विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

स्तु तेऽन्तरिक्षेभ्यः पार्थिवेभ्यश्च गच्छतः ॥ १३ ॥ दिव्येश्चैव भूतेभ्यः समरे च तथातव ॥ १४ ॥ स्वांस्वां दिशमधिष्ठाय दिक्पाला दीप्तिम- जसः ॥ पालयन्तु सदा तुभ्यं दीप्तिविद्योद्यहारिणः ॥ १५ ॥ ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च साध्याश्च समरुद्गणाः ॥ आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ च भिषग्वरौ ॥ १६ ॥ भृग्वादिरिसयश्चैव कालस्यावयवास्तथा ॥ सरितः सागराः शैलाः समुद्राश्च सरांसि च ॥ १७ ॥ दैत्यदानवगन्धर्वा पिशाचा रगराक्षसाः ॥ देवपत्न्यस्तथा सर्वा देवमातर एव च ॥ १८ ॥ शास्त्राण्यस्त्राणि शास्त्राणि मङ्गलाय भवन्तु ते ॥ विजयं दीर्घमायुश्च भोगांश्चा- न्यान्दिशन्तु ते ॥ १९ ॥ इति स्वस्त्ययनं श्रुत्वा राज्ञा स समुदीरितम् ॥ रामस्य पादौ शिरसा त्वभिवन्द्य धनुर्धरः ॥ २० ॥ निर्गत्य राजभ- वनादाज्ञामाज्ञाल्पितं जगत ॥ हिमाद्रिकूटसङ्काशं चारुकुंदोज्ज्वलाननम् ॥ २१ ॥ मदेन सिञ्चमानं च नृपवेश्माऽजिरं नृप ॥ समाक्रान्तकटं चापि पानलुब्धशिलिमुखैः ॥ २२ ॥ स्तब्धचारुमहाकर्णं मधुपक्कृपथेयवै तु ॥ दीर्घाग्रमध्वक्षकृतैं कृतशृङ्गावतंसकम् ॥ २३ ॥ स्वासनं व्यूढकुम्भं च तथार्द्धमं महाबलम् ॥ नक्षमालां शिरसा धारयानं तु काञ्चनीम् ॥ २४ ॥ पटुस्वने तथा घण्टे दर्शनीये मनोहरै ॥ कुथं विचित्रं रम्यं च कवि- द्वारं महाध्वजम् ॥ २५ ॥ वैजयन्त्यः पताकाश्च किङ्किणीजालमालिताः ॥ समारूढं नयोविद्वा महामात्रेण धीमता ॥ २६ ॥ वैदूर्यदुण्डतीक्ष्णाग्र काञ्चनाङ्कुशधारिणा ॥ जघनस्थेन चान्येन वरचामरधारिणा ॥ २७ ॥ तथा वैजयिकैर्मन्त्रैर्देवज्ञेनाभिमन्त्रितम् ॥ आरुरोह महातेजा जयत्का राभिनन्दितः ॥ २८॥ पूर्णेन्दुमण्डलाकारं रुक्मदण्डं मनोहरम् ॥ छत्रमादाय तं प्रेम्णा चारुरोह स लक्ष्मणः ॥ २९ ॥ चामरौ द्वौ समादाय चन्द्ररश्मिसमप्रभौ ॥ आरूढं योषितोर्युग्मं रूपेणाऽप्रतिमं भुवि ॥ ३० ॥ तं समालम्ब नागेन्द्रं मद्लेखाभिगामिनम् ॥ जगाम सह गाङ्गेयेण रथारूढेन यादव ॥ ३१ ॥ तन्वन्वयौ महाभाग चतुरङ्गमहद्बलम् ॥ पताकाध्वजसन्नाधं कल्पयन्तं वसुन्धराम् ॥ ३२ ॥ श्येनाः काकवहाः कङ्काः पिशाचा यक्षराक्षसाः ॥ ययुः पुरःसरातस्य भरतस्य महात्मन ॥ ३३ ॥ गन्धर्वपुत्रमांसानां लुब्धा मांसोपजीविनः ॥ तूर्यघोषेण महता वन्दिनों निःस्वनेन च ॥ ३४ ॥ वायुना चानुलोमेन सेव्यमानः सुगन्धिना ॥ मङ्गलानां च मुख्यानां दर्शनाद्धृष्टमानसः ॥ ३५ ॥ निर्ययौ राजमार्गेण जनसम्बवाशालिना ॥ तेजस्विनां च तेजांसि हृदयानि च योषि- ताम् ॥ ३६ ॥ आददानो महातेजा नगरत्स विनिययौ ॥ क्रोशमात्रं ततो गत्वा समे देशे च सोदके ॥ ३७ ॥ प्रशस्तमदुमसंकीर्ण शिबिरं

१ 'क्षमयैव तु' इति ख० । २ 'दीर्घाप्रहस्तं मध्वक्षम्' इति ख० ।

वि० ध० | प्र० सं० अ० २०८ ॥१२६॥

प्राङ्निरूपितम् ॥ सेनाध्यक्षैः सुनिपुणैराविवेश भरतस्तदा ॥ ३८॥ स प्रविश्य महातेजाः शिविरं स्वं निवेशनम् ॥ मङ्गलैरालम्भनं कृत्वा वरासनगतः प्रभुः ॥ ३९॥ पौरजानपदं सर्वं प्रेषयामास यादव ॥ परिपूज्य ततः पश्चाल्लक्ष्मणं शुभलक्षणम् ॥ ४० ॥ मूर्ध्नि चैवमुपाघ्राय प्रेषयामास धर्मवित् ॥ प्रयाणकं च व्योभूते दुन्दुभिमित्ताब्रवीत् मम ॥ ४१ ॥ देशिकाः पुरतो यान्तु ये च वृक्षविशोधकाः ॥ आज्ञाप्य सकलं चैव शिविरं च तथाविधम् ॥ ४२ ॥ अवृक्षेषु तु देशेषु रोपयन्तु द्रुमाञ्जनाः ॥ द्रुमाः कण्टकिनश्चैव ये च मार्गप्ररोधकाः ॥ ४३ ॥ छिन्दन्तु गत्वा तानद्य तीक्ष्णैः शीघ्रं परश्वधैः ॥ तोयहीनेषु देशेषु कूपान्कुर्वन्तु मे तथा ॥ ४४ ॥ विषमांश्च तथा देशान्समान्कुर्वन्तु मे पथि ॥ तीराणि सरितां चैव कुर्वन्तु पुलिनानि च ॥ ४५ ॥ न भवेद्येन संबाधो जनस्य पथि यास्यतः ॥ पुरः प्रयान्तु सैन्येन विजयं मन्त्रिविचक्षणाः ॥ ४६ ॥ नीलश्च वक्रदेवश्च वसुमान्सुनयस्तथा ॥ मध्यप्रयाणे गान्धारो जयन्तानो रणोत्कटः ॥ ४७ ॥ सुशीलः कामपालश्च यान्तु सैन्येन दंशिताः ॥ जघने कटकस्याहं पालयानो यथासुखम् ॥ ४८ ॥ सैन्येन सह यास्यामि विजयाय नृपस्य तु ॥ पश्यन्तु देशिकाः स्थानं प्रभूतयवसेन्धनम् ॥ ४९ ॥ सोदकं च समं यत्र सेनावासो भवेन्मम ॥ एवमाज्ञाय भरतो विजहार यथासुखम् ॥ ५० ॥ सुष्वाप च निशां तत्र प्राप्तकाले सतां हराम् ॥ ५१॥ सुतस्य सा तत्र गूढहृस्य पुण्या यत्नां गिरिदर्शनमत्सवा ॥ सम्पूर्णचन्द्राभरणा प्रतीता व्युष्टाय चामन्त्र्य ष्णान्तसूक्तम् ॥ ५२॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे भरतनिर्याणवर्णनं नाम चतुरधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २०४॥

॥ मार्कण्डेय उवाच ॥
प्रभातायां तु शर्वर्यां दुन्दुभिः समहन्यत ॥ प्रयाणिको महागज मन्तम्य महास्वनः ॥ १ ॥ तस्य शब्देन महता विबुद्धः कटकै जनः ॥ अवश्यकरणीयानि कृत्वा राजंस्त्वरान्विताः ॥ २ ॥ त्वरिता गमनाथीय नमाहृत्यन्तगन्तम ॥ पटवेश्मानि रम्याणि संहन्तुमुपचक्रमुः ॥ ३ ॥ महान्ति सुसमाज्ञानि वतितोणीकृतानि ॥ ४ ॥ चक्रुस्तानि च गजेन्द्रे सुवस्त्राबान्धयनन्तः ॥ ४ ॥ ततस्त्वावापयान्युक्तैः क्रमेषु गवेषु च ॥ गोरथेषु तु मुख्येषु तथा दन्तिषु सत्वराः ॥ ५ ॥ भाण्डमुच्चावचं चैव शयनानि मृदूनि च ॥ आसनानि च मुख्यानि भाण्डं यच्च महा-नसे ॥ ६ ॥ पेयं च यवसं चैव शस्त्राणि विविधानि च ॥ कवचानि तुरङ्गाणां शिल्पभाण्डानि यानि च ॥ ७॥ धनं च विविधं राजनन्तःपुर-करणानि च ॥ आरोप्यमाणे भाण्डे तु करभाणां विक्षिप्यताम् ॥ ८ ॥ शुश्रुवे तुमुलः शब्दः खराणां च खरस्वनः ॥ गजानां युज्यमानानां

॥१२६॥

१ 'बाहु' इति ख० । २ 'सुतपा' इति ख० ।

तुरङ्गाणां रथैः सह ॥ ९ ॥ वाद्यानां हन्यमानानां शुश्रुवे तुमुलं स्वनम् ॥ नादेन गजघण्टानां बृंहितेन च पार्थिव ॥ १० ॥ ह्रेषितेन तुरङ्गाणां बभूव तुमुलः स्वनः ॥ प्रायाणिकमुपादाय ताड्यन्नेव दुन्दुभिम् ॥ ११ ॥ अग्रे प्रयाणमानर्च्ये ययौ दुन्दुभिभिः सह ॥ पण्यानि च समादाय वणिजस्त्वरिता ययुः ॥ १२ ॥ गृहीतकामाश्चान्यानि सोदकानि समानि च ॥ स्थानानि वरमुख्यानां ययुश्चाग्रेसरा नराः ॥ १३ ॥ महानसिकमुख्यास्तु त्वरितञ्च तथा ययुः ॥ सुखयानासु रम्यासु तथैवाश्वतरीषु च ॥ १४ ॥ आरोग्य योषितो जग्मुः प्रत्यूषे मुदिता जनाः ॥ आरुढश्वापरा नार्यः सवितानाः करेणवः ॥ १५॥ कञ्चुकोष्णीषिभिर्गुप्ता गता वर्षवरैस्तथा ॥ १६ ॥ ससैन्या राजेन्द्र गीतवाद्य पुरस्सराः ॥ १६ ॥ दीनान्धकृपणानांश्चातर्पयन्त्यो धनेन ताः ॥ नरेन्द्रयोषितो राज्ञा दिव्यालंकारभूषिताः ॥ १७ ॥ तथान्ये बह्वनिर्विंशाः पुरुषाश्च कलापिनः ॥ आदीप्य तृणवेश्मानि जग्मुस्त्वरितमानसाः ॥ १८ ॥ भरतोऽपि समारुह्य शिविकां रत्नभूषिताम् ॥ विनिर्ययौ महातेजा स्तूयमानोपुरःसरैः ॥ १९ ॥ शून्यं च शिबिरस्थानं गृहमण्डलसंकुलम् ॥ बहुकव्यादसङ्कीर्णं क्षणेन समपद्यत ॥ २० ॥ गजोष्ट्रगर्दभाश्वानां शरीरावयवैर्वृतम्॥ भग्नभाण्डसमाकीर्ण शरीरावयवैर्वृतम् ॥२१॥ बहुकव्यादसङ्कीर्णं करीषोत्करसंयुतम् ॥ खातैर्महानसस्थानैर्दग्धमृत्तिकया युतैः ॥ ॥२२॥समण्डकैर्मदापेतैर्मक्षिकासाहितेर्युतम् ॥ संत्यज्य निर्ययुः सर्वे भरतस्य तु सैनिकाः॥२३॥प्रयाणे तस्य सैन्यस्य बलीवर्दाम्श्चमानितान् ॥ नागानुत्थापयामासुरुपविष्टान्प्रयत्नतः ॥२४॥ केचिदुष्ट्रपवित्रंस्तान्तान्दण्डेन निपातितान् ॥ भाण्डभारेणाप्यशक्तूंश्च एव नरोत्तमाः ॥ २५ ॥ नद्युत्तारोषु महिषांन्केचित्त्वत्पांशुतापितान् ॥ निष्ण्णान्सह भारेण ताडयाञ्चक्रिरे जनाः ॥ २६ ॥ केचिदश्वतरोँस्तस्तारान्गबृंहितान्स्वैनैः ॥ आरुढोथपिंतो यत्नाज्जगृहुंश्च रश्मिषु ॥ २७ ॥ केचिद्दभैर्गजंस्त्रैरुत्तैराशिक्षता भुवि मानवाः ॥ जातुविश्रमणार्थाय वाजिग्रीवकृताङ्कनयः ॥ २८ ॥ तुरङ्गांश्च तदोद्भ्रान्तान्सस्तचर्मांश्च सादिनः ॥ केचिदाक्रम्य वेगेन जगृहस्तन यादव ॥ २९ ॥ विश्रत्रमुस्रतथा कोचेत्क्षवृक्षच्छायासु मानवाः ॥ केचिच्चोदकतीरेषु चक्रिरे भोजनक्रियाम् ॥ ३० ॥ केचित्सन्त्रस्ततुरगसन्निकृष्टसमुत्थितैः ॥ द्रुतान्कांपिक्षेलेयैर्लग्नान्पुङ्गुस्तांस्तुरङ्गमान् ॥ ३१ ॥ केचित्कटकसंस्त्रांस्तान्मुग्भूयान्प्रधावतः ॥ वेगानाक्रम्य विशिखैर्जघ्नुर्युद्धकुलोद्वह ॥ ३२ ॥ केचिन्न यवसं चक्रुः केचिच्चक्रूरथेन्धनम् ॥ तथान्योद्दिगुणीभूतं तथा दुन्दुभिनिस्वनम् ॥ ३३ ॥ प्रायाणिकं जहुः शीघ्रं श्रमं यदुकुलोद्वह ॥ केचिदापणवीथ्यग्रमहांवराससूच्छ्रितम् ॥३४॥

