भारतकोश
संग्रह पर लौटें

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished540 पृष्ठ
६८अभिज्ञानशाकुन्तलम्

शकुन्तला-- ( आत्मगतम् ) जइ अत्तणो पहविस्सं । ( प्रकाशम् ) का तुमं विसज्जिदव्वस्स रुन्धिदव्वस्स वा [ यद्यात्मनः प्रभविष्यामि । ( प्रकाशम् ) का त्वं विसर्जितव्यस्य रोद्धव्यस्य वा । ]

राजा--( शकुन्तलां विलोक्य आत्मगतम् ) किं नु खलु यथा वयमस्यामेवमियमप्यस्मान् प्रति स्यात् । अथवा लब्धावकाशा मे प्रार्थना । कुतः—

वाचं न मिश्रयति यद्यपि मद्वचोभिः
कर्णं ¹ददात्यभिमुखं मयि भाषमाणे ।


आर्येण = धर्मसचिवेन श्रेष्ठपुरुषेण अथवा = यद्वा अङ्गुलीयाक्षरशंसितेन सत्यसंभावानानुरोधेन महाराजेन = राज्ञा दुष्मन्तेन । गच्छ = याहि इदानीम् = अधुना = ऋणतो मुक्ता असि । अतो न रुणध्मि पूर्ववाञ्छानुसारण गन्तुं शक्नोषि । त्वया यथेष्टं गम्यतामिति भावः।

शकुन्तला—अथ सखीवचनेन महाराजत्वमवगम्य प्रवर्द्धमानानुरागा शकुन्तला तस्मात् स्थानात् गन्तुमशक्नुवती विचारयति ( आत्मगतं = स्वगतम् ) यदि = चेत् आत्मनः = मन्नसः प्रभविष्यामि = शक्ष्यामि तर्हि गमिष्यामि, मदीयं मनस्तु एतदायत्तं जातमित्यं गन्तुमक्षमेति भावः । ( प्रकाशं = स्पष्टम् ) का त्वं = भवती विसर्जितव्यस्य = मोक्तव्यस्य रोद्धव्यस्य = रोधनयोग्यस्य विषये । महाराजेनैवाहं मोचिता स एव मम विरोधे विसर्जने वा प्रभुरिति गूढार्थः ।

राजा—( अथ शकुन्तलाम् तथाविधां विलोक्य = आलोक्य आत्मगतं = स्वगतम् ), प्रबर्द्धमानानुरागः = राजा दुष्मन्तः चिन्तयति—किं नु = इति वितर्के, खलु = इति जिज्ञासायाम्, वाक्यालङ्कारे वा यथा = यद्वद् वयम् = अहम् अस्यां = एतस्यां शकुन्तलायाम् एवं = तथा इयम् = एषा अपि अस्मान् = मां प्रति = मद्दिषये स्यात् = भवेत् अथवा = यद्वा पक्षान्तरे लब्धः = प्राप्तः अवकाशः = शकुन्तलाया हृदये स्थानमिति लब्धावकाशा जाता मे = मम प्रार्थना = अभिलाषा, शकुन्तलाप्राप्तिरूपा । किमियम् अहं तस्यामिव मयि सानुरागा स्यात् ? अथवा सर्वथैवेयं मय्यनुरागिणीति भावः ।

अन्वयः—इयं यद्यपि मद्वचोभिः वाचं न मिश्रयति, मयि भाषमाणे अभिमुखं कर्णं ददाति, कामं मदाननसंमुखीना न तिष्ठति, अस्या दृष्टिस्तु भूयिष्ठम् अन्यविषया न (अस्ति)।


छिपाइए, पर मैं समझ गई हूँ कि आप राजा दुष्यन्त हैं । आप राजधर्म के अनुसार दया करके मेरी सखी शकुन्तला को मेरे ऋण वृक्ष-सेचन से इसे मुक्त करना चाहते हैं, तो आपके आदेश से इसे मैं मुक्त कर देती हूँ । यह अँगूठी आपके हाथ में रहे । आपसे शुल्क नहीं लिया जा सकता है बल्कि आपके आदेश से ही सब कुछ सम्पन्न हो सकता है ।

शकुन्तला—( मन ही मन ) यदि मैं अपने वश में होती या मेरा वश चलता तो मैं इस प्रियजन के पास से कहीं जाती ही नहीं ( प्रकट में ) तू कौन है, मुझे जाने देने वाली या रोकने वाली ? अर्थात् महाराज ने मुझे छुड़ाया है वही मुझे भेज या रोक सकते हैं ।

राजा—( शकुन्तला को देखकर, मन ही मन ) क्या, जैसे मेरा इसके प्रति अनुराग हो गया है वैसा ही इसका भी मेरे प्रति अनुराग होगा ? अथवा मेरी अभिलाषा ने इसके हृदय में स्थान पा लिया है। क्योंकि—

यद्यपि मेरी बातों में बात तो नहीं मिलती, किन्तु जब मैं कुछ बोलता हूँ तो सावधानतापूर्वक


