विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

विधिना नरः ॥ महत्फलमवाप्नोति तां समाचक्ष्व भार्गव ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ पौष्यान्तु समतीतायां श्रवणेन तु संयुता ॥ द्वादशी या भवेत्कृष्णा प्रोक्ता सा तिलद्वादशी ॥ २ ॥ तिलैः स्नानं तिलैर्होमं नैवेद्यं तिलमोदकैः ॥ दीपाश्च तिलतैलेन तथा देयं तिलोदकम् ॥ ३ ॥ तिलाश्च देया विप्रभ्यस्तस्मिन्नहनि पार्थिव ॥ उपवासाद्दिनं राजन्होतव्याश्च तथा तिलाः ॥ ४ ॥ उपोषितेनापरेऽह्नि होतव्याश्च विशेषतः ॥ इन्धनं च प्रदातव्यं ब्राह्मणेभ्यस्तथाऽनघ ॥५॥ तिलप्रस्थं तदा हुत्वा सोपवासो जितेन्द्रियः ॥ न दुर्गतिमवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ॥६ ॥ तद्विष्णोः परमं पदं होममन्त्रः प्रकीर्तितः ॥ पौषधं च तथा सूक्तं श्रीमत्सूक्तेन च संयुतम्॥७॥होमः कार्योऽथ राजेन्द्र सविद्ध्या च यतात्मना ॥ एतत्सर्वं च द्विजातीनां स्त्रीशूद्रेषु तथा शृणु ॥ ८ ॥ द्वादशाष्टाक्षरो मन्त्रस्तेषां प्रोक्तो महात्मनाम् ॥ हितौ तौ च द्विजातीनां मन्त्रश्रेष्ठौ नराधिप ॥ ९ ॥ ताभ्यामभ्यधिको मन्त्रो विद्यते नेह कुत्रचित् ॥ वज्र उवाच ॥ द्वादशाष्टाक्षरौ मन्त्रौ कथयस्व ममानघ ॥ १० ॥ पुण्यौ पवित्रौ मङ्गल्यौ सर्वपापप्रणाशनौ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॐ नमो भगवते वासुदेवाय॥ ॐ नमो नारायणाय ॥ ११॥ एतौ मया ते कथितौ पवित्रौ मन्त्रोत्तमौ पापहरौ वरेण्यौ ॥ पारायणौ सर्वतपस्विनां च रहस्यभूतौ भुवनेषु नित्यम् ॥ १२ ॥ यथा तिथिरते श्रवणेन युक्ता माघस्य मासस्य तथा तवोक्ता ॥ कार्या तथैयं नृपते विशेषाद्योगे पवित्रे सरितोऽर्दयस्य ॥ १३ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे तिलद्वादशीप्रशंसावर्णनं नाम त्रिषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १६३ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ॥ मागधेषु तु यद्वृत्तं तच्छृणुष्व नराधिप ॥ १ ॥ बभूव मागधो राजा चण्डवेग इतिश्रुतः ॥ तस्यासीद्रूपसंपन्ना भार्या नयनसुन्दरी ॥ २ ॥ सर्वधर्मान्विरित्यज्य प्रतिसंवत्सरं तु सा ॥ तिलान्होममयेते विप्रैर्जुहोति च तथा स्वयम् ॥ ३॥ श्रवणद्वादशियोगे माघे मासि हुताशने ॥ देवस्य चैव नैवेद्यं करोति तिलमोदकैः ॥ ४ ॥ अर्चनेन च वासोभिः पूजयत्यपि माधवम् ॥ महारत्नैरनेकानि वासांसि विविधानि च ॥ ५ ॥ ब्राह्मणीनां च गेहेषु विसर्जयति तत्परा ॥ महावार्ताप्रदानं च विधत्ते केशवालये ॥ ६ ॥ तां कदाचित्सुवासिनीं ब्राह्मणीं तु वसन्तिका ॥ पप्रच्छ सखिभावेन रहस्यं निर्जने स्थिता ॥ ७॥ वसन्तिकोवाच ॥ सर्वधर्मान्परित्यज्य माघे मासि शुभानने ॥ द्वादश्यां कृष्णपक्षस्य कस्मादर्चयसे हरिम् ॥ ८ ॥ कस्मात्तथा बहुतिलं हावयस्यनले तथा ॥ एतन्मे संशयं छिन्धि रहस्यं चेन्न ते शुभे ॥ ९ ॥ नयनसुन्दर्युवाच ॥ रहस्यमेतत्परमं न रहस्यं तथा त्वयि ॥ त्वं मे सखीश्वरी प्राणसमं मे प्राणधनेश्वरी ॥ १० ॥ अस्ति वैतस्तिको नाम देशः परमधार्मिकः ॥ तत्र ग्रामवरे चासीदसतीर्थे सुशोभना ॥ ११ ॥

वि० ध० १७४

प्र० खं० अ० १७४

चण्डवेगश्च विप्रोऽभूद्रतौ मे पूर्वजन्मनि ॥ नास्तिको निरनुक्रोशोऽहस्तत्कर्मशास्त्रतः सदा ॥ १२॥ तत्रैव विषये राजा बभूव दधिवाहनः ॥ तस्य भार्या वयस्या मे बभूव कमला शुभा ॥ १३ ॥ सा कदाचिन्मामुवाच रहस्यं वरवर्णिनी ॥ नारी भर्तुःकृतादर्धं पुण्यं प्राप्नोति सुन्दरी ॥ १४ ॥ नास्ति स्त्रीणां पृथग्यज्ञो न व्रतं नाप्युपोषितम् ॥ पतिं शुश्रूषते या तु तेन स्वर्गे महीयते ॥ १५ ॥ कर्तव्यं योषिता पुण्यं पृथग्वापि तदिच्छया ॥ पति- स्ते नास्तिको भद्रे किञ्चिन्नाचरते शुभम् ॥ १६ ॥ न चाचरसि धर्मं त्वं तथा च तदनुज्ञया ॥ का गतिः परलोके ते भविष्यति शुभानने ॥ १७ ॥ इह यत्क्रियते कर्म प्रेत्य तत्राप्यनुज्यते ॥ येनोप्तं फलकाले तु स एवान्नाति भामिनि ॥ १८ ॥ मानुष्यं दुर्लभं प्राप्य विद्युत्सम्पातचञ्चलम् ॥ नाचरन्ति शुभं ये तु तेषां जन्म निरर्थकम् ॥ १९ ॥ कदाचिदपि वामोरु योनिष्वथ परिभ्रमन् ॥ मानुष्यं नाम जायेत यन्नायत्तं शुभाशुभम् ॥ ॥ २० ॥ चण्डालत्वेऽपि मानुष्यं सर्वथा सवि दुर्लभम् ॥ आत्मा शक्यस्तया त्रातुं मानुष्यान्नान्यतः शुभे ॥ २१ ॥ तवोपरि तथा जाता सखी- भावेन मे कृपा ॥ कद्रूर्यस्यास्य भार्या त्वं सुस्वभावा पतिव्रता ॥ २२ ॥ तत्र तेऽनुग्रहं किञ्चित्करिष्यामि निबोध तत् ॥ हरस्य दयिता भार्या शैलेन्द्रतनया उमा ॥ २३ ॥ विस्तारितमहाकूला सा वितस्ता महा नदी ॥ अवृत्तिकर्पितः पापं कृत्वैव ऋतुपञ्चकम् ॥ २४ ॥ स्नानेनैकेन सकलं शेशिरेण व्यपोहति ॥ यस्यांन्यास्यां तिथौ स्नातः स्वर्गाग्नामोत्यसंशयम् ॥ २५ ॥ तस्यां सम्वत्सरं स्नात्वा मोक्षोपायं तु विन्दति ॥ या च सुम्बा- दुसलिता या च पापक्षयङ्करी ॥ २६ ॥ तस्यास्तीरे मया नित्यं प्रति संवत्सरं शुभे ॥ उपोष्य माघकृष्णस्य द्वादश्यां श्रवणे तथा ॥ २७ ॥ पूजितो भगवान्विष्णुर्ब्राह्मणाश्च हुताशनः ॥ तिलैस्तस्मात्तु ते ख्यातं ब्राह्मणैर्मतदुदं मम ॥ २८ ॥ तस्मात्स्तकं तिले यच्च यदन्नां पतितं न च ॥ ततः पुण्यफलं सर्वं त्वमाप्नुहि वरानने ॥ २९ ॥ इत्येवमुक्त्वा गत्वा भर्ता पृष्टस्तदा मया ॥ हसता तेन चाम्युक्ता गच्छ गह्णीष्व तत्फलम् ॥ ३० ॥ स्वयं कृत्वा शुभं कर्म कमला सा सखी मम ॥ सह भर्त्रा विशालानि विष्णोलोकमितो गता ॥ ३१ ॥ तल्लोकमक्षयं तस्याः श्रुतं वैवश्वतान्मया ॥ तस्मादृष्टफलं भद्रे करोमि तिलद्वादशीम् ॥ ३२ ॥ एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां पृच्छसि सुन्दरी ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं ब्राह्मण्यापि वसन्तिका ॥ ३३ ॥ श्रवणाद्वादशीयोगे पूजयामास केशवम् ॥ माघकृष्णे महाभाग तिलैर्नियमतत्द्दुता ॥ ३४ ॥ पूजयित्वापि सा देवं श्वेतद्वीपमितो गता ॥ सापि राज्ञो महाभागा तथा नयनसुन्दरी ॥ ३५ ॥ अमलं स्थानमासाद्य विराज शशिप्रभा ॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तदा

॥ १७० ॥

१ 'रूपा' इति ख० । २ 'कटा' इति क० ।

पूज्यो जनार्दनः ॥ ३६ ॥ तिलैर्नित्यं महाभाग होतव्याश्च तथा तिलाः ॥ तिलाश्च देया विप्रेभ्यस्तिस्मन्नहनि पार्थिव ॥ ३७ ॥ एकैकस्मात्तिला द्धार्जितस्तैलबोजोद्भवे यथा ॥ सुकृष्टक्षेत्रजादृष्टं देवे कालप्रवर्षिणि ॥ ३८ ॥ एकैकस्मात्तिलात्तादृक्फलमक्ष्यमश्नुते ॥ स्वलोके विष्णुलोके वा मातृ ब्ये यदि वा नृप ॥ अक्षयं फलमाप्नोति एकैकस्मात्तिलात्तिलात् ॥ ३९ ॥ तस्मात्प्रयत्नेन नरेन्द्रचन्द्र तस्यां समभ्यर्चय वासुदेवम् ॥ उपोषितः प्रीतमना यथावत्राणं स देवः प्रथितो नराणाम् ॥ ४० ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसम्वादे चण्डवेगोपाख्याने तिलद्वाद शीमाहात्म्यवर्णनं नाम चतुःषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १६४ ॥ ॥ वज्र उवाच ॥ होतव्ये विष्णुदैवत्ये सावित्री मे त्वयोदिता ॥ होमकर्मणि सन्देहो महान्मे भृगुनन्दन ॥ १ ॥ सविता दैवतं तस्याः सावित्रीत्युच्यते ततः ॥ तया कथं तु कर्तव्यं होमकर्म च वैष्णवम् ॥ २ ॥ प्रभावमशेषंश्च तथा तस्यास्त्वं मम कीर्तय ॥ वेदमाता तु सा प्रोक्ता सर्वपापप्रणाशिनी ॥ ३॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ रवौमध्ये स्थितः सोमः सोममध्ये हुताशनः ॥ तेजोमध्ये स्थितं सत्त्वमथ्य स्थितोऽच्युतः ॥ ४ ॥ अंगुष्ठमात्रः पुरुषः पूर्वमेव मयेरितः ॥ शङ्करेण तदा दृष्टः प्रभवः सर्वतेजसाम् ॥ ५ ॥ स विष्णुर्भुवनाधारो यस्येदं सकलं जगत् ॥ वरेण्यं तच्च सावितुर्भर्गाख्यं तु योगिनाम् ॥ ६॥ ध्येयं परं तदुद्दिष्टं बहिरन्तश्च यादव ॥ धीशब्दवाच्यं ब्रह्माणं प्रचोदयति यः सदा ॥ ७ ॥ सृष्ट्यथं भगवान्विष्णुः सविता स प्रकीर्तितः ॥ सर्वलोकप्रसवनात्साविता सा तु कीर्त्यते ॥ ८ ॥ यतस्तद्देवदेव त्या सावित्रीत्युच्यते ततः ॥ गानाद्वा त्रायते यस्माद्गायत्री वा तदा स्मृता ॥ ९ ॥ एतस्मात्कारणाद्ब्रह्मन्साम्प्रिकी कीर्तिता मया ॥ तव धर्मभृतां श्रेष्ठ नित्यं वैष्णवकर्मसु ॥ १० ॥ सव्याहृतिकप्रणवां¹ गायत्रीं शिरसा सह ॥ ये जपन्ति सदा तेषां न भयं विद्यते क्वचित् ॥ ११ ॥ दशकृत्वः प्रजप्ता सा राज्यहा यत्कृतं लघु ॥ तत्पापं प्रणदुत्याशु नात्र कार्या विचारणा ॥ १२ ॥ शतं जप्ता तु सा देवी पापौघशमना स्मृता ॥ सहस्रजप्ता सा देवी चोपपातकनाशिनी ॥ १३ ॥ लक्षजापेन च तथा महापातकनाशिनी ॥ १३ ॥ कोटिजाप्येन राजेन्द्र यदिच्छति तदाप्नुयात् ॥ १४ ॥ विद्याधरत्वं यक्षत्वं गन्धर्वत्वमथापि वा ॥ देवत्वमथवा राज्यं भूर्लोके हतकण्टकम् ॥ १५ ॥ कोटिसाहस्रजाप्येन निष्कामः पुरुषोत्तम ॥ विधिना राजशार्दूल प्राप्नोति परमं पदम् ॥ १६ ॥ यथा कथञ्चिज्जप्तेषा देवी परमपावनी ॥ सर्वकामप्रदा प्रोक्ता विधिना किम्पुनर्नृप ॥ १७ ॥ ॥ वज्र उवाच ॥ विधिना केन जप्तव्या गायत्री पापनाशिनी ॥ महावित्रा परमा सर्वकल्याणकारिणी ॥ १८ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ कुश

