हम्मीर महाकाव्यम् (रणथम्भौर चौहान वीरगाथा एवं इतिहास)

३२ श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [ सर्गः दौःशल्येन सुतस्यास्य सशल्य इव वाग्भटः । मंदमंदमथाचख्यौ मन्युगद्गदया गिरा ॥ ७६ ॥ भवितव्यं तु न स्वामिन्निरोद्धुं कोपि सासहिः । त्वामिवैनं पुरोपासे सावधानः परं सदा ॥ ७७ ॥ उक्तेति वाग्भटे तूष्णीं तस्थुषि क्षितिपाग्रणीः । चिकीर्षयात्मनीनस्य सस्मार परमात्मनः ॥ ७८ ॥ राज्यथास्तमिते तस्मिन् वीरनारायणो विभुः । भास्वानिवासील्लोकानां कमलोल्लासकोविदः ॥ ७९ ॥ स्वतेजसैव यस्याशु द्विषतः पिंषतः सतः । वृथा मत्प्रतिकर्मेति किमसिः श्यामतामधात् ॥ ८० ॥ विस्फूर्जद्भुजशांडीर्य—फणभृद्दृष्टवैरिणां । यस्य खड्गलता नाग—दमनौषधिवद्बभौ ॥ ८१ ॥ सोन्यदा प्रमदानेत्र—पावनं यौवनं श्रितः । परिणेतुं सुतां कत्स—त्राहस्याऽन्नपुरीमगात् ॥ ८२ ॥ तत्राभिषेणितो जल्ला—लदीनशकभूभुजा । पलाय्यागाद्रणस्तंभं पृष्ठतः सोप्युपागमत् ॥ ८३ ॥ तत्र युध्वा चिरं जल्ला—लदीनः प्रौढपौरुषः । विज्ञाय तं छलग्राह्यं निवृत्यागान्निजां पुरीं ॥ ८४ ॥ कियत्यथगते काले ततः स शकभूपतिः । विजिगीषुच्छलेनामुं दूतेनेत्थमचीकथत् ॥ ८५ ॥ ज्योतिश्चक्रेषु सर्वेषु सूर्याचंद्रमसौ यथा । तथावां सार्वभौमा वो भूभृत्सु निखिलेष्वपि ॥ ८६ ॥ तन्नौ युक्ता मिथः प्रीतिः पचेलिमफलोदया । न च विग्रहविस्फूर्ति र्भिदेलिम तमायतिः ॥ ८७ ॥ सहायं त्वादृशं लब्ध्वा समीरमिव पावकः । दंदह्येय क्षणेनैव वैरिवंशान् दृढानपि ॥ ८८ ॥

४ ] तज्जन्मवर्णनम् ३३ प्रीतोस्मि तव शौर्येण त्वं मे भ्राताऽतः परं । द्रुह्यामि यद्यहं तुभ्यं तर्हि शपे ध्रुवं ॥ ८९ ॥ एकवेलं समेतव्यं मिलनाय परं त्वया । न चेदहं समाकार्य स्वदादेशवशंवदः ॥ ९० ॥ वक्षःस्थलपुरेशेन विग्रहाख्येन विग्रहैः । सुतरां विगृहीतस्य सिसाधयिषतोय तं ॥ ९१ ॥ ताभिर्द्वूतोक्तिभंगीभि भृंगीभिरिव वारिजं । चुंबितं चाहमानस्य हृदयं व्यश्वसीत्तमां ॥ ९२ ॥ युग्मं ० ततोवनीपतिं वीक्ष्य शकसंगमनोत्सुकं । रहः संवादयामास वाग्भटः प्रतिभाभटः ॥ ९३ ॥ नयशास्त्रांबुधेः पार-दृश्वनः का तवौचिती । क्रियते दुष्टहृन्म्लेछ-संगमाय यदुद्यमः ॥ ९४ ॥ शत्रुर्न मित्रतां गच्छे च्छतशः सेवितोपि सन् । दीपः स्नेहेन सिक्तोपि शीतात्मत्वमियार्ति किं ॥ ९५ ॥ प्रचिकीर्षसि चेद्राज्यं जिजीविषसि चोचिरं । तदा मद्युक्तिभृंगीयं नीयतां हृदयांबुजं ॥ ९६ ॥ गुरवो यदि वा संतो हितवाक्योपदेशिनः । हेयोपादेयतां तस्या-भव्यभव्यौ चिकीर्षतः ॥ ९७ ॥ इत्युक्त्वा तत्र तूष्णीके सर्वांगीणक्रुधांधलः । घटयन् भ्रकुटीं भीमां पार्थिवो जगिवानिति ॥ ९८ ॥ अकार्यं यदि वा कार्यं यन्मे रोचिष्यतेतमां । करिष्ये तदहं स्वैरं चिंतयात्र कृतं तव ॥ ९९ ॥ वाग्भटस्तेन वाक्येन प्रासेनेव हतो हृदि । ययौ तद्राज्यमुत्सृज्य मालवे सपरिच्छदः ॥ १०० ॥ परमप्रीतिगौराणां पौराणामपि भाषितं । उपेक्ष्य गर्वादुर्वशो ययिवान् योगिनीपुरं ॥ १०१ ॥ 5 A

३४ श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [ सर्गः अंतर्दुष्टो मुखे मिष्टः शकेंद्रोभ्येत्य सन्मुखं । महेन महतानैषी दंतःपुरि नरेश्वरं ॥ १०२ ॥ प्रियालपनसारखं वनंवद्दर्शयन्मुहुः । चिरं चकार चेतोस्य चित्रप्रचयचुंबितं ॥ १०३ ॥ अन्येद्युर्विषयोगेन शकान्तृपममीमरत् । काप्यकृत्यं प्रकुर्वंतः पापा मुह्यंति हंत किं ॥ १०४ ॥ हतेत्रान्यच्छक्रो बोधि जितमेवाशु राजकं । मूले छिन्ने हि सुग्राहं फलागुच्चैस्तरोरपि ॥ १०५ ॥ ततो वाग्भटभूपाल-सूर्येण परिवर्जितं । रणस्तंभपुरव्योम व्यानशे शकतारकैः ॥ १०६ ॥ शकप्रेरणयेहापि जिघांसुं मालवेश्वरं । विज्ञाय वाग्भटो हत्वा ललौ तद्राज्यमूर्जितं ॥ १०७ ॥ शकातंकपरित्रस्तै र्बहुजैः शरणागतैः । तद्राज्यं प्राज्यलीलाभृ दवर्धिष्ट दिने दिने ॥ १०८ ॥ शके जल्लालदीनेय षर्प्परैरभिषेणिते ॥ वाग्भटोप्यमिलत्सैन्यं रणस्तंभांधिधीर्षया ॥ १०९ ॥ पुंनागसंगसुभगाः प्रक्षरन्मदनिर्झराः । जंगमावनिभृल्लीलां कलयांचक्रिरे द्विपाः ॥ ११० ॥ खुरोत्खातरजःपुंजै र्विश्वमप्येकरूपतां । नयंतो वाजिनां व्यूहा रेजिरेऽद्वैतवादिवत् ॥ १११ ॥ संचरद्रथचक्राणां दिशां कूलंकषैः स्वनैः । शब्दाद्वैतमयीवासी दखिलाप्यब्धिमेखला ॥ ११२ ॥ धृतिहेतिततिस्फीत-द्युतियोतितदिङ्मुखाः । बभुः पदातयो द्वेधा-प्यरिप्राणापहारिणः ॥ ११३ ॥ चलद्दलभरैर्भोगि-विभुना दुर्धरां धरां । सृजन्नधो रणस्तंभं शिविरं संन्यवेशयत् ॥ ११४ ॥