पाठा०—१. ददात्यवहिता ।

प्रथमोऽङ्कः | ६९

कामं न तिष्ठति मदाननसम्मुखीना¹ भूयिष्ठमन्यविषया न तु दृष्टिरस्याः ॥ ३० ॥

( नेपथ्ये ) भो भोस्तपस्विनः संनिहितास्तपोवनसत्त्वरक्षायै भवत । प्रत्यासन्नः किल मृगयाविहारी पार्थिवो दुष्यन्तः ।

तां शकुन्तलां तथाविधामवलोक्य राजा दुष्यन्तो विचिन्तयति—वाचमिति । इयं=एषा शकुन्तला मद्वाचोभिः = मम प्रश्नोत्तराद्यात्मिकैर्वाक्यैः सह=साकं वाचं = आत्मीयं वचनं न मिश्रयति=न संयोजयति, मया भङ्ग्या बहुषु वचनेषूक्तेष्वपि न किञ्चिदपि प्रवक्ति । मया सह नालापं कुरुते इत्यर्थः । कदाचिदिदमनास्थाहेतुकं स्यादित्यत आह—मयि भाषमाणे—वदति सति अभिमुखं = सम्मुखं कर्णं = श्रवणं ददाति = सावधाना मद्बचनं शृणोतीत्यर्थः । कामं = अत्यन्तं, मदाननसम्मुखीना संमुखे तिष्ठतीति संमुखीना आननं मदाननं मदाननस्य संमुखीना मदाननसम्मुखीना = मन्मुखामिमुखी न तिष्ठति = न विद्यते । अस्याः = शकुन्तलायाः दृष्टिरतु = नेत्रव्यापारस्तु भूयिष्ठं = अत्यन्तम् अन्यविषया = इतरवस्तुगता = मन्मुखव्यतिरिक्तविषयिणी न = नैवास्ति । अस्या गूढदृष्टिमंन्मुखविषयैवेति भावः । तथा च नूनमियं मयि गूढानुरागिणी, भङ्ग्या मया उत्क्षिप्तेष्वपि बहुषु प्रश्नेषु नेयं किञ्चिद्वक्ति, किन्तु मयि किञ्चिद् भाषमाणे सति सावधाना सती मदीयं वचः शृणोति । यद्यपि लज्जया असौ मम मुखाभिमुखी न तिष्ठति तथापि अस्या दृष्टिः मन्मुखं विहाय न अन्यत्र गच्छति । अत एभिर्लक्षणैरैषा मयि स्पष्टमनुरागवती जाता । अनेन मुग्धाया नायिकाया गात्रजो विलासः उक्तो भवति । तथा हि तल्लक्षणम्—

‘यो वल्लभासन्नगतो विकारो गत्यासनस्थानवलोकनादौ । नानाविधाऽकूतचमत्कृतिश्च पराङ्मुखं चास्यमयं विलासः ॥’

साहित्यदर्पणे विश्वनाथेन सङ्कोचस्येयं स्थितिः अनुरागिणी नायिकालक्षणं निर्दिष्टमस्ति—

‘दृष्टा दर्शयति व्रीडां संमुखं नैव तिष्ठति । प्रच्छन्नं वा भ्रमन्तं वातिक्रान्तं पश्यति प्रियम् ॥ अन्यैः प्रवर्तितां शश्वत् सावधाना च तत्कथाम् । शृणोत्यन्यत्र दत्ताक्षो प्रिये बालानुरागिणी ॥’

अत्र छेकानुप्रास-वृत्त्यनुप्रासावलङ्कारौ वसन्ततिलका च वृत्तम् ॥ ३० ॥

इत्थं शकुन्तलानुरागस्फुटपरिज्ञानेन कृतकृत्यप्रायस्य दुष्यन्तस्य गमनावकाशं सम्पादयितुं प्रकृतकथाविच्छेदार्थं चान्तरसन्धिमुपाक्षिपति-नेपथ्ये इति । नेपथ्ये=सज्जाकक्षे सैनिका


कान देकर यह मेरी बातें ध्यान से सुनती है। यद्यपि यह मेरी तरफ मुख करके नहीं बैठती, फिर भी इसकी दृष्टि दूसरे विषय में न लगकर बार-बार मेरे ही ऊपर आती है। यह सब लक्षण अनुराग का ही है ॥ ३० ॥

विशेष—इस पद्य में एक भारतीय सुशील कन्या का संयत प्रेम व्यक्त किया गया है, जो बातचीत के सिलसिले में दूसरी ओर दृष्टि न देकर सावधानता से कान लगाकर ध्यान से अपने नाम की चर्चा सुन लेती है । बहुधा दृष्टि दूसरी तरफ न जाना अनुराग का सूचक है । शकुन्तला के पूर्वोक्त लक्षणों को देखकर राजा दुष्यन्त ने अपने मन में अपने प्रति उसका पूर्ण अनुराग समझ गये ।