¹ ‘सव्याहृत्युपप्रणवाम्’ इति ख० ।

शय्यां निविष्टस्तु कुशपाणिर्जितेन्द्रियः ॥ अर्कमध्यगतं ध्यायेत्पुरुषं तं महाद्युतिम् ॥ १९ ॥ अथवाकं महीपाल बहिः स्नातस्त्वतन्द्रितः ॥ अनन्यचित्तो मेधावी पूर्वाद्धे तु विशेषतः ॥ २० ॥ भैक्ष्यवाक्त्वावकाशो पर्णमूलशनोऽथवा ॥ फलपुष्पाशनो वापि नक्तं वापि हविष्य भुक् ॥ २१ ॥ अनेन विधिना जप्यं यः करोति महीपते ॥ स याति परमं स्थानं वायुभूतः खमूर्त्तिमान् ॥ २२ ॥ अकामः कामकामस्तु काममाप्नोत्यभीप्सितम् ॥ सव्याहृतिकप्रणवाः प्राणायामास्तु षोडश ॥ २३ ॥ अपि भ्रूणहणं पासात्पुनन्त्यन्वरहः कृताः ॥ सव्याहृतीकप्रणवां गायत्रीं शिरसा सह ॥ २४ ॥ त्रिः पठेदायतप्राणः प्राणायामः स उच्यते ॥ प्राणायाममयं कायं कल्पयित्वाय वै द्विजः ॥ २५ ॥ अहोरात्रकृतं त्यापात्तक्षणादेव मुच्यते ॥ सर्वेषामेह प्रोक्तं प्राणायामं द्विजन्मनाम् ॥ २६ ॥ ततस्त्वभ्यधिकं नास्ति गजनपरमापवनम् ॥ प्राणस्यायामं मांमं कुशाग्रेच्युतविन्दुना ॥ २७ ॥ यः कुर्यादम्भसां पानं प्राणायामं तु तत्समम् ॥ निरोधाज्जायते वायुस्तस्मादग्निश्चतित्तो जलम् ॥ २८ ॥ त्रिभिः शरीरं सकलं प्राणायामैश्च शुध्यति ॥ आर्केक्षायास्त्राक्षायाच तपस्तप्येत्स उत्तमम् ॥ २९ ॥ आत्मानं शोधयेद्यस्तु पणायामः पुनःपुनः ॥ श्रावण्यां पौर्णमास्यां तु सोपवासो जितेन्द्रियः ॥ ३० ॥ प्राणायामाश्रतं कृत्वा मुच्यते मर्वकिल्विषैः ॥ अन्तर्जले त्रिरावर्त्य गायत्रीं प्रयता जपन् ॥ ३१ ॥ मुच्यते पातकैः सर्वैर्याद न ब्रह्महा भवेत् ॥ नास्ति सत्यात्परो धर्मो नास्ति कृणसमा गतिः ॥ ३२ ॥ गायत्र्याश्च परं नास्ति दिवि चेह च पावनम् ॥ हुता च वरदा देवी सर्वकामफलप्रदा ॥ ३३ ॥ गायत्र्याः सत्तिलेहैामः मर्वपापप्रणाशनः ॥ शान्तिकामो यवैः कुर्या द्युकामो घृतेन च ॥ ३४ ॥ कर्मणां सिद्धिकामस्तु कुर्यात्तिलक्षीरैर्नरैः ॥ ब्रह्मवर्चसकामस्तु पयसा म ममाचरेत् ॥ ३५ ॥ पुत्रकामस्तथा दध्ना धान्यकामस्तु शालिभिः ॥ श्रीवृक्षसमिद्भिश्च ग्रहपीडाप्रशान्तये ॥ ३६ ॥ धनकामस्तथा विल्वैः श्रीकामः कमलैस्तथा ॥ आग्नेयकामः क्षीरार्वैः कुर्याद्दूर्वाङ्कुरैः शुभैः ॥ ३७ ॥ देशोपमृगे मप्राप्ते तदेव च विधीयते ॥ गुग्गुलोर्गुलिकामिश्च कृत्वा हेममतेन्द्रियः ॥ ३८ ॥ मोभागार्यं महद्दोप्रीति नात्र कार्या विचारणा ॥ पायमेन तथा हुत्वा विद्यां समभिगच्छति ॥ यन्तून् तु कामन लभतेमं ममाचरेत् ॥ ३९ ॥ तदेव काममाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ॥ कृच्छ्रेण शुद्धिसुतप्याच प्राणायामशतेन च ॥ ४० ॥ अन्तर्जलेन वा जत्वा वातो नित्यमर्तन्द्विनः ॥ प्राणायामास्ततः कृत्वा विधिनेव स षोडश ॥ ४१ ॥ पूर्वान्देऽभ्युदाद्दतौ समिद्भिर्यथाविधि ॥ भैक्ष्यावक्कावकाशाशी फलमूलाशनोऽथवा ॥ ॥ ४२ ॥ क्षीरसक्तुहारी भवेद्वा विचक्षणः ॥ आहरणां यथोक्तानामकाहारं समाश्रयेत् ॥ ४३ ॥ यावत्समाप्तिर्भवति लक्षहेमस्य पार्थिव ॥

लक्षहोमावसाने तु ब्राह्मणानां तु दक्षिणा ॥ ४४ ॥ देया भवति राजेन्द्र गावो वस्त्राणि काञ्चनम् ॥ सर्वोत्पातसमुत्पत्तौ ब्राह्मणैरुपपूजितैः ॥ ४५ ॥ पञ्चभिर्दशभिर्वापि लक्षहोमं समाचरेत् ॥ असङ्कीर्णैस्तथा होतृनृपतिस्तत्प्रशान्तये ॥ ४६ ॥ नास्ति लोके स उत्पातो यो ह्यनेन न शाम्यति ॥ मङ्गलं परमं नास्ति यत्तस्मादतिरिच्यते ॥ ४७ ॥ कोटिहोमं तु यो राजा कारयेत्पूर्ववद्विजैः ॥ न तस्य शत्रवः सङ्ख्ये जातु तिष्ठन्ति कर्हिचित् ॥ ४८ ॥ न तस्य मरणं देशे न व्याधिर्जायते तथा ॥ अतिवृष्टिस्त्वनावृष्टिर्मूषकाः शलभाः शुकाः ॥ ४९ ॥ राक्षसाश्च प्रशाम्यन्ति सर्वास्तत्र तथेूतयः ॥ रसवान्ति च तोयानि सस्यानि स्वादुवन्ति च ॥ ५० ॥ जायन्ते तस्य देशे तु धार्मिकश्च जनो भवेत् ॥ कोटिहोमे तु वरयेद्ब्राह्मणान्द्विशतीन्नृप ॥ ५१ ॥ शतं वाथ सहस्रं वा य इच्छेद्भूतिमात्मनः ॥ कोटिहोमं स्वयं यस्तु कुर्याद्ब्राह्मणसत्तमः ॥ ५२ ॥ क्षत्रियो वाथवा वैश्यस्तस्य पुण्यफलं महत् ॥ यद्यदिच्छति कामानां तत्तदाप्नोत्यसंशयम् ॥ ५३ ॥ सशरीरोऽपि चेद्गन्तुं दिवमिच्छेद्वपुष्मान् ॥ सावित्री परमा देवी सावित्री पावनी परा ॥ ५४ ॥ सर्वकामप्रदा देवी सावित्री कथिता तथा ॥ अभिचारेषु तां देवीं विपरीतां प्रयोजयेत् ॥५५॥ कार्या व्याहृतयश्चात्र विपरीताक्षरास्तथा ॥ विपरीताक्षरं कार्यं शिरश्च मनुजेश्वर ॥ ५६ ॥ आदौ शिरः प्रयोक्तव्यं प्रणवान्ते च याद्द्व ॥ स्वाहास्थाने च फट्कारं साध्यनामसमन्वितम् ॥ ५७ ॥ गायत्रीं चिन्तयेत्तत्र दीप्तानलसमप्रभाम् ॥ घातयन्तीं च शूलेन केशष्वाकृष्य वैरिणम् ॥ ५८ ॥ निर्दहन्तीं च तं क्रोधाद्भ्रुकुटीभीषणाननाम् ॥ उच्चाटने च तां देवीं वायुभूतां विचिन्तयेत् ॥ ५९ ॥ वहमानां तथा साध्यं तस्माद्देशात्सुदूरतः ॥ अभिचारे च होतव्या राजिका विषमिश्रिताः ॥६० ॥ स्वरक्तमिश्रं होतव्यं कटुतैलमथापिवा ॥ तत्रापि च विषं देयं हेमकाले च यत्नतः॥६१॥ मध्ये जह्लादि क्रोघं ध्रुवं नश्येत्स एव तु ॥ अनागसि न कर्तव्यमभिचारमतो बुधैः ॥ अल्पामसि न कर्तव्यमभिचारं तथैव तु ॥ ६२ ॥ महापराधं बलिनं देवब्राह्मणकण्टकम् ॥ अभिचारेण यो हन्यान्न स दोषेण लिप्यते ॥ ६३ ॥ धर्मप्रधाने तु नरे अल्पागसि तथैव च ॥ अभिचारं न कुर्वीत बहुपायं विचक्षणः ॥ ६४ ॥ बहूनां कण्टकं यं तु पापात्मानं सुदुर्मतिम् ॥ हन्यात्खातापराधं तु तस्य पुण्यफलं लभेत ॥ ६५ ॥ ये भक्ताः पुण्डरीकाक्षं देवदेवं जनार्दनम् ॥ न तानभिचरेज्जातु तत्र तद्विफलं भवेत् ॥ ६६ ॥ न हि केशवभक्तानामभिचारेण कर्हिचित् ॥ विनाशमभिपेत् तस्मात्तत्र समाचरेत् ॥ ६७ ॥ सेयं धात्री विधात्री च सावित्र्यघविनाशिनी ॥ प्राणायामेन जपेन तथैवान्त र्जलेन च ॥ ६८ ॥ सव्याहृतिकप्रणवा जप्तव्या शिरसा सह ॥ प्रणवेन तथाऽभ्यस्ता वाच्या व्याहृतयः पृथक् ॥ ६९ ॥ दैवतं सविता त्वस्या

