूत्रपातं समाचरेत् ॥ आचार्य पूजयित्वा तु सूत्रधारं द्विजोत्तमान् । देवतायतनं पूर्वमाचार्यब्राह्मणौकसम् ॥ राजधाम तु शेषांस्तु गृहान् वर्णक्रमाद्गुरुः । पुरं वृत्तायतं कार्यं त्र्यस्रं वा चतुरस्रकम् ॥ यथास्थानविभागेन हृष्टशोभासमन्वितम् । राजधामाग्रतः कार्यं देवधाम अथापि वा ॥ सुसूत्रं देवतायुक्तं शिवमातृगणावृतम् । मङ्गला धनदा कार्या सर्वान्ते सर्वसिद्धिदा ॥ न सूर्यो वह्नियामे वा नैर्ऋते वा हरिः क्वचित् ।

वास्तुकर्मविधिः । २१९ न विष्णुः पश्चिमे सौम्ये वायव्यां कारयेच्छिवाम् ॥ कृते विनश्यते कर्त्ता तत्स्थानं चोद्वसं भवेत् । देवो न पूज्यते तत्र तस्मिन् स्थाने स्वके शुभे ॥ विमूत्रेषु प्रवक्ष्यामि येन शान्तिः शुभं भवेत् । नगराणां पुराणां च देवानां गोपुरादिषु ॥ विमार्गेषु शिवः शस्तः सम्मुखः........ । सौम्याग्रे सर्वतो दुर्गा पुरं नन्दति रक्षितम् ॥ तस्माद्दुर्गा प्रकर्त्तव्या नगरेषु पुरादिषु । महालक्ष्म्यादिकाः शक्र क्षेमकारी सचण्डिका ॥ मङ्गला मङ्गला रूपा महिषघ्नी शिवा नरा । यथास्थानविभागस्था सर्वलोकसुखावहा ॥ महालक्ष्मीः पुरः शस्ता आग्नेये महिषापहा । याम्यां शिवा शुभा प्रोक्ता चर्चिका पश्चिमे पुरात् ॥ उत्तरे शुभदा क्षेमा पञ्चैताः शान्तिदाः पुरे । नगरे नव कर्त्तव्या दुर्गे पञ्चैव चण्डिकाः ॥ इति । इति दुर्गे पुरनिर्माणम् । अथ निर्मितेषु नगरराजगृहादिषु वास्तुशान्तेरावश्यकत्वेन वास्तुकर्मविधिनिरूप्यते । तत्र— मत्स्यपुराणे, सूत उवाच । अथातः सम्प्रवक्ष्यामि गृहकालविनिर्णयम् । यथाकालं शुभं ज्ञात्वा तदा भवनमारभेत् ॥ चैत्रे व्याधिमवाप्नोति यो गृहं कारयेन्नरः । वैशाखे धेनुरत्नानि ज्येष्ठे मृत्युं तथैव च ॥

२२० वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे आषाढे भृत्यरत्नानि पशुवर्गमवाप्नुयात् । श्रावणे मित्रलाभं तु हानिं भाद्रपदे तथा ॥ पत्नीनाशमाश्वयुजे कार्त्तिके धनधान्यकम् । मार्गशीर्षे तथा भक्तं पौषे तस्करतो भयम् ॥ लाभं च बहुशो विन्द्यादग्निं माघे विनिर्दिशेत् । फाल्गुने काञ्चनं पुत्रानिति कालफलं स्मृतम् ॥ अश्विनी रोहिणी मूलमुत्तरात्रयमैन्दवम् । ऐन्दवं मृगशिरः । स्वाती हस्तोऽनुराधा च गृहारम्भे प्रशस्यते ॥ आदित्यभौमवर्जं च सर्वे वाराः शुभावहाः । वज्रव्याघातशूलेषु व्यतीपातातिगण्डयोः ॥ विष्कम्भगण्डपरिघवज्रयोगेषु कारयेत् ॥ श्वेते मैत्रेऽथ माहेन्द्रे गान्धर्वाभिजिति रौहिणे । तथा वैराजसावित्रे मुहूर्त्ते गृहमारभेत् ॥ चन्द्रादित्यबलं लब्ध्वा लग्नं शुभनिरीक्षितम् । शुभनिरीक्षितं, शुभग्रहानेरीक्षितम् । स्तम्भोच्छ्रायादि कर्तव्यमन्यत्तु परिवर्जयेत् । प्रासादेष्वेवमेवं स्यात्कूपवापीषु चैव हि ॥ पूर्वं भूमिं परीक्षेत पश्चाद्वास्तुं प्रकल्पयेत् । श्वेता रक्ता तथा पीता कृष्णा चैवानुपूर्वशः ॥ विप्रादेः शस्यते भूमिरतः कार्यं परीक्षणम् । विप्राणां मधुरास्वादा कषाया क्षत्रियस्य तु ॥ कषायकटुका तद्वद्वैश्यशूद्रेषु शस्यते । रनिमात्रे तु वै गर्त्ते स्वनुलिप्ते च सर्वशः ॥ घृतमामशरावस्थं कृत्वा वर्त्तितुष्टयम् ।

वास्तुकर्मविधिः । २२१ ज्वालयेद्भूंपरीक्षार्थं पूर्णं तत्सर्वदिङ्मुखम् ॥ दीप्तौ पूर्वाद गृहीयाद्वर्णानामनुपूर्वशः । दीप्तौ पूर्वादीति । पूर्वा दिशमारभ्य प्रदक्षिणं वर्त्तिसम्य- क्प्रदीपने ब्राह्मणादीनां वर्णानां यथासङ्ख्यं सुखावहमित्यर्थः । वास्तुः सामूहिकों नाम दीप्यते सर्वतस्तु यः । शुभदः सर्ववर्णानां प्रासादेषु गृहेषु ॥ रत्निमात्रमधो गर्ते परीक्ष्यं खातपूरणे । अधिके श्रियमाप्नोति न्यूने हानिं समे समम् ॥ फालकृष्टेऽथवा देशे सर्वबीजानि वापयेत् ॥ त्रिपञ्चसप्तरात्रेण यत्र रोहन्ति तान्यपि । ज्येष्ठोत्तमा कनिष्ठा भूर्वर्जनीयतरा सदा ॥ पञ्चगव्यौषधिजलैः परीक्षित्वा च सेचयेत् । एकाशीतिपदं कृत्वा रेखाभिः कनकेन तु ॥ पश्चाल्लेखयेन वा लिप्त्वा सूत्रेणालोड्य सर्वतः । दश पूर्वायता रेखा दश चैवोत्तरायताः ॥ सर्ववास्तुविभागेषु विज्ञेया नवका नव । एकाशीतिपदं कृत्वा वास्तुवित्सर्ववास्तुषु ॥ पदस्थान् पूजयेद्देवांस्त्रिंशत्पञ्चदशैव तु । द्वात्रिंशद्वाह्यतः पूज्याः पूज्याश्चान्तस्त्रयोदश ॥ नामतस्तान् प्रवक्ष्यामि स्थानानि च निबोधत । ईशानकोणादिषु तान् पूजयेच्च विधानतः ॥ शिखी चैवाथ पर्जन्यो जयन्तः कुलिशायुधः । सूर्यः सत्यो भृगुश्चैव आकाशो वायुरेव च ॥ १ 'पश्चात्पिष्टेन चालिप्य' इति मा० पा०

२२२ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे पूषाथ वितथश्चैव गृहक्षतयमावुभौ । गन्धर्वो भृङ्गराजश्च मृगः पितृगणस्तथा ॥ दौवारिकोऽथ सुग्रीवः पुष्पदन्तो जलाधिपः । असुरः शोषपापौ च रोगोऽहिर्मुख्य एव च ॥ भल्लाटः सोमसर्पौ च अदितिश्च दितिस्तथा । बहिर्द्वात्रिंशदेते तु तदन्तश्चतुरः शृणु ॥ ईशानादिचतुष्कोणे संस्थितान् पूजयेद्बुधः । आपश्चैवाथ सावित्रो जयो रुद्रस्तथैव च ॥ मध्ये नवपदे ब्रह्मा तस्याष्टौ च समीपगाः । सर्वानेकान्तरान् विद्यात्पूर्वाद्यान् नामतः शृणु ॥ अर्यमा सविता चैव विवस्वान् विबुधाधिपः । मित्रोऽथ राजयक्ष्मा च तथा पृथ्वीधरः क्रमात् ॥ अष्टमस्त्वापवत्सस्तु परितो ब्रह्मणः स्मृताः । आपश्चैवापवत्सश्च पर्जन्योऽग्निर्दितिस्तथा ॥ पदिकानां च वर्गोऽयमेवं कोणेष्वशेषतः । तन्मध्ये तु वहिर्वत्स द्विपदास्ते तु सर्वतः ॥ अर्यमा च विवस्वांश्च मित्रः पृथ्वीधरस्तथा । ब्रह्मणः परितो दिक्षु त्रिपदास्ते तु सर्वतः ॥ अंशानिदानीं वक्ष्यामि रज्जूनपि पृथक् पृथक् । वायुं यावत्तथा रोगान् पितृभ्यः शिखिनं पुनः ॥ मुख्याद्भृगुं तथा शेषाद्वितथं यावदेव तु । सुग्रीवाददितिं यावत् भृङ्गात्पर्जन्यमेव च ॥ एते वंशाः समाख्याताः कचिद्रज्जव एव तु । एतेषां यस्तु सम्पातः पदं मध्यं समं तथा ॥ मर्म चैतत्समाख्यातं त्रिशूलं कोणगं च यत् ।

वास्तुकर्मविधिः । २२३ स्तम्भन्यासेषु वर्ज्यानि तुलां देवेषु सर्वदा ॥ कीलकुड्योपघातादि वर्जयेद्यत्नतो नरः । सर्वस्तु वास्तुर्निर्दिष्टः पितृवंशान्तरायतः ॥ पितृवंशान्तरायत इति । पितृगणादारभ्य वह्निं यावद्यो वंशः प्रसारितस्तदान्तराऽऽयतो वास्तुर्वास्तुपुरुषः । मूर्धन्यग्निः समाविष्टो मुखे चापः समाश्रितः । पृथ्वीधरोऽर्यमा चैव स्तनयोस्तावधिष्ठितौ ॥ वक्षःस्थले त्वापवत्सः पूजनीयः सदा बुधैः । नेत्रयोर्दितिपर्जन्यौ श्रोत्रे दितिजयान्तकौ ॥ सर्पेन्द्रावंशसंस्थौ तु पूजनीयौ प्रयत्नतः । सत्यरोगादयस्तद्वद्बाह्वोः पञ्च च पञ्च च ॥ रुद्रश्च राजयक्ष्मा च वामहस्ते समाश्रितौ । सावित्रः सविता तद्वद्धस्तं दक्षिणमास्थितौ ॥ विवस्वानथ मित्रश्च जठरे संव्यवस्थितौ । पूषा च पापयक्ष्मा च हस्तयोर्मणिबन्धने । तथैवासुरशोषौ तु वामपार्श्वं समाश्रितौ ॥ पार्श्वे तु दक्षिणे तद्वद्वितथः सगृहक्षतः । ऊर्वोर्यमाम्बुपौ ज्ञेयौ जान्वोर्गन्धर्वपुष्पकौ ॥ यमाम्बुपौ यमवरुणौ । पुष्पकः पुष्पदन्तः । जङ्घयोर्भृगुसुग्रीवौ स्फिक्थौ दौवारिको मृगः ॥ जयः शक्रस्तथा मेढे पादयोः पितरस्तथा । मध्ये नवपदे ब्रह्मा हृदये स तु पूज्यते ॥ चतुःषष्टिपदो वास्तुः प्रासादे ब्रह्मणा स्मृतः । ब्रह्मा चतुष्पदस्तद्वत्कोणेष्वेकपदास्ततः ॥ १ स्तम्भन्यासेषु वर्ज्यानि तुलाविधिषु सर्वदा । इति मा० पा० ।