( नेपथ्य में ) अरे आश्रमवासी तपस्वियों ! तपोवन के जीवों की रक्षा के लिए आप लोग


पाठा०—१. संमुखीयं ।

७० अभिज्ञानशाकुन्तलम्

तुरगखुरहतस्तथा हि रेणुर्विटपविषक्तजलाई्रवल्कलेषु।
पतति परिणतारुणप्रकाशः शलभसमूह इवाश्रमद्रुमेषु ॥ ३१ ॥

नवलोक्य केषाञ्चित्तपस्विनां वचनमिदम् । भो भोस्तपस्विनः = हे हे तापसाः ! तपोवनस्य सत्त्वानां रक्षायै इति तपोवनसत्त्वरक्षायै = आश्रमजन्तुसंरक्षणाय सन्निहिताः = उपस्थिताः उद्यताः-सन्नद्धाः भवत=भवन्तु नाम । प्रत्यासन्नः=समीपे आगतः मृगयाविहारी मृगयया विहर्तुं शीलमस्येति मृगयाविहारी = आखेटकरसिकः पार्थिवः = राजा दुष्यन्तः किल = श्रूयते ।

अन्वयः—तथा हि तुरगखुरहतः परिणतारुणप्रकाशः रेणुः शलभसमूहः इव विटप-विषक्तजलार्द्रवल्कलेषु आश्रमद्रुमेषु पतति ।

तुरगेति । अथ नेपथ्ये, स्थिता केचन तपस्विनः मृगयाविहारप्रसंगेन धर्मारण्ये राज्ञो दुष्यन्तस्य प्रत्यासत्तिं ज्ञात्वा आश्रमस्थ जन्तूनां संरक्षणाय आश्रमवासिजनान् सावधानान् कुर्वते तथा हि—प्रत्यासन्नतद्वाद्धेतो। यद्वा प्रमाणं प्रदर्शयति तुरगाणां खुरैः हत इति तुरग-खुरहतः = वाजिखुरक्षुण्णः अश्वशफहननोत्थापित। परिणतारुणप्रकाशः—अरुणस्य = सूर्यस्येव प्रकाशो यस्य यद्वा अरुणेन = सूर्येण प्रकाशो यस्य स अरुणप्रकाशः परिणतः अरुणप्रकाशो यस्य स परिणतारुणप्रकाशः अथवा परिणतश्चासौ अरुणश्चेति परिणतारुणः तस्य प्रकाशः परिणतारुणप्रकाशः परिणतारुणप्रकाश इव प्रकाशो यस्य स परिणतारुण-प्रकाशः । परिणतः = अस्तोन्मुखः सायंकालीनः यः अरुणः = सूर्यः तद्वत् प्रकाशः = उज्ज्वलः, सायङ्कालीनसूर्यप्रभासदृशप्रभावमित्यर्थः—‘अरुणोऽस्फुटरागे च सूर्ये सूर्यस्य सारथौ’ इति धरणिः । रेणुः=धूलिकदम्बकम्, शलभसमूह इव पतङ्गनिकर इव विटपेषु-शाखासु विषक्तानि = असञ्चितानि = जलार्द्राणि = वारिसिकतानि वल्कलानि येषां ते तेषु विटपविषक्तजलार्द्रवल्कलेषु = शाखासक्तजलार्द्रवल्कलेषु आश्रमद्रुमेषु-तपोवनतरुषु पतति=आक्रामति । अयं भावो यथा पुञ्जीभूता पतङ्गपङ्क्तिः सम्भूय वृक्षेषु निपतन्ति तथैवायं राजानुजीविसैनिकवाजिखुरोत्थितो रेणुनिकरः तपोवनवृक्षेषु सहसा पतन्ति । तेन स्पष्टमिदं यत् प्रत्यासन्नो राजा दुष्यन्त इति ।

अत्राप्रस्तुतप्रशंसा-वृत्त्यनुप्रास-उपमा-काव्यलिङ्गालङ्काराः पुष्पिताग्रा वृत्तं च ॥३१॥

सावधान तथा सन्नद्ध हो जाइए, क्योंकि महाराज दुष्यन्त शिकार खेलने के लिए इधर ही आ रहे हैं। देखिए—

उनके घोड़ों की टापों से उठी हुई, अस्त होते हुए सूर्य की प्रभा से कुछ लाल यह धूल समूह वृक्षों की शाखाओं पर सूखते हुए मुनियों के गीले वल्कलवस्त्रों पर इस प्रकार गिर रहा है जिस प्रकार आश्रम के वृक्षों पर टिड्डी दल आकर गिरा करता है ॥ ३१ ॥

विशेष—कोई तपस्वी राजा दुष्यन्त की सेना के आगे की खबर पाकर जोर से चिल्लाता हुआ आश्रमवासियों को सावधान करता है कि अरे ! आश्रमवासियों ! यहां के जीव-जन्तुओं की रक्षा करने के निमित्त सावधान हो जावो, शिकार खेलते हुए राजा दुष्यन्त इधर ही आ रहे हैं। सेना दूर नहीं है क्योंकि टिड्डी दल के समान लाल धूल आश्रम के वृक्षों पर गिर रही है। धूल अधिक देखकर अश्वारोही सैनिकों का अनुमान है। टिड्डी दल का रङ्ग लाल है और धूल का रङ्ग भी लाल जमीन की मिट्टी के कारण लाल है। अतः इन दोनों की समता ठीक है।