१९

वि० ध० प्र० खं० अ० १६६ ॥१०१॥

गायत्रं छन्द एव च ॥ विश्वामित्र ऋषिश्चैव प्रोच्यते वसुधाधिप ॥ ७० ॥ कर्मेन्द्रियाणि पञ्चैव पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि च ॥ पञ्चेन्द्रियार्थान्सं-
हर्ता भूतानां चैव पञ्चकम् ॥ ७१ ॥ मनो बुद्धिश्चतैवात्मा अव्यक्तं च यदुक्तम् ॥ चतुर्विंशत्यथैतानि गायत्र्या अक्षराणि तु ॥ ७२ ॥
प्रणवे पुरुषं विद्धि सर्वगं पञ्चविंशकम् ॥ सप्तलोकानि यानीह महाव्याहृतयस्तथा ॥ ७३ ॥ शिरस्तथा तथा वाच्यः पुरुषः परमेश्वरः ॥
एवंविधा सा सावित्री जप्तव्या सततं बुधैः ॥ ७४ ॥ होतव्या च तथा शक्त्या सर्वकामसमृद्धिदा ॥ गायत्रीमाश्रयाणो वरं
विप्रः प्रयत्नतः ॥ ७५ ॥ नायन्त्रितश्चतुर्वेदी सर्वाशी सर्वविक्रयी ॥ गायत्रीं जपेद् यस्तु कल्यमुत्थाय वै द्विजः ॥ ७६ ॥
लिप्यते न स पापेभ्यः पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥ कामकामो लभेत्कामं गतिकामस्तु सङ्गतिम् ॥ अकामस्तदवाप्नोति यद्विष्णोः परमं पदम् ॥ ७७ ॥
एवं प्रभावा वरदा पवित्रा गायत्र्यथोक्ता तव राजसिंह ॥ जपन्ति ये तां परमं प्रयान्ति स्थानं परस्याऽप्रतिमस्य पुंसः ॥ ७८ ॥ इति श्रीविष्णु-
धर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे गायत्रीमाहात्म्यवर्णनं नाम पञ्चषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १६६ ॥ छ ॥ ॥ वज्र उवाच ॥
महावर्तिप्रदानस्य यत्फलं भृगुनन्दन ॥ तन्ममाचक्ष्व तत्त्वेन विधिं कालं तथैव च ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ महावर्तिः सदा देया भूमिपाल
महाफला ॥ कृष्णपक्षे विशेषेण तथापि च विशेषतः ॥ २ ॥ अमावास्या च निर्दिष्टा द्वादशी च महाफला ॥ आश्वयुज्यामतीतायां कृष्णपक्षस्य
या भवेत् ॥ ३ ॥ अमावास्या तदा पुण्या तादृशी वा विशेषतः ॥ देवस्य दक्षिणे पार्श्वे देया तैलतुला नृप ॥ ४ ॥ पलाकवृतां रक्तवर्तिं
तत्र तु दापयेत् ॥ महारजनरक्तेन समयेन तु वाससा ॥ ५ ॥ वामपार्श्वे च देवस्य देया घृततुला नृप ॥ पलाकयुक्तां शुक्लां वर्तिं तत्र तु
दापयेत् ॥ ६ ॥ वाससा तु समयेन सोपवासो जितेन्द्रियः ॥ महावर्तिद्वयमिदं सन्दत्त्वा महीपते ॥ ७ ॥ स्वलोके सुचिरं भुक्त्वा जायते भूतले
यदा ॥ तदा भवति लक्ष्मीवान्रूपसौभाग्यमाश्रितः ॥ ८ ॥ रात्रौ च जायते यस्मिन्देशे न नृपऽशुभम् ॥ कुले च गजशार्दूल तन्न स्याद्दीपाव-
त्यया ॥ ९ ॥ अत्युच्चलक्ष्यो भवति युद्धेषु कलहेषु न ॥ ख्यातिं याति तथा लोके सञ्जातानां च मूर्द्धनः ॥ १० ॥ एकाप्यथ यो दद्याद्
भीष्मपञ्चमयोर्द्वयोः ॥ मातृभ्ये सर्वमाप्नोति तदुक्तं ते मयाऽनघ ॥ ११ ॥ स्वर्गे तथाऽमवाप्नोति भागं कालं च याइव ॥ सामान्यस्य तु दीपस्य
राजन्दानं महत्फलम् ॥ १२ ॥ किं पुनर्महतो यस्य फलस्यान्तो न विद्यते ॥ दीपदानं परं पुण्यमन्यद्देवेष्वपि ध्रुवम् ॥ १३ ॥ किं पुनर्देव

१ 'दानम्' इति क० ख० ।

॥१०१॥

देवस्य त्वनन्तस्य महात्मनः ॥ गिरिश्शृङ्गेषु दातव्या नदीनां पुलिनेषु च ॥ १४ ॥ चतुष्पथेषु रथ्यासु ब्राह्मणानां गृहेषु च ॥ वृक्षमूलेषु गोष्ठेषु कान्तारगहनेषु च ॥ १५ ॥ दीपदानेन सर्वत्र महत्फलमवाप्नुते ॥ यावन्त्यक्षिनिमेषाणि दीपः प्रज्वालितो नृप ॥ १६ ॥ तावन्त्येव स राजेन्द्र वर्षाणि दिवि मोदते ॥ दीपदानेन राजेन्द्र चक्षुष्मानिह जायते ॥ १७ ॥ रूपसौभाग्ययुक्तश्च धनवान्व्यसमान्वितः ॥ दीपमालां प्रयच्छन्ति ये नराः शार्ङ्गिणो गृहे ॥ १८ ॥ भवन्ति ते चन्द्रसमाः स्वर्गमासाद्य मानवाः ॥ दीपागारं नरः कृत्वा कूटगारनिभं शुभम् ॥ १९ ॥ केशवालयमासाद्य नाके भाति स शक्रवत् ॥ यथोज्ज्वलः सदा दीपो दीपदातापि यादृव ॥ २० ॥ तथा नित्‍योज्ज्‍वलो लोके नाकभ्रष्टोऽभि जायते ॥ समीपे तु यथा लोके चक्षूंषि फलवन्ति हि ॥ २१ ॥ तथा दीपस्य दातारो भवन्ति सफलेक्षणाः ॥ यथैवोर्ध्वगतिर्नित्यं राजन्दीपे शिखा शुभा ॥ २२ ॥ दीपदातुस्तथैवोर्ध्वगतिर्भवति शोभना ॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन दीपा देया नरेश्वर ॥ २३ ॥ आश्वयुज्यामतीतायां यावद्राजेन्द्र कार्तिकी ॥ तावद्दीपप्रदस्योक्तं फलं राजन्विशेषतः ॥ २४॥ तावत्कालं प्रयच्छन्ति ये तु दीपं सदा निशि ॥ तुंगे देशे महत्तेषां बहिः पुण्यफलं भवेत् ॥ ॥२५॥ पश्यान्धकारे गहने प्रकाशं तेन जायते ॥ प्रकाशे च यदुशार्दूल तेन यान्ति हि तत्सुखम् ॥२६॥ श्रवणे दीपकं दत्त्वा नदीद्वितयसंगमे ॥ तेजस्वी च यशस्वी च रूपवानभिजायते ॥ २७ ॥ दीपा नदीषु दातव्याः कार्त्तिक्यां च विशेषतः ॥ आश्वयुक्कृष्णपक्षस्य या तु पञ्चदशी भवेत् ॥ २८ ॥ बिल्वद्वारेषु दातव्यास्तथा दीपा यथाविधि ॥ अन्यत्रापि तदा दीपैर्महत्पुण्यफलं लभेत् ॥ २९ ॥ श्रवणद्वादशीयोगे कृष्णपक्षे तथैव च ॥ घृतेन दीपा दातव्यास्तिलैर्वा यदुनन्दन ॥ ३० ॥ वसामज्जादिभिर्देया न तु दीपाः कथञ्चन ॥ दत्त्वा दीपं न कर्तव्यं तेन कर्म विजानता ॥ ३१ ॥ निर्वापणं च दीपस्य हिंसनं च विगर्हितम् ॥ यः कुर्यात्तेन कर्माणि स्यादसौ दृष्टिपेतक्षणः ॥ ३२ ॥ दीपहर्ता भवेदन्धः काणो निर्वापको भवेत् ॥ दीपदानात्परं दानं न भूतं न भविष्यति ॥ ३३ ॥ दीपदानं तु कर्तव्यं विप्रवेश्मसु पण्डितैः ॥ द्विजवेश्मनि यो दद्यात्कार्तिके मासि दीपकम् ॥ ३४ ॥ अग्निष्टोमफलं तस्य प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ प्राणिजां नीलरक्तां च दीपे वर्तिं विवर्जयेत् ॥ ३५ ॥ विशेषेण प्रदातव्या पद्मसूत्रभवा नृप ॥ पद्मसूत्रोद्भवां वर्तिं गन्धतैलेन दीपके ॥ ३६ ॥ वियोगः सुभगैश्चैव दत्त्वा भवति मानवः ॥ १दातव्यं देवदेवस्य कर्पूरेण च दीपकम् ॥ अश्वमेधमवाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत् ॥ ३७ ॥ एतन्मयोक्तं तव दीपदाने फलं समग्रं यदुवंशचन्द्र ॥

१ 'द्रष्टव्यम्' इति क० 'स्पृष्टव्यम्' इति ख० ।

श्रुत्वा यथावत्सततं तु देया दीपास्त्वनघ्रा विप्रसुरालयेषु ॥ ३८ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे दीपदानप्रशंसानाम षष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १६६ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ॥ दीपदानाल्ललितिका यदवाप पुरा नृप ॥ १ ॥ आसीच्चित्ररथो नाम विदर्भेषु महीपतिः ॥ तस्य पुत्रशतं राज्ञो जज्ञे पञ्चदशोत्तरम् ॥ २ ॥ एकैव कन्या तस्यासील्ललिता नाम नामतः ॥ सर्वलक्षणसम्पूर्णा रूपेणाप्रतिमा भुवि ॥ ३ ॥ तां ददौ काशिराजाय स पिता चारुभाषिणी ॥ शतानि तस्य भार्याणां त्रीण्यासंश्च धर्मिणः ॥ ४ ॥ तासां मध्येऽभवन्महिषी ललितास्य तदाऽभवत् ॥ विष्णोरायतने तस्याः सहस्रं राजसत्तम ॥ ५ ॥ प्रदीपानां प्रज्वलति दिवारात्रमरिन्दम ॥ तामिश्रमाश्वयुक्कृष्णं शुक्लपक्षं च कार्तिकात् ॥ ६ ॥ तस्याः प्रज्वलितं दीपकुञ्जस्थानकृतं तथा ॥ तस्मिन्काले तथा नित्यं ब्राह्मणावसथेषु सा ॥७॥ नित्यं भवति सायाह्ने दीपप्रद्योततत्परा ॥ चतुष्पथेषु रथ्यासु देवतायतनेषु च ॥ ८ ॥ चैत्यवृक्षेषु गोष्ठेषु पर्वतानां च मूर्धसु ॥ पुलिनेषु नदीनां च कूपमूलेषु यादव ॥ ९ ॥ तस्मिन्भवति साकाले दीपदानपरायणा ॥ तां सपत्न्योऽथ संद्रक्ष्य पप्रच्छुरिदमार्हताः ॥ १०॥ सपत्न्य ऊचुः ॥ सर्वान्धर्मान्परित्यज्य ललिते त्वं सदैव तु ॥ विष्णोरायतने सुभ्रूदीपदानपरायणा ॥ ११ ॥ तदेतत्कथयस्वास्माकं ललिते कौतुकं परम् ॥ मन्यामहे त्वयावश्यं दीपदानफलं श्रुतम् ॥ १२ ॥ ललितोक्तवाच ॥ नाहं मत्सरिणी भद्रा न च रागाद्दिदापिता ॥ एकपत्न्याश्रया याता भवत्यो मम मानदाः ॥ १३ ॥ अपृष्टधर्मग्रणाः शृण्वन्तु गदितं मम ॥ मयैतद्दीपदानस्य यथा वै भुज्यते फलम् ॥ १४ ॥ हरस्य दयिता भार्या शैलराजसुता वरा ॥ उमादेवेति मद्रेषु देविका या सरिद्वरा ॥ १५ ॥ नराणामनुकम्पार्थं ब्राह्मणैर्वतारिता ॥ तयोरुभयोस्तस्याः क्षेत्रं क्रोशचतुष्टयम् ॥ १६ ॥ तस्मिंस्तीर्थे तु पानीयं सर्वतीर्थप्रकल्पितम् ॥ तस्मिंस्तीर्थे मृता मर्त्याः प्राप्नुवन्ति शुभां गतिम् ॥ १७॥ अत्रामिलापिता दृष्टा देविका पापनाशिनी ॥ तन्त्यां स्नात्वा मुकुन्मर्त्यो गाणपत्यमवाप्युयाता ॥१८॥ तस्यास्तीर्थं तुसिंहारव्यं सर्वकल्मषनाशनम्॥ तुसिंहवपुषा स्नाने कृतं यत्र पुरा शुभा॥१९॥ सौवीर्वागराजस्य पुरा मन्त्र्याऽभूत्पुंगोहितः॥ तस्मिंस्तीर्थे तदा तेन विष्णोरायतनं कृतम् ॥ २० ॥ अहन्त्यहनि शुश्रापं पुष्पधूपादिलेंपनैः ॥ दीपदानादिभिर्भक्त्या चक्रे तत्र सु दै द्विजः ॥ २१ ॥ कार्तिके दीपकास्तत्र प्रदास्तंतेन चैकदा ॥ आसन्ननिर्वाणमुषिश्रो देवाच्चोग्रन्तो निशि ॥ २२ ॥ दूतायतने चासं तथाहमपि मूषिका ॥ प्रदीपं वर्तिहरणे कृत्बुद्धिर्रवरानना ॥ २३॥ गृहीता च मया वर्तिर्वृद्धेशो रुराव च ॥ नदा चाहं तदा तस्य मार्जारस्य भयात्तदा ॥ २४ ॥ वर्तिप्रान्तन्त