१ 'सैन्येन' इति ख० । २ 'बाध्याणि' इति ख० ।

वि० ध० ॥१२७॥ प्र० खं० अ० २०६

सपताकं नरा दृष्ट्वा प्राप्ताः स्म इति मेनिरे ॥ ३५ ॥ केचिच्च च्छन्दसि सहाय्यानां पुनःपुनः ॥३६॥ पुरोगतानां राजेन्द्र स्थानलिङ्ग्यिचिकीर्षया ॥ केचित्पङ्कुटीं दृष्ट्वा स्वकीयां त्वरिता ययुः ॥ ३६ ॥ ततितोपोत्कृतं दृष्ट्वा गृहञ्चान्ये ययुर्द्रुतम् ॥ केषाञ्चित्तत्र वेश्मानि तीर्णानि तृणस्तृप्तम् ॥ ३७ ॥ कृतानि क्रियमाणानि ददृशुस्तत्र मानवाः ॥ दुर्भोवविक्षाम्यमाणांश्च क्रियमाणैस्तथा कटैः ॥ ३८ ॥ गृहैरगोप्यमानेषु पटोणोतृणसंस्कृतैः ॥ शुशुभे तन्महाराज कटकं शुभकर्मणः ॥ ३९ ॥ शङ्खण संशोधयतां भुवं भूमिपते नृणाम् ॥ राजन्नाक्रान्तवृषभमप्रकाशं ववृषेभौ ॥ ४० ॥ पांशुस्थतोवसम्पूर्णहृतश्च तथा जनाः ॥ धावमानाः प्रदृश्यन्ते वर्धता गृहशोभने ॥ ४१ ॥ अभ्युक्षयन्ति चाप्यन्ये तृणवेश्मानि पार्थिव ॥ ततानां शीतकामानां हृतिक्रोडहितैर्जलैः ॥ ४२ ॥ अभिश्रयेण धूपेन समन्तादाकुलीकृतम् ॥ बभूव तस्य कटकं नीहारेणेव संवृतम् ॥ ४३ ॥ अवरोपितभाण्डानां दन्तानां यदुनन्दन ॥ पृष्टान्यभ्युक्ष्यमाणानिगोमयेन जलेन च ॥ ४४ ॥ खरोष्ट्रखुरलोर्तिवं चरणार्थे विनिर्गतम् ॥ ४५ ॥ दृष्ट्वा बहुसाहसं कटके भरतस्य तु ॥ रथेभ्यस्तुरगानान्ये विमुच्य हयकोविदाः ॥ ४६ ॥ अवगोपितभाण्डानि सान्त्वयाञ्चक्रिरे शनैः ॥ समुत्थाय रजो भौमं तुरङ्गैरितैर्नभैः ॥ ४७ ॥ समारुरोह राजेन्द्र कपोतारुणपाण्डुरम् ॥ स्थापयाञ्चक्रिरे चान्ये जलस्थाने च वाजिनः ॥ ४८ ॥ श्रणौ चक्रुस्तथैवान्ये कटच्छायास पार्थिव ॥ वितानान्यस्तथा केचित्स्थापयाञ्चक्रिरे हयान् ॥ ४९ ॥ हयेभ्यो यवसं दत्त्वा केचिद्भुञ्जिरे जनाः ॥ कटच्छायाश्च नागानां चक्रुश्चान्ये सहस्रशः ॥५०॥ वितानानि च मुख्यानि मूर्धतापत्रशान्तये ॥ खाताञ्जलाशये नागांल्छ्वैतयाञ्जनाधिप ॥ ५१॥ सच्छत्रान्म्बपर्णप्रधानकुम्भान्विरच्युः स्वमाल्यम् ॥ कटकाह्वनश्चक्रुर्गजानां नृपदन्तिनाम ॥ ५२ ॥ आलानानि महाराज महावृक्षेषु मानवाः ॥ आदाय गोपिनस्तत्र कटकांश्च विमुग्मः ॥ ५३ ॥ गोमण्डलाभिर्र्ष्यामांश्रक्रुरन्येन्ताथानुसाख्वन् ॥ कटके च तथा नित्युन्र्गोरसानि नराधिप ॥ ५४ ॥ कटकापणवार्थीं च मर्वपण्यविवर्धिपताम ॥ ददृशुः पुरुषामन्तश्च अर्धाय्यायामिव चापगाव ॥ ५५ ॥ स्थानानि सर्ववैद्यानां सञ्जानि नराधिप॥ सागदानि च दृश्यन्ते कटकं भरतस्य तु॥५६॥ समानान्तराध्यक्षान् वीक्ष्य विजयन् महात्मना॥ कृतं शास्त्रातुनारज स्कन्धावारनिवेशनम् ॥ ५७ ॥ विवेश भरतः श्रीमांश्चतुरङ्गबलान्वितः ॥ अर्च्यमानो वीराभ्यां पुत्राभ्यां यदुनन्दन ॥ ५८ ॥ पुष्करंण च वीरेण तक्षण सुमहात्मना ॥ बलमुख्यैस्तथैवान्यैः सृतमागधबन्दिभिः ॥ ५९ ॥ शङ्खवादिन्नघोषेण पटहानां स्वनेन च ॥ भरतस्य गृहद्वा स्तोरणान्तिकमागताः ॥ ६०॥ बभूवुर्बलमुख्यास्ते दिशु ये यदुनन्दन ॥ सन्त्यज्य मञ्चमां वीथीं प्रवशाय महामनाः ॥ ६१ ॥ बन्दिभिः

स्थाप्यमानांस्तान्मार्तण्डामार्तण्डवद्दानतः ॥ ६२ ॥ बलमुख्यन्निवेशाथ स्वगृहं सर्वऋद्धिमत् ॥ दिव्यो
जनाध्वना श्रान्ता भरतस्य तु सैनिकाः ॥ ६३ ॥ विविशुर्भवनान्यन्वान्स्वान्भोजिरे शयनानि च ॥ प्रविश्य वेश्मप्रवरं भरतोऽपि यथासुखम् ॥
॥ ६४ ॥ विजहार महाराज देवराजसमद्युतिः ॥ क्रमेणानेन धर्मात्मा भूमिपाल दिनेदिने ॥ आससाद व्रजंन्नेव गङ्गां त्रिपथगां नदीम् ॥ ६५ ॥
सुराङ्गनापीनपयोधरस्थसन्दन्मक्षालनलब्धलक्ष्मीरू ॥ ग्रीष्मार्कतप्ताङ्गुलुतपारिविबुद्धशीतोदपटीत्तरीयाम् ॥ ६६ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे
प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे प्रयाणवर्णनो नाम पञ्चाधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २०५ ॥ ॥ छ ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ निवे-
शमकरोद्राजन् गङ्गातीरे स राघवः ॥ भरतस्य तदा चक्रुर्गङ्गायां जलमण्डपान् ॥ १ ॥ तथैव बलमुख्यानां प्राधान्येन नराधिप ॥ सैनिकञ्च
जनस्तस्य प्राप्य तां सुरनिम्नगाम् ॥ २ ॥ साफल्यं जन्मनी मेने तत्याज च तथा क्लमम् ॥ सस्नौ पपौ पयः कामं हर्षेण महता युतः ॥ ३ ॥
स्नापथाञ्चक्रिरे तत्र तुरगांस्तुरगप्रियाः ॥ कुञ्जरान्स्नापयमासुर्महामात्रास्तथैव च ॥ ४ ॥ मज्जद्भिर्बहुसाहस्रैः कुञ्जरैर्जोहवी नदी ॥
किरातविषयैः सैव विरराज यथोपलैः ॥ ५ ॥ समुत्थितमहामात्रानृद्बद्ध्यभूषणच्छन्ना ॥ चिक्रीडुर्हस्तिभिः केचिद्विद्वांसुबुद्धिमिस्तथा ॥ ६ ॥ गङ्गा-
मासाद्य संहृष्टा भरतस्य तु सैनिकाः ॥ भरतोऽपि तथा प्रातः कृतेदवत्प्रपूजनः ॥७॥ श्राद्धं चक्रे महातेजा ददौ दानं तथैव च ॥ दत्त्वा तत्र महादा-
नानाज्ञापयति यादव ॥८॥ शिल्पिनो मम कुर्वन्तु कूटगारान्मनोरमान् ॥ रात्रौ दीपनिवेशाथं शतशोऽथ सहस्रशः ॥९॥ आनयिन्तं तथा नावः
सैन्यस्य तरणाय मे ॥ क्रियन्तां चर्मनावश्च प्रवाश्च शतशस्तथा ॥ १०॥ उत्तरं पारमासाद्य निवेशः क्रियतां तथा ॥ परं पारं जना यान्तु उद्व्यास्त-
मयान्तरे ॥११॥ एवमाज्ञाप्य भरतो विजहार यथासुखम् ॥ प्रसारितकरो राजन्स्वैश्चैव दिवाकरः ॥ १२ ॥ ययावदर्शनं तत्र भरतस्यैव लज्जया ॥
पद्मपत्रदलाभाभा प्रतीचीं चामवत्क्षणात् ॥ १३॥ आदित्येऽस्तमनुप्राप्ते सन्ध्यारागविवर्जिता ॥ ततस्तु तमसा व्याप्ते न प्राज्ञायत किञ्चन ॥ १४ ॥
भरताज्ञाकृतान्पूर्वं कूटगारान्सदीधकान् ॥ ध्वजमालापरिक्षिप्तांश्चिक्रीपुर्जह्वीजले ॥ १५॥ सैनिकैश्च तथा मुख्यैर्भरतस्य पृथक्पृथक् ॥गङ्गाम्भसि
परिक्षिप्ता दीपवृक्षाः सहस्रशः ॥१६॥ सा दीपमालिनी गङ्गा तीरद्योतितविग्रहा ॥ जहास फेनहासेन जिह्वेव गगनप्रिया ॥ १७ ॥ जलान्तरांगते-
र्दीपैर्दीपवृक्षैर्मनोहरैः ॥ तथा कङ्कोलसंक्रान्तैर्गङ्गा दीतेव लक्ष्यते ॥ १८ ॥ एवं हि क्रीडतां तत्र गङ्गातीरे तथा नृणाम् ॥ रात्राववाससा जग्मुर्नावो