भो, भो, दो बार कहने से चिल्लाने वाले की घबड़ाहट मालूम होती है। परदे के भीतर स्थित नेपथ्य में बताने को चूलिका कहते हैं—'अन्तर्यवनिकासंस्थैः सूचनाथैस्य चूलिका ।'

प्रथमोऽङ्कः । ७१

अपि च—

तीव्राघात-प्रतिहततरु-स्कन्धलग्नैकदन्तः
पादाकृष्ट-व्रततिवलयासङ्ग-संजातपाशः ।
मूर्ती विघ्नस्तपस इव नो भिन्नसारङ्गयूथो
धर्मारण्यं प्रविशति गजः स्यन्दनालोकभीतः ॥ ३२ ॥

अथ क्षणादेव दर्शनपथमागतां सेनां, तद्दर्शनेन भयभीतं कञ्चिद् वन्यं गजं चावलोक्य ससंभ्रममुच्यते—अपि च।

अन्वयः—स्यन्दनालोकभीतः तीव्राघातप्रतिहततरुस्कन्धलग्नैकदन्तः पादाकृष्टव्रततिवलयासङ्गसञ्जातपाशः भिन्नसारङ्गयूथः गजः न तपसः मूर्तः विघ्न इव धर्मारण्यं प्रविशति।

अथ समक्षे समागतां राज्ञो दुष्यन्तस्य सेना तद्दर्शनेन भयभीतं कञ्चनारण्यकगजं विलोक्य ससंभ्रममुच्यते—तीव्रेति। स्यन्दनस्य = दुष्यन्तरथस्य आलोकेन = दर्शनेन भीतः = त्रस्तः इति स्यन्दनालोकभीतः, मुखमभिगतः अभिमुखः तीव्रात् = दृढात् आघातात् = प्रहारात् अभिमुखः = संमुखो यस्तरुः = वृक्षः तस्य स्कन्धे = मूलशाखयोर्मध्यभागे लग्नः = संसक्तः एको दन्तः = रदनो यस्य स तीव्राघातप्रतिहतस्कन्धलग्नैकदन्तः, पादेन = चरणेन आकृष्टतः = आवर्जिताः व्रततयः = मार्गप्राप्तलताः तासां यानि वलयानि = मण्डलानि तेषां सङ्गेन संसर्गेण सञ्जातपाशः = प्राप्तबन्धनरज्जुः इति पादाकृष्टव्रततिवलयासङ्गसञ्जातपाशः = पादेन लताजालं वहन् पाशबद्ध इव प्रतीयमानः इत्यर्थः। भिन्नानि = विविक्तानि विद्रावितानि वा सारङ्गाणां = मृगाणां यूथानि = कुलानि येन स भिन्नसारङ्गयूथः गजः = हस्ती, नः = अस्माकं तपसः = अनुष्ठानस्य मूर्तः = मूर्तिमान् इव धृतदेह इव धर्मारण्यं = तपोवनं प्रविशति = आश्रमम् आगच्छति।

अथायमाशयः—राज्ञो दुष्यन्तस्य रथनेमिध्वनिमाकर्ण्य भयभीतो निजदन्तेन विद्धं दन्तेनैव समाकर्षन् पादेन मार्गस्थं लताजालं वहन् मार्गमध्ये समागतानां मृगाणां यूथं विद्रावयन् अस्माकं तपस्याया अन्तरायभूतः शरीरधारी विघ्न इवैष आरण्यक इदं धर्मारण्यं प्रविशति। अतो भोः भोः आश्रमवासिनः यूयं सर्वे अपसरत महता भयेन भीत एष आरण्यको गजः न दक्षिणतः, नाभिवामतः, अपि तु समक्षमेव धावति, मार्गे यद्-यद् आपतति तत् सर्वं मर्दयित्वा प्रचलति। तस्मात् शीघ्रं पलायित्वा मार्गमस्मै प्रज्ञाय आत्मनो रक्षा विधेया।

अत्र सङ्कर-श्रुत्यनुप्रास-स्वभावोक्ति-उत्प्रेक्षा-अप्रस्तुतप्रशंसा-काव्यलिङ्ग-परिकरालङ्काराश्च। भयानकौ रसः मन्दाक्रान्ता वृत्तं च ॥ ३२ ॥


और भी—

यह हाथी जिसका एक दांत सामने आये हुए वृक्षों में जोर से आघात करने से सट या टूट गया है। और लताओं के जाल को बलात् खींचने से जिसके पैर में लता-पाश सा लग गया है। हमारी तपस्या में साक्षात् विघ्नस्वरूप होकर आश्रम के मृगों के झुण्डों को छिन्न-भिन्न तथा विद्रावित करता हुआ सेना के रथों को देखने से भड़क कर इस आश्रम में प्रवेश कर रहा है ॥ ३२ ॥