नश्यन्त्या दीपकः प्रेरितो मया ॥ प्रजज्वाल पूर्व्वदृष्ट्योत्या तस्मिन्नायतने पुनः ॥ २५ ॥ मृता चाहं तदा जाता विदर्भराजकन्यका ॥ जातिस्मरा
महीपस्य महिषी चारुधर्म्मिणः ॥ २६ ॥ एष प्रभावो दीपस्य कार्तिके मासि शोभनाः ॥ दत्तस्यायतने विष्णोर्य्यदयं व्युष्टिरुत्तमा ॥ २७ ॥
यदि वो नास्ति मात्सर्यं दीपो देयः सदा शुभाः ॥ असङ्कल्पितमप्येतत्प्रेरणं यत्कृतं मया ॥ २८ ॥ केशवस्यालयंदीपस्य तस्येदं भुज्यते फलम् ॥
एतस्मात्कारणाद्दीपानहमेतानहर्निशम् ॥ २९ ॥ प्रयच्छामि हरेश्चाग्नि ज्ञात्वाऽस्य च हि यत्फलम् ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ एवमुक्ताः सपत्न्यस्ता दीप-
दानपरायणाः ॥ ३० ॥ बभूवुर्देवदेवस्य केशवस्य सदा गृहे ॥ ततः कालेन महता तेन राज्ञा महात्मना ॥ विष्णुलोकमनुप्राप्ताः पश्चत्वं प्राप्य
मानद ॥ ३१ ॥ तं लोकमासाद्य नृपेण सार्धं सा राजपुत्री कमलाभरूपा ॥ रेमे महीपाल मुदा समेता दीपप्रदानाच्चवनादिसुक्ता ॥ ३२ ॥
इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसम्वादे दीपमाहात्म्ये ललितिकोपाख्यानं नाम सप्तषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १६७ ॥
वज्र उवाच ॥ उपवासानसमर्थानां हीनानां द्रविणेन च ॥ कर्म्मणा केन धर्मज्ञ तोषमायाति शङ्करः ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ सन्ति पुष्पाण्यारण्येषु
मूलानि च फलानि च ॥ स्वयंग्राह्याणि राजेन्द्र यैस्तुष्यति जनार्दनः ॥ २ ॥ चन्द्रः सामान्यदीपोऽयं विभवैः किमप्रयोजनम् ॥ यथालब्धेन
राजेन्द्र यैस्तुष्यति जनार्दनः ॥ ३ ॥ फलमूलाशनोऽरण्ये कुसुमैर्मधुसूदनम् ॥ सम्पूज्य सततं कामानभीष्टानधिगच्छति ॥ ४ ॥ अकामस्तदवाप्नोति
यद्विष्णोः परमं पदम् ॥ अरण्येषु नरः कृत्वा देवदेवस्य चार्चनम् ॥ ५ ॥ अतीवसुमहेन्द्रेणजलेन स शतं नृणाम् ॥ भविष्याणां शतं चैव नराणां
यदुनन्दन ॥ ६ ॥ नगरेऽपि वसन्त्यस्तु भैक्ष्याशी संशितव्रतः ॥ अरण्यादाहृतैः पुष्पैर्मूलपत्रफलाङ्कुरैः ॥ ७ ॥ यथोपपन्नैः सततमर्चयति केशवम्^१ ॥
सर्वकामप्रदो देवस्तस्य स्यान्मधुसूदनः ॥ ८ ॥ तस्याप्याकाम^२कामस्य परं स्थानं प्रकीर्त्तितम् ॥ यत्र गत्वा न शोचन्ति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ ९ ॥
स्वयमाहृत्य पुष्पादैर्भैक्ष्याशी केशवार्चनम् ॥ कृतं येन स राजेन्द्र [^३ वंशाननुद्धरेत् शतम् ॥ १० ॥ वंशानतीतानपश्चात्तावतश्चाप्यागतानथान् ॥
उद्धरेदात्मनो राजन्नात्र कार्या विचारणा ॥ ११ ॥ (गृहस्थोऽपि नरो राजन्यन्मार्गगतधनगमः ॥ अरण्यादाहृतैः पुष्पैर्यः कुर्यात्केशवार्चनम् ॥ १२ ॥
एतदेव समाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ॥ १४ ॥ धर्मार्जितधनः क्रीत्वा यः कुर्व्वन्केशवार्चनम् ॥ १३ ॥ ) स्वयमुत्तैश्च कुसुमैर्यः कुर्यात्केशवार्चनम् ॥
उद्धरिष्यत्यसन्देंहं सप्तपूर्वापरानरान् ॥ १४ ॥ यथाकथंचिदाहृत्य कथञ्चित्पूजयेद्धरिम् ॥ नाकपृष्ठमवाप्नोति न मेऽत्रास्ति विचारणा ॥ १५ ॥

^१ 'केशवः' इति ख० । ^२ 'तस्यापि काम' इति ख० । ^३ कोष्ठान्तर्गतः पाठः कपुस्तके नास्ति ।

वि० ध० ॥१११॥

प्र० सं० अ० १६१

मानुष्ये च परां ऋद्धिमृच्छत्याप्नोत्यसंशयम् ॥ वनादाहृत्य कुसुमैः कर्तव्यं देवतार्चनम् ॥ १६ ॥ पत्रं पुष्पं फलं तोयं दूर्वाङ्कुरमथापि वा ॥ निवेदयित्वा कृष्णाय भोक्ता नाकमवाप्नुयात् ॥ अक्षमैस्तूपवासान्सां तथा धनविवर्जितैः ॥ १७ ॥ वनादाहृत्य कुसुमैः कर्तव्यं देवतार्चनम् ॥ अरण्यादाहृतैः पुष्पैः सम्पूज्य मधुसूदनम् ॥ १८ ॥ पूर्वजन्मनि सम्प्राप्तं राज्यं शृणु नराधिप ॥ द्रुहो ययातिर्नहुषो विबभ्रुष्वः करन्धमः ॥ १९ ॥ दिलीपो यवनाश्वश्च ऋतुपर्णो भगीरथः ॥ सोमकरः सहदेवश्च महामालो महाद्युतिः ॥ २० ॥ रेवकः कालकाख्यश्च कृतवीर्यो गुणाकरः ॥ देवरातः कङ्कु- -स्त्यश्च विनीतो विक्रमे रघुः ॥ २१ ॥ महोत्साहो वीतभयो निरमित्रः प्रभाकरः ॥ कपोतोरोमा पर्जन्यश्चन्द्रसेनः परात्मकः ॥ २२ ॥ भीमसेनो दृढरथः कुशनामः प्रभञ्जनकः ॥ एते चान्ये च बहवः पूर्वजन्मनि केशवम् ॥ २३ ॥ पूजयित्वा सितावत्यां प्रापु राज्यमकण्टकम् ॥ यत्नत्वमथ दैवत्वं गन्धर्वत्वं तथैव च ॥ २४ ॥ विद्याधरत्वं नागत्वं ये गता मनुजोत्तम ॥ बहुत्वात्ते कथं शक्या मया वक्तुं तवानघ ॥ २५ ॥ तस्माद्यत्नः सदा कार्यः पुष्पैः कुसुमार्चने ॥ २६ ॥ अरण्यजातैः कुसुमैः सदैव संपूजयित्वा स्वयमाहृतैस्तु ॥ संवेधरत्वं फलमाप्नुवन्ति राजेन्द्र तद्वर्णयितुं न शक्यम् ॥ २७ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे पुष्पाहरणफलवर्णनं नामाष्टषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १६८ ॥

वज्र उवाच ॥ अटव्यो दारुणा ब्रह्मन् सिंहव्याघ्रनिषेविताः ॥ तस्करैराचिता घोराः सरीसृपविमिश्रिताः ॥ १ ॥ नित्यौचित्यस्य चाध्वानं दाहूय करं परम् ॥ अतः स्वल्पतरं कर्म ब्रूहि मे केशवार्चने ॥ २ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ अतः स्वल्पतरं राजेन्द्र वेश्ममार्जनलेपनम् ॥ महाफलं विनिर्दिष्टं शास्त्रज्ञैर्वेदपारगैः ॥ ३ ॥ सम्मार्जनं तु यः कुर्यात्पुरुषः केशवालये ॥ रजस्तमोभ्यां निर्मुक्तः स भवेन्नात्र संशयः ॥ ४ ॥ पांसूनां यावतां सङ्ख्यां कु- -र्यात्सम्मार्जने नरः ॥ तावन्त्यब्दानि स सुखी नाकमासाद्य मोदते ॥ ५ ॥ अभ्युक्षणं तु यः कुर्यादपनीतेन सुरालये ॥ स शान्तपापो भवति नात्र कार्या विचारणा ॥ ६ ॥ कृतवोपलेपनं विष्णोर्निरस्तयायतेने सदा ॥ गोमयेन शुभैर्लोकानन्यान्लोकाद्गच्छति ॥ ७ ॥ हस्तप्रमाणं भूभागमुपलिप्य नराधिप ॥ देवरामाश्रतं नाकं लभेत सततं नरः ॥ ८ ॥ ततोऽनुसारेण फलं विस्तृतायां क्षितौ स्मृतम् ॥ नित्यासम्प्रभ्रन्तू तथा देववेश्मोपलेप- -ने ॥ ९ ॥ त्रिः पक्षस्य तु कुर्वीत देववेश्मोपलेपनम् ॥ पञ्चमीं दशमीं चैव तथा पञ्चदशीं नृप ॥ १० ॥ त्रिः पक्षस्य सदा कृत्वा देववेश्मोपलेप- -नम् ॥ संवत्सरात्तदाप्नोति यत्फलं तन्निबोध मे ॥ ११ ॥ जन्मान्तरमथासाद्य गृहं प्राप्नोत्यनुत्तमम् ॥ सर्वोपभोगसंयुक्तं गृहाप्तासङ्कुलम् ॥ १२॥ वृक्षोद्यानलतातल्पतोयवापीविभूषितम् ॥ गवांश्वधनधान्याढ्यं सर्वापकरणैर्युतम् ॥ १३ ॥ प्रियंवदामिष्टहासिंः स्वरूपाभिश्च पार्थिव ॥ वृतं च