१ 'चन्दनाधिक्ष' इति ख० । २ 'जलत्वारंगतेः' इति ख० । 'जलानातायागतैः' इति क० ।

वि० ध० ॥ १२८॥

प्र० खं० अ० २०७ ॥ १२८॥

बहुविधा नृप ॥ १९ ॥ शशाङ्कराजेन दृष्टा स्वसरसीं जनाः ॥ आक्रम्यमाणा सुप्रणीशीर्षे निद्रयान्विताः ॥ २० ॥ शशाङ्कोऽप्यसंभृतबलं प्लवनेनोपमम् ॥ निबोधयामास तथा दिवाकरकरोत्करम् ॥ २१ ॥ चक्रुषुस्ते तदा नावः कर्णधारा यथा स्वकाः ॥ बलं च सकलं पारं तारयाञ्चक्रिरे तदा ॥ २२ ॥ नावस्तां किङ्किणीजालैः पताकाभिश्च राजिताः ॥ निन्युर्बलं परं पारं कर्णधारसिफाहताः ॥ २३ ॥ भाण्डैः पूर्णास्तथा काश्चित्काश्चित्पूर्णा जनेन च ॥ तुरङ्गैश्चस्तथा पूर्णा गोखरैरौष्ट्रैस्तथा पराः ॥ २४ ॥ काश्चित्सकुञ्जरा नावो ययुः पारं तदा परम् ॥ तथा पद्मदलाक्षाणां स्त्रीणां नावश्च पूरिताः ॥ २५ ॥ विमानाभाः प्रदृश्यन्ते गङ्गाम्भसि नरेश्वर ॥ कर्णधारवरोपेता दण्डिभिः पुरुषैर्वृताः ॥ २६ ॥ लोकसन्तारणार्थाय भूयो जग्मुस्तथा पराः ॥ चर्मनोभिस्तथा केचित्प्लवैः केचित्सुयन्त्रितैः ॥ २७ ॥ जग्मुरादाय भाण्डानि दृतिभिश्च तथा क्वचित् ॥ नरैर्दतिसमारूढैः क्षुप्यमाणास्तरङ्गमाः ॥ २८ ॥ जग्मुः केचित्परं पारं बाहुभिर्मनुजेश्वर ॥ जग्मुरन्ये परं पारं संगृहीताश्च रश्मिभिः ॥ २९ ॥ नौस्थैरेव परैः शीघ्रं तृणान्युत्पाद्यबाहुभिः ॥ महिषाणां च शृङ्गानि गवां च यदुनन्दन ॥ ३० ॥ जग्मुर्गोपालकैः सार्थं परं पारं च बाहुभिः ॥ उष्ट्राणांमंसधानि तार्यमाणानि बाहुभिः ॥ ३१ ॥ भूयोभूयो न्यवर्त्तन्त तत्र गावो महानभूत् ॥ तीर्णस्य तार्यमाणस्य नरस्य यदुसत्तम ॥ ३२ ॥ आसीत्कोलाहलो घोरस्तीरयोरुभयोरपि ॥ भरतोऽपि महातेजाः स्नातो हुतहुताशनः ॥ ३३ ॥ मत्स्यरूपधरं विष्णुं पटे सम्पूज्य यादव ॥ स्वस्तिवाच्यांस्ततो विप्रान्गोभिर्वस्त्रैर्धनेन च ॥ ३४ ॥ सम्पूज्य जाह्नवीं देवीं गन्धमाल्यानुलेपनैः ॥ सम्पूजयामास तदा भूय एव द्विजोत्तमान् ॥ ३५ ॥ गोभिरथैस्तथा निष्कैर्र्वस्त्रैर्गन्धेस्तथैव च ॥ आरूरोह तदा नावं पाण्डुकम्बलसंवृताम् ॥३६॥ किङ्किणीजालविततां पताकाध्वजमालिनीम् ॥ भरते तु समाहूढे कर्णधारसिफाहता ॥ ३७ ॥ जगाम सा परं पारं नौविमानापना नृप ॥ सम्प्राप्य स परं पारं सम्पूर्णकटकस्तदा ॥ उवास गङ्गामंतरेण दिवि देवेश्वरो यथा ॥ ३८ ॥ देवीं महादेवजटातटस्थां शशाङ्कसंसर्गविवृद्धशीताम् ॥ उत्तीर्य राजा भरतः स सेनां निन्ये क्षयं शत्रुसमग्रभावः ॥ ३९ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे गङ्गावतरेणवर्णनो नाम पञ्चोत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २०६ ॥

॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ भरते तु समुत्तीर्णे गङ्गां गगनमेखलाम् ॥ विवेश कटकं तस्य तमन्यः कौरवो नृप ॥ १ ॥ बलेन चतुरङ्गेण समुद्भास संयुतः ॥ ईश्वरश्च किरातानां दमनो नाम पार्थिवः ॥ २ ॥ गन्धिनां बहुसाहस्रैर्बलैर्युक्तो व्यदृश्यत ॥ यथार्हं पूजयित्वा तं भरतो धर्मवत्सलः ॥ ३॥ आसाद्यार्कतनयां यमुनां पापनाशिनीम् ॥ यमस्य भगिनीं पुण्यां नील-

मालां मनोहराम् ॥ ४ ॥ यत्र क्वचन नद्यां हि कृत्वा श्राद्धन्नराधिप ॥ अक्षय्यं फलमाप्नोति नाकपृष्ठे च मोदते ॥ ५ ॥ यत्र कृष्णचतुर्दश्यां स्नातः सम्पूज्य भानुजं ॥ मुच्यते पातकैः सर्वैर्नाकलोकं स गच्छति ॥ ६ ॥ अनर्काभ्युदिते काले माघकृष्णचतुर्दशीम् ॥ गङ्गायां स्नातस्तु सम्पूज्य धर्मराजं तिलाम्भसा ॥ ७ ॥ न दुर्गतिमवाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत् ॥ यत्र क्वचन नद्यां हि माघकृष्णचतुर्दशीम् ॥ ८ ॥ नादेयाम्भासि सर्वस्मिन्स्नातः पापौघैर्विमुच्यते ॥ यमुना तु विशेषेण यमस्य भगिनीति सा ॥ ९ ॥ स्नातश्च यामुने तोये सन्तर्प्य पितृदेवताः ॥ न दुर्गतिमवाप्नोति नाकलोकं च गच्छति ॥ १० ॥ तां समासाद्य यमुनां यथा गङ्गाजलं तथा ॥ विदधे भरतस्तद्वत्तार महानदीम् ॥ ११ ॥ समुत्तीर्णस्य यमुनां भरतस्य महात्मनः ॥ विवेश कटकं राजा मत्स्यानां सुरथस्तदा ॥ १२ ॥ वीरसेनश्च साल्वानां शिबीनां च प्रभद्रकः ॥ स तैर्नृपतिभिः सार्धं कुरुक्षेत्रमुपाययौ ॥ १३ ॥ यदर्थमेषा चरति लोके गाथा पुरातनी ॥ १ पांसवोऽपि कुरुक्षेत्रे वायुना सम्मीरिताः ॥ १४ ॥ अपि दुष्कृतकर्माणो नयन्ति परमां गतिम् ॥ समन्तपञ्चके पुण्ये वै मृता मनुजेश्वर ॥ १५ ॥ ते सर्वे नाकमासाद्य राजन्ते दिवि देववत् ॥ सन्निहत्यात्र राजेन्द्र तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ॥ १६ ॥ तीर्थसन्निधानादेव सन्निहितिरिति विश्रुतम् ॥ पृथिव्यां यानि तीर्थानि आसमुद्रसरांसि च ॥ १७ ॥ मासान्ते सततं तत्र नित्यमायान्ति यादव ॥ तत्र श्राद्धं तु यः कुर्याद्राहुग्रस्ते दिवाकरे ॥ १८ ॥ अश्वमेधशतस्यैव फलं विन्दति मानवः ॥ भरतस्तु समासाद्य तत्रोवास सुखी तदा ॥ १९ ॥ पप्रच्छ ब्राह्मणांस्तत्र तीर्थसंशीतिकारणम् ॥ पृष्टस्तु भरतेनाथ ब्राह्मणस्तु घटोदरः ॥ २० ॥ उवाच भरतं तत्र कथां पापप्रणाशिनीम् ॥ घटोदर उवाच ॥ शक्रो वृत्रवधाक्रान्ते त्रैलोक्ये दैत्यसाङ्गते ॥ २१ ॥ सन्त्रस्ताः सुराः सर्वे विष्णुं शरणमाययुः ॥ तानुवाच हरिर्देवं २ पश्यध्वं ह्यात्मसम्भवः ॥ २२ ॥ भार्गवो ब्राह्मणः श्रीमान्दधीच इति विश्रुतः ॥ अस्थिभिः क्रियतां तस्य देवेन्द्रस्य वरायुधम् ॥ २३ ॥ प्रविश्य देवांस्तत्स्नेहं हन्ता वृत्रमसंशयम् ॥ एवमुक्ताः सुराः सर्वे दधीच्याश्रमं ययुः ॥ २४ ॥ ददृशुश्च महाभागं दधीचं तपसां निधिम् ॥ पूजयित्वा महाभागं तमूचुः संहताः सुराः ॥ २५ ॥ त्वदस्थिभिः करिष्यामो वज्रं दैत्यनिबर्हणम् ॥ अन्यानि च तथास्त्राणि सुरकार्यप्रसिद्धये ॥ २६ ॥ तत्र त्वं देवकार्यार्थं सन्यासं द्विज रोचय ॥ एवमुक्तो दधीचस्तु प्रत्युवाच स तान्सुरान् ॥ २७ ॥ तीर्थयात्रा प्रतिज्ञाता सर्वतीर्थेषु वै मया ॥ तां तु कृत्वा करिष्यामि देहन्यासं सुरोत्तमाः ॥ २८ ॥ देवा ऊचुः ॥

१ 'नीलनीलम्' इति क० । २ 'केशवम्' इति ख० ।

वि० ध० ॥१२॥

प्र० खं० अ० २०७

शक्तस्त्वं सर्वतीर्थानामाह्वाने द्विजपुङ्गव ॥ इहाद्यैव समायान्तु सर्वतीर्थानि तेऽनघ ॥ २९ ॥ तेजसा च त्वदीयेन तथास्माकं च भार्गव ॥ घटो
दर उवाच ॥ एवमुक्तैः सुरैः सर्वैस्तीर्थानि सरितस्तथा ॥ ३० ॥ सरांसि च समुद्रांश्च तत्राजहुर्मुनीश्विधु ॥ काम्येन महता राजन्योगेन परमेण
च ॥ ३१ ॥ ज्ञात्वा च तेषां सांन्निध्यं तत्र स्नातो द्विजोत्तमः ॥ तर्पणं च तथा कृत्वा सुराणां पितृभिः सह ॥ ३२ ॥ उवाच देवांस्तत्रस्थानिदं
वचनमर्थवत् ॥ दधीच उवाच ॥ अद्य प्रभृति मासान्ते भवद्भिः सततं सुराः ॥ ३३ ॥ सांन्निध्यमिह कर्तव्यं तीर्थैश्चैव यथागतैः ॥ घटोदर
उवाच ॥ एवमुक्तैस्तथेत्युक्तो देवैस्तीर्थेश्च स त्वथ ॥ ३४ ॥ त्यक्त्वा देहं दिवं यातो दधीचः स्वेन तेजसा ॥ विश्वकर्मा च तस्यास्थ्नां भार्गवञ्चमथा
करोत् ॥ ३५ ॥ आयुधानि च देवानां तथैव च पृथक्पृथक् ॥ तेन वज्रेण महता वृत्रं हत्वा महासुरम् ॥ ३६ ॥ जघान दैत्यमुख्यानां नर्वनि
र्नवतिस्तथा ॥ ततः प्रभृति मासान्ते नित्यमेव रघूद्वह ॥ ३७ ॥ सांन्निध्यमिह तीर्थानां देवतानां च कल्पितम् ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥
एतच्छ्रुत्वा महातेजा दत्त्वा दानानि राघवः ॥ ३८ ॥ ययौ सैन्येन महता भरताश्रमदण्डकम् ॥ तत्र विष्णुपदं प्राप्य पूजयित्वा च राघवः ॥३९॥
आससाद नदीं गौरीं पुण्यां पापभयापहाम् ॥ विश्वामित्राज्ञया रक्षः प्रविवेश पुरा नृपम् ॥ ४० ॥ कशाहतेन मार्गेऽयं शतं भूपाल शक्तिना ॥
सौदासं स प्रविष्टस्तु भक्षयामास शक्तिनम् ॥ ४१ ॥ ततः पुत्रशतं राजन्नहिंसद्दृष्टसत्त्वरः ॥ हते पुत्रशते दुःखार्ताऽसिष्टो भगवानृषिः ॥ ४२ ॥
विवेश निम्नां गौरीं प्राणत्यागचिकीर्षया ॥ विब्रूय्य भूप चातस्य विद्दुता सा तदाभवत् ॥ ४३ ॥ ततः प्रभृति लोकेऽस्मिञ्छतुहुद्रिति
शब्दिता ॥ सर्वपापप्रशमनी सर्वकल्याणकारिणी ॥४४॥स्नातानां च तथा गजन्दशुधेयुफलप्रदा ॥ तां समासाद्य तत्रापि दत्त्वा दानं स राघवः॥४५॥
उत्तीर्य तां ययौ तत्र सा चान्या यत्र निम्नगा ॥ यस्यां स्नात्वा विशुद्ध्येत सर्वपापैर्भयेन्नरः ॥४६॥ यस्यां स्नानादवाप्नोति दशगोदानजं फलम् ॥
आपाहं च तथा कृत्वा गोसहस्रफलं लभेत् ॥ ४७ ॥ गॉर्गोतायाडिनिर्मुको वसिष्ठो भगवानृषिः ॥ पाशवन्ध्यभगंव्यां पपात महसा
नृप ॥४८॥ विपाशंश्च तथा कृत्वा तीरं विसजितः ॥ शक्तिपुत्रं ततो दृष्ट्वा वसिष्ठोऽपि पराशरम् ॥ ४९ ॥ अस्मिन् सन्तानमित्युक्त्वा
मरणाद्विनिवर्तत ॥ सा चान्या च तथा लोके विपाशेत्यभिधीयते ॥ ५० ॥ विपाशां च समुत्तीर्णे भरते धर्मवत्सले ॥ विवेश
कटकं तत्य कुणिदेशे महोदयः ॥ ५१ ॥ श्वेतौ वसुधानञ्च कुतूलाधिपतिर्जयः ॥ दशैकस्तथा गजा गोवाशन इति श्रुतः ॥ ५२ ॥
इरावतीं शीघ्रगमां भरतोऽपि तदा ययौ ॥ दर्शधेनुफलं यत्र स्नात एव समश्नुते ॥ ५३ ॥ षष्टितीर्थसहस्राणि वहत्येका इरावती ॥