**विशेष—**हाथी या किसी पशु को जिसने कभी रथ देखा ही नहीं हैं, घबड़ा कर भागना स्वाभाविक है। घबड़ाहट के कारण हाथी जो कुछ कर सकता है उसका वर्णन इस पद्य में किया गया है। हाथी के अस्वाभाविक दौड़ने को देखकर भयभीत मृगों का झुण्ड भी जिधर रास्ता पाता है उधर ही भागता जाता है जिससे उस आश्रम की वस्तुओं को छिन्न-भिन्न हो जाने के भय से उन्हें बचाने के निमित्त यहां तपस्वियों को सावधान किया गया है।

७२ अभिज्ञानशाकुन्तलम्

( सर्वा कर्णं दत्त्वा किंचिदिव संभ्रान्ताः )

राजा—( आत्मगतम् ) अहो धिक्। सैनिका अस्मदन्वेषिणस्तपोवनमुपरुन्धन्ति। भवतु। प्रतिगमिष्यामस्तावत्।

सख्यौ—अज्ज इमिणा आरण्णअवुत्तन्तेण पज्जाउलम्ह। अणुजाणाहि णो उडअगमणस्स [ आर्य अनेनारण्यकवृत्तान्तेन पर्याकुलाः स्मः। अनुजानीहि न उटजगमनाय। ]

राजा—( ससंभ्रमम् ) गच्छन्तु भवत्यः। वयमप्याश्रमपीडा यथा न भवति तथा प्रयतिष्यामहे। ( सर्व उत्तिष्ठन्ति। )


( सर्वाः = समग्राः कन्याः कर्णं = श्रवणं दत्वा = प्रयोज्य, ध्यानेनाकर्ण्य
किञ्चित् = ईषत् संभ्रान्ताः = व्यग्रा जाताः )

राजा—( आत्मगतं = स्वगतम् ) नेपथ्ये तपोधनोक्तिं श्रुत्वा तपोधनबाधामाशङ्क्याह—अहो इति। अहो इति विषादे, धिगिति निन्दायाम् सैनिकाः = सेनाभटा अस्मदन्वेषिणः अस्मान् = नः अन्विष्यन्ति = विचिन्वन्ति ये ते अस्मदन्वेषिणः सन्तः उपरुन्धन्ति = पीडयन्ति। तपःप्रतिरोधमाशङ्कमानो राजा तत्प्रतिकारोपायं विचार्य निश्चिन्वन्नाहं = भवत्विति। भवतु = अस्तु, प्रतिगमिष्यामः = निवतिष्यामहे, प्रत्यावृत्ता भविष्यामः। तावत् वाक्यालङ्कारे।

सख्यौ—आल्यौ प्रियम्वदा अनसूया च कथयतः—आर्ये ! अनेन = अमुना आरण्यकवृत्तान्तेन = वनगजगमनलक्षणेन पर्याकुलाः = व्याकुलीभूताः, भीताः स्मः नः = अस्मान्, आवां उटजगमनाय–उटजे = पर्णशालायां गमनाय = गन्तुम्, प्रयाणाय, अनुजानीहि = आज्ञापय।

राजा—( ससंभ्रमं = संभ्रमेण = व्यग्रतया सह ) उत्तरयति-भवत्यः=यूयं गच्छन्तु=यान्तु। वयमपि = अहमपि, यथा = येन प्रकारेण आश्रमपीडा = तपोवनोपरोधः, तपस्विजनानां क्लेशः न भवति = न स्यात् तत्र = तेन प्रकारेण प्रयतिष्यामहे = प्रयत्नं करिष्यामः। ( सर्वे = सकलाः अनसूया, प्रियम्वदा राजा च उत्तिष्ठन्ति-उत्थिताः। )


( सभी कान लगा कर कुछ घबड़ाई हुईं सी )

राजा—( मन ही मन ) बड़े अनर्थ की बात है कि मुझे खोजते-खोजते मेरे सैनिक इस तपोवन में गड़बड़ मचा रहे हैं तथा तपोवन को तहस-नहस कर रहे हैं।

विशेष—राजा दुष्यन्त अपनी सेना के सहित शिकार खेलने जङ्गल में गये हुए थे, पर मृग का पीछा करते-करते महर्षि कण्व के आश्रम में पहुँच गये। दूर चले जाने के कारण व्यग्र होकर सैनिकों को खोजना उचित ही है। धर्मराज के सैनिक यद्यपि धार्मिक कार्यों में बाधा नहीं उपस्थित करते फिर भी कर्तव्यपरायण होने के नाते दुष्यन्त का व्यग्र हो उठना स्वाभाविक ही है।

सखियाँ—महाभाग ! हाथी के इस उत्पात से हमलोग भी घबड़ा गये हैं। अतः हम लोगों को अपनी कुटी में जाने की अनुमति दीजिए।