॥१११॥

बहुभिः स्त्रीभिश्चांशुरश्मिरेव च ॥ १४ ॥ गार्हस्थ्यं च दृढं तत्र स चाप्नोति महीतले ॥ न च प्रच्यवनं तस्यार्जितान्नापि कर्हिचित् ॥ १५ ॥ तस्य ये बान्धवास्तत्र सर्वे ते दीर्घजीविनः ॥ भवन्ति न भवन्त्यस्य आधयो व्याधयस्तथा ॥ १६ ॥ न तस्य मृतनिक्क्रान्तिर्गृहे भवति कर्हिचित् ॥ यावज्जीवत्यसौ तत्र गृहे श्रीमान्सुतायुतः ॥ १७ ॥ चौरेभ्यो न भयं तस्य न च व्याधिकृतं भयम् ॥ व्यालभूपादिजं वापि न क्व तस्य फलं भवेत् ॥ १८ ॥ स्वरूपः सर्वसिद्धार्थो दीर्घायुर्धैर्यवर्जितः ॥ आज्ञाविधेयभृत्यश्च ध्रुवं स्यान्मनुजेश्वर ॥ १९ ॥ भुङ्क्ते यः सदा कुर्यात्तस्यैतत् कथितं फलम् ॥ भक्तभोजी तथा कृत्वा द्विगुणं फलमाप्नुयात् ॥ २० ॥ उपोषितस्तु रिक्तासु पूर्णेषु तु हरेर्गृहे ॥ कृत्वोपलेपनं नित्यं चानन्त्यं फलमश्नुते ॥ २१ ॥ उपलेपनकृच्चस्तु कृष्णापायतने भवेत् ॥ पापसंमार्जनं तस्य शीघ्रमेव भविष्यति ॥ २२ ॥ निष्पापद्यमेतत्सुरवं नरेन्द्र आराधनं देववरस्य विष्णोः ॥ प्रोक्तं मया ते धनवर्जितानां धनान्यन्वितानां सफलं विशेषम् ॥ २३ ॥

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे उपलेपनफलप्रशंसनो नामैकोनसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १६९ ॥

मार्कण्डेय उवाच ॥ अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ॥ फलमासाद्य गृहीतं देववेश्मोपलेपने ॥ १ ॥ बभूव शूद्रजातीयः कश्चिदङ्गाद्यविवर्जितः ॥ कृतवान्स तु वाणिज्यं धनलोपेन केनचित् ॥ २ ॥ तस्मिन्विपन्ने स कृषिं चकार नृपसत्तम ॥ तस्यामपि विपन्नायां चक्रे सेवां पुनःपुनः ॥ ३ ॥ ततोऽप्यनासाद्य फलं सिद्धिं तीरमुपाश्रितः ॥ गङ्गायाः सप्तमो भागः सिन्धुर्नेरनरोत्तम ॥ ४ ॥ शीतलामलपानीयः स्वर्गलोकप्रदायकः ॥ यत्र स्नात्वा गतिं यान्ति ब्राह्मणाश्च तपस्विनः ॥ ५ ॥ तस्य तीरे वराहचर्चा पुराणाविधिनिर्मिता ॥ तां समासाद्य शूद्रस्तु नित्यं भैक्ष्यपरायणः ॥ ६ ॥ नित्योपलेपनपरस्तद्देवोदेववेश्मनि ॥ उवास भार्यया सार्धं तत्र नित्यानुरक्तया ॥ ७ ॥ एतस्मिन्नेव काले तु वराहाच्चांदिदृक्षया ॥ सौवीरराजः सम्प्राप्तस्तं देशं चित्रवाहनः ॥ ८ ॥ सिन्धौ स्नानं समासाद्य पूजयित्वा जगत्पतिम् ॥ सभार्यः पृथिवीपालः प्रायाद्राजन्यथागतः ॥ ९ ॥ श्वित्त्य तस्य तु तां दृष्ट्वा स शूद्रो भार्यया सह ॥ भूपाळत्वस्पृहां कृत्वा कालकालवशङ्गतः ॥ १० ॥ वनात्काष्ठान्युपाहृत्य कृत्वा भर्त्तुस्तथाऽग्निचितिम् ॥ अन्वारुरोह तं भार्या शूद्रं पञ्चत्वमागतम् ॥ ११ ॥ स शूद्रो भार्यया सार्धं नाकपृष्ठमितो गतः ॥ सततं धर्मशीलस्तु देववेश्मोपलेपनात् ॥ १२ ॥ एतस्मिन्नेव काले तु युवनाश्वो महीपतिः ॥ विष्णुं सम्पूजयामास पुत्रीयेण व्रतेन तु ॥ १३ ॥ राज्ञस्तस्य व्रतस्यान्ते स्वप्ने प्राह जनार्दनः ॥ भार्गवं च्यवनं गच्छ ततः पुत्रमवाप्स्यसि ॥ १४ ॥ युवनाश्वस्तथोत्थाय स्वप्ने दैवेन चक्रिणा ॥ प्रातः पद्भ्यां ययौ तस्य च्यवनस्याश्रमं शुभम् ॥ १५ ॥ सम्पूज

वि० ध० ॥११२॥

प्र० खं० अ० १७० ॥११३॥

स्थित्वा च्यवनं च्यवनेन च पूजितः ॥ ऋतस्तमाश्रमे तस्य जगाद नृपसत्तमः ॥ १६ ॥ ऋषिसङ्घमुपादाय च्यवनोऽपि महातपाः ॥ अविज्ञातं नरेन्द्रेण पुत्रीयं कृतवाञ्जलम् ॥ १७ ॥ कलशस्थं जलं तच्च स्थापयामास भार्गवः ॥ ततो निशीथे संप्राप्ते तृषार्त्तः स महीपतिः ॥ १८ ॥ ऋषिमध्ये तु स सुप्तांस्तानावम्यैवाऽब्रवीत् ॥ तृषातोर्त्तस्य भृशं विप्राः पानीयं मे प्रयच्छत ॥ १९ ॥ ऋषिरतस्य न शुश्राव कश्चिद्ध्वार्थचोदितः ॥ ततः स्विन्नो महीपालः कलशस्थं जलं पपौ ॥ २० ॥ पीत्वा सुष्वाप ऋषयः प्रातः सर्वं समुत्थिताः ॥ अपश्यन्सालाः कलशं पप्रच्छुस्ते परस्परम् ॥ २१ ॥ पुत्रीयं कलशं राज्ञः कृतं गत्तद्गतं क्व नु ॥ तदोवाच स राजेन्द्रस्तांस्तृषेणांसितव्रतान् ॥ २२ ॥ तृषार्तेन मया पीतः कलशस्तवपाहितः ॥ ते होचुस्ते नृपश्रेष्ठं भाव्यं कर्म कृतं त्वया ॥ २३ ॥ भार्या पीत्वैव तत्तोयं पुत्रं ते जनयिष्यति ॥ इत्येवं मन्त्रकलशः सोऽस्माभिर्भूयते कृतः ॥ २४ ॥ पुत्रीयमुदकं तच्च त्वया पीतमबुद्धिना ॥ तस्मात्त्वमेव तनयं स्वकुक्षौ जनयिष्यसि ॥ २५ ॥ नावाप्स्यसि तथा मृत्युं वरदानाद्द्विजन्मनाम् ॥ एवमुक्तस्तु संपूज्य ब्राह्मणान्स्वगृहङ्गतः ॥ २६ ॥ राज्ञः कुक्षिं विनिर्भिद्य जज्ञे स बालकः कनकप्रभः ॥ द्युत्याऽसौ नाकविद्युतः ॥ २७ ॥ जातमात्रस्य तस्येन्द्रो ददौ प्रादेशिनीं मुखे ॥ आस्वाद्य तां स बालत्वं शिशुस्तत्याज तत्क्षणात् ॥ २८ ॥ कुक्षिं पस्पर्श राज्ञस्तु राजसिंहशतक्रतुः ॥ राजा शक्रकृपादृष्ट्या विशल्यश्चाभवत्क्षणात् ॥ २९ ॥ युवनाश्वः स तस्यापि नाम चक्रे शतक्रतुः ॥ मां धास्यतीति मान्धाता ख्यातिं त्रिभुवने गतः ॥ ३० ॥ तमाविवेश भगवांस्तेजसा स्वेन माधवः ॥ सापि सर्वाङ्गशुभा भार्या तस्य गुणान्विता ॥ ३१ ॥ काशिराजसुता जाता भीमवेगस्य मानद ॥ नाम्ना प्रभावती सुभ्रूस्त्रैलोक्यैकसुन्दरी ॥ ३२ ॥ युवनाश्वस्तु तां वत्रे भार्या तुल्यलक्षणान्विताम् ॥ स राजा प्रददौ तां तु मान्धातुर्विश्वभावनः ॥ ३३ ॥ एकैव भार्या सा तस्य बभूवात्यन्तसुन्दरी ॥ रूपयौवनसम्पन्ना प्राणभ्योऽपि गरीयसी ॥ कृत्वा विवाहं तस्यां चाप्यभिषिच्य च तं नृपम् ॥ ३४ ॥ युवनाश्वो वनं प्रायाज्जगामाऽथ त्रिविष्टपम् ॥ गतेऽथ ताते मान्धाता त्रैलोक्यं सप्तभिर्दिनैः ॥ ३५ ॥ रथेनैकेन वशगं चकार खड्गपाणिमान् ॥ पाताले गगने शैले समुद्रे च महात्मनः ॥ ३६ ॥ आसीत्तस्याप्रतिहता गतिश्चक्रस्य पार्थिव ॥ चक्रवर्ती स धर्मात्मा वैष्णवश्च तथाऽभवत् ॥ ३७ ॥ समा ह्ययुतानां दुर्गेह न गता दश मानद ॥ ब्रह्माण्डमण्डपं यावत्सूर्यस्तपति रश्मिभिः ॥ तावत्सर्वं महीभर्तुर्यौवनाश्वस्य कीर्त्यते ॥ ३८ ॥ एवं स राजा विजिताखिलारिर्गन्धर्वयक्षासुरपन्नगेन्द्रैः ॥ भार्या च सा तस्य बभूव भार्या लोके वरिष्ठा प्रमदावराभ्यः ॥ ३९ ॥

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मान्धात्रुपाख्यानं

नाम सप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १७० ॥ ॥ छ ॥ ॥ वज्र उवाच ॥ ॥ स तु राजा मया ब्रह्मन्मान्धाता भुवनेश्वरः ॥ माहेश्वरेण
शूलेन लवणेन हतः श्रुतः ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ अजेयं वैष्णवं तेजस्तच्च नित्यं च जन्तुषु ॥ नाशमायान्ति ते सर्वे हीना वैष्णव-
तेजसा ॥ २ ॥ अविनाशि जगत्यस्मिन्न किञ्चिद्य विधीयते ॥ ऋते तु महतस्तस्मात्तेजसो नृप वैष्णवात् ॥ ३ ॥ तेजस्तस्य सुदुर्ग्राह्यं देहि-
भिर्नृप सर्वदा ॥ तस्मात्तेन विहीनास्ते क्षयं गच्छन्ति मानद ॥ ४ ॥ मत्स्यः कूर्मो वराहश्च नरसिंहोऽथ वामनः ॥ ब्रह्मा शम्भुस्तथैवार्कश्चन्द्र-
माश्च शतक्रतुः ॥ ५ ॥ एवमाद्यास्तथैवान्ये युक्ता वैष्णवतेजसा ॥ गजच्छायानुमानेनं¹ वियुज्यन्ते च तेजसा ॥ ६ ॥ वितेजसश्च ते सर्वे वश्यत्वं
मुपयान्ति च ॥ पञ्चभूतात्मकं स्थूलं यत्किञ्चिज्जगतीगतम् ॥ ७ ॥ सर्वं विनाशि तज्ज्ञेयं त्वया पार्थिवसत्तम ॥ अविनाशि तु तद्विद्धि येन
विश्वमिदं ततम् ॥ ८ ॥ यत्तु गन्धगुणैर्हीनं रूपस्पर्शविवर्जितम् ॥ शब्दहीनं च विरसं सर्वेशं सर्वगं च यत् ॥ ९ ॥ निर्गुणं तद्गुणातीतमनन्तं
कथ्यं च दूरगम् ॥ सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् ॥ १० ॥ सर्वतः पाणिपादान्तं सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ॥ सर्वैन्द्रियगुणं देवं सर्वतः परमे-
श्वरम् ॥ ११॥ अविनाशि तदेवैकं यस्योद्गतं जगत् ॥ सदाशिवेति तं केचिदाहुर्देवं जगत्पतिम् ॥ १२॥ वासुदेवेति चाप्यन्ये कालमित्येव चापरे ॥
दैवमित्यपरे तं च स्वभावमिति चापरे ॥ १३ ॥ कर्मेति चापरे प्राहुः पुरुषेति तथा परे ॥ प्रणवाख्यं तथा तं च विदुर्वेदाविदो जनाः ॥ १४ ॥
तदेकमजमव्यक्तमविनाशं नराधिप ॥ ऋते तमेकमीशानमंतवत्सकलं जगत् ॥ १५ ॥ एतत्त्वेतोक्तं भुवनस्य पत्युर्मया स्वरूपं यदुवंशचन्द्र ॥
भक्तिं विना बुद्धिमतापि यस्य शक्यं न वक्तुं ग्रहणं नरेण ॥ १६ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसम्वादे पुरुष-
स्वरूपवर्णनं नामैकसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १७१ ॥ ॥ वज्र उवाच ॥ प्रादुर्भावा वराहाद्याः शर्वस्यास्यामितात्मनः ॥ महाभूतचयाः सर्वे
जन्ममृत्युयुताश्च ये ॥ १ ॥ यद्येवं प्राणिभिस्तेषां को विशेषो भृगूत्तम ॥ एतन्मे संशयं छिन्धि परं कौतूहलं हि मे ॥ २ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥
सर्वे जीवा महीपाल कर्मबन्धनबन्धनाः ॥ जायन्ते च म्रियन्ते च परतन्त्राः सदैव च ॥ ३ ॥ ईश्वरप्रेरितैर्नित्यं कर्मबन्धैः शुभाशुभैः ॥
जन्मान्तरकृतैर्नृप सुखदुःखसमन्विताः ॥ ४ ॥ वासुदेवस्तु धर्मात्मा प्रादुर्भावेषु यादव ॥ आत्मनः स्वेच्छया जन्म क्रियते मरणं तथा ॥ ५ ॥
कर्माणि न च लिम्पन्ति प्रादुर्भावेष्वपि प्रभुम ॥ कर्मस्वपि सदा सक्तं पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥ ६ ॥ फलानां कर्मजातानां भोगं तत्रापि यादव ॥