दृष्ट्वानेकरणोत्सेक—क्रीडद्वीरकुलं बलं । दधिवांसोदरोद्रेकं दुर्गस्थाः शकपुंगवाः ॥ ११५ ॥ लोका अपि लसच्छोका बभूवुः पुरवासिनः । सौख्यनाडिंधमाः के वा परचक्रे समेयुषि ॥ ११६ ॥ नृपादेशाततः स्फूर्जच्छौर्यावेशा भटव्रजाः । दुर्गग्राहग्रहग्रस्ता अभियोद्धुं द्रुतौकिरे ॥ ११७ ॥ गोलैष्टंकैः कुशीभिश्च प्रभिंदंतोप्यनेकशः । न तेऽलंभूषणवोभूवन् दुर्गं भेत्तुं मनागपि ॥ ११८ ॥ भटानां शौर्यचातुर्यं दुर्ग्राह्यबलं पुरस्य च । दर्शंदर्शं नरेंद्रोभू द्विपादाश्चर्यचुंबितः ॥ ११९ ॥ मत्वा दुर्गं बलाग्राह्यं सोथ नीतिविदां गुरुः । वेष्टयित्वाभितस्तस्थौ निवार्य समराद्भटान् ॥ १२० ॥ निर्यातुं च प्रवेष्टुं चा—शक्नुवंतस्ततो भिया । पुरोदरस्थिता लोका लेगिवांसो विषीदितुं ॥ १२१ ॥ वारीण्यदुग्धपर्यंतक्षु—यटीयंत तृणान्यपि । एधांस्यचंदनायंत प्राप्यभावात्पुरांतरे ॥ १२२ ॥ त्रिमास्यामपि जग्मुष्या पुरं रक्षितुमक्षमाः । पलायिषत सर्वेपि जीवं लात्वा शकध्रुवाः ॥ १२३ ॥ भक्तिगौरास्ततः पौरा उपदापात्रपाणयः । संजग्मिरे महीशस्य जयशस्य तमद्रुतेः ॥ १२४ ॥ नृपोपि तेभ्यो वस्त्रादि दत्वा कृत्वा च सत्क्रियां । स्वच्छोत्सवोच्छलच्छायं प्रविवेश पुरांतरं ॥ १२५ ॥ सैंहिकेयास्यनिर्मुक्त—चंद्रबिंबविडंबिनीं । पश्यन्नयारिनिर्मुक्त—रणस्तंभपुरश्रियं ॥ १२६ ॥ गजाश्वस्वर्णरत्नाद्यैर्यथास्थाननिवेशितैः । स चकार धरां सार—मंदिरां माद्यदिंदिरं ॥ १२७ ॥

३६ श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [ सर्गः क्रमागतोदयस्थानं भास्वान् लब्ध्वा स वाग्भटः । कान्कान्भूमीभृतो नैव पादाक्रांतानरीरचत् ॥ १२८ ॥ निवेश्य देशसीमासु चतुर्दिक्षु बलं निजं । सुखं द्वादशवर्षाणि स्वयं राज्यं स तेनिवान् ॥ १२९ ॥ तस्मिन्स्वर्लोकलोलाक्षी—कटाक्षविशिखावलैः । वीरयोगव्रतावाप्यां वेध्यतामुपचालरे ॥ १३० ॥ तन्नंदनो जगन्नेत्रा—नंदनश्चंदनद्रुवत् । जैत्रप्रतापः श्रीजैत्रसिंहोऽभूद्भूमिबल्लभः ॥ १३१ ॥ युग्मं समूलकार्षकषिता—ऽन्यायसंतमसोदयः । तिग्मांशुरिव लोकानां यः प्रियं भावुकोऽभवत् ॥ १३२ ॥ सद्वंशस्यापि यच्चाप—दंडस्पाहो अनौचिती । जग्राह दोषमेवास्य समाजे संगते द्विषां ॥ १३३ ॥ बिभ्रत्सदानभोगत्वं सुमनःश्रेणिसेवितः । शचीवरयितुर्लीलां यो भूमिष्ठोप्यचूचुरत् ॥ १३४ ॥ कर्णजाहं जगाहाने शौर्ये यद्दुजदंडयोः । चकंपिरे शिरांसि द्राक् दृढानामपि भूभृताम् ॥ १३५ ॥ यदातंकतमग्रस्ते शत्रुशौर्यनभोमणौ । व्यक्तं शोकतमोभासी तन्नारीणां कचच्छलात् ॥ १३६ ॥ सद्वंशस्याप्यैकमत्यं न यच्चापस्य यस्य च । पृष्ठं यद्युध्यदात्माच्यः परेषां न पुनः परः ॥ १३७ ॥ अगण्यपुण्यलावण्य—रसप्रसरसारणिः । हीरादेवीति तस्यासी त्प्रेयसी श्रेयसी गुणैः ॥ १३८ ॥ सौंदर्येण जिता यस्या रतिस्तामेव भेजुषी । जगदे वह्निदग्धस्य शरणं वह्निरेव वा ॥ १३९ ॥ भुंजाना भूभुजा साकं सा कंदर्परसं भृशं । शुभं गर्भं दधातिस्म विस्मयैकपदं सतां ॥ १४० ॥

४ ] तज्जन्मवर्णनम् ३७ स्वकरांभोजकीनाश—दासीकृतशकासृजा । गर्भानुभावतो राज—पत्नी सिक्तासतिस्म सा ॥ १४१ ॥ प्रहर्षुलमनः प्रेयः पूरितोद्दामदौहृदा । समये सुपुवे सूनुं सा श्रीरिव सुमायुधं ॥ १४२ ॥ असौ शकासृग्वाप्पूरैः संस्नाप्य धरणीमिमां । दृष्टातन्मूं — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — सृत्खरैः अभ्युद्यत्सहस्रार्क मिवासीत्सूतिकागृहं ॥ १४४ ॥ दिशः प्रसादमासेदुः सुखसेव्यो ववौ मरुत् । नभो निर्मलतां भेजे दिनकृद्दिद्युतेतरां ॥ १४५ ॥ विशदं सम्मदं यं त—ज्जनने जनको दधौ । शतांशोपि न तस्यासीत् कवीनां गोचरो गिरां ॥ १४६ ॥ तज्जनौ स्वर्णधाराभि रवर्षद्भूपतिस्तया । मूलतोपि यथाशुष्य द्दारिद्र्योरुखवासकः ॥ १४७ ॥ कृत्वा दशाहिकमहं विश्वं विश्वसुखावहं । हर्षार्द्धंमीरदेवेति नामामुष्मै पिता ददौ ॥ १४८ ॥ मातापित्रोर्दृशः सिंचन् स्वदर्शनसुधारसैः । सौम्यमूर्तिरवर्धिष्ट स शशीव दिने दिने ॥ १४९ ॥ दिनैः कतिपयैरेवा—कृच्छ्रं गुर्व्वनुभावतः । शस्त्रशास्त्ररहस्यानि स स्ववश्यानि तेनिमान् ॥ १५० ॥ न तच्छास्त्रं न तच्छस्त्रं न च तज्जनरंजनं । सदाशयांबुजे तस्य न यद्भ्रमरायत ॥ १५१ ॥ अथामंगुरशृंगार—जीवनं यौवनं श्रितः । कासां मृगीदृशां निन्ये वशं दृग्मनसी न–सः ॥ १५२ ॥ दृग्द्वंद्वपेयसौंदर्य—श्रीणामेकं तमास्पदं । दृष्ट्वा वांछन् पतीकर्त्तुं कामिन्यः का न मानसे ॥ १५३ ॥