राजा—( घबराइट के साथ ) अच्छा, आपलोग चलें, मैं भी ऐसा प्रयत्न करूँगा कि आश्रम को कोई पीड़ा न हो। ( सभी उठकर खड़े होते हैं )

प्रथमोऽङ्कः ७३

सख्यौ—अज्ज असंभाविद अदिहि सक्कारा भूओ वि पेक्खणणिमित्तं लज्जेमा अज्जं विण्णविदुं । [ आर्य असंभावितातिथिसत्कारा भूयोऽपि प्रेक्षणनिमित्तं लज्जामह आर्यं विज्ञापयितुम् । ]

राजा—मा मैवम् । दर्शनेनैव भवतीनां पुरस्कृतोऽस्मि ।

शकुन्तला—अणसूए, अहिणवकुससूईए परिक्खदं मे चलणं । कुरवअसाहा-परिलग्गं च वक्कलं । दाव परिपालेध मं । जाव णं मोआवेमि । [ अनसूये, अभिनव-कुशसूच्या परिक्षतं मे चरणम् । कुरबकशाखापरिलग्नं च वल्कलम् । तावत् परिपालयतं मां यावदेतन्मोचयामि । ]

( राजानमवलोकयन्ती सव्याजं विलम्ब्य सह सखीभ्यां निष्क्रान्ता । )

अथ वचनाभङ्ग्या राजानं दुष्यन्तार्न्तर्भावजयन्त्यौ सख्यौ स्वगमनं निवेदयतः—

सख्यौ—आर्यं ! = श्रीमन् ! असंभावितः अतिथिः = प्राघुणिकस्य भवतो = दुष्यन्तस्य सत्कारः = पूजा अर्ध्याद्युपचारो याभिः ता असंभावितातिथिसत्काराः वयं भूयः = पुनरपि प्रेक्षणनिमित्तं = दर्शनार्थं लज्जामहे = लज्जिता भवामः, आर्यं = भवन्तं विज्ञापयितुं = प्रार्थयितुम् । अद्य गन्तव्यतया भवते निवेद्य गच्छामः । भूयोऽपि अत्रागत्यास्माकमातिथ्यं स्वीकर्तव्यमिति भावः ।

राजा—मा मा = नहि, नहि एवं = इत्थं न वाच्यम् । भवतीनां = युष्माकं दर्शनेनैव पुरस्कृतः = सभाजितः कृतातिथ्यः पूजितोऽस्मि ।

शकुन्तला—हे अनसूये ! अभिनवया = नूतनया कुशस्य = दर्भस्य सूच्या तीक्ष्णेन = अग्रभागेन कुशाङ्कुराग्रसूचिकया परिक्षतं = विद्धं मे = मम चरणं = पादम्, कुरबकस्य = कण्टकबहुलगद्रुमस्य शाखासु = विटपेषु परिलग्नं = कुरवकविटम् संसक्तं च वल्कलं = वल्कलवस्त्रम् तावत्=तदवधि युवां परिपालयतंप्रतीक्षतां मायावत् = यावदवधि एतत्इदं वल्कलं मोचयामि = मुक्तं करोमि ।

( राजानं = नृपं दुष्यन्तम् अवलोकयन्ती = पश्यन्ती सव्याजं = व्याजेन=मिषेण सह सव्याजं विलम्ब्य = गमनमान्द्यमुत्पाद्य सखीभ्यां = आलिभ्यां प्रियम्वदानसूयाभ्यां निष्क्रान्ता = रङ्गमञ्चात् बहिर्गता । )

दर्शनाौत्सुक्यात् व्याजमुत्पाद्य प्रियदर्शनं प्रियं दुष्यन्तं भूयो भूयः पश्यन्ती गतेत्यर्थः । अनेन वर्णनेन शकुन्तलागमनस्यानुरागस्य पराकाष्ठा प्रदर्शिता ।

दोनों सखियाँ—महाराज ! अतिथि का सत्कार न करनेवाली हमें श्रीमान् से पुनः-पुनः दर्शन देने की प्रार्थना करने में लज्जा आती है । आशय यह है कि महाराज ! आपका अतिथिसत्कार न करने से हम लज्जित हैं, आप क्षमा करें और पुनः दर्शन देने का अनुग्रह करें ।

राजा—नहीं, ऐसा नहीं, आप लोगों के दर्शन से ही मैं सत्कृत हो गया ।

शकुन्तला—सखि अनसूये ! कुश की नई नोक से मेरा पैर बांध गया है और मेरा वल्कल वस्त्र कुरबक की कण्टकयुक्त डाली में फँस गया है, जरा मेरी प्रतीक्षा करो कि मैं इससे मुक्त कर लूँ ।

(राजा दुष्यन्त को देखती हुई दोनों सखियों के साथ रंगमंच से बाहर चली जाती है ।)