¹ 'जगत्कार्यानुमानेन' इति क० ।

वि० ध० प्र० खं० अ० १७२

नृणां दृश्येते मिथ्या मर्यादाभेदभीतृषु ॥ ७ ॥ यदायदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति यादव ॥ अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजत्यसौ ॥ ८ ॥ देवतिर्यङ्मनुष्येषु गन्धर्वापगपिण्डिषु ॥ योनिष्वन्येष्वपि तथा बुद्ध्वा कार्यबलाबलम् ॥ ९ ॥ यस्यांप्यस्यां यदा योनौ प्रादुर्भवति कारणात् ॥ तद्योनिसदृशं तत्तस्तदा लोके विचेष्टते ॥ १० ॥ संहर्तुं जगदीशानः समर्थोऽपि तदा नृप ॥ तयोन्निग्रहसोपायैश्चर्यादिहसति यादव ॥ ११ ॥ ह्रादं तमस्तया नैशं सूर्तं च पुरुषोत्तमः ॥ एक एव स लोकानां नाशयत्यप्रबुद्धिभिः ॥ १२ ॥ ह्रादं ध्वस्तं तमस्तेन जगतो देवभूतये। ज्योतिरूपेण च ध्वस्तं तमो नैशं सुदारुणम् ॥ १३ ॥ तमो नाशयितुं मूर्तं प्रादुर्भावगतः सदा ॥ मूर्तं तमश्च राजेन्द्र दैत्यदानवराक्षसाः ॥ १४ ॥ वन्ध्यानामपि दैत्यानां देहस्थोऽपि जनार्दनः ॥ न तु विबुध्यते देहीति युक्त्या तांश्च जिघांसिति ॥ १५ ॥ देवतानां गुरूणां च द्विजानां च गुरुप्रियः ॥ शास्त्रदृष्टेन विधिना भक्त्याराधन रतः ॥ १६ ॥ न च तस्यास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन ॥ नैवानाप्तमवाप्तव्यं वर्ततेऽथ च कर्मसु ॥ १७ ॥ सर्वज्ञः सर्वदर्शी च सर्वशक्तिरपि प्रभुः ॥ तथाप्यधीते यजते तपस्तप्यति पार्थिव ॥ १८ ॥ मर्यादास्थापनार्थाय जगतो हितकाम्यया ॥ करोति राजन्कर्माणि कीनाश इव दुर्बलः ॥ १९ ॥ यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः ॥ स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनु वर्तते ॥ २० ॥ एतत्कारणमाश्रत्याय सदा कर्मसु वर्तते ॥ प्रादुर्भावकृतो विष्णुरन्यान्यः प्राकृतस्तथा ॥ २१ ॥ देवेभ्यश्च ऋषिभ्यश्च वरान्प्रार्थयते सदा ॥ वरांश्र वरदस्तंपां मान्यत्यपि पाण्डव ॥ २२ ॥ प्रादुर्भावगतन्मन्वान्मातङ्गोऽयमिति मानवाः ॥ पुरुषं नाभिगच्छन्ति मोहितास्तस्य मायया ॥ २३ ॥ प्रादुर्भावं गतोऽप्येवं संहर्तुं स जगच्चरम् ॥ निमेषान्तरमात्रेण शक्तिमात्राग्रतः प्रभुः ॥ २४ ॥ प्रादुर्भावगतस्यापि तस्य सर्वगता स्मृता ॥ स्वतन्त्रता च सर्वत्र नात्र कार्या विचारणा ॥ २५ ॥ महद्विशेषेणतते प्राणिभिः प्राणिनां पतेः ॥ प्रभोरुक्तं तस्य देवस्य सर्वगत्य स्वयम्भुवः ॥ २६ ॥ अक्षिताः कर्मभिः पुण्यैः केचिद्बहुगुणोत्तराः ॥ तेषामाविशते स्वेन तेजसा तेन सर्वेशः ॥ २७ ॥ आविष्ठस्तेजसा, तेन देवेन परमेष्ठिना ॥ तद्धकर्माणि कुर्वन्ति पूज्यमाना महर्षिभिः ॥ २८ ॥ तथा तु काले संप्राप्तेस्तन्मर्त्यांस्त्यजत्यसौ ॥ दिध्नन्तवशमायान्ति तस्यैव रुचिनं यथा ॥ २९ ॥ ये च केचन लोकेऽस्मिन्दृश्यन्ते तेजसान्विताः ॥ तेषां तद्वैष्णवं तेजस्त्वया ज्ञेयं महीपते ॥ ३० ॥ यच्चन्द्रमसि यत्सूर्यो यच्च सूर्ये जगत्पतौ ॥ तेजः पश्यति तत्सर्वं वैष्णवं विद्धि पार्थिव ॥ ३१ ॥ अगस्त्यप्रमुखानां च या च शक्तिरतीन्द्रिया ॥ तत्तस्य राजन्सा ज्ञेया त्वया वैष्णवतेजसा ॥ ३२ ॥ यद्यद्विभूतिमत्सत्वं श्रीमदूर्जितमेव वा ॥ तत्तदेवावगच्छ त्वं मम

॥ १३ ॥ ॥ ११३ ॥

वैष्णवेन तेजसा ॥ ३३ ॥ ब्राह्मणानां सुराणां च साध्वीनां च तथा गवाम् ॥ जगतां धारिणीं शक्तिं विद्धि तां वैष्णवीं विभो ॥३४॥ राजानस्तेजसा युक्ता वैष्णवेन वसुन्धराम् ॥ पालयन्ति महीपाल वीर्योदग्रा यशस्विनः ॥ ३५ ॥ ऋषयश्च तथा विप्रा वेदवेदाङ्गपारगाः ॥ पालयन्ति जग- त्कृत्स्नं युक्ता वैष्णवतेजसा ॥३६॥ ये त्वानुभावाद्ये केचिज्जायन्ते चक्रवर्तिनः ॥ गुरुणा विद्धि तान्सर्वान्संयुक्तान्विष्णुतेजसा ॥३७॥ आजानुबाहवः सर्वे न्यग्रोधपरिमण्डलाः ॥ जिह्वया सकलं वक्त्रं परिमार्जयन्ति ते तथा ॥३८॥ षष्ट्या दन्तैश्च संयुक्ता दंष्ट्राभिश्च तथाशुभैः ॥ ओजेयं च शुभं तेषां भवत्यन्तर्भुवेर्नृपा ॥ ३९॥ चक्राङ्कितैः पादतलेः करैश्चापि शराङ्कितैः ॥ जालपादकराश्चैव तथा तुरगमेहनाः ॥४०॥ रूपवन्तः प्रभावन्तो वपुष्मन्तश्च यादव ॥ अतीन्द्रियज्ञानबलाः पृथिव्यां चक्रवर्तिनः ॥४१॥ तेषां तु सप्त रत्नानि भवन्तीह महीतले॥हस्त्यश्वरत्नभार्यारत्नं तथैव च ॥४२॥ तथैवायुधरत्नं च मणिरत्ननिधिस्तथा ॥ चतस्रश्चाप्रतिहतास्तेषां तु गतयस्तथा॥४३॥पाताले गगने शैले समुद्रे च महीपते। स्तम्भितजलैः प्रयाणे चक्रवर्तिनाम् ॥ ४४ ॥ भूम्यश्च तथा शैला मार्गे तेषां भवन्ति तु ॥ भूमिर्ददाति विवरं पातालमुपयातताम ॥ ४५ ॥ न विषीदन्ति गगने तथा तेषां तुरङ्गमाः ॥ श्रुतेन तपसा यज्ञैर्वीर्येणाथाबलेन च ॥ ४६ ॥ सर्वेभ्यस्तेऽतिरिक्ष्यन्ते प्राणिभ्यो मनुजेश्वर ॥ आराधितजगन्नाथा ये प्राप्नुवन्तीह तत्पदम् ॥ ४७ ॥ वर्षायुतानि जीवन्ति षड्वै सप्त वा नृप ॥ तेषां च तेजसा विष्णुः करोत्याप्यायनं सदा ॥ ४८ ॥ येन ते कथितं सर्वं प्राप्नुवन्ति गुणोदयम् ॥ स्थानान्तरगतेनापि तेऽपि वैष्णवतेजसा ॥ ४९ ॥ संहारमुपगच्छन्ति क्षयकाल उपस्थिते ॥ क्षयकाले च मान्धातु- स्तेजस्तदतिदुःसहम् ॥ ५० ॥ वैष्णवं शूलिशूलमथाभ्यगात् ॥ स यादव ॥ अर्जुनस्य नरेन्द्रस्य युक्तस्य हरितेजसा ॥ ५१ ॥ हरेरेवान्तकृच्छास्ता रामो भृगुकुलोद्वहः ॥ भार्गवस्य च रामस्य तेजस्तदतिदुःसहम् ॥ ५२ ॥ आदत्ते वैष्णवं घोरं रामो दशरथात्मजः ॥ काश्चित्कलामधिष्ठाय तेन घोरेण तेजसा ॥ ५३ ॥ करोति देवकार्याणि कृतकर्मा ततः प्रभुः ॥ आदाने तेजसस्तस्य ध्रियते स स्वतेजसा ॥ ५४ ॥ नान्यः शमयिता लोके नृप वैष्णवतेजसः ॥५५॥ तस्यावतारेषु मया स्वरूपमेतत्तवोक्तं भुवनस्य पत्युः ॥ रहस्यमेतत्परमं मुनीनां ज्ञानामृतं कल्मषनाशकारि ॥ ५६॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसम्वादे प्रादुर्भावस्वरूपवर्णनं नाम द्विसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १७२ ॥ वज्र उवाच ॥ भुवना- र्थेन यद्राज्ञा पुत्त्रीयं तु कृतं व्रतम् ॥ तमहं श्रोतुमिच्छामि जनानां हितकाम्यया ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ पुत्त्रीयं ते प्रवक्ष्यामि व्रतं भूपाल- सत्तम ॥ अनन्तव्रतमित्युक्तं सेवतां पुत्रजन्मदम् ॥ २ ॥ मासिमासि तु नक्षत्रे मासनाम्ना तु चिह्नितम् ॥ सम्प्राप्य पूजयेद्देवं सोपवासो नरो