२२४ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे बहिःकोणेषु चाष्टौ तु सार्द्धाश्चोभयतः स्थिताः । तद्वत्कोणेष्वेकपदा इति । तद्वत् एकाशीतिपदवास्तुवत् । एकाशीतिपदे वास्तौ याः कोणेष्वेकपदा देवता इहापि तास्त- थैव बोद्धव्याः । बहिःकोणेषु, वेद्यादिप्रान्तकोणेषु चतुर्षु ये उभयपार्श्वे कोष्ठकाः तेष्वष्टौ देवताः सार्द्धा भवन्ति, देवताच- तुष्टयसहिता भवन्तीत्यर्थः । विंशतिर्द्विपदास्तेषां चतुःषष्टिपदास्तथा ॥ गृहारम्भे तु कण्डूतिः स्वस्याङ्गे यत्र जायते । शल्यं त्वपनयेत्तत्र प्रासादे भवनेऽपि वा ॥ सशल्यं भयदं यस्मादशल्यं भयनाशनम् । हीनाधिकाङ्गतां वास्तोः सर्वथा परिवर्जयेत् ॥ नगरग्रामदेशेषु सर्वत्रैवं प्रकल्पयेत् । चतुःशालं त्रिशालं च द्विशालं चैकशालकम् । सूतउ वाच ॥ चतुःशालं प्रवक्ष्यामि स्वरूपान्नामतस्तथा । चतुःशालं चतुर्द्वारैरालिन्दैः सर्वतोमुखम् ॥ नाम्ना तत्सर्वतोभद्रं शुभं देवनृपालये । पश्चिमद्वारहीनं तु नन्द्यावर्त्तं प्रचक्षते ॥ दक्षिणद्वारहीनं तु वर्धमानमुदाहृतम् । पूर्वद्वारविहीनं तु स्वस्तिकं नाम विश्रुतम् ॥ रुचकं चोत्तरद्वारविहीनं तु प्रचक्षते । सौम्यशालाविहीनं यत्रिशालं धन्यकं च तत् ॥ क्षेमवृद्धिकरं नृणां बहुपुत्रफलप्रदम् । शालया पूर्वया हीनं सुक्षेत्रमिति विश्रुतम् ॥

राज्ञो भवनपरिमाणादिकम् । २२५ धन्यं यशस्यमायुष्यं शोकमोहविनाशनम् । चुल्ली तु याम्यया हीनं त्रिशालं शालया तु यत् ॥ कुलक्षयकरं नृणां सर्वव्याधिभयावहम् । हीनं पश्चिमया यत्तु पक्षघ्नं नाम तद्विदुः ॥ पितृबन्धुसुतान् हन्ति तथा सर्पभयावहम् ॥ याम्यापराभ्यां शालाभ्यां धनधान्यफलप्रदम् । क्षेमवृद्धिकरं नृणां तथा पुत्रफलप्रदम् ॥ यमसूर्ये च विज्ञेयं पश्चिमोत्तरशालकम् । राजाग्निभयदं नृणां कुलक्षयकरं च तत् ॥ पूर्वपश्चिमशाले द्वे दण्डाख्यं तत्र तद्भवेत् । अकालमृत्युभयदं परचक्रभयावहम् ॥ वायव्यं याम्यपूर्वाभ्यां शालाभ्यां यद्द्विशालकम् । विषशस्त्राग्निभयदं पराभवभयावहम् ॥ चुल्ली पूर्वापराभ्यां च सा भवेन्मृत्युसूचनी । वैधवत्वाय च स्त्रीणामनेकभयकारिका ॥ कार्यमुत्तरयाम्याभ्यां शालाभ्यां भयदं नृणाम् । सिद्धार्थवर्जं वर्ज्यानि द्विशालानि सदा बुधैः ॥ अलिन्दं द्वारचतुरस्रिका । सौम्यशाला उत्तरद्वारशाला । सिद्धार्थवर्जं, याम्यापराभ्यां शालाभ्यां युक्तं यद्द्विशालं तद्विहाय। अथातः सम्प्रवक्ष्यामि भवनं पृथिवीपतेः । पञ्चप्रकारं तत्प्रोक्तमुत्तरादिविभेदतः ॥ अष्टोत्तरं हस्तशतं विस्तारश्चोत्तमो मतः । चतुर्ष्वन्येषु विस्तारो हीयते चाष्टभिः करैः ॥ १ शालया याम्यया हीनं यद्द्विशालं तु शालया। इति मा०पा० । २ धनाख्यमिति मा० पा० । २९