३८ श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [ सर्गः अकृत्रिमालंकृतिराननस्य तस्योत्थिते श्मश्रुलते व्यभातां । आधिक्यतो घ्राणयुगाध्वनिर्य—च्छृंगारधारे इव नेत्रपेये ॥ १५४ ॥ केशाः केकिकलापकांतिजयिनो वक्त्रं शशिप्रीतिभित् कंठः कंबुरिपुः कपाटपटुताविशेषि वक्षस्थलं । दोर्दंडौ परिघापघातनिबिडौ पादौ कृताब्जापदौ किंकिं रम्यतरं न यौवनपदं प्राप्तस्य तस्याभवत् ॥ १५५ ॥ विंध्ये सिंधुरवत् धने विधनवत् जातिप्रसूनेऽलिवत् त्यागे याचकवत् गुणे सगुणवन्न्याये महीपालवत् । माकंदे पिकवच्छ्रुते विदुरवत्पाथोरुहे हंसवत् तस्मिन् संसृजतिस्म वागविषयां प्रीतिं मनो योषितां ॥ १५६ ॥ नारीभिः सुमचाप इत्यमरभूजन्मेति च प्रार्थिभि- र्गंगाभूरिति सत्यसंगरपरै र्ब्रह्मेति तत्वोन्मुखैः । स्वर्भूभूरिति योद्धृभिर्यम इति प्रत्यर्थिपृथ्वीधवैः कैः कैरेष कथं कथं न युवतामध्याश्रितस्तर्कितः ॥ १५७ ॥ सौंदर्यधन्या अथ सप्तकन्या पित्रा प्रमोदात्परिणायितोसौ । चिक्रीड ताभिः सह शश्वदस्तव्रीडं यथा दुश्चवनः शचीभिः ॥ १५८ ॥ हम्मीरादितरावपि क्षितिपतेर्जैत्रस्य पित्र्यानुजौ जज्ञातेऽगरुहौ गुहाविव जगज्जैत्रप्रतापोदयौ । आद्योभादनयोर्नयोदयदलद्दल्लीवसंतः सुर- त्राणोन्यः परवीरदारणरणारंभप्रभो वीरमः ॥ १५९ ॥ पूर्द्धारार्गलदीर्घपीनभुजभू प्रौढप्रतापज्वलत्- ज्वालाजिह्वविषावलीकवलितप्रत्यर्थिभूमीधवैः । इत्यभ्यस्तनयैस्त्रिभिः स्वतनयैः संसेव्यमानोन्वहं श्रीजैत्रः क्षितिपः स्म वीरजनकोत्तंसत्वमास्तिष्ठते ॥ १६० ॥ इति श्रीजयसिंहसूरिशिष्यमहाकविश्रीनयचंद्रसूरिविरचिते हम्मीरमहा- काव्ये वीरांक तज्जन्मवर्णनोनाम चतुर्थः सर्गः समाप्तः ॥

५ ] वसंतवर्णनम् ३९ अथ पंचमः सर्गः अथ जैत्रसिंहनृपतौ धरणिं करणिं दिवः श्रितहरेः सृजति । उदजृंभतप्रियसृहत्सुरभिः सुमसायकस्य किल विश्वजितः ॥ १ ॥ पुपुषे ध्रुवं मलयशैलभवोऽनिल एष भोगियुवतिश्वसितैः । कथमंन्यथास्य सहता भवति स्म वियोगिनो झगिति मूर्च्छयितुं ॥ २ ॥ ऋतुराजविक्षणरसान्नितरा मरुणेन न ध्रुव मनोदि रथः । कथमन्यथा दधु रमी दिवसा गुरुतां रथांगविहगैकहितां ॥ ३ ॥ अतिदुःसहप्रियसृहद्विरहैः प्रमदजनैः कथमिवैष स नः । महिमा सहिष्यत इतीव निशाः कृशता मधुमधुरिताः कृपया ॥ ४ ॥ समुदाचरंति मधुपा मलिना न च निर्मला स्फुरति जातिरिह । इति वा बभूव ऋतुराट्समयो नवरं न वल्लभतरो यतिनां ॥ ५ ॥ मलयानिलो मलयजैः सुरभौ सुदृशा मुरोजयुगले विलसन् । समुपागतं मलयशैलमहा—शिखराधिरोहण ममंस्त पुनः ॥ ६ ॥ अमुना विवर्णितदला मभितो नलिनीं विलोक्य नलिनीदयितः । कुपितः प्रहिंसितुमिवैष हिमो—च्चय मभ्यगा द्विमवतः ककुभं ॥ ७ ॥ स्थलतां प्रयाति गगने पवने—रितपुष्पराजिरजसां पटलैः । अचलन् यदर्कतुरगाः शनकै स्तदिवास वासरगणोत्र गुरुः ॥ ८ ॥ मधुकप्रसूनमधुपानवशा दतिमात्रमत्तमधुकृद्युवतेः । विनिशम्य झंकृतमं दधिरे कति रे न चेतसि विकारभरं ॥ ९ ॥ सहकारसारतरमंजरिका—प्रसनोल्लसन्मधुरिमांचितया । परपुष्टया कुसुमकांडकरे ऽरचि लीलया प्यखिलमेव जगत् ॥ १० ॥ इय मागतेव शशिनाशिकुहू रथचेयमान्यलपदन्यभृतः । पिककूजितेष्विति न का मुमुदे विषसाद चाध्वगवधू रसकृत् ॥ ११ ॥ शुकचंचुसंनिभपलाशदल—त्कुसुमानि रेजुरभितोनुवनं । शमदंतिनं भृशमुपानयतो वशमंकुशा इव सुमेपुविभोः ॥ १२ ॥