॥१२३॥

अष्टम्यां तु विशेषेण यत्र युज्येत रेवती ॥ ५४ ॥ तत्र दत्त्वा बहुविधं दानं रघुकुलोद्वहः ॥ उत्तीर्य तां ययौ शीघ्रं देविकां पापनाशिनीम् ॥ ५५ ॥ दृष्टमात्रैव या देवी सर्वकल्मषनाशिनी ॥ शरीरबहुला सा तु हरस्य दयिता उमा ॥ ५६ ॥ तत्रापि दत्त्वा दानानि पूजयामास शङ्करम् ॥ भरते चाथ तत्रस्थे विविशुः पञ्च पार्थिवाः ॥ ५७ ॥ पार्व्वतीया महाराज पदातिगणसङ्कुलाः ॥ कुमारः श्रेणिमाञ्छूरो बलबन्धुः सुयोधनः ॥ ५८ ॥ मद्राजोऽङ्गामशैव तथैव च महाबलः ॥ पूजितो मद्रराजेन शाकलेन नरोत्तमः ॥ ५९ ॥ त्रिरात्रमुषितः श्रीमांश्चन्द्रभागां नदीं ययौ ॥ चन्द्रोग्रंशीतलजलां सर्वपापप्रणाशिनीम् ॥ ६० ॥ बहुतीर्थसमायुक्तां स्नानात्सर्वप्रदां नृणाम् ॥ विशेषेण महाराज माघपुष्यत्रयोदशीम् ॥ ६१ ॥ भरते तां समुत्तीर्णे विवेश कटकं ततः ॥ एतच्छ्रुत्वाजयः श्रीमानभिचारः कृतंजयः ॥ ६२ ॥ काश्मीरकश्च धर्मात्मा सुबाहुरिति विश्रुतः ॥ आससाद स तैः सार्द्धं वितस्तां तु महानदीम् ॥ ६३॥ स्वर्गलोकमदां स्नाने सर्वकल्मषनाशिनीम् ॥ प्रोष्ठपादस्य मासस्य शुक्लपक्षत्रयोदशीम् ॥ ६४ ॥ विशेषेण महाराज पुण्यां परमपावनीम् ॥ भरतस्तां समुत्तीर्य सुदामां चैव निम्नागाम् ॥ ६५ ॥ आससाद महातेजाः केकयानन्दनन्दन ॥ बलेन चतुरङ्गेण युधाजित्केकयाधिपः ॥ ६६ ॥ निर्ययौ भरतं प्राप्तं श्रुत्वा भरतमातुलः ॥ नागराश्च तथा मुख्या राजगृहनिवासिनः ॥ ६७ ॥ ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या ये च वर्णवरा जनाः ॥ यानैरुच्चावचैः सर्वे नगरात्तु विनिर्गताः ॥ ६८ ॥ वादिन्त्रानपुरतः कृत्वा गणिकाश्च विनिर्गताः ॥ प्रतिग्रहनिमित्तं तु राघवस्य महात्मनः ॥ ६९ ॥ भरतोऽपि महातेजाः सं समेत्य युधाजिता ॥ अभ्यधावत तच्छ्रीत्या मातुलं केकयाधिपम् ॥ ७० ॥ कण्ठे गृहीत्वा भरतं मूर्क्युपाघ्राय चासकृत् ॥ भरतोऽपि समादाय राजगृहेसमुपागमत् ॥ ७१ ॥ समे मनोरमे देशे प्रभूतयवसेन्धने ॥ शिबिरं भरतश्चक्रे नगरस्याविदूरतः ॥ ७२ ॥ पृथक्पृथक्तदा चक्रुः स्कन्दावारनिवेशनम् ॥ मनःप्रियेषु देशेषु नानादेश्या नराधिपाः ॥ ७३ ॥ कृत्वा निवेशनमनुज्ञेश्वरणामादिश्य भोगान्सकलान्म तेषाम् ॥ विवेश नागेन स मातुलस्य पुरं प्रहृष्टो रघुवंशचन्द्रः ॥ ७४ ॥

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे राजगृहागमनो नाम सप्तत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २०७ ॥

मार्कण्डेय उवाच ॥ ततः स्वल्पपरीवारो भरतो धर्मवत्सलः ॥ अभ्ययाथ ततः प्रीत्या मातुलः केकयाधिपः ॥ १ ॥ कण्ठे गृहीत्वा भरतं मूर्ध्न्युपाघ्राय चासकृत् ॥ भरतोऽपि समादाय राजन गृहमृपागतम् ॥ २ ॥ प्रविवेश पुरं हृष्टो मातुलस्य युधाजितः ॥ पताकाध्वजसवावं सिक्तं चन्दनवारिणा ॥ ३ ॥ धूपेनाऽगुरुसारेणां समन्तादाकुलीकृतम् ॥ कृतोपहारं सर्वत्र कुसुमैः पञ्चवर्णकैः ॥ ४ ॥ सर्वपण्यविसंयुक्तं समालंकृतबालकम् ॥

वि० ध०
॥ १३० ॥

प्र० खं०
अ० २०९

समुच्छ्रितैः प्रासादैः श्वेतमेघगणैर्युतम् ॥ ५ ॥
विन्यस्तबलिपूंजञ्च देवतायतनेषु च ॥
महावादित्रघोषेण समन्तात्कृतनिःस्वनम् ॥ ६ ॥
(१पौरोदैर्दृष्टभिः सर्वैराकीर्णपण्यवीथिकम् ॥
राजमार्गं महाराजं पिण्डीकृतमहाजनम् ॥ ७ ॥)
राजमार्गादपाकृष्टशून्यसंवेशनैर्जनम् ॥
गोपित्बृन्दसमाक्रान्तराजमार्गमहागृहम् ॥ ८ ॥
प्रविवेश पुरं श्रीमान्भरतो नागधुर्यगैः ॥
तस्य कामाभवत्पुत्रः प्रवेशे भरतस्य तु ॥ ९ ॥
गृहकार्याणि संत्यज्य युयुतयो गवाक्षकान् ॥
कश्चिदधोगलितांग्यः कश्चिदंकजितलक्षणाः ॥ १० ॥
केशः संयमितेकार्यः कश्चिदर्थनिवर्हितैः ॥
एकस्मिंश्चरणे कश्चिद्गृहीत्वा काष्ठपादुकाः ॥ ११ ॥
त्वरितंशा युयुतयो ययुः शीघ्रं संत्यक्त्वा चर्मपादुकाः ॥
तथा पराः समाक्षिप्य पूर्वाक्रान्तगवाक्षकाः ॥ १२ ॥
ब्रुवन्तीषु तथान्यासु काश्चिद्भार्यो गदाक्षकातू ॥
वेगवत्यो ययुः शीघ्रं संत्यक्त्वा चर्मपादुकाः ॥ १३ ॥
नार्यः स्ववदनैर्युक्तैः सुव्यक्तैर्गन्तानवाक्षकात् ॥
अथेय विवस्तकुन्तपाणिसंलिप्सितकुङ्कुमद्राः ॥ १४ ॥
द्वितीयापाणिसंदंशसमाक्रान्त्यैर्युतः करैः ॥
नीवीबन्धनाविश्लेषसमुत्कुलितेचेतनाः ॥ १५ ॥
युयुगंवा परास्तत्र पाणिसंलिप्तनोवयः ॥
कुसुमप्रकरें कश्चिद्रुह्यमानाः शिरोगतैः ॥ १६ ॥
ययुर्वेगाच्छंकैदीर्भ्रत्स्यमाना गवाक्षकात् ॥
स्मितास्मितेन गम्भाणं रमणयिन राघवः ॥ १७ ॥
ययौ दृष्टिनिपातेन रञ्जयमान इवांशुमान् ॥
म चक्रपे तदा तासां पतितैर्नेत्ररश्मिभिः ॥ १८ ॥
हृदयानिवृगृहीत्वेव गच्छमानः स राघवः ॥
स तु दृग्विषये यासां यासां तस्मात्पथागताः ॥ १९ ॥
न ता बुबुधिरे काश्चित्क्रियां चित्रगता इव ॥
भग्ने दृक्पातितोपि निश्चेयाः कश्चिदेव ताः ॥ २० ॥
आकृष्टास्ता ययुः क्षोणीं प्रीयमाणः सर्व्वजनैः ॥
प्रद्युम्नशंशुमत्पुत्रः प्रद्युम्नसमदर्शनः ॥ २१ ॥
आदाय तासां चेतांसि ययौ राजगृहं द्रुतम् ॥
तस्मिन्न्अजग्मुहे गजराथधवो गजमन्दिगम् ॥ २२ ॥
आससाद महातेजाः कैलासभिव चापरम् ॥
प्रविश्य मु गृहं मुख्यं प्रेषयामास भृत्यजनम् ॥ २३ ॥
पानभोजनवासार्थामि मेनिकान्तां च राघव ॥
उवास म सुखं तत्र पूजितश्च युवान्जिता ॥
जगाम चान्ते सवित्वा जपापुष्पोत्करप्रभः ॥ २४ ॥
जाम्बूनदं मन्महत्चित्रं म गजपुत्रः शयने विचित्र ॥
सुष्वाप गतां गत्रां भवनं विचित्र निदावगांत्रि पवने विचित्रे ॥ २५ ॥

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे भरतस्य गजगृहमप्रबेशवर्णनो नामाष्टादशोत्तरशतमोऽध्यायः ॥ २०८ ॥

मार्कण्डेय उवाच ॥
तस्मिन्राज्यन्वमाने तु भूमिपानां पृथक्पृथक् ॥ १ ॥
कटकध्वजभन्त्यन्तं मंज्ञातूयाणि याहव ॥ १ ॥
बहूनां वलमुख्यानां नानालिङ्गानि भागशः ॥
तेषां कोलाहलः शब्दो वभूव गगनङ्गमः ॥ २ ॥
विक्रिकर्मतस्य पि ततः प्रावोलिक्का जनाः ॥