विशेष—वस्तुतः न तो शकुन्तला के पैर में काँटा गड़ा है, न वल्कल वस्त्र ही काँटों में फंसा है, किन्तु बहाना बनाने का उसे अच्छा अवसर मिल गया, जिससे दुष्यन्त को अधिक से अधिक देख सके ।

७४अभिज्ञानशाकुन्तलम्

**राजा—**मन्दोत्सुकोऽस्मि नगरगमनं प्रति। यावदनुयात्रिकान् समेत्य नातिदूरे तपोवनस्य निवेशयामि। न खलु शक्नोमि शकुन्तलाव्यापारादात्मानं निवर्त्तयितुम्। मम हि—

गच्छति पुरः शरीरं धावति पश्चादसंस्थितं चेतः।
चीनांशुकमिव केतोः प्रतिवातं नीयमानस्य ॥ ३३ ॥

( निष्क्रान्ताः सर्वे )
इति प्रथमोऽङ्कः


**राजा—**अथात्मनि निश्चितशकुन्तलानुरागो राजा तस्यामत्यन्तासक्तः सन् स्वावस्थां परामृशति-मन्दोत्सुकोऽस्मीति । नगरगमनं प्रति = भूयो राजधान्यां प्रत्यावर्त्तनविषये मन्दं = शिथिलभूतम् औत्सुक्यम् = उत्कण्ठा यस्यासौ मन्दौत्सुक्यः यावत्, प्रथमं अनुयात्रा-प्रयोजनं, शीलं येषां तेऽनुयात्रिका तान् अनुयात्रिकान् = मदङ्गरक्षकान् अनुगामिनः सैनिकान् समेत्य = सम्भूय नातिदूरे = अनतिदूरे, समीपे एव निवेशयामि = स्थापयामि। यद्यतिदूरे तथा प्रभुत्वस्य शैथिल्यं स्यात्, समीपे चेत् आश्रमस्य पीडा स्यात् इति भावः।

इत्थं विचिन्त्य पुनः प्रगाढप्रेमप्रकर्षशालिनीमात्मनो मनोवृत्तिमनुसन्दधाति—न खल्विति। न खलु = निश्चयेन शकुन्तलायां यो व्यापारः = अङ्गप्रत्यङ्गचङ्क्रमणस्वरूपः तस्मात् यद्वा शकुन्तलया यो व्यापारः = अनुरागद्योतकः स्निग्धवीक्षणादिः तस्मात् शकुन्तलाव्यापारात् = शकुन्तलामुखावलोकनव्यापारात् आत्मानं = मनो निवर्त्तयितुं = निवृत्तं कर्तुं अवरोद्धुं मम हि = यतः।

**अन्वयः—**प्रतिवातं नीयमानस्य केतोः इव मम शरीरं पुरो गच्छति चीनांशुकम् इव असंस्तुतं चेतः पश्चात् धावति।

नत्वहमितो यामि, किन्तु कर्त्तव्यबुद्धिर्मां नयतीत्याह—गच्छतीति । वायोः प्रतिकूलं प्रतिघातम् = वायुप्रतिकूलम्, नीयमानस्य उह्यमानस्य, केनापि चाल्यमानस्य केतोः = ध्वजदण्डस्य चीनांशुकं = चीनदेशोद्भववस्त्रकृतपताका इव मम शरीरं = देहः पुरः = अग्रे, संमुखम्, (सैन्यं प्रति) गच्छति = याति असंस्तुतं = अपरिचितम् चेतः = चित्तं पश्चात् शकुन्तलाभिमुखं धावति = जवेन प्रतिकूलं गच्छति। अकाण्डविजृम्भितेन प्रतिवातेनेव अतर्कितोपनतेन तदभिलाषेण पुनः पुनः प्रेर्यमाणं ध्वजदुकूलमिव मदीयं चेतः पश्चाद् व्रजति, शरीरं च ध्वजवत् पुरो मन्दं मन्दं गच्छतीति भावः। एतेन स्वचेतसश्चाञ्चल्यं, वपुषश्च हृदयशून्यत्वात् काष्ठतुल्यत्वं ध्वनितम्।


राजा—(ऊँची साँस लेकर) ये सब तो गईं, अच्छा, मैं भी चलूँ। शकुन्तला को देखकर तो मेरी अब नगर = राजधानी की ओर जाने की इच्छा एवं उत्सुकता नहीं हो रही है। अच्छा, पहले तो अपने साथ के सैनिकों को तपोवन से दूर कहीं ठहरा दूँ। क्या करूँ, मैं तो अपने मन को शकुन्तला को देखने के इस व्यापार से हटा ही नहीं रहा हूँ। मेरा मन तो बार-बार शकुन्तला को देखने के निमित्त व्याकुल हो रहा है। अतः राजधानी भी जाने की इच्छा नहीं हो रही है। क्या करूँ—

मेरा तो शरीर यद्यपि आगे को चल रहा है, किन्तु बेवश हुआ मेरा मन पीछे शकुन्तला की ओर उसी प्रकार दौड़ रहा है जिस प्रकार वायु से विपरीत दिशा में ले जाई जाने वाली ध्वजा का