४० श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [ सर्गः यदि पुष्पिताहमिह तत्कियतीं श्रियमुद्वहंतु लतिका इतराः । किमिदं विचिंत्य कृपया सुरभौ विचकास नाभिनवजातिलता ॥ १३ ॥ विकसत्प्रसूननिचयाः शुचयः प्रतिकाननं शुशुभिरे तरुषु । प्रथिता हसा इव वनीयुवते र्निजजीवितेशमृतुराजमनु ॥ १४ ॥ जलदागमे स्वमहिमोल्लसिते रवधीदसौ पथिकलोकवधूः । इति पंक्तिबाह्यविहितेव मधौ नवमालती न सुमनस्स्वविशत् ॥ १५ ॥ मदनोऽधुनापि परदेशजुषां हृदि नष्टशल्यमभिहंतुमिव । कुसुमानि वृंतसुषिराणि भृशं विरचय्य कांडफलतामनयत् ॥ १६ ॥ मम नाम नालिकशरा यदि मास्तः सहेत कतरे स्पृशतीः । किमितीह नाद्रियत जातिलता कलिकां मधौ मधुसखः स्फुटतीः ॥ १७ ॥ विकसत्प्रियालतरुमंजरिका—रजसारुणैरपि मृगीनयनैः । मधुसीधुपानघनरागजुषः सुदृशां दृशः सदृशतां न जहुः ॥ १८ ॥ परिसंचरन्मलयदिक्पवन—प्रविकंपिपल्लवकरांबुरुहैः । उपगूहनाय वनराजिवधू र्निजकांतमाह्वयदिर्तुपतिं ॥ १९ ॥ मधुपानतः शिथिलितभ्रमरा भ्रमिरा बभुः प्रतिवनं तरुषु । गुलिकास्त्रकाभ्यसनमुन्नयतो गुलिका इव प्रसवचापविभोः ॥ २० ॥ प्रविलोकनादपि वियोगवशा विदधदृशा विधृतकंपरसाः । अनयत्पलाशशिखरी तरसा चरितार्थतां जगति नाम निजं ॥ २१ ॥ पदसंगमात्र उपजाततृषो मम निष्प्रजन्नुरिमिकाः प्रसभं । गतभर्तृका इति सकोप इवा—ज्वरयन्मुहुर्मुहुरशोकतरुः ॥ २२ ॥ परिलोभयन् मधुकरप्रकरान् मधुसंगमेन मधुरै र्मधुभिः । तिलकद्रुमस्तिलकवन्निखिले—ष्वपि भूरुहेषु लभतेस्म रुचिं ॥ २३ ॥ अपि तन्मुखाभिषवसेकमृते श्रियमुद्वहन्नतिवचोविषयां । अधरीचकार सुदृशामखिला मपि मानसंस्थितिं मगो बकुलः ॥ २४ ॥ निजकालिमोल्लसितसंजनिता ऽसमयक्षपालिषु वनीततिषु । अलभंत चंपकतरोः कलिकाः स्मरराजदीपकलिकोपमितिं ॥ २५ ॥

५ ] वसंतवर्णनम् ४१ भृशलीनषट्चरणचक्रवशा ऽधिकनीलनीरजदले सरसि । . कमलै रलंभिविलसत्कमलैर्गगने नवोदितशशांकरुचिः ॥ २६ ॥ मलिनांबुबिंदुतुलनां कलय—न्विकसत्पलाशकुसुमवृंतमभात् । शिरसाऽग्निसाधनतपो रचय न्निव मालतीविरहतोऽलियुवा ॥ २७ ॥ कृतवेलनामलयदिक्पवनै र्धनवलयो रुरुचिरेऽतितरां । उपगूहनानि चिरकालभवन् मिथः प्रविरतं - - त्य इव ॥ २८ ॥ सकलत्रिलोकविजयप्रभवं श्रमवारिसंगतमनंगपतिं । इव वीजयंत्यभिबभौ सुरभौ कदलीदलै रनिलसंगचलैः ॥ २९ ॥ हृदयेश्वरं भजत मानममुं त्यजताशु नैति समयो हि गतः । इति बोधयन्निव कुरंगदृशो रुचिरं चिकूज परपुष्टयुवा ॥ ३० ॥ किमु चुंबनं किमथवा मधुरं मधु इत्यसाविव विवेचनकृत् । क्षणमंबुजं क्षणमथ भ्रमरी—वदनं चुचुंब मधुकृत्प्रवणः ॥ ३१ ॥ विलसद्विलासिनि वसंतऋतौ कुसुमानि कानिचिदिहाविदुषां । इदमीददेतदिदमित्यवदन् इव झंकृतैर्मधुकराः कतिचित् ॥ ३२ ॥ विधुतत्वराणि विदधन्नितरां युवमानसानि दयितानुनये । चटुकूजितैः कलरवो मदयन् दयितां चुचुंब परिरभ्य मुहुः ॥ ३३ ॥ विकसत्सुमस्तबकचारुकुचा नवपल्लवाद्भुतकरक्रमणाः । मधुमागताः समवलोकयितुं वनदेवता इव लता व्यरुचन् ॥ ३४ ॥ अधिकाधिकं तनुविलेपविधौ प्रमदाभिराद्रियत वह्निशिखं । उपकारकारि सुचिरोपनतं सहसैव हेयमिह वस्तु कथं ॥ ३५ ॥ पथिकांगनाजनपरासनजै र्गुरुपाततैकैरिव नितांतचिताः । हविराचिताऽजनघनद्युतयो भ्रमरा बभुः प्रतिवनभ्रमिराः ॥ ३६ ॥ इति वीक्ष्य वीक्षणयुगप्रसभा—हृतसंमदं सुरभिकालमिमं । परिपृच्छय जैत्रजगतीदयितं सहि वीरमाग्रजकुमारवरः ॥ ३७ ॥ अदसीयरूपविलुलोचयिषा—नुग्रहाधिरूढललनावदनैः । दिवसेपि विस्फुरदनेकसुधा—करबिंबमंबरतलं जनयन् ॥ ३८ ॥ 6 k