१ कोष्ठान्तर्गतः पाठः पुस्तके नास्ति ।

॥ १३० ॥

वेणिका गायना मुख्या वंशावाद्याविदश्च ये ॥ ३ ॥ मार्दङ्गिका पाणविकाः शङ्खवादनकाश्च ये ॥ रक्तकण्ठाः सुमधुरा ये च मङ्गलपाठकाः ॥ ४ ॥ सूतमागधमुख्याश्च वन्दिनश्च नराधिप ॥ तुष्टुवुर्भर्तृवीरं सुखसुप्तं महामतिम् ॥ ५ ॥ सुप्रभातं समुत्तिष्ठ प्रभाता रजनी शुभा ॥ दिक्प्राची रघुशार्दूल वर्ततेऽरुणरञ्जिता ॥ ६ ॥ तूनमस्यां हि वेलायां मातलिस्त्रिदशाधिपम् ॥ विबोधयति राजेन्द्र सुखाय जगतां विभुम् ॥ ७ ॥ त्वयि सुप्ते जगत्सुप्तं विबुद्धे च सुखान्वितम् ॥ तस्मादुत्तिष्ठ लोकानां शिवाय रघुनन्दन ॥ ८ ॥ त्वं हि सर्वगुणाराभो यथा रामो महीपतिः ॥ गुणैः शशाङ्करश्म्यामैस्त्वया वै रञ्जितं जगत् ॥९॥ अत्याश्चर्यं महाबाहो यशसा सुसितेन ते ॥ सुवान्त्यरागितवृन्दानी क्रियन्ते मलिनानि यत् ॥१०॥ कृपाणधारपानीयं दृष्ट्वाऽरातिगणस्तव ॥ तृष्णयेव भवतयाशु रञ्जितानिलयो भयात ॥ ११ ॥ अक्षोभ्यश्चातिगम्भीरो भवानन्तरस्तथा ॥ अग्राह्यात्वात्समुद्रेण न समः प्रतिभाति नः ॥१२॥ सौम्यः कलावांश्चैश्वर्यान्नयनानन्दकारकः ॥ (दोषकरेण क्षयिणा नोपम्यं ते नराधिप) ॥१३॥ बाहुभोज्यातिविस्तीर्णा सर्वश्रयवती दृढा ॥ नोपम्यं याति ते सम्यक् क्षोणी विन्ध्येन कम्पिना ॥ १४ ॥ यत्तेऽस्तित तद्वश्वं त्वं ददासि रिपु सूदन ॥ अविद्यमाना भीर्हन्ता भवतारिणो गुणेः ॥१५॥ निमेषमपि यो दृष्टस्त्वयापाङ्गेर्निरीक्षणैः ॥ समृद्ध्या यं दृष्टो नित्यमेवैक्षणैः श्रियः ॥ ॥ १६ ॥ क्षुरपर्यन्तरधारेण चक्रेणारिगणस्त्य ते ॥ शिरस्त्यपह्नरत्याजौ देवदेवो जनार्दनः ॥ १७ ॥ कपालमाली सङ्गाङ्गी खशाङ्काङ्कृतभूषणः ॥ वामार्धदयिताकारः शङ्करः शं करोतु ते ॥१८॥ पद्मासनः पद्मजन्मा सर्वलोकपितामहः ॥ ऋद्धिं मेधां धृतिं लक्ष्मीं बलं च विदधातु ते ॥ १९ ॥ नमश्रेशोऽम्बुजो देवो दिग्बन्धकपूरकः ॥ ब्रह्माण्डमण्डपे दीपः सुप्रभातं करोतु ते ॥ २० ॥ केशयश्केशदेशवेश्प्रेतश्वर्गनिवासचाराः ॥ सर्वदेवगणैः सार्धं सुप्रभातं दिशन्तु ते ॥ २१ ॥ ऋषयः सरितः शैलाः सागराश्च दिशो दश ॥ कालस्यावयवाश्चैव सुप्रभातं दिशन्तु ते ॥ २२ ॥ इति शृण्वन्गिरं पुण्यामेषां मङ्गल्वादिनाम् ॥ महापण्याहघोषण तत्याज शयनं तदा ॥२३॥ आयम्यत्वं स शुश्राव लेखकैर्गणकैः सह ॥ वेगोत्सर्गं ततः कृत्वा ययौ स्नानगृहं शुभम् ॥ २४ ॥ स्नानाम्भं ततश्चक्रे दन्तधावनपूर्वकम् ॥ उत्सादितः कषायेण बलवद्भिर्नरैस्तदा ॥ २५ ॥ सुखं भद्रासनासीनः सूक्ष्मा म्बरधरः प्रभुः ॥ सस्नौ स विविधैस्तोयैर्नददीनदसागरजैः शुभैः ॥ २६ ॥ कुम्भैः सुवर्णमाहेयस्ताम्रै रौप्यमयैस्तथा ॥ शताधिकैर्महाराज सर्वाधि समन्वितैः ॥ २७ ॥ क्षीरप्रवाहसंयुक्तेर्माल्यकण्ठैः सुपूजितैः ॥ आवर्जितैर्महीपाल सुस्नातालंकृतैर्नरैः ॥ २८ ॥ चन्दनस्रावसम्पूर्णैर्जहमन्त्रानु

१ कोष्ठान्तर्गतः पाठः खुपुस्तके नास्ति ।

वि० ध० | प्र० खं० ॥१३१॥ | अ० २०९

मन्त्रितैः ॥ बभार वसनं चारु स्नानात्तोयौघसङ्कुलम् ॥ २९ ॥ शशाङ्कमण्डलं पूर्णं तन्मुखैरिव संवृतम् ॥ वाद्यपुण्याहघोषेण तथा गीतस्वनेन च ॥ ३० ॥ स्नात्वापस्पृश्य विधिवत्पूर्वां सन्ध्यां समाहितः ॥ ददर्श वदनं चारु दर्पणे चाय सर्पिषि ॥ ३१ ॥ स सुवर्णं महाराज दैवज्ञेनाभिमन्त्रितं ॥ दिनेशे तिषिनक्षत्रं ततः शुश्राव राघवः ॥ ३२ ॥ सांवत्सरमुखोदीर्णं कलिदुःखप्रनाशनम् ॥ चकाराम्यर्चनं चाथ देवदेवस्य चक्रिणः ॥ ३३ ॥ गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपात्रसम्पदा ॥ स्तवैर्बलिप्रदानैश्च गीतवाद्यस्वनेन च ॥ ३४ ॥ संपूज्य देवदेवेशं विवेशाग्निगृहं शुभम् ॥ तत्राग्निं समुपस्थाय हुतं पूर्वं पुरोधसा ॥ ३५ ॥ दुःखप्रनाशनं कर्म सिद्धिवृद्धिजयप्रदम् ॥ प्रागेव तस्य कृतवान्विद्वान्नृपपुरोहितः ॥ ३६ ॥ (ततस्त्वौपासने वह्नौ भरतः प्रीतमानसः ॥) श्रीसूक्तं पौरुषं सूक्तं जुहाव प्रयत्नस्तदा ॥ ३७ ॥ आज्येन मन्त्रपूतेन विधिना सुसमाहितः ॥ दत्वा पूर्णाहुतिं चाग्रौ कृतजयो महामतिः ॥ ३८ ॥ उदकेनावभृथं चक्रे देवानां पितृभिः सह ॥ ततः स निर्ययौ तस्माद्गतो वह्निवेश्मनः ॥ ३९ ॥ निष्क्रम्य पूजयामास ब्राह्मणांस्तुमना तदा ॥ गोभिरश्वैः सुवर्णेन दधिपुष्पफलान्वितैः॥४०॥ मोदकैश्च तथा रत्नैर्वस्त्रैश्च रघुनन्दनः ॥ पूजितानां द्विजेन्द्राणां भगतेन महात्मना ॥ ४१ ॥ पुण्याहघोषोबलवांञ्जगाम मधुरस्वरः ॥ स पूजयित्वा विप्रन्द्रान्प्रविश्य च तथा गृहम् ॥ ४२ ॥ नित्यकर्म च कृत्वाऽदं चन्दनेन सुगन्धिना ॥ मृगमदकुङ्कुमाद्यैर्नानो वस्त्रेपुन भूपितः॥ ४३ ॥ आभूष्य सर्वगात्राणां भूषणानि रघूद्वहः ॥ जुष्टं सुगन्धि माल्यं च भजंश्च विविधान्गन्धा ॥ ४४ ॥ मङ्गलारम्भनं कृत्वा निष्क्रकाम सभागृहम् ॥ कृतं शय्यासनं तत्र वररत्नविभूषितम् ॥ ४५ ॥ महारत्नोगणोपेतं मौक्तिकाच्छद्युतिमत् ॥ वितानञ्च तथा दत्तं तस्योपर्यपि महर्द्धिमत् ॥ ४६ ॥ आसीनमासने तस्मिन्भरतं सत्यसङ्गरम् ॥ प्रांशवो वद्धनिस्त्रिंशाः कवचोत्थप्रभापिताः ॥ ४७ ॥ ऽन्तान्वन्द्येण वीग गन्धुः पृष्ठमंस्थिताः ॥ तथैवोभयपार्श्वस्थाः पूर्णचन्द्रनिभाननाः ॥ ४८ ॥ वाग्सुख्याः सुवशान्तसुपाम्यांश्चक्रुं तदा ॥ बालव्यजनतन्वांगिन्यन्तालवृन्दकशाः पराः ॥ ४९ ॥ ताम्बूलभाण्डाघारिण्यो नलिनाजोलेक्षनाः ॥ कुण्डली वद्धनिस्त्रिंशो दण्डपाणिः सुवेशवान् ॥ ५० ॥ उवाच भगनं भर्ता भूमिंविन्व्यन्तजाञ्जुकः॥ दिदृक्षवस्ते संप्राप्ता ब्राह्मणाः संशयाच्छिदः ॥ ५१ ॥ श्रोणिमहतग ये च वलमुख्यास्तथैव च ॥ प्रवेश्यन्तानित्युक्तो डास्यानक्षता ततोऽब्रवीत् ॥ ५२ ॥ ब्राह्मणान्बलमुख्यांश्च प्रवेशयत सत्वरम् ॥ आशीर्भिरभिनन्द्यैतं सप्रविष्टा द्विजातमाः ॥ ५३ ॥ वूसीपु ॥ १३१॥

^१ 'विधाय च' इति ख० ।
^२ कोष्ठान्तर्गतः पाठः खपुस्तके नास्ति ।

दन्तपोतेषु विविक्षुषु यथासुखम् ॥ ततस्तु बलमुख्यानां नमतां भरतं तदा ॥ ५४ ॥ क्षत्ता जग्राह नामानि कण्ठारवस्वरान्वितः ॥ ततस्तेष्वप्रविष्टेषु द्वारेषु विवृतेषु च ॥ ५५ ॥ प्राविवेश जनः सर्वो न न्यवार्यत कश्चन ॥ एतस्मिन्नेव काले तु शुश्रुवे तुमुलो ध्वनिः ॥ ५६ ॥ भरतं द्रष्टुकामानां भूमिपानां महात्मनाम् ॥ ह्रादेन गजघण्टानां बृंहितेन तथैव च ॥ ५७ ॥ हेषितेन तुरङ्गाणां रथेनेमिखनेन च ॥ नामभिः कीर्त्यमानैश्च वन्दिभिः पृथिवीक्षिताम् ॥ ५८ ॥ शङ्खादिनादघोषेण पटहानां स्वनेन च ॥ ( आंजग्मुर्भरतं द्रष्टुं नरेन्द्राः प्रियदर्शनाः ॥ ५९ ॥ तोरणादवतीर्यैव वाहनेभ्यो महीक्षितः ) ॥ सर्वं स्वल्पपरीवारा विविशुस्ते सभां शुभाम् ॥ ६० ॥ शिरःकम्पेन भरतं नमस्कृत्य निवेदिताः ॥ प्रतीहारेण दक्षेन तेन चक्रुर्वरासनम् ॥ ६१ ॥ सिंहासनस्यानुगतं भरतस्त्वनुरूपयन् ॥ गिरा पप्रच्छ कुशलं पूजयामास चाप्यथ ॥ ६२ ॥ तुष्टुवुर्वन्दिनस्तत्र नानादेश्यान्नराधिपान् ॥ निवेद्यन्तः स्तूयन्ते भरताय महात्मने ॥ ६३ ॥ स्तुवतां भरतं तत्र वन्दिनां स महास्वनः ॥ प्रासादभोगसंरुद्धो विपुलः समपद्यत ॥ ६४ ॥ क्ष्मापालमौलिमाणिक्यमरीचिविकटोच्छ्वलम् ॥ बालतापशुचौभूते बभूव च सभागृहम् ॥ ६५ ॥ ततः स भरतः श्रीमान्विससर्ज नराधिपान् ॥ स्वहस्तदत्तताम्बूलान्प्रतीहारीनिवेदितान् ॥ ॥ ६६ ॥ ततः समुत्थाय ययौ द्वितीयगृहमुत्तमम् ॥ तत्र चक्रे तदा मन्त्रं मातुलेन युधाजिता ॥ ६७ ॥ पुरोधसा च गार्ग्येण स्वेन कालविदा तथा ॥ युधाजिदुवाच ॥ काले त्वमीप्सिस्ते प्राप्तो गन्धर्वाणां वधेच्छया ॥ ६८ ॥ तत्र यावन्न जानन्ति गन्धर्वास्ते त्वदागमम् ॥ अवस्कन्देन तानद्य तावच्छीघ्रो जहि प्रभो ॥ ६९ ॥ अवस्कन्देन निधनं सुखं तेषां भविष्यति ॥ कालविदुवाच ॥ सुप्ते प्रमत्ते विस्रस्ते तथा राजञ्छ्लान्ते न्विते ॥ ७० ॥ अवतीर्णं बले चैव सरितं वहतीं तथा ॥ रात्रौ जागरणश्रान्ते छद्मयुद्धं विधीयते ॥ ७१ ॥ रात्रौ विहारशीलास्ते गन्धर्वाः सततं प्रभो ॥ न तेऽवस्कन्दमर्हन्ति रात्रौ कैकेयिनन्दन ॥ ७२ ॥ विजयश्च दिवा युद्धे भरतस्य प्रदृश्यते ॥ गार्ग्य उवाच ॥ आदौ दूतेन वक्तव्यं गन्धर्वाणां प्रयोजनम् ॥ ७३ ॥ यथा देशमिमं त्यक्त्वा ब्रजध्वं तुहिनाचलम् ॥ गन्धर्वाणां निवासस्तु हिमवत्यचलोत्तमे ॥ ७४ ॥ पूर्वमेव कृतस्तेन येनेदं निर्मितं जगत् ॥ स्थानमेतन्मनुष्याणां त्यक्तुमर्हथ मा चिरम् ॥ ७५ ॥ ते च दूतवचः श्रुत्वा स्थानं दुर्निरुपिथ ॥ अशशाय मुपारूह्य चैतन्मम मतं भवेत् ॥ ७६ ॥ भरत उवाच ॥ राघवाः सत्यसन्धास्तु कूटयुद्धं न शिक्षिताः ॥ तस्मात्तेषां वधः कार्यः सुयुद्धेन मया