चतुर्थांशाधिकं दैर्घ्यं पञ्चस्वपि निगद्यते । युवराजस्य वक्ष्यामि तथा भवनपञ्चकम् ॥ षड्भिः षड्भिस्तथाशीतिर्हीयते तत्र विस्तरात् । त्र्यंशेन चाधिकं दैर्घ्यं पञ्चस्वपि निगद्यते ॥ सेनापतेः प्रवक्ष्यामि तथा भवनपञ्चकम् । चतुःषष्टिस्तु विस्तारः षड्भिः षड्भिः प्रहीयते ॥ पञ्चस्वेतेषु दैर्घ्यं च षड्भागेनाधिकं भवेत् । मन्त्रिणामथ वक्ष्यामि तथा भवनपञ्चकम् ॥ चतुश्चतुर्विहीना स्यात्करषष्टिः प्रविस्तरे । अष्टांशेनाधिकं दैर्घ्यं पञ्चस्वपि निगद्यते ॥ सामन्तामात्यलोकानां वक्ष्ये भवनपञ्चकम् । चत्वारिंशत्तथाष्टौ च चतुर्भिर्हीयते क्रमात् ॥ चतुर्थांशाधिकं दैर्घ्यं पञ्चस्वेतेषु शस्यते । शिल्पिनां कञ्चुकिनां च वेश्यानां गृहपञ्चकम् ॥ अष्टाविंशत्कराणां तद्द्विहीनं विस्तरात्क्रमात् । द्विगुणं दैर्घ्यमेवोक्तमध्यक्षेष्वेवमेव तु ॥ दूतकर्मान्तिकादीनां वक्ष्ये भवनपञ्चकम् । चतुर्थांशाधिकं दैर्घ्यं विस्तराद्द्वादशैव तु ॥ अर्धार्धकरहानिः स्याद्विस्तरात्पञ्चसु क्रमात् । दैवज्ञगुरुवैद्यानां सभास्तारपुरोधसाम् ॥ तेषामपि प्रवक्ष्यामि क्रमाद्भवनपञ्चकम् । चत्वारिंशत्प्रविस्ताराच्चतुर्भिर्हीयते क्रमात् ॥ पञ्चस्वेतेषु दैर्घ्यं च षड्भागेनाधिकं भवेत् । चातुर्वर्ण्यस्य वक्ष्यामि सामान्यं गृहपञ्चकम् ॥ द्वात्रिंशद्वै कराणां तु चतुर्भिर्हीयते क्रमात् ।

सेनापत्यादिभवनपरिमाणादिकम् । २२७ आषोडशादिति परं न्यूनमन्त्यावसायिनाम् ॥ दशांशेनाष्टभागेन त्रिभागेनाथ भोगिकम् । अधिकं दैर्ध्यमित्याहुर्ब्राह्मणादेः प्रशस्यते ॥ सेनापतेर्नृपस्यापि सप्तत्या सहिते कृते । चतुर्दशहृते व्यासे शालान्यासः प्रकीर्तितः ॥ पञ्चत्रिंशद्धृते तस्मिन्नलिन्दः समुदाहृतः । सेनापतेरिति । सेनापतेर्नृपस्य गृहे यावान् विस्तार उक्तस्तं करसप्तत्या सहितं कृत्वा तदर्द्धं गृहीत्वा तस्यार्द्धस्य चतुर्दशवि- भागं कृत्वा यावदवशिष्टं भवति तावद्विस्तारां शालां कुर्यादित्य- र्थः । तेनाष्टोत्तरशतहस्तविस्तारे राजवेश्मनि पञ्चहस्तप्रमाणा शाला भवति । पञ्चत्रिंशद्धृत इति । तस्मिन्नेव नवाशीतिविस्तारे राजवेश्मनि पञ्चत्रिंशता भागहारे कृते ये एकोनविंशतिहस्ता अवशिष्यन्ते तावानलिन्दः कर्त्तव्यः । तथा षट्त्रिंशद्धस्तात्र सप्ताङ्गुलसमन्विता । विप्रस्य महती शाला न दैर्घ्यं परतो भवेत् ॥ दशाङ्गुलाधिका तद्वत्क्षत्रियस्य विधीयते ॥ पञ्चत्रिंशत्करा वैश्ये अङ्गुलानि त्रयोदश । तावत्करैव शूद्रस्य युता पञ्चदशाङ्गुलैः ॥ शालायास्तु त्रिभागेन यस्याग्रे वीथिका भवेत् । १ पादिकम् इति मा० पा० । २ अत्र-'सेनापतेर्नृपस्यापि गृहयोरन्तरेण तु । नृपवासगृहं कार्यं भाण्डागारं तथैव च ॥ सेनापतेर्गृहस्यापि चातुर्वर्ण्यस्य चान्तरे वासाय च गृहं कार्यं राजपूज्येषु सर्वदा ॥ अन्तरप्रभवाणां च स्व- पितुर्गृहमिष्यते । तथा हस्तशतादर्धं गदितं वनवासिनाम्' ॥ इत्य- धिकं मात्स्ये वर्तते ।

२३८ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे सोष्णीषं नाम तद्वास्तु पश्चात्तापोश्रयं भवेत् ॥ • पार्श्वयोर्वीथिका यत्र सावष्टम्भं तदुच्यते । समन्ताद्वीथिका यत्र सुस्थितं तदिहोच्यते ॥ शुभदं सर्वमेतत्स्याच्चातुर्वर्ण्ये चतुर्विधम् । विस्तारात्षोडशो भागस्तथा हस्तचतुष्टयम् ॥ प्रथमो भूमिकोच्छ्राय उपरिष्टात्प्रहीयते । द्वादशांशेन सर्वासु भूमिकासु तथोच्छ्रयः ॥ पश्वेष्टका भवेद्भित्तिः षडंशांशेन विस्तरात् । दारवैरपि कल्प्या स्यात्तथा मृन्मयभित्तिका ॥ गर्भमानेन मानं तु सर्ववास्तुषु शस्यते । गृहव्यासस्य पञ्चाशदष्टादशभिरङ्गुलैः ॥ संयुतो द्वारविष्कम्भो द्विगुणश्चोच्छ्रयो भवेत् । द्वारशाखासु बाहुल्यमुच्छ्रायकरसम्मितैः ॥ अङ्गुलैः सर्ववास्तूनां पृथुत्वं शस्यते बुधैः । उदुम्बरोत्तमाङ्गं च तदर्धार्धप्रविस्तरात् ॥ उदुम्बरो देहली । अथातः सम्प्रवक्ष्यामि स्तम्भमानाविनिर्णयम् । तद्वास्तुभवनोच्छ्रायं सदा सप्तगुणं विदुः ॥ अशीत्यंशं पृथुत्वं स्यादग्रे नवगुणैः सह । चरुकश्चतुरस्रः स्यादष्टास्रो वज्र उच्यते ॥ द्विवज्रः षोडशास्रस्तु द्वात्रिंशास्रः प्रलीनकः । मध्यप्रदेशे यः स्तम्भो वृत्तो वृत्त इति स्मृतः ॥ १ पश्चाच्छ्रेयोच्छ्रयम् इति मा० पा० । २ पक्केष्टका भवेद्भित्तिः षोडशांशेन विस्तरात् । इति मा० प० ।