४२ श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [सर्गः घनसारसारमृगनाभिमिलन्—मलयद्रुनागरजःप्रकरैः । कृतदेवनो वनविनोदचिकी—रवरोधवंधुरवधूमधुरः ॥ ३९ ॥ प्रचलदलावलिलसत्पवनं तरुराजिराजितपुरोपवनं । प्रययौ स यौवनवयः सवयः—परिहासभासुरतरास्यशशी ॥ ४० ॥ चतुर्भिः कलापकं तरुणा लसन्नवनवाभरणा अय चेलुरर्हन्तमचेलभृतः । मदकृन्मधूत्सवकृते मदनो—द्यमदीप्तदीप्तिमुतनूभिरमा ॥ ४१ ॥ कृतभूष्यापि वदनांबुरुहः सखि सांप्रतं तव रुषोदिषया । कृतमेहि सत्वरममुं दयितं सुतरां प्रसाद्य जहि वैरिमुदं ॥ ४२ ॥ इति काचन प्रियसखीवचनैः सुचिरं विमृश्य हृदये निपुणं । परिहृत्य मानमुपगत्य पतिं विशदप्रसादललितं व्यतनोत् ॥ ४३ ॥ युग्मं अनुनेतुमन्यतर इंदुमुखीं विविधेंगितानि विदधन्निपुणं । परिरभ्यतेस्म तरसैव तया सपूर्वसूचिततदिंगितया ॥ ४४ ॥ प्रचलालिकाननमितः कितवो विरहा तवांग स किमातनुते । प्रविलोकयाव इति कांपि मिषादुपनीय तां प्रियतमाय ददौ ॥ ४५ ॥ अनुनेतुमंबुजदृशः पदयोः पतितस्य कस्यचन वेणिरभात् । इदमीयमानमभिपाटयितुं कुसुमायुधस्य तरवारिरिव ॥ ४६ ॥ अयि पश्य शस्यवदने मधुरा मधुवासरा झटिति यांति कथं । अधुनापि मानमिममादधती स्वपराहिलं किमु चिकीर्षसि हा ॥ ४७ ॥ इति कश्चन प्रकुपितां दयिता मनुनीय योषिदनुनीतिचणः । उपगूहनं प्रतिपदं वितरन्नचलन्मधूत्सवकृते सुकृती ॥ ४८ ॥ न विलोकसे न च ददासि वचः कथमेष जीवतु तवानुचरः । इति पीतवल्लभतचा इतरा मदपानतोप्यधिकमाप मदं ॥ ४९ ॥ नवपल्लवाङ्गुतकरां मधुपा—वलिवेणिमिद्धसुमगुच्छकुचां । नववल्लभाभिव विलोक्य वनीं दधुरुत्सुकत्वमथ रंतुममी ॥ ५० ॥

५] वसंतवर्णनम् ४३ तरुणीगणे विकरुणं प्रसवा—वचयं विधातुमभियोगवति । तरुभिः प्रकंपितमिव प्रवह—त्पवमानेवेलितदलालिमिषात् ॥ ५१ ॥ प्रविहाय काननसुमान्यभितो निपतद्भिरंबुजधिया वदने । भृशमुन्मदिष्णुमधुकान्निकरैरुदवेजि काचन सरोजमुखी ॥ ५२ ॥ दयितां लताग्रमपिरोहयता क्वच नापि केनचिददायि तनौ । नखरक्षतं यदतनोत्किलितं न मुदं तदीयहृदये कियतीं ॥ ५३ ॥ सुमकंदुकौ निजकरग्रथितौ सहसं प्रदर्श्य किल केन च न ॥ त्वदुरोजकौ ध्रुवमित्यममौ वदतेत्यहासि कुपितापि सुदृक् ॥ ५४ ॥ अयि वल्लभे मधुरगंधमिदं कुसुमं वदन्नितिपरो विदुरः । उपनासमाप्य किल सिंघयण—च्छलतः करं न्यधित तामधरे ॥ ५५ ॥ मुखचुंबनं यदि ददासि सकृत् प्रददे तदा कुसुममाल्यमिदं । गदतीति भर्त्तरि सखीविदितं त्रपया मुदा च समगदि परा ॥ ५६ ॥ दयितस्य वृक्षमधिरूढवतः पदमाशु पल्लवधिया विधृतं । न चकष्र्ष नैव च मुमोच परा तदवाप्तिजातपुलकप्रसरा ॥ ५७ ॥ पुरतो लताततिषु रम्यतमाः प्रसवाः स्फुरंति ननु चंद्रमुखी । इति विप्रलोभ्य दयितामितरो विजनप्रदेशमनयद्रतये ॥ ५८ ॥ अयि पश्यतोपि कुसुमस्तवकः क्व गतो ममेति कितवोक्तिपरः । करसाद्विधाय दयितोरसिजं निजगाद लब्धमिति कोपि हसन् ॥ ५९ ॥ अयि पश्यतोपि कुसुमस्तवकः क्व गतो ममेति कितवोक्तिपरः । प्रममर्द नैकयुवतेः कुचयो र्युगुलं गवेषणपरः--- ॥ ६० ॥ तनुवल्लिवद्धनवपुष्पगलन्—मकरंदलुब्धमधुकृन्निकरः । परिरभ्यतेस्म तरुकैतवतो ऽनिविदग्धया प्रियतमः परया ॥ ६१ ॥ फलदाधिरूढहृदयाधिपति—प्रविलोकिनापहृतचेतनया । विनरेममंग वितरेममिति प्रसवं वृथैव परयाभिदधे ॥ ६२ ॥ इतरेण गोत्रभिदया प्रहितः कुसुमोच्चयानुवनितामनया । प्रहतो --- तव निःश्वसिते रनवेक्ष्य तां किमुदितः प्रति यां ॥ ६३ ॥

४४ श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [ सर्गः अयि पश्य पश्य पुरतो लकुचे सुकुचे कथं भ्रमति भृंगयुवा । इति विप्रलोभ्य दयितामितरो निपपौ परां सुचिरमर्द्धदृशा ॥ ६४ ॥ तरुराजितो विकसितप्रसव—प्रकरान्निधाय शिरसि प्रयतान् । गुरुझंकृतिप्रमुखरा भ्रमरा वनरक्षका इव परां रुरुधुः ॥ ६५ ॥ दधदंतरा नवतिरस्करिणीमिव तापनोदनमिषेण पटीं । वनितां विलोभ्य कितवो हृदयाधिकृतां चुचुंब गतभीरितरां ॥ ६६ ॥ उपवीजयन्निजकराग्रयित—प्रविकाशिभासिकुसुमव्यजनैः । कृतविप्रियोपि भृशमन्वनयत् सुदृशं परः स्मरकलाविदुरः ॥ ६७ ॥ तरुशृंगसंस्थितसुमग्रहणे—र्ध्वसरत्करत्वतः सुकृशादुदरात् । गलदंबराक्षणमभादपरा प्रकटीभवत्तनुकशक्तिरिव ॥ ६८ ॥ कितवेन पल्लवमिषादधरे विधृते प्रिया यदतनोद्वसितं । अभवत्तदेव किल तत्कपट—स्फुटपाटवस्य शशिभासि यशः ॥ ६९ ॥ जडगात्रवर्तनपराङ्ग्गमितां दधदेकबाहुलतया दयितां । नलिनं करेण च परेण परः शुशुभे स्मरः सशरचाप इव ॥ ७० ॥ कामिन्याः कुसुमानि चेतुमधिरोहंत्यास्तरुस्कंधकं भूमौ स्थायिनि दक्षिणे पदतले वामे च शाखास्पृशि । कृत्वा किंचन कैतवं विनमितोऽधोनाभिमूलं परो दृष्ट्वोदीरितकाम ऊर्ध्वसुरते वांच्छामतुच्छां दधौ ॥ ७१ ॥ शाखाग्रस्थमिदं ददासि कुसुमं चेत्तर्हि यद्याचसे तत्तेहं प्रददे प्रिय ध्रुवमिति प्रोक्तेऽन्यया मुग्धया । नीत्वा लग्नकतां तदालिमचिराद्दत्वा च पुष्पं छलात् आसीद्यद्धृदये द्वयोरपि तयोर्धूर्तेन तत्प्रस्तुतं ॥ ७२ ॥ करांबुजालंबितलंबशाखा मिथोपि संयोजितपादपद्माः । आंदोलनिता आलिजनैः स्वयं ता दोलातुलां शिश्रियुरंबुजाक्ष्यः ॥ ७३ ॥ कामिनीकरजकोटिविलून—स्रस्तपल्लववनावनीपीठे । पुष्पराजिभिरराजत मुक्ता—वेणिवद्विपुलविद्रुमपात्रे ॥ ७४ ॥