वि० ध०
॥११४॥

पृ० सं०
अ० १६३

तम् ॥ ३ ॥ एकैकमङ्गं देवस्य प्रतिमासं विशेषतः शुङ्खः शृणु चाङ्गकर्म मम ॥ ४ ॥ मार्गशीर्षोदारभ्य व्रतमेतत्समासतः॥
देवस्य मार्गशीर्षे तु वामं जानु समर्चयेत् ॥ ५ ॥ कटिभागं तथा वामं पौषे मासि समर्चयेत् ॥ माघे मघासु वामं च भुजं देवस्य पूजयेत् ॥६॥
उत्तराफल्गुनीऋक्षे स्कन्धं वामं प्रपूजयेत् ॥ चतुर्ष्वेतेषु वामेषु गोमूत्रस्नानमाचरेत् ॥ ७ ॥ पूजनं देवदेवस्य रक्तैः पुष्पादिभिस्तथा ॥ होमो
घृतेन कर्तव्यस्तिलदानं द्विजातिषु ॥ ८ ॥ ताम्रस्य च तथा दानं गोमूत्रप्राशनं ततः ॥ हविष्याशीन चाहारं ततः कार्य विजानता ॥ ९ ॥
देवस्य दक्षिणं स्कन्धे चैत्रे चित्रासु पूजयेत् ॥ वैशाखे च विशाखासु बाहुं देवस्य दक्षिणम् ॥ १० ॥ दक्षिणं कटिभागं च ज्येष्ठे ज्येष्ठासु पूज-
येत् ॥ दक्षिणं च तथा जानुमाषाढे वैश्वदेवके ॥ ११॥ चतुर्ष्वेतेषु मासेषु क्षीरस्नानं विधीयते ॥ पीतपुष्पादिपूजा च देवदेवस्य चक्रिणः ॥ १२ ॥
होमं च शालिभिः कुर्याद्गवा देया द्विजातिषु ॥ रजतं च तथा देयं यथाशक्त प्रतिक्रिया ॥ १३॥तथा कार्या मनुष्येन्द्र श्रावणे श्रवणे ततः ॥ पादाङ्गु-
पूजयतस्य यत्स्यंदं सकलं जगत ॥ १४ ॥ शृते भाद्रपदे मासि आश्विने हृदयं ततः ॥ शिरसः पूजनं कार्यं कार्त्तिके कृत्तिकासु च ॥ १५ ॥ चतु-
र्ष्वेतेषु मासेषु दध्ना स्नानं विधीयते ॥ पूजनं देवदेवस्य शुक्लैः पुष्पादिभिस्तथा ॥ १६ ॥ क्षीरेण होमः कर्त्तव्यो घृतं देयं द्विजातिषु ॥
सुवर्णं च तथा राजन्दद्या कार्या मुजिक्रिया ॥ १७ ॥ अनन्तनाम जनयन् सर्वमासेषु पार्थिव ॥ तेनैव नाम्ना देवस्य होमकर्मोपि निर्दिशेत् ॥ १८ ॥
व्रतावसाने दातव्यं ब्राह्मणेभ्यस्तु भोजनम् ॥ दानं शक्त्या च दातव्यं ब्राह्मणेभ्यो नराधिप ॥ १९ ॥ संवत्सरमुपाह्नोति सर्वान्नेव मनोरथान् ॥
पुत्रार्थीभिश्चैतिकामैश्चैत्यादगधेनपुंसुभिः ॥ २० ॥ प्रार्थयद्भिश्च कर्त्तव्यं बलमारोग्यसम्पदम् ॥ एतद्व्रतं महागज पुष्यं स्वमन्ययनं परम् ॥ २१ ॥
अनन्तव्रतमित्युक्तं सर्वकल्मषनाशनम् ॥ व्रतमेतत्पुरा कृत्वा युवनाश्वो महीपतिः ॥२२ ॥ मान्धातारं सुतं लेभे गजान्तं चक्रवर्त्तिनम् ॥ इतत्प्रौर्वचम्च्च
राजेन्द्र भार्या शीलधरा तथा ॥ २३ ॥ व्रतेनानेन मा लेभे पुत्रं बाहुसहस्रिणम् ॥ कार्तवीर्यार्जुनं नाम गजान्तं चक्रवर्त्तिनम् ॥ २४ ॥ यमावविवंश
भगवांस्तेजसा स्वेन माधवः ॥ नमस्तं कार्तवीर्याय अर्जुनाय महात्मने ॥ २५ ॥ मनट्टोपिनसमुद्रायों मंदिन्यग्मीर्भगवांश्च ॥ एतावदुक्ता पृच्छन्
तिलप्रस्थस्य युज्यते ॥२६॥ राजन्दस्तस्य विविधद्वद्वाणाय यनामने ॥ यम्य वै जातमात्रम्य प्रववावनिलेः शुभः ॥ २७ ॥ नीजशक्रम्वृड्थ्याम
मुदं प्रापाखिलं जगत्॥तस्माश्चर्य नृपतिं देत्या मातृव्यतां गताः ॥२८॥ आश्रयामासुरव्याप्रश्शातशोऽथ महर्षयः ॥ द्यस्मन्मन्जन्मवतीवार्ता भूमिर्मा
रावपीडिता ॥ दधार कृच्छ्रात्तात्मानं जलाक्लिववृत्तृपं ॥२९॥ पुत्रियमेतत्त्वराजसिंह मया व्रतं ते कथितं पुराणम् ॥ कर्त्तव्यमेतद्भुवि पुत्रकामः पापा-

॥१३४॥

पहं धर्मविवर्धनं च ॥ ३० ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादेऽनन्तव्रतमाहात्म्यवर्णनो नाम त्रिसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १७३ ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ इदमप्यन्यद्वक्ष्यामि मासनक्षत्रपूजनम् ॥ यत्फलं देवदेवस्य पुरुषः समवाप्नुते ॥ १ ॥ आरभ्य कार्तिकादेतद्व्रतं कार्यं विजानता ॥ पारणत्रितयेनैतद्व्रतं परिसमाप्यते ॥ २ ॥ चातुर्मास्यं तथैवान्न पारणं नृप कीर्तितम् ॥ पारेणोपारेणे राजन्नत्रितमासविधिं शृणु ॥ ३ ॥ पञ्चगव्यजलस्नानं सदैव च समाचरेत् ॥ पुष्पादिपूजा कर्तव्या यथालाभमुपाहृतैः ॥ ४ ॥ नैवेद्यं कृसरं पूर्वमत्र मासचतुष्टयम् ॥ यावकेन तथा कार्यं मध्यमं च चतुष्टयम् ॥ ५ ॥ चतुष्टये तृतीये च नैवेद्यं पायसं भवेत् ॥ तेनैवान्नेन राजेन्द्र ब्राह्मणान्भोजयेद्बहुन् ॥ ६ ॥ नक्तं नैवेद्यमश्नीयाद्द्यान्म्यतः सुसमाहितः ॥ संयतस्तां भवेद्रात्रिं तथा स्थण्डिलशायकः ॥ ७ ॥ एवं कुर्यात्पुनस्तावद्यावत्कार्त्तिककृत्तिका ॥ तत्र सम्पूज्य देवेशमारभ्य विधिना नृप ॥ ८ ॥ भाजनं घृतसंयुक्तं सहिरण्यं द्विजातये ॥ दातव्यं भोजनं कार्यं ब्राह्मणानां विशेषतः ॥ ९ ॥ संवत्सरमिदं कृत्वा व्रतं पुरुषसत्तमः ॥ लब्ध्वा स्थानं च मोदेत तथा नारी च यादव ॥ १० ॥ स्थिरां श्रियं धर्ममतिं बलं च सौभाग्यमोजः स्थिरसत्त्वतां च ॥ आस्थायं सुदीर्घा त्रिदिवे च कुर्याद्व्रतं नृणामेतदतीव पुण्यम् ॥ ११ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मासनक्षत्रपूजनं नाम चतुरसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १७४ ॥

॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ अत्र ते वर्णयिष्यामि कथां पापप्रणाशिनीम् ॥ स्वर्गे वृत्तां समाश्रित्य मासनक्षत्रपूजनम् ॥ १ ॥ पूर्वैस्तूक्तं चरितं शक्र नाहं जानामि किञ्चन ॥ भवतः समकालीनं वद मां सुसत्तम ॥ २ ॥ इयं सिद्धा विजानाति प्रख्याता शाम्बरायणी ॥ एवमुक्तस्ततः शक्रः पप्रच्छ बलसूदनः ॥ ३ ॥ जगाद सा च शक्रस्य पूर्ववृत्तं चरितं महत् ॥ शक्राणां सा व्यतीतानां शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ४ ॥ जगाद तत्र चरितं कल्पेष्वन्येष्वपि प्रभो ॥ शाम्बरायण्युवाच ॥ सर्वेषामपि शक्राणां ये तु दायादबान्धवाः ॥ ५ ॥ सर्वे विनाशितास्तेन विष्णुना प्रभविष्णुना ॥ सर्वे शक्रास्तथा युक्तास्तेन वैष्णवतेजसा ॥ ६ ॥ भूतेभ्यस्त्वतिरिक्तास्ते तेन ते गुणसम्पदः ॥ दानेन यज्ञैः शौर्येण तपसा च बलेन च ॥ ७ ॥ श्रुतेन चाविष्टतया देवदैत्यमहोरगान् ॥ ऋषयश्च महाभागास्त्वपि पार्थिवसत्तम ॥ ८ ॥ वरं सम्पावनं¹ तैश्च कृतं सर्वै³ स्वयंभुवा ॥ पराजयं यतः प्राप्ता दायादेभ्यः पुनःपुनः ॥ ९ ॥ सर्वेश्वरा वीर्यबलोपपन्ना धर्मे निविष्टा जगतः प्रधानाः ॥ त्यक्ताधिकाराश्च ततः क्रमेण सर्वे गता विष्णुसहायतां च ॥ १० ॥ इति विष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे² शक्रचरिताख्यानं नाम पञ्चसप्तत्यधिकशततमो

¹ 'पाननम्' इति ख० ।
² अत्र सन्दर्भशुद्धया कश्चित्पाठो भ्रष्ट इति भाति ।
³ 'सर्वः' इति ख० ।

वि० ध० ॥११६॥

पृ० सं० अ० १७८ ॥११७॥

ध्यायः ॥ १७६ ॥ ॥ इन्द्र उवाच ॥ यस्मिन्काले व्यतीता ये षडिन्द्रा भूरितेजसः ॥ तेषां चरितमिच्छामि श्रोतुं विस्तरशः शुभे ॥ १ ॥ प्रति शक्रं मनुं मनुपुत्रांस्तथैव च ॥ देवान्सप्त ऋषींश्चैव तथा दायादबांधवान् ॥ २ ॥ शक्रस्य तेषां च वधं तथा देवाज्जनाद॑नात् ॥ त्वत्तोऽहं श्रोतु मिच्छामि सर्वं त्वं वेत्सि सुन्दरि ॥३॥ शाम्बरायण्युवाच॥ ब्रह्मणो मानसः पुत्रः प्रथमोत्तु मनुः स्मृतः ॥ दश पुत्राश्च तस्येमे ख्यातास्त्रिभुवनेश्वराः ॥ ॥४॥ अग्नीध्रश्चातिबाहुश्च मेधा मेधातिथिर्वपुः ॥ ज्योतिष्मान्द्युतिमान्धन्वः सवनः सप्त एव च ॥५॥ मरीचिरत्रिर्गिरसो पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ॥ वसिष्ठश्च महातेजा ऋषयः सप्त कीर्तिताः ॥६॥ जयाख्याश्चाजिताख्याश्च शुक्रयामास्तथैव च ॥ गणा द्वादशका एते चत्वारः सोमपायिनः ॥ ७ ॥ विश्वसूदनाम देवानां तेषामिन्द्रो बभूव ह ॥ आसंस्तस्यासुरा घोरास्तदा दायादबान्धवाः ॥ ८ ॥ बभूव नृपतिर्येषां बाष्कलो नाम नामतः ॥ यस्य हस्तादुभौ लोकौ वामनेन हतौ पुरा ॥ ९ ॥ क्रमद्वयेन तु हतं पातालं च सुरेश्वर ॥ यस्य पुत्रस्त्वसाविक्षीर्नाम बलोत्कटः ॥ १० ॥ जहार भूयस्त्रैलोक्यं शक्रस्याक्रुध्य दुर्मतिः ॥ तमाहूय रणे विष्णुस्तार्क्ष्येप्रवरवाहनः॥ ११॥ द्विधा चकार चक्रेण त्रैलोक्याहितकाम्यया ॥ १२॥ एवं हतस्तेन पुरारिसुख्या महात्मना कालसमप्रभावः ॥ शक्रप्रियार्थं जगतां हितार्थं देवेन्द्रमप्राप्तनिमेन तेन ॥१३॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शाम्बरायणीवाक्ये प्रथममन्वन्तरवर्णनं नाम स्तसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १७६ ॥ ॥ छ ॥ ॥ शाम्बरायण्युवाच ॥ मनुः स्वारोचिषो नाम बभूव तदनन्तरम् ॥ गयप्रसान्सुमहाभागाः पुत्रा भूपमण्डलेश्वराः ॥ १ ॥ चैत्रः कविरथोध्वं कृतान्तो विद्युतो गविः ॥ बृहद्धूती नभश्चैव महाबलपराक्रमः ॥ २ ॥ ऊर्जस्तस्य तथा प्राण ऋषभो निश्चलस्तथा ॥ दन्तोभिः शाकिरावांश्च ऋषयः सप्त कीर्तिताः ॥ ३ ॥ भूपिता द्वादश प्रोक्तास्तथा पारावताश्च ये ॥ तेषामिन्द्रो विपश्चिच्च महात्मा लोकविश्रुतः ॥ ४ ॥ आसंस्तस्यासुरा घोरगन्तङ्गा दायादबान्धवाः ॥ तेषामासीत्तदा राजा पुरुहूतो बलोधिकः ॥ ५ ॥ शक्रस्य विप्रियासक्तो मृगयायै वनङ्गतः ॥ व्यधमन्कुञ्जारुन्मात्तान्दुर्वार्यसममाश्रयः ॥ हन्ती भूपालसीचवः स जघान हरीन्वने ॥ ६ ॥ जघान सः शैल इवातिवप्णों नीलाञ्जनाभो रुचितारुणहन्तः ॥ जघान तं दैत्यवरं प्रसह्य देवासुगाणां समरेऽव्वध्यम् ॥ ७ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शक्रमतिशाम्बरायण्याख्याने द्वितीयमन्वन्तरकथावर्णनन्नाम सप्तसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १७७ ॥ ॥ छ ॥ ॥ शाम्बरायण्युवाच ॥ ॥ औत्तमस्य मनोः पुत्रांन्तृतीयान्म्य निबोध मे ॥ अजश्च परशुश्चैव देवदेवो वृषो नयः ॥ १ ॥ देवायृवश्चाप्रतिमौ महोत्साहो गजस्तथा ॥ विनीतिश्च सुकेतुश्च सुमित्रः सुबलः शुचिः ॥ २ ॥