एते पञ्च महास्तम्भाः प्रशस्ताः सर्ववास्तुषु । पद्मवल्लीलताकुम्भपत्रदर्पणभूषिताः ॥ स्तम्भस्य नवमांशेन पद्मकुम्भान्तराणि तु । स्तम्भतुल्या तुला प्रोक्ता हीना चोपतुला ततः ॥ त्रिभागेनेह सर्वत्र चतुर्भागेन वा पुनः । हीनं हीनं चतुर्थांशात्तथा सर्वासु भूमिषु ॥ सावरोहाणि सर्वेषां प्रवेशे दक्षिणेन तु । द्वाराणि तु प्रवक्ष्यामि प्रशस्तानीह यानि तु ॥ पूर्वेणेन्द्रं जयन्तं च द्वारं सर्वत्र शस्यते । याम्यं च वितथं चैव दक्षिणेन विदुर्बुधाः ॥ पश्चिमे पुष्पदन्तं तु वारुणं च प्रशस्यते । उत्तरेण तु भल्लाटं सौम्यं तु सुखदं भवेत् ॥ तथा वास्तुषु सर्वत्र वेधं द्वारस्य वर्जयेत् । द्वारे तु रथ्यया विद्धे भवेत्सर्वकुलक्षयः ॥ रथ्या मार्गः । वेधोऽत्राभिमुख्येनावस्थानम् । तरुणा द्वेषबाहुल्यं शोकः पङ्केन जायते । अपस्मारो भवेन्नूनं कूपवेधेन सर्वदा ॥ व्यथा प्रस्रवणेन स्यात्कीलेनाग्निभयं भवेत् । विनाशो देवताविद्धस्तम्भेन स्त्रीकृतो भवेत् ॥ गृहभर्तुर्विनाशः स्याद्गूहेण च गृहे कृते । अमेध्यावस्करैर्विद्धे गृहिणी बन्धकी भवेत् ॥ तथा शस्त्रभयं विद्यादन्त्यजस्य गृहेण तु । उच्छ्रायाद्द्विगुणां भूमिं त्यक्त्वा वेधो न जायते ॥ उच्छ्रायाद्द्विगुणामिति । यावान् द्वारोच्छ्रायो दैर्ध्य, तद्द्विगुणद्वाराग्रभूमेः परतो यद्येते रथ्यादयो भवन्ति तदा न

२३० वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे वंधा न वास्तुवध इत्यर्थः । स्वयमुद्घाटिते द्वारे उन्मादो गृहवासिनाम् । स्वयं च पिहिते विद्यात्कुलनाशं विचक्षणः ॥ मानाधिके राजभयं न्यूने तस्करतो भयम् । द्वारोपरि च यद्वारं तदन्तकमुखं स्मृतम् ॥ अध्वनो मध्यदेशे तु अधिको यस्य विस्तरः । वज्रं तु सङ्कटं मध्ये सद्यो भर्तृविनाशनम् ॥ तथान्यपीडितं द्वारं बहुदोषकरं भवेत् । मूलद्वारात्तथात्यन्तं नाधिकं शोभनावहम् ॥ कुम्भश्रीपर्णिबल्लीभिर्मूलद्वारं तु शोभयेत् । पूजयेद्वापि तन्नित्यं बलिना चाक्षतोदकैः ॥ भवनस्य वटः पूर्वे दिग्भागे सार्वकामिकः । उदुम्बरस्तथा याम्ये वारुणे पिप्पलः शुभः ॥ प्लक्षश्चोत्तरतो धन्यो विपरीतस्त्वसिद्धये । कण्टकी क्षीरवृक्षश्च आसन्नः सफलद्रुमः ॥ भार्याहानिः प्रजाहानिर्भवेतां क्रमशः सदा । न छिन्द्याद्धितानन्यानन्तरे स्थापयेच्छुभान् ॥ पुन्नागाशोकतिलकशमीवकुलचम्पकान् । दाडिमीं पिप्पलीं द्राक्षां तथा कुसुममण्डपान् ॥ जम्बीरपूगपनसद्रुमकेतकीभि- र्जातीसरोजशतपत्रिकमल्लिकाभिः । यन्नारिकेलकदलीदलपाटलाभि- र्युक्तं तदत्र भवनं श्रियमातनोति ॥ उदगादिप्लवं वास्तोः समानस्य शिरस्तथा । समानस्य, मानसाहितस्य । वास्तोः, वास्तुपुरुषस्य ।