५ ] . वसंतवर्णनम् ४५ प्रसवचोलवतंसककंकण—स्तबकराजिविराजितविग्रहाः । शुशुभिरे सुदृशो धृतकंकटा इव भटाः कुसुमायुधभूपतेः ॥ ७५ ॥ इति रुचिरविधाभिः स्वांगसंगोपभोग- स्फुरितविततलीलाश्रेणिभिः श्रेयसीभिः । ऋतुपतिसमयोत्थां काननीं पुष्पलक्ष्मीं झगिति सफलभावं निन्यिरे पौरवीराः ॥ ७६ ॥ इति श्रीजयसिंहसूरिशिष्यमहाकविश्रीनयचंद्रसूरिविरचिते श्रीहम्मीरमहा- काव्ये वीरांके वसंतवर्णनोनाम पंचमः सर्गः समाप्तः ॥ अथ षष्ठः सर्गः प्रेक्ष्य काननविलासवशेन स्वेदिनोऽथ तरुणांन्नृपपुत्रः । वारिकेलिकलनाय जगन्वान् जैत्रसागरसरः सरसश्री ॥ १ ॥ उलसच्छुकगरुत्समकांति र्यस्यतीरतरुराजिरराजत् । चंद्रबिंबमभितः प्रसरंती सिंहिकांगजगजाध्वजिनीव ॥ २ ॥ अंतराप्रतिफलद्रणपूर्व—स्तंभनामपुररम्पतरात्रि । यन्नहास विपुलांकविलासि—द्वारकं किल सरिद्दूदयेशं ॥ ३ ॥ तीरूढतरुनीलपलाश—स्मेरजालकहरिन्मणिमुक्तं । वृत्तरम्यमवनीवनितायाः कर्णकुंडलतुलामवहद्यत् ॥ ४ ॥ नीलनीरजदलावलिदंभ—व्यक्तलक्ष्मविधृतामृतपूरं । यत्कृतावतरणं भुवि रेजे चंद्रबिंबमिव राहुभयेन ॥ ५ ॥ कर्णिकांकविचरन् मधुपोद्य—तारकोन्मिषितपंकजदंभात् । आलुलोकिषुनिकामिव लक्ष्मीं यद्दधार शतशो नयनानि ॥ ६ ॥ षद्भिः कुलकं आयतैश्चलदृशोथ नितंबैः सत्वरं रुरुधिरे वनवर्त्म । अग्रतोंबुललनाय यियासू न्वार्यंय इव जीवितनाथान् ॥ ७ ॥ स्वां श्रियं पयसि वीक्ष्य तरुण्यो द्राग्मनांसि चक्रुषुर्मुकुरेभ्यः । तत्किमत्र यदि वा प्रमदानां यत्र तिष्ठति मनश्चिरमेव ॥ ८ ॥

यहाँ दिए गए पृष्ठ का पंक्ति-दर-पंक्ति लिप्यंतरण प्रस्तुत है:

४६ श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [सर्गः उत्तरंगिणि सरोभसि नार्य श्चिक्षिपुर्विकसितानि सुमानि । उज्जिजीविषयेव यजंत्यो मन्मथस्य गिरिशं जलमूर्त्तिं ॥ ९ ॥ तीरसंस्थितविलासवतीनां वारिणि प्रतिफलत्सु मुखेषु । स्मेरवारिजधिया निपंततो हासयन्मधुकरास्तरुणौघान् ॥ १० ॥ वारिगोचरजुषां युवतीना मुल्लसत्प्रतिनिधिव्यपदेशात् । आतिथेयमिव कर्तुममूषा माविरासतं सरोजलदेव्यः ॥ ११ ॥ अयगाधजलदर्शनजाता—त्तंककंपिततनूस्तनुमध्याः । पाणिनाऽथ विनिगृह्य कथंचि द्द्वेशयंति सलिलं स्म युवानः ॥ १२ ॥ किं पुरो विदधतीं जलकेलिं स्वां सखीमपि न पश्यसि मुग्धे । दर्शयन्निति च तत्प्रतिबिंबं तां व्यशिश्वसदहो चतुरोन्यः ॥ १३ ॥ अस्यगाधमिह वारि तदेवं न प्रवेष्टुमुचितं तव मुग्धे । इत्युदीर्य विविशे कितवेना—न्येन वक्षसि निधाय मृगाक्षीं ॥ १४ ॥ उत्सुकापि सुतरां जलकेला-—वंचले प्रणयिना विधृतापि । तद्विलोकरसभावशात्मा काप्यवास्थित तथैव परोपि ॥ १५ ॥ आहतः कुचतटैः प्रमदानां चेतनाविरहितोपि तडागः । क्षोभभावमगमत् सहसा य—त्तत्र कारणमसौ रसवत्ता ॥ १६ ॥ अस्पृशत्प्रथममंबु वधूना मंगसंगचपलं जघनानि । खेलतिस्म तदनूरुसिजेषु क्व क्रमः स्फुरति हंत जडानां ॥ १७ ॥ जानुदघ्नमपि तत्सरसौभः कंठदघ्नमभवद्द्रुतमेव । योषिदंगविगलल्लवणिम्ना स्फीततामुपगृहीतमिवोच्चैः ॥ १८ ॥ आजनेरपि वितीर्णमरंदा—न्यंबुजानि मधुपाः प्रविहाय । भेजिरे मृगदृशां वदनानि स्यात्कुतोहि मलिनेषु विवेकः ॥ १९ ॥ संचरच्चटुलदृग्वदनाब्जा—लोकतर्कितनिशाकरबिंबैः । खादितुं बिसलतोपगृहीता त्यजे न बुभुजे न च चक्रैः ॥ २० ॥ योषितां स्तनतटे स्खलतोच्चै रस्म्रियंत पयसा पुनरेव । शैशवे प्रवहता गिरिमार्गे कूलशैलसबलास्फालनानि ॥ २१ ॥