१ कोष्ठान्तर्गतः पाठः खुपुस्तके नास्ति ।

वि० ध० ॥१३२॥

प्र० खं० अ० २०१

नृप ॥ ७७ ॥ गार्ग्यवाक्यं तथा बुद्ध्या रोचतेऽतिशयेन मे ॥ प्रयातु तेषां दौत्येन गार्ग्य एव महायशाः ॥ ७८ ॥ युधाजिदुवाच ॥ गच्छ गार्ग्य महाभाग गन्धर्वाधिपतिं प्रति ॥ तं च श्रावय वाक्यानि त्वयोक्तानीह यानि मे ॥ ७९ ॥ अक्रियायां तथा तेषां श्राव्याऽख्यायि मा चिरम् ॥ अस्यैव नाम्ना धर्मज्ञ भरतस्य महात्मनः ॥ ८० ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ एवमस्त्वित्यथोक्तोऽसौ ययौ गार्ग्यो महायशाः ॥ स्यन् काञ्चनाङ्गेन गन्धर्वनगरं प्रति ॥ ८१ ॥ गते पुरोहिते गार्ग्ये भरतोऽपि महायशाः ॥ हस्तिपृष्ठे रथे चाश्वे शस्त्रे शास्त्रे तथा नृप ॥ ८२ ॥ व्यायामं च तथा चक्रे नियुद्धे च यदूत्तम ॥ उत्सादितस्तथा पद्भ्यां धावद्भिः कुशलैर्जनैः १॥८३॥ स्नातः संसृजतो विष्णोर्विचित्रात्त्वरतोन्नतः॥ नमस्कृत्य तथैवाग्निं हुतं मुहु पुरोधसा ॥ ८४ ॥ तथा भुक्तवतां श्रुत्वा पूजितानां द्विजन्मनाम् ॥ पुण्याहघोषं विततेन भूमिपाल विसृज्य तान् ॥ ८५ ॥ पाद्यार्च्यचन्दनाक्ताङ्गस्तत्तूणां सितचामरः ॥ सर्व्वलङ्कारगोपेतः सुगौ नृपेन धूपितः ॥ ८६ ॥ आसीनस्तस्त्वासने दिव्ये बुभुजे स्वजनैर्युतः ॥ मातुलस्य महार्हाणि शुचीनि गुणवन्ति च ॥ ८७ ॥ अपषित्निपूर्वाणि पुरुषैर्गतकामिभिः ॥ नगपङ्गिस्तृगाणान्तु दिक्षवेता तथैव च ॥ ८८ ॥ भक्ष्यं भोज्यं च लेह्यं च पेयं चोष्यं तथैव च ॥ पात्रेषु रुक्मगोयेषु तथा मणिमयेषु च ॥ ८९ ॥ भुक्कान्नं गीतशब्देन चार्वैः कतिपयैः सह ॥ तथोपस्पृश्य धर्मात्मा दन्तधावनपूर्वकम् ॥ ९० ॥ चक्रन्द्व्य शयने भेजे वामपाश्र्वेन शत्रुहा ॥ इतिहासं म शुश्राव तत्रस्थः पुरुषोत्तमः ॥ ९१ ॥ ततः स शयनं त्यक्ता शाखाभ्यागम महायशाः ॥ चकार ग्युहशीर्लः मनां मार्गमनुव्रजन् ॥ ९२ ॥ एतस्मिन्नेव काले तु सह गार्ग्यो युधाजिता ॥ विवेश भरतं द्रष्टुं गृहेणपरिकृतः ॥ ९३ ॥ सुवासिनञ्च भरतं वाक्यमेतत्ततोऽब्रवीत् ॥ गार्ग्य उवाच ॥ ततो वाक्यानि सर्वाणि शैलूपः श्रावितो मया ॥ ९४ ॥ न तानि तस्य गेचन्ते मंत्राममन्त्र्य गेचनै ॥ भरतेन ममागम्य श्वाभृते द्विजपुङ्गव ॥ ९५ ॥ भरतं नाशयिष्यामि नीहारं चन्द्रमा यथा ॥ इत्युक्त्वा न तु मां गजा प्रपथामाम मत्वः ॥ ९६ ॥ आहान्दुनडुभिम्मन्त्र निष्क्रान्ते मयि चाहतः ॥ एतज्ञात्वा म युद्धाय प्रातः सजो भवेत्तव ॥ ९७ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ इति गार्ग्यवचः श्रुत्वा भरतो गार्ग्यमब्रवीत्॥ गच्छ शीघ्रं गृहं ब्रह्मञ्छ्रान्तो रथवलध्वतः ॥९८॥अहमाज्ञापयिष्यामि सर्वं मायामिकं विधिम् ॥ एतावदुक्त्वा विजयं सनाध्यक्षमथाऽब्रवीत्॥९९॥ ममोत्थूवाहिभिः शीघ्रं शिविरेषु महीक्षिताम् ॥ योधानाज्ञापयत्वद्य संभूताय रणाय वै ॥ १०० ॥ युद्धव्यावतिकं सर्वं कर्त्तव्यं च तथा त्वया ॥

१ 'उत्सादिताः कषायेण बाधितः कुशलेर्जनैः' इति ख० । २ 'विद्धिः' इति ख० । ३ 'वेदिपारगैः' इति ख० ।

॥१३२॥

एवमाज्ञाप्य नागानां तुरगाणां तथैव च ॥ १०१ ॥ प्रत्यवेक्षां ततः कृत्वा सन्ध्यामन्वास्य पश्चिमाम् ॥ रेवागातः स शुश्राव नराणां गूढभाषितम् ॥ १०२ ॥ आरुरोह तदा प्रासादं हिमपाण्डुरम् ॥ कैलासशिखराकारं निर्वाते रजनीमुखे ॥ ॥ १०३ ॥ ततस्ते सैनिकः कश्चिच्छिबिरं भरतस्य तु ॥ तलं तैलेनाभ्यहनत्पवनार्थं यदृच्छया ॥ १०४ ॥ ततस्तु सैनिकैः सर्वैस्तत्तैलमैलास्रवनम् ॥ चक्रिरे पुरुपुण्यान्न तस्मिन्काले दिवं गतम् ॥ १०५ ॥ प्रभवौ च तदानीतौ वायुमेतनुजध्रुव ॥ एतस्मिन्नेव काले तु मद्रराजस्तदांशुमान् ॥ १०६ ॥ प्रासादवरमारूढो ज्ञातवान्भरतं तदा ॥ दीपालोकेन लक्ष्म्या च प्रासादस्य विवृद्धया ॥ १०७ ॥ स जगाम तदा राजा प्रहसन्सैनिकं जनम् ॥ भरतस्य प्रदास्यामि युक्त्यैव बलदर्शनम् ॥ १०८ ॥ तृणमुष्टिमुपादाय सर्वोऽपि कटके जनः ॥ पाणावादाय मुदितः क्ष्वेडाशब्दं करोतु वै ॥ १०९ ॥ पार्थिवेनैवमुक्ते तु कटके तस्य धीमतः ॥ सोल्काहस्तो जनः सर्वः क्षणेन समपद्यत ॥ ॥ ११० ॥ शिबिरं मद्रराजस्य द्वितीयमिव चाभवत् ॥ बभूव तारकाचित्रमुल्काहस्तैस्तदा नरैः ॥ १११ ॥ तद्वह्नोघमपर्यन्तं सोल्काहस्तैर्जनै र्वृतम् ॥ दृष्ट्वा जगाम धर्मात्मा परां प्रीतिं रघूद्वहः ॥ ११२ ॥ क्ष्वेडाः किलकिलाश्र्चैव श्रुत्वा हर्षमुपागतः ॥ तस्मिन्प्रशान्ते ज्वलने मन्दीभूते च निःस्वने ॥ ११३ ॥ अभ्यहन्यन्त भूपानां शिबिरेषु पृथक्पृथक् ॥ संज्ञातूर्याणि रम्याणि नानालिङ्गानि चाप्यथ ॥ ११४ ॥ सुवहूनि महाराज तेन कोलाहलं महत् ॥ बभूव प्रीतिजननं भरतस्य महात्मनः ॥ ११५ ॥ मन्त्रयित्वा ततः श्रीमान्क्षणमात्रं युधाजिता ॥ तेनैव सह भुक्त्वा च सुषुवाप शयनेत्तमे ॥ मधुरेण सुगीतेन वीणावेणुस्वरेण च ॥ ११६ ॥ हिमावदाते वरमाल्यचित्रे वितानकाद्यौर्विहिते मनोज्ञे ॥ सुषुवाप रात्रिं स महातुभावो भोगीन्द्रभोगे मधुजिद्यथैव ॥ ११७ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे युद्धसज्जवर्णनो नाम नवोत्तरद्विश ततमोऽध्यायः ॥ २०९ ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ आह्नानदुन्दुभिं श्रुत्वा शैलपतनयामस्ततः ॥ आसंग्दः पार्थिवं सर्वं रोटूपं तं समागताः ॥ १ ॥ नमुचिः कामपालश्च गवणसुदर्शनौ ॥ वीरबाहुः सुबाहुश्च वायुवेगसुवर्चसौ ॥२॥ निकुम्भः कुम्भनामा च बलोको बलकस्तथा ॥ हरिकेशो महो जाश्व सूर्य्रश्मिः प्रभञ्जनः ॥ ३ ॥ वृन्दारको ज्योतिषिकौ दृढस्यूरपराजितः ॥ कुमुदः कुमुदापाडो वसुनाथः सुलोचनः ॥ ४ ॥ चन्द्रपीडो गदी मौली किन्नरोज्जगरो रुहः ॥ केसरी वरवाणश्च भानूरागवाहो रथिः ॥५॥ एकलव्यो विशालश्च कलविङ्गः कलाप्रियः ॥ भीमनादो महानादो वासक्तिः पनसौ गदः ॥ ६ ॥ चन्द्रवर्मा महावर्मा वसषेणोऽथजाककः ॥ एते चान्ये च गन्धर्वाः शैलूषस्य मताः प्रभोः ॥ ७ ॥ दिग्गजानां