अतः परं प्रवक्ष्यामि ऋषयः सप्त वै तदा ॥ रजोबाहुर्ध्वबाहु च सवनश्चानघश्च यः ॥ ३ ॥ सुतपाः शक्तिरित्येते ऋषयः सप्त कीर्तिताः ॥ वशवर्तिनः स्वधासानो वशा सत्याहा मतादिनांः ॥ ४ ॥ पञ्च देवगणाः प्रोक्ताः सर्वे द्वादशकास्तु ते ॥ तेषां सुचित्तिर्नामाऽभूच्छक्रः परमपूरुषयः ॥ ५ ॥ आसंस्तस्यासुरा घोरास्तदा दायादबान्धवाः ॥ येषामासीद्बली राजा प्रलम्बो नाम नामतः ॥ ६ ॥ शक्रस्य विप्रियासक्तं तं सबहुऽम्बुवाहनम् ॥ मत्स्यरूपधरो विष्णुर्जघ्नेत्वान्बलवत्तरम् ॥ ७ ॥ कालानलोभं तु विदेशशत्रुं रूपेण मात्स्येन जगतप्रचारः ॥ जघान तं पर्वतकूटमात्रं समुद्र मध्ये शरदानतप्तम् ॥ ८ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे तृतीयमन्वन्तरवर्णनन्नामाष्टसप्तत्यधिकशततमो ऽध्यायः ॥ १७८ ॥ ॥ छ ॥ ॥ शाम्बरायणउवाच ॥ ॥ तामसस्य मनोः पुत्रांश्चतुर्थम्य निबोध मे ॥ जानुजङ्घः शान्तभयो नरः ख्याति नैरुत्था³ ॥ १ ॥ प्रियभृत्यो ह्यविविक्षश्च प्रस्थिलश्च दृढेषुधिः ॥ कृतश्च कृतगन्धश्च तामसस्य मनोः सुताः ॥ २ ॥ ऋर्षिवन्तः कठीयान्वै गात्र श्वेत्रोऽग्निरव च ॥ ज्योतिर्वासाः पृथुः काव्य ऋषयः सप्त कीर्तिताः ॥ ३ ॥ सत्याः सुपादाः सुरिहा हरश्चेति प्रकीर्तिताः ॥ देवतानां गणा एते चत्वारः पञ्चविंशकाः ॥ ४ ॥ सत्यानामपि भेदौ द्वौ सत्या विश्वाश्च कीर्तिताः ॥ मत्या द्वादश निर्दिष्टा विश्वाः प्रोक्तास्त्रयोदश ॥ ५ ॥ तेषामासीन्महातेजा शिबिरिन्द्रः प्रताप वान् ॥ आसंस्तस्यासुरा घोरास्तदा दायादबान्धवाः ॥ ६ ॥ येषामासीन्महातेजा राजा भीमस्थः प्रभुः ॥ प्रसाय येन ब्रह्माणमध्यक्षं स्थलेवृतम ॥ ॥ ७ ॥ जलंस वर्जयामास ततः प्रभृति दुर्पतिः ॥ स ददर्श मरौ कूर्म पर्वताकारदर्शनम् ॥ ८ ॥ तमारुरोह दुर्बुद्धिः कौतूहलसमन्वितः ॥ समारूढं महाकायमादाय भगवान्हरिः ॥ ९ ॥ कूर्मरूपधरो वेगात्पातालजलमाविशत् ॥ पातालजलमानीय मज्जयित्वा जघान तम् ॥ आक्रम्य तं महाकायं महता कूर्मवर्मणा ॥ १० ॥ एवं स कूर्पेण जले प्रसङ्गा देवेश्वरस्याप्रतिमस्य शत्रुः ॥ निपातितः सर्वसुरप्रधानः सर्वेश्वरेणा प्रतिमेन तेन ॥ ११ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे चतुर्थतामसमन्वन्तरवर्णनन्नामैकोनाशीत्यधिकशततमोऽ ध्यायः ॥ १७९ ॥ शाम्बरायणउवाच ॥ रैवतस्य मनोः पुत्रान्पञ्चमस्य निबोध मे ॥ महापराणः सम्भाव्यः प्रत्यङ्गः परहा शुचिः ॥ १ ॥ चलेन्द्रिन्निरमित्रः केतुशृङ्गो दृढव्रतः ॥ रैवतस्य मनोः पुत्रा ऋषय स्तस्य वच्मि ते ॥ २ ॥ वेदश्रुतिर्वेदबाहूरूध्वबाहुर्यजुस्तथा ॥ हिरण्योरोमा पर्जन्यः सत्यनेत्रस्तथैव च ॥ ३ ॥ आभूतराजसश्चैव तथा देवाः सुमेधसः ॥ वैकुण्ठाश्चामृतांश्चैव चत्वारो देवतगणाः ॥ ४ ॥ एकैकस्मिन्गणे

१ 'बहुवर्तिः सुवामानः वशाः सत्याः प्रर्दनाः' इति ख० । २, ३ 'नय' इति ख० । ४ 'म्रियन्तो' इति ख० । ५ 'आभूतजरस' इति ख० ।

वि० ध० ॥११६॥

प्र० सं० अ० १८२ ॥११६॥

देवाः कथितास्तु चतुर्दश ॥ तेषामिन्द्रो विभुर्नाम लोके विख्याताविक्रमः ॥ ५ ॥ आसंस्तस्यासुरा घोरस्तदा दायादबान्धवाः ॥ तेषामासीन्महातेजाः शंभुर्नार्मा महेश्वरः ॥ ६॥ ब्रह्मलोकेन मरणं वृतं येन पितामहात् ॥ स कदाचिन्महाकायं समुद्रजलचारिणम् ॥ ७ ॥ हंसं दृष्ट्व जगाह तञ्चारोहेति दुर्मतिः ॥ आरूढमात्रमादाय ब्रह्मलोकं जगाम सः ॥ हंसरूपेण तत्रैव जघान भगवान्हरिः ॥ ८ ॥ एवं स हंसेन हतो महात्मा सर्वेश्वरेणाप्रतिमेन तेन ॥ महाबलः पर्वतमात्रकायः पुरान्तकारी समरेऽवजेयः ॥ ९ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे इन्द्रशाम्बरणीयसंवादे पञ्चमवतमन्वन्तरवर्णनंनामाशत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १८० ॥ ॥ शाम्ब उवाच ॥ चाक्षुषस्य मनोः पुत्रान्प्रब्रूष्य शृणु वासव ॥ ऊरुः पूरुः शतद्युम्नः तपस्वी सत्यवान्धृतिः ॥ १ ॥ अग्निष्टुदतिरात्रश्च सुद्युम्नश्च तथानघ ॥ हविष्माञ्छ्रुतः श्रीमान् सुधन्मा विजयस्तथा ॥ २ ॥ अभिमानः सहिष्णुश्च मधुरिश्चैकरूपपः स्मृताः ॥ आद्याः प्रसूता भाव्याश्च लेखाश्च पृथुकास्तथा ॥ ३ ॥ अष्टकाश्च गणाः पञ्च तदा प्रोक्ता दिवौकसाम् ॥ तेषां मनोजवो नाम वभूवेन्द्रः प्रतापवान् ॥ ४ ॥ आसंस्तस्यासुरा घोरास्तदा दायादबान्धवाः ॥ येषां बभूव नृपतिर्महामालो वलाधिकः ॥ ५ ॥ स कदाचिद्धनं यातो मृगायां पापनिश्चयः ॥ तत्र चन्द्रोगुसं- काशं ददर्शार्थं मनोहरम् ॥ ६ ॥ तमारुरोह दुर्बुद्धिर्मृगाचातकचोपया ॥ तमारूढं समादाय तदा वेगात्तुरङ्गमः ॥ ७ ॥ गत्वा पारे समुद्रस्य चिक्षेपोपारे दुर्मतिम् ॥ क्षितमात्रः स दुर्बुद्धिः पवनेनापवाहितः ॥ ८ ॥ अनासादितदेवोश्च पवनेन स तूह्यते ॥ अद्यापि सुमहातेजा लोका- लोकस्य बाह्यतः ॥ ९ ॥ अमुत्युक्वदानेन स तु पापः स्वयम्भुवः ॥ वायुमार्गं समाश्रित्य न तु प्राणैर्विमुच्यते ॥ १० ॥ एवं स घोरो वरदानदर्पा- दृप्त्युरस्तित्ति कृतापराधः ॥ देवद्विजानां हयरूपधारी चिक्षेप विष्णुः पवनप्रवाहे ॥ ११ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्र- संवादे षष्ठचाक्षुषमन्वन्तरवर्णनंनामैकाशीत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १८१ ॥ ॥ शाम्बउवाचपुनरुवाच ॥ अथाऽन्यस्य भविष्यस्य मनोर्वैवस्वतस्य च ॥ सप्तमस्य प्रवक्ष्यामि तव पुत्रान्स्यंस्त्वितः ॥ १॥ इक्ष्वाकुरथ नाभागो विष्णुः शर्यातिरेव च ॥ अभूद्धृष्टस्तथा भ्रांगुर्महात्मा दिष्ट एव च ॥ २ ॥ करूषश्च पृषध्रश्च सुद्युम्नश्च मनोः सुताः ॥ अत्रिवसिष्ठो भगवान्जमदग्निश्च कश्यपः ॥ ३ ॥ गौतमश्च भरद्वाजो विश्वामित्रोऽथ सप्तमः ॥ देवा ह्येकोनपञ्चाशन्मरुतः परिकीर्तिताः ॥ ४ ॥ द्वावश्विनौ विनिद्दिष्टौ विश्वेदेवास्तथा दश ॥ दर्शवादित्यसो देवा ह्यं देवगणा नव ॥ ५ ॥ येषां शक्रस्तु मोजवी नाम्ना शत्रुक्षयङ्करः ॥ घोरास्तथापि ये त्वासन्देत्या दायादबान्धवाः ॥ ६ ॥ तेषां वभूव नृपतिहिरण्याक्षो महावलः ॥ न्वराहेण