प्रथमोऽङ्कः । ७५

अयमाशयः—शरीरं ध्वजदण्ड इव मन्दं मन्दं पुरो याति, चित्तं तु अस्थिरं सत् ध्वजवस्त्रमिव पश्चाद् व्रजति । मनोयोगेन शकुन्तलानुगाम्यहं केवलं कर्तव्यबुद्ध्यैव तां परिहाय्य देहमात्रेणान्यत्र गच्छामि । अत्रातिशयोक्ति-वृत्त्यनुप्रास-उपमा-उत्प्रेक्षालङ्काराः छन्दश्चार्यास्ति ॥ ३३ ॥

( सर्वे = सकला जनाः निष्क्रान्ताः = रङ्गमञ्चाद् बहिर्गताः ) इति = समाप्तः प्रथमः = आद्यः अङ्कः = नाट्यविभागः ।

तदुक्तं दशरूपके—

'एकाहाचरितैकार्थमित्यमासन्ननायकम् ।
पात्रैस्त्रिचतुरैरङ्कं तेषामन्तेऽस्य निर्गमम् ॥'

साहित्यदर्पणे च—'अन्तर्निष्क्रान्तनिखिल-पात्रोऽङ्क इति कीर्तितः ।'

इत्यादिप्रतिपादनात् अङ्कान्ते सर्वपात्रविनिर्गमः उपनिबध्यते । तपोवनावरोधस्य साक्षाददर्शनीयतयाऽङ्कान्ते उपनिबद्धः इत्यत्राङ्कसमाप्तिः ।

तथा चोक्तं धनिकेन दशरूपके—

'दूराध्वानं वधं युद्धं राज्यदेशादिविप्लवम् ।
संरोधं भोजनं स्नानं सुरतं चानुलेपनम् ॥
शस्त्रस्य ग्रहणादीनि प्रत्यक्षाणि न निदर्शयेत् ।'

अङ्गलक्षणं च—

'यदा तु सरसं वस्तु मूलान्देव प्रवर्तते ।
आदावेव तदाङ्कः स्यादामुखाक्षेपसंश्रयः ॥'

अपि च—

'प्रत्यक्षं नेत्रचरितो बिन्दुव्यासिसुरस्कृतः ।
अङ्को नानाप्रकारार्थ-संविधानरसाश्रयः ॥'

इति कविकुलकलाधरेण कालिदासेन प्रणीतस्याभिज्ञानशाकुन्तलनाटकस्य
प्रथमेऽङ्के पण्डित-श्रीकृष्णमणित्रिपाठिना संस्कृते कृता
विमलाख्या व्याख्या समाप्ता ।


पतला कपड़ा पीछे की ओर फहराता है । अर्थात् वायु के विपरीत दिशा में ले जाये जाते हुए झण्डे के वस्त्र के समान देह आगे जाती है तथा मन पीछे दौड़ता है ॥ ३३ ॥

विशेष—इधर शकुन्तला प्रेम-पाश से बँध कर काँटा चूभने तथा काँटों में वस्त्र फँसने का बहाना बनाकर बार-बार राजा दुष्यन्त को देखना चाहती है, उधर शकुन्तला में आसक्त राजा की इच्छा राजधानी की तरफ जाने को नहीं हो रही है । सैनिकों द्वारा क्षुब्ध तपोवन का वातावरण शान्त करने के लिए राजा सैनिकों को दूर नहीं समीप में ही ठहराने को सोच रहा है जिससे बार-बार शकुन्तला से भेंट हो सके । मन की गति बड़ी तीव्र होती है । अतः उसे चीनांशुक के समान दौड़ते हुए दिखाया गया । यहाँ कालिदास की उपमा कला बड़ी सुन्दरता से सजाई गयी है । मन को चीनांशुक की उपमा देकर मन की चंचलता दिखाई गई है । शरीर को ध्वज दण्ड की उपमासे काष्ठ के समान हृदय शून्यता व्यक्त की गई है ।

( सभी चले जाते हैं )
प्रथम अङ्क समाप्त ।

द्वितीयोऽङ्कः (मदनवृत्तान्त व विदूषक संवाद)

द्वितीयोऽङ्कः

( ततः प्रविशति विदूषकः )

विदूषकः—( निःश्वस्य ) भो हदो ह्मि एदस्स मिअआसीलस्स रण्णो वअस्स-भावेण णिव्विण्णो । अअं मिओ अअं वराहो अअं सद्दूलो त्ति मज्झन्दिणेवि गिम्हे विरलपादवच्छाआसुं वणराइसुं आहिण्डिअ पत्तसङ्करकसाअविरसाइं उण्णकडुआईं पिज्जन्ति गिरिणईसलिलाइं । [ भो हतोऽस्मि एतस्य मृगयाशीलस्य राज्ञो वयस्यभावेन निर्विण्णः। अयं मृगः अयं वराहः अयं शार्दूल इति मध्यन्दिनेऽपि