वि० धं० ॥१३३॥

प्र. १ खं० अ० २१०

म्बरधरा दिव्यचन्दनभूषिताः ॥ आसनेषु महार्हेषु सभायां विविशुस्तदा ॥ ८ ॥ शैलूषस्य सुतैर्युक्ता सभा सा रत्नचित्रिता ॥ रराज तारका
चित्रा निशेव नृप शारदी ॥ ९ ॥ तेषां समुषविष्ठानां शैलूषस्ताानथाब्रवीत् ॥ गार्ग्यस्य वचनं सर्वमनुयानं तथा स्वकम् ॥ १० ॥ तेऽभिवाद्यं
तदा श्रुत्वा मातुषाण्युत्तेजेश्वर ॥ चक्रुर्नानाविधांश्चेष्टा मन्युना क्रोधचेतसः ॥ ११ ॥ गन्धर्वराजपुत्रास्ते क्रोधाद्भूअन्वषिणः ॥ रेजुर्युगान्तमेघाभा
अचिरान्भासमूह्दृशा ॥ १२ ॥ बभार नद्युत्तिर्वक्रं क्रोधरागानुरञ्जितम् ॥ दिक्सीमेत्येव दिशोदाहं महासंयामसूचकम् ॥ १३॥ कामपालललाटस्था
त्रिशिखा भुकुटी वभौ ॥ त्रिभिः प्रपातैर्गेङ्ग्वेव निपत्तन्ती हिमाचलम् ॥ १४ ॥ कृष्णे स भुकुट्पन्ते क्रोधरागानुरञ्जिते ॥ कुमुदापीडनेत्रे तु सन्ध्या
तात्रे बभूवतुः ॥ १५ ॥ क्रोधाक्रान्तेन वपुषा कुमुदः कुसुदप्रभः ॥ रक्तोत्पवनिभाकारः क्षणेन समपद्यत ॥ १६ ॥ चन्द्रापीडसुखं चारु
क्रोधधूआकुलारक्तम् ॥ बभार रूपं तन्वभ्रसंभृतस्य निशापतः ॥ १७ ॥ क्रोधनिश्वासधूमेन मनोवक्रमाथवानृतम् ॥ वभूव भानोः
सहशानुरागं यदुत्तमं ॥ १८ ॥ करिनिष्पेषसंजातधूमधूम्रमुखार्कः ॥ अन्वर्थनामतामाप तस्मिन्काले सुदर्शनः ॥ १९ ॥ विज्झिम्मत
गवेषणप्रवेगेन वीहिंगमोज्ज्वलात्मना ॥ ताराभिर्वर्षणेनेव मूर्चितो भूपतिक्षयः ॥ २० ॥ वीग्वाहुर्युगजावाततन्तिनिप्पेषणेषुना ॥ विजूम्भित
मथास्थाने क्रोधेनेव वपुष्मता ॥ २१ ॥ सुबाहुवाहुनिष्पेषो वभूवाशनिनिस्वनः ॥ निर्घात इव गम्भीरो गंजां निधनसूचकः ॥ २२ ॥
वायुवेगमहावेगश्चरणोल्लेखिता क्षितिः ॥ विद्वद्दे पृथिवीपाल विनाशभयशंलिनी ॥ २३ ॥ आयासजातसंस्वेदपुलकेङ्गामृशोपितम् ॥ सुवर्चा
धारयामास ललाटतटपट्टकम् ॥ २४ ॥ प्रस्विन्नागास्रसेक्रान्ताकंबनस्तनमभिपिङ्गुलः ॥ वभूव कुम्भातमन्तु क्रोधा विग्रहवानिव ॥ २५ ॥
सुविनेःसुतरोमाभिर्ज्वालार्कसदृशालिना ॥ नृसिंहवपुषाश्चक्रे ग्विणाणुकृतिर्निहः ॥ २६ ॥ प्रम्विन्नगात्रांम्क्रान्तन्मनसंवन्यमण्डलः ॥ विश्वरूपयंगं
मौलः प्रजहास जनार्दनम् ॥ २७ ॥ गन्धर्व्वराजपुत्रांस्ते मन्युना हतचेतसः ॥ तदा वभूवूर्नृपाल मर्व एव विशंपतः ॥ २८ ॥ इत्थं सुतानां
प्रसमत्त्य कोपं संस्मृत्य वाक्यानि पुरोहितस्य ॥ जगाम मन्युं सुतरां स राजा सन्दष्टदन्तच्छदभीमवक्त्रः ॥ २९ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मात्तंर्ग
प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे गन्धर्व्वसभांभाषणोतो नाम दृशोत्तदिशततमोऽध्यायः ॥ २१० ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ दृष्ट्वा गन्धर्व
राजस्य कोधेनाकुलितं मनः ॥ तमुन्नुहृन्तेप गन्धर्वाः स्ववाहुवलदर्पिताः ॥ १ ॥ अपराजित उवाच ॥ सर्वमालभते राजनशोकः शूरवाहुषु ॥
तस्माच्छोयेण निधनं रक्षणं मम रोचते ॥ २ ॥ निकुम्भ उवाच ॥ योऽयं मन्युः समुद्भूतः काकुत्स्थान्प्रति मे प्रभो ॥ अविनाशि जगत्कृत्स्नं

॥१३३॥

विनाशं समुपैष्यति ॥ ३ ॥ ॥ किन्नर उवाच ॥ या लक्ष्मीर्गुलिताङ्गी वैरिशोणितकुङ्कुमैः अकान्तापि सरसां प्रीतिं न सा धत्ते मनस्विनामा ॥ ४ ॥ वसुनाम उवाच ॥ कृपाणधाराविध्वस्तरङ्गसङ्घसमुद्भवा ॥ न या श्रीः किं तया कार्यं राजन्सत्त्ववतां नृणाम् ॥ ५ ॥ ॥ अजगर उवाच ॥ अजितारिगणोपान्तसम्पदो भूषणक्रिया ॥ विषण्ढरीयसी तामिर्येषां न सम्पद्विभूषणा ॥ ६ ॥ ॥ रुह उवाच ॥ शोभन्ते कर्कशाः शूराः स्तना इव समुन्नताः ॥ शूराणां च स्तनानां च परावज्ञाकरी रतिः ॥ ७ ॥ ॥ केश उवाच ॥ तेजस्विनामभ्युदयं वन्दनीयं जगत्त्रये ॥ यथा भास्करमभ्युदन्तं जनः सर्वोऽभिनन्दति ॥ ८ ॥ ॥ परवाण उवाच ॥ सत्त्वाधिकस्य सिंहस्य लीलोन्मथितपाद्पाः ॥ न शक्ताः पुरतः स्थातुं शैलकूटाेपमा गजाः ॥ ९ ॥ ॥ अभाबह उवाच ॥ न जातु शमनं यत्थ तेजस्तेजसि तेजसाम् ॥ वृथा जातेन किं तेन मातृवार्द्धाक्य कारिणा ॥ १० ॥ एकण्ड्य उवाच ॥ नाग्नि संकोचितो यत्थ न भवन्त्यरयो भयात् ॥ विवर्णवदनच्छायाः का दया तस्य जीवने ॥ ११ ॥ विशाल उवाच ॥ लक्ष्मीसङ्गमलुब्धानां शूराणां च रणोद्धवा ॥ कीर्तिर्भवति सेवासु संयोगकरणा सखी ॥ १२ ॥ ॥ भीमनाद उवाच ॥ तेजसैव विपुक्तरूपरा सिक्ता रिपुस्त्रीनेत्रवारिणा ॥ न यत्थ सिञ्चिता कीर्तिः का स्पृहा तस्य जीवने ॥ १३ ॥ ॥ महाधर्म्म उवाच ॥ राजन्मस्तकविन्यस्तपदक्रमविलासिनौ ॥ समाक्रान्तसमस्तभुवनो रविः ॥ करोति पदविन्यासं सर्वषामेव मूर्धसु ॥ १४ ॥ ॥ महाधर्म उवाच ॥ मायानिहतमात्मज्ञमध्यक्षंविपदारिताम् ॥ क्षितिं भित्त्वाविशत्कन्या कीर्तितो कविदष्टकरालम्बा कीर्तिर्यातु दिवं तव ॥ १५ ॥ ॥ वासुकिरुवाच ॥ मायानिहतमात्मज्ञमध्यक्षंविपदारिताम् ॥ क्षितिं भित्त्वाविशत्कन्या कीर्तितो वसुधातल्म् ॥ १६॥ ॥ पनस उवाच ॥ हतारिलक्ष्मीसंयोगविकसद्धृदनस्य ते ॥ प्रयातु त्वरिता कीर्तिः कोधेनेव दिशो दश ॥ १७॥ गद उवाच॥ सतोयतोयदाकारेणौगैर्निदानप्रवर्षिभिः ॥ आक्रान्तदिङ्मुखे युद्धे विद्युत्त्वम्पं करोत्वसिः ॥ १८ ॥ महानाद उवाच ॥ मदर्दापसिंहनादेन विनासितगजाङ्कु लम् ॥ बलं निपातयारीणां शरैः सन्नतपर्वभिः ॥ १९ ॥ वसुरुवाच ॥ गजाश्वरथपादातचरणोत्क्षिप्तं रजः ॥ दृष्ट्वासि प्रशमं यातं परितस्त्वरि शोणितैः ॥ २० ॥ वृन्दारक उवाच ॥ गजकुम्भसमुद्रस्युत्काफलावलिकान्तिषु ॥ तिष्ठत्सु राजन्वङ्गेषु कः सहेत पराभवम् ॥ २१ ॥ ॥ ज्योतिषिक उवाच ॥ कापिशश्रूलताभङ्गकुटिलभ्रुकुटिषु ॥ विद्यमानेषु चापेषु कः सहेत पराभवम् ॥ २२ ॥ दृढस्युरुवाच ॥ रजस्तीक्ष्णाः सन्ति यत्थ विशिखाः पञ्च मानिनः ॥ किमचैतस्त्य कर्तव्यं पक्षपातिमिराहवे ॥ २३ ॥ चन्द्रपीड उवाच ॥ किमायुधैः सत्त्ववतां चारुदोर्दण्ड शालिनाम् ॥ सद्यः सञ्जातमन्यूनां युद्धव्याक्षेपकारकैः ॥ २४ ॥ गधुरुवाच ॥ खङ्गस्तिष्ठन्तु मे तुच्छा मुक्तझङ्कारहासिनः ॥ एकदोर्दण्डशेपोऽपि

वि० ध० प्र० सं० ॥१२४॥ अ० २१२

कः सहेत पराभवम् ॥ २५ ॥ कलिविङ्क उवाच ॥ मद्बाहुमन्दराक्षुब्धौवैरि सैन्यमहार्णवात ॥ मुद्धृत्य लक्ष्मीं समुत्पन्नां चिराय जगतोपते ॥ २६ ॥ ॥ गज उवाच ॥ किमायुधैः सत्त्ववतां पुंसां च किमायुधैः ॥ अगतिशक्त्याप्येकश्वान्येषामफलानि हि ॥ २७ ॥ बलूक उवाच ॥ दुर्बलोत्खात शक्तेर्ब्रह्मशनान्निहते हरौ ॥ मयाद्य सुराऽस्तु भवांब्रियुक्तेनेश्वरः ॥ २८ ॥ ................. ॥ प्रनष्टदूतपूजं बलिहोनं सुदुर्द्दशम् ॥ मया कृत मथावास्तु त्रैलोक्यमपि सुप्रभो ॥ २९ ॥ हरिक उवाच ॥ कीनाशमहिषेणाद्य हृत्य वृषभेन तु ॥ अयोध्यां वाहयिष्यामि शेषहेलाङ्कितेन च ॥ ३० ॥ महोदर उवाच ॥ निरस्तमथमात्तेण्डे मया लोके चराचरे ॥ यमस्य महिषं पश्य क्रमन्तं सूर्यवाजिषु ॥ ३१ ॥ सूर्य उवाच ॥ निःशेषदेवतासंघे मया लोकत्रये कृते ॥ दुर्गासिंहविनिर्भिन्ने पश्चाद्य मघवद्धजम् ॥ ३२ ॥ प्रभस उवाच ॥ निरस्ताम्बुपिपासेन समाकृष्य धनेश्वराः ॥ प्रणमन्तु तवाद्यैव देवसंघा हतत्विषः ॥ ३३ ॥ भद्रूक उवाच ॥ स्कन्दशङ्करशङ्खर्च्छान्द्रिमन्मया त्रिपुवने कृते ॥ शिखी संभक्षयत्वद्य शर्वाभरणपन्नगान् ॥ ३४ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ क्रोधान्धकारकुलीकृतचारुवक्त्रानन्वन्वरोजनतयान्प्रसमीक्षमाणः ॥ जगाद राजानमदीनसत्त्वो नाडायनाख्यस्तु तदा पुरोधाः ॥ ३५ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे गन्धर्ववर्जनं नामैकादशोत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २११ ॥ ॥ छ ॥ ॥ नाडायन उवाच ॥ ॥ एकया द्वे विनिश्चित्य त्रींश्चतुर्भिर्वशीकुरु ॥ पञ्च जित्वा विजित्वा षट् सप्त हित्वा सुखी भव ॥ १ ॥ एकया प्रज्ञया राजन्कार्य्याकार्येद्वयं नरः ॥ विनिश्चित्य तु यः कुर्य्यात्कार्यं तत्र स पण्डितः ॥ २ ॥ मध्यस्थं यदि वा मित्रं शत्रुं वा कार्यगौरवात् ॥ ज्ञात्वा देशं च कालं च ह्युपायैरभ्युपक्रमेत् ॥ ३ ॥ सामभेदप्रदानाश्च उपायाः परिकीर्तिताः ॥ उपायश्च चतुर्थोऽत्र दण्डस्त्वगतिशक्ता गतिः ॥ ४ ॥ पञ्चेन्द्रियजयो येन कृत आदौ जिगीषुणा ॥ त्रैलोक्यविजयं तस्य न दूरं प्रतिभाति मे ॥ ५ ॥ पञ्चेन्द्रियजयं कृत्वा गुणषट्कमुपाश्रयेत् ॥ बुद्ध्या वलावले सम्भ्यात्मनश्चापरस्य च ॥ ६ ॥ राजदोषाः परित्यक्ता येन सत नराधिप ॥ सिद्धिं तस्य समायान्ति यथाकालं गुणा ह्यु ॥ ७ ॥ मृगयाचाक्षसङ्ग्याश्च स्त्रियश्च पुरुषा गिरः ॥ अर्थसन्दूषणं चैव दण्डपारुष्यमेव च ॥ ८ ॥ राजदोषः परित्यक्ता राघवस्त्व न पार्थिव ॥ गुणाश्रयाद्विभागज्ञा विमहस्त्वं रोचते ॥ ९ ॥ भवेन वयं साश्रा बले महति तिष्ठता ॥ प्रथमं समुपाक्रान्तं तदेव तव रोचताम् ॥ १० ॥ भरतस्य वयं साश्रा यदि गच्छेम पर्वतम् ॥ हितं तत्तस्यानमहाभाग सुकुलस्य तवाऽनघ ॥ ११ ॥ त्वया कृत्वा ससुच्छ्रन्दं राज्ञां जननिवासिनाम् ॥ अकारणानामम्हेदं कृतं भूपतिभिः सह ॥ १२ ॥ जने निवा