६ ] जलक्रीडावर्णनम् ४७ प्रेयसीवदनमुक्षितुमात्तं नीरमंजलिपुटे दयितेन । तत्र बिंबितमवेक्ष्य तदेवा--मोचिनोपचितभंगभयेन ॥ २२ ॥ सेसिचत् प्रियतमो मदिराक्ष्या शक्तया कुलतया प्रतिसेके । गृह्यतेस्म भुजया लघु कंठे बाणयुद्धविदिवासि करेण ॥ २३ ॥ वल्लभे विकसितंबुजमुख्या उन्मदे पिबति वक्त्रसरोजं । भ्रश्यदंबुकणकेशकलाप--च्छद्मनालिभिररोदि शुचेव ॥ २४ ॥ गाढपीडितरदावलिरंध्रै र्याः स्त्रियो मुमुचिरे जलधाराः । ताभिरास्त मदनः सलिलाश्रो भर्तृमानदहनास्त्रशमाय ॥ २५ ॥ कंठदघ्नपयसि स्थितवत्या जीविताधिपतिना गजगत्याः । यद्यबुध्यत तयोर्द्युतिहान्या--ब्जद्वयांतरगतं वदनाब्जं ॥ २६ ॥ श्रीरपाहियत नो नयनाना मेभिरेभिरिति संभृतकोपाः । मज्जयंति कमलानि सरस्तू--न्मज्जयंति च मुहुः सुदृशः स्म ॥ २७ ॥ वारिणि प्रतिनिधिव्यपदेशात् व्यत्ययेन मदनश्च रतिश्च । तत्तदाप्तरुचिरत्वविशेषौ संश्रिताविव वधूं च वरं च ॥ २८ ॥ कैतवेन करवारिभिरेकां प्राप्य कश्चन पराङ्मुखभावं । चुंबतिस्म विदितोदितरागो ऽन्यां मुहुः कमलिनीमिव भृंगः ॥ २९ ॥ शैलसारकठिने प्रमदाना मंभसां स्तनतटे स्खलितानां । फेनपंक्तिरिव हारलताया द्विगुते सरसि मौक्तिकपंक्तिः ॥ ३० ॥ अंभसाहृतविलेपनभंगौ योषितां वपुषि कांतकृतानि । रेजिरे नखपदानि सपत्न्यु--च्चाटनार्थमिव मंत्रपदानि ॥ ३१ ॥ त्रुट्यतोपि जलपूरितरंध्रैः शुक्तिजन्मभिरपाति न हारात् । के त्यजंति सुदृशां कुचयुग्म--स्पर्शसौख्यमभिलब्धरसा वा ॥ ३२ ॥ नीरपूरणवशाद्रितमौनं नूपुरं चटुलपादसरोजे । संननाय्यसदवेदि मृगाक्ष्या गुह्यको वट इवानुपलब्धेः ॥ ३३ ॥ कंठदघ्न उदके विहरंती वाणिनीविशदपक्ष्मधत्त । स्मेरमब्जमिति तन्मुखवीक्षा--सख्यविश्वसितमानसमाशु ॥ ३४ ॥

. ४८ श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [सर्गः भापनाभ्यसमुपेत्य जलांत भर्तरि स्पृशति सक्थिकरेण । त्रासकंपिततनूस्तनुमध्या—श्चर्यचुंबितमवेक्षि सखीभिः ॥ ३५ ॥ प्रेयसा दशनरंध्रविमुक्तै रुक्षितोदककणैर्मदिराक्षी । प्रीतिजातपुलकोद्धुषितांगा कामकांडनिचितेव चकासे ॥ ३६ ॥ मुक्तगंधमपि वारिविहारैः पुष्पदाम न जहे शशिमुख्या । न स्वतोपि गुणवान् सुखहेयः किं पुनर्यदि स जीवनलीनः ॥ ३७ ॥ पंकजच्छददृशः कटिवस्त्रे नर्मणा व्यपहृते दयितेन । वस्त्रवन्निजदलानि ददानां—भोजिनी ध्रुवमधत्त सखीत्वं ॥ ३८ ॥ औक्षमौक्षमबलां ऽजितदृग्भ्यां कालिमा य उदवास्यत भर्त्रा । सोऽसहिष्णुवनितावदनाब्जे व्यक्ततामभजदाशु निविश्य ॥ ३९ ॥ ताडनाय समुदंचितमब्जं मत्प्रियामुखमिति प्रतिचुंबन् । तां स्मयेन परिवर्त्तितवक्त्रा मप्यहासयदहो कितवोन्यः ॥ ४० ॥ योषिता जलविहारवतीनां नूपुराणि रणितानि न चक्रुः । कः सदाचरणभाक् जलमध्ये स्वं तनोति यदि वा महिमानं ॥ ४१ ॥ सारसैरंभसि परस्परहर्षा दुज्झितैरपि सरोजमुखीभिः । श्रीरवाप्यत परा सुमगुच्छैः का श्रियां सुमनसो न पदं स्युः ॥ ४२ ॥ दंपती विधृतवार्यभिपूर्णा—यामशालिबिसशस्य तमास्यौ । प्रेमपानमिव चक्रतुरन्यो—न्यावलोकवशकूणितनेत्रौ ॥ ४३ ॥ स्मेरपंकजवने कथमन्यो ज्ञास्यदास्यकमलं कमलाक्ष्याः । कैतवेन कमले यदि सिक्ते नाहासिष्यदियमेव विमुग्धा ॥ ४४ ॥ चुंबितं स्मितसरोरुहबुद्ध्या तेन चाधरदले प्रहृतापि । कांतवक्त्रमलिना किल दष्टा—स्मीति तथ्यमपि नो बुबुधेन्या । वारिभिश्चलदृशामधरेभ्यो दूर्यतेस्म नवयावकरागः । मंडनं तदधिकं तु वितेने तत्र कांतनिहितैरदनांकैः ॥ ४६ ॥ मंडनं चपलदृग्नयनानां वारिणांजनमलोपि लवेन । भंजनेपि हि जडस्य मतिः किं कृत्यवस्तु वद पाटवमेति ॥ ४७ ॥

८ ] जलक्रीडावर्णनम् ४९ बिंबिते॑बुनि निजाननपद्मे कापि दृग्द्वयमवेक्ष्य झषाक्षी । पद्मकोशगतमीनधिया तत् गृह्णती दयितचित्तमगृहीत् ॥ ४८ ॥ सांद्रितेंबुनि किलललनानां नेत्रकज्जलभरैर्हसितैश्च । गांगवारिकलितं रविकन्यां मेनिरे युवजनाः किमु धन्यां ॥ ४९ ॥ एहि मंक्षु नलिनीषु निलीनां दर्शयामि सुतनो भवदाली । विप्रतार्य दयितामिति कश्चित्तां जिगाय निभृते पणबंधे ॥ ५० ॥ प्रौढदेवनवशाद्रितवृद्धौ सारसैर्भसि निमग्नसरोजे । कुंतलच्छलमिलद्भ्रमरौघे योषितां सरसिजायितमास्यैः ॥ ५१ ॥ उत्तानमंभसि सुखं प्लुतिलाघवेन निष्पंदमंबुजदृशामभितस्थुषीनां । रेजुः स्तनाः सुविवृता भृशमुच्छ्वसंत- श्चक्रा इवापविवरं मिलितस्स्वकांताः ॥ ५२ ॥ व्यात्युक्षीषु भृशोक्षणाकुलितया वक्रीकृतग्रीवया व्यालोक्य प्रतिबिंषितां स्वकबवीं पृष्ठप्रतिष्ठेंबुनि । प्रेयान्वाराहिशंकया स्म परया संश्लिष्यते भीतया प्लातुं स्वासिलताशया पुनरिमां चिक्षेप हस्तं स च ॥ ५३ ॥ चिकुरनिचयमाशु खंसयामास नेत्रां—बुरुहमपि चुचुंबोरोजपीठे लुलोठ । जघनतटमुपासामास पस्पर्श पादौ प्रिय इव वनितानां सारसो वारिपूरः॥५४॥ स्रस्तो धम्मिल्लबंधो गलितमखिलमप्यंजनं लोचनानां भ्रष्टो रागोघराणामविरलपुलकैर्व्याप्तमंगं समग्रं । नष्टा शक्तिः कपोलस्तनतटलिखितापत्रलेखाप्यपास्ता वारिक्रीडा वधूनामजनि रतिरसस्य प्रवेशध्रुवेव ॥ ५५ ॥ परिनिस्सरच्चटुलदृग्जघनो—रसिजावलीरितरंगतति । अभिन्नज्जलं झगिति कूलभुवः सहयानमाभिरभितन्वदिव ॥ ५६ ॥ अत्युत्सुकत्वनिपतत्पदपातजात—स्फीतध्वनिश्रुतिवियोजितपक्षि पक्षाः । अन्योन्यपाणितलताडनलब्धलक्ष्या नीरान्निरीयुरथ दंपतयः सहेलं ॥ ५७ ॥ 7 k