॥१२४॥

सादस्माकं केवलं लघुता भवेत् ॥ मानुषैः संगमाश्रैव विग्रहश्च पुनःपुनः ॥ १३ ॥ न कृषिर्न च वाणिज्यं जनोऽस्माकं प्रयोजनम् ॥ ते वयं सजनां भूमिं त्यक्त्वा यामः शिलोच्चयम् ॥ १४ ॥ अपेक्ष्य देशकालौ च संधिं विग्रहमेव च ॥ फलं च बुद्ध्वा यः कुर्यात्स राजन्पण्डितो नरः ॥ १५ ॥ भूमिर्हिरण्यं मित्रं च त्रिविधं विग्रहास्पदम् ॥ स्वयंग्राहो यदस्माकं मेरुः कनकपर्वतः ॥ ॥ १६ ॥ हिरण्येन तदा कार्यं न नोऽस्ति रिपुसूदन ॥ कृषिर्नास्ति यतोऽस्माकं ततो भूमिर्नप्रयोजना ॥ १७ ॥ तस्माद्रत्नमन्विच्छ मित्रं साम्ना नराधिप ॥ मित्रं रघुकुले कृत्वा निवासस्तु हिमाचले ॥ १८ ॥ अदृश्यं देवसैन्यानां सुखं विरमवाप्नुहि ॥ न मानुषोऽयमित्येवं भर्ता मन्तुमर्हसि ॥ १९ ॥ दुष्टानां निग्रहार्थाय चतुर्मूर्तिर्जगार्द्दनः ॥ जातो रघुकुले राजन्पुत्रो दशरथस्य तु ॥२०॥ अंशेन वासुदेवस्य जातो रामो महा- यशाः ॥ संकर्षणस्य चांशेन लक्ष्मणः परवीरहा ॥ २१ ॥ प्रद्युम्नस्य तथांशेन भरतो धर्मवत्सलः ॥ अनिरुद्धस्य चांशेन शत्रुघ्नः सुमहाबलः ॥ ॥ २२ ॥ तत्र राघवासंहेन रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥ रावणोऽनिहतः संख्ये सर्वसत्वभयङ्करः ॥ २३ ॥ मेघनादो निरस्तश्च संग्रामे लक्ष्मणेन च ॥ शत्रुघ्नेन निरस्तश्च लवणो दुष्टराक्षसः ॥ २४ ॥ मन्ये विशिष्टभावत्वं भरतस्य महात्मनः ॥ येन माली हतः पूर्वं लङ्कावासी स राक्षसः ॥ २५ ॥ स एष भरतो विष्णुरस्ति ते तु रणेङ्गमः ॥२६॥ हिते स्थितो यः सततं सुराणां दैत्येन्द्रनाशाय निविष्टबुद्धिः ॥ तेनाप्रमेयेण जनार्दनेन समं व्रजस्वाशु महातुभाव ॥ २७ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे नाडायनवाक्ये शैलूषं प्रति नाडायनानुशासनवर्णनो नाम द्वादशो- त्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २१२ ॥ ॥ शैलूष उवाच ॥ सुमाली विष्णुना पूर्वं कथं युद्धे निपातितः ॥ एतन्मे संशयं छिन्धि श्रूयते स महा- बलः ॥ १ ॥ नाडायन उवाच ॥ कथये राजशार्दूल पुरागस्त्येन धीमता ॥ रामाय कथिता वीर तां मे निगदतः शृणु ॥२॥ पुरा विनिहते वृत्रे दैत्या विगतनायकाः ॥ अण्डजं सागरं कृत्वा रात्रौ निघ्नन्ति वै प्रजाः ॥ ३ ॥ सुरैः सर्वैः समागम्य तथाऽहं न परेर्विधम् ॥ समुद्रोदकपानाय अगस्त्यश्चोदितस्तदा ॥ ४ ॥ देवकर्मप्रसिद्धस्तदगस्त्यमुनिर्नृप ॥ पीत्वा चकार राजेन्द्र निस्तोयं सलिलाशयम् ॥ ५ ॥ देवैश्च निहिता दैत्या निस्तोये सलिलाशये ॥ ततः कदाचिद्विन्ध्यस्तु जगादार्कनिशाकरौ ॥ ६ ॥ मेरुं त्यक्त्वा महाभागौ मम यात प्रदक्षिणम् ॥ ऊचतुस्तौ तदा विन्ध्यमावयोस्तु वशं गिरे ॥ ७ ॥ तेन पन्थाः कृतोऽस्माकं येनेदं निर्मितं जगत् ॥ एतच्छ्रुत्वा तु विन्ध्यस्तु तपस्तप्त्वा पितामहात् ॥ ८ ॥ इषु- पातमथोच्छ्रायं प्रत्यहं समवातवान् ॥ ततः कतिपयहानेन दिशमावृत्य दक्षिणाम् ॥ ९ ॥ आवृत्य तस्थौ पन्थानं दिवाकरनिशाभृतोः ॥ ततोऽन्ध-

॥ वै० ध० ॥ ॥ १३६ ॥

प्र० खं० अ० २३२

मभवत्सर्वं भूर्लोकः पार्थिवोत्तम ॥ १० ॥ प्रेरितो देववाक्येन ततोऽगस्त्यो महातपाः ॥ गत्वोवाच तदा विन्ध्यं तीर्थयात्रां करोम्यहम् ॥ ११ ॥
महतो ह्रस्वतां गच्छ येन यास्याम्यहं सुखी ॥ ज्ञात्वा ततः प्रभावं तु सोऽगस्त्यस्य महागिरिः ॥ १२ ॥ जगाम ह्रस्वतां हस्तवां ह्रस्वतां श्रीमानगस्त्योऽपि
तदा ययौ ॥ दक्षिणाशां परित्यज्य न यावदहमागतः ॥ १३ ॥ समुद्रदस्तदावत्वं ह्रस्व एव भवाऽचल ॥ एवमुक्त्वा स विन्ध्यन्तु सदा
सप्तत्यवान्भवम् ॥ १४ ॥ जगाम दक्षिणामाशां तमुवाच पितामहः ॥ देवकार्यं महद्भूतंस्त्वया कृतमिदं शुभम् ॥ १५ ॥ तस्मा-
त्स्थानं च ते दद्मि वैश्वानरपथाद्बहिः ॥ दिव्यदेहो भवस्त्वं विमानवरमास्थितः ॥ १६ ॥ दक्षिणां भूपय दिशमस्तीत्यसमन्वितः ॥ प्रसाद-
मममसां शैत्यं निर्विषत्वं तवोदये ॥ १७ ॥ भविष्यत्यमलप्रज्ञ मत्प्रसादात्तथैव तु ॥ शरत्संज्ञिदितो भूत्वा वसन्तस्तन्मयं व्रज ॥ १८ ॥
प्राकाम्यकुंक्षश्च तथा समग्रं वसुधां चर ॥ प्रधानमूर्तिर्यावत्त्वं सदारापत्यबान्धवः ॥ १९ ॥ नाक्रमिष्यति वै विन्ध्यं तावद्विन्ध्याचलः स्थितः ॥
प्राकाम्यसूत्तियुक्ते तु यत्र क्वचन संस्थिते ॥ २० ॥ त्वयि विन्ध्यो महाशैलो वृद्धिं न स गमिष्यति ॥ इल्वलश्चापि दुर्धर्षा दुर्मधा भ्रात्रा वै
मेषरूपिणा ॥ २१ ॥ यदा भोजयते विप्रानुन्मुक्तस्तु द्विजातिषु ॥ कुक्षिभेदन्तु वातापी कृत्वा निर्गच्छते पुनः ॥ २२ ॥ एवं विनिघ्नतस्तस्य
ब्राह्मणानन्त्यया कृतम् ॥ शरणं तेन तुष्टोऽस्मि विन्ध्यस्तंभनभेन च ॥ २३ ॥ शरत्समयमासाद्य यस्माद्विप्र नवोदये ॥ पूजां त्वमाप्स्यसे
लोके मत्प्रसादाद्विजोत्तम ॥ २४ ॥ ये च त्वां पूजयिष्यन्ति गन्धमाल्यफलार्क्षतैः ॥ दधिक्रांश्चान्नरलैश्च परमान्नेन भूरिणा ॥ २५ ॥ पूर्णकुम्भैः
सकृष्णाण्डैश्छत्रोपानह्यादिभिः ॥ धेन्वा वृषेण भद्रैश्च वासोभिः कनकैन च ॥ २६ ॥ संवत्सरं च त्यागेन फलस्यैकस्य चाप्यय ॥
पूजनैर्ब्राह्मणांश्चाणां त्वत्कर्मपरिकीर्तनैः ॥ २७ ॥ ते प्राप्स्यन्ति सदा पुत्रान्धनमारोग्यमेव च ॥ आयुर्ग्रन्थं तथा लोके शत्रुभिश्चापराजम् ॥ २८ ॥
सौभाग्यं विपुलांन्कामान्धर्मवृद्धिं तथैव च ॥ एवमुक्त्वा स भगवांस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ २९ ॥ आसादाद् तथा स्थानमगस्त्योऽपि महातपाः ॥
येन ऋतुशतैरिष्टं तपस्तप्तं तथा महत् ॥ ३० ॥ तेन स्वतपसा सृष्टा लोपामुद्रा प्रियंवदा ॥ विदर्भराजतनया धर्मपत्नी तथात्मनः ॥ ३१ ॥
दृढस्युस्तनयस्तस्य तपस्वी च महातपाः ॥ प्रसुर्मुसुर्मुखैश्च तन्मुहुश्च महातपाः ॥ ३२ ॥ स्वस्त्यात्रेयस्तथा विद्वंस्तस्य शिष्यो महात्मनः ॥
अभेद्यं कवचं दत्तं तथाऽक्षय्ये महेषुधी ॥ ३३ ॥ रामलक्ष्मणयोस्तेन धनुषी च महाबले ॥ घोरेणाप्यथ संयुक्ताः स च वैष्णवतेजसा ॥ ३४ ॥
कर्मणां कीर्तनं यस्य नरो वर्षशतैरपि ॥ कर्तुं शक्तो न सहते प्राकाम्ये चैव रावणै ॥ ३५ ॥ अयोध्यां राघवं द्रष्टुं जगाम त्वरितो मुनिः ॥ तमागत

॥ १३६ ॥