५० श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [सर्गः विलोक्यतां स्वच्छतयाऽबलानां जग्मुर्न वासांसि जलाद्रितानि । ध्रुवं परित्यागभयेन तासां निलीय देहद्युतिषु स्थितानि ॥ ५८ ॥ गतेऽगरागेपि तनूदरीणां न कायलक्ष्मीराधरीबभूव । स्वभावंरम्यस्य जनस्य यद्वा विभूषणं मंगलमात्रदायि ॥ ५९ ॥ विनिर्गतानां सरसो वधूनां पृष्ठे प्रलंबी शुचिकेशपाशः । परीक्षितुं प्रत्युत हेमपट्टे निवेशिताभात् कषपट्टिकेव ॥ ६० ॥ विनिर्गतानां सरसो वधूनां पृष्ठे प्रलंबी शुचिकेशपाशः । मेरोः शिलायां सुखमासितस्य शिखंडिनो बर्हमिव व्यराजत् ॥ ६१ ॥ निर्णीरितानि बिबभुर्वनिताजनानां चेलांचलैर्मृदुतरैर्नितरां वपूंषि । उत्तेजितानि सुमनोविशिखस्य शस्त्राणीवाखिलत्रिजगतीजयबद्धबुद्धेः ॥ ६२ ॥ उन्मिषन्नयननीलसरोजा भ्रूलतालसितकांततरंगाः । मुक्तबंधकचशैवलरम्याः सारसीं श्रियमलानिष नार्यः ॥ ६३ ॥ भूषापहृत्या रिपुरमस्मदीय मसौ यमात्तः सलिलं बिभर्ति । इति प्रकोपादिरिवांगनाभि रबध्यतावर्त्यशिरोजपाशः ॥ ६४ ॥ इत्थं विधाय जलकेलिमनन्यजन्यां श्रीजैत्रसिंहतनयः स हमीरवीरः । स्वान् स्वान् गृहान् प्रतिविसृज्य जनान्सहैतान् वेश्माससाद निजमर्थिकृतप्रसादः ॥ ६५ ॥ इति श्रीजयसिंहसूरिशिष्यमहाकविश्रीनयचंद्रसूरिविरचिते श्रीहम्मीर- महाकाव्ये वीरांक जलक्रीडावर्णनोनाम षष्ठः सर्गः समाप्तः ॥ अथ सप्तमः सर्गः अथ निशासमयागमलालसं चलदृशां प्रविदन्निव मानसं । चरमभूमिधराग्रिमचूलिका महिमरश्मिरभूषयदंशुभिः ॥ १ ॥ विधिवशाद्विपदं समुपेष्युषीं न खलु कोप्यवधीरयितुं क्षमः । गददिवेद्यहिमद्युतिमंडलः समभवद्विगलद्द्युतिमंडलः ॥ २ ॥

७ ] जलक्रीडावर्णनम् ५१ जगति-नाम पतंग इति स्फुटं मम दधुस्तदमी शलभेषु किं । इति वहन्निव सूरिपु कोपितां यहपुपौ जनि लोहितविग्रहः ॥ ३ ॥ अविरतांवरसंचरणोल्लसत् गुरुपरिश्रमसंगतविग्रहः । सलिलकेलिचिकीरिव वाहिनी दयितमध्यमगाहत भास्करः ॥ ४ ॥ जलशयेशशयांबुजनिन्हुते ककुचसिंधुसुतोरासिजभ्रमं । प्रवितरञ्जगतां जलधेर्जले-शकमप्रमभाद्रविमंडलं ॥ ५ ॥ भुवनचक्षुपि भास्वति वारुणी मभिनिषेव्य जडेऽपधिमज्जति । उचितमेव तदा त्वमपि व्यधात् यदखिलं भुवनं स्ववशं तमः ॥ ६ ॥ अहिंमभासि हृदेकतमप्रिये नयनमार्ग मतीत्य गते क्वचित् । अपरादिग्भवरागहुताशने प्रविविशे प्रणयेन दिनश्रिया ॥ ७ ॥ गलितभासि हृदेकतमप्रिये व्रजति भास्वति शोच्यदशांतरं । विशदतिव्रजैकतवतो विशात् हृदिव शोकतसः सरसीरुहां ॥ ८ ॥ विधिनियोगतयापतदापदं समभिवीक्ष्य पतिं महसामिह । सपदि संचुकुचे सरसीरुहे रपश्श्रिभिः सुहृदा मुचितं ह्यदः ॥ ९ ॥ सितगुरेव कुरंगकलंकभाग् मलिनहृत्क्षणदास्प वधूरपि । तदिहही किमवेक्ष्यत इत्यभूत् कमलिनी विनिमीलिसरोजदृक् ॥ १० ॥ उडुपतिश्रुतिपानपरिस्फुर त्वगजिगीषुतयेव दिनात्यये । निशि वियोगवतां पततां गणा निखिलमेव रवेः पपुरातपं ॥ ११ ॥ पुनरनाप्तिभिया पपुरातपं दिनकृतः किममून्यधिकं रुचेः । रथपदाह्व पतन् मिथुनानि नो यदधुना व्यपहंतं सहासितुं ॥ १२ ॥ निशि वियोगवतः पततः स्थिता बिसलतायलचंचुपुटे बभौ । असुगणं वनिताविरहाद्दिनि-र्जिगमिषुं विनिरोद्धुमिवार्गला ॥ १३ ॥ विसगुणोपि ययोर्युगचारिणोः कथमपि स्म नमाति पुरांतरा । अपि सरिद्दयितः सममात्तयो र्विलसितं न विधेः स्मृतिगोचरः ॥ १४ ॥ रुहद्दशां स्ववशे सकलं जगत् रचयितुं रतिजीवितवल्लभः । दिनविरामरणन्मुरजावलि-स्वनमिषेण निदेशमिवादित ॥ १५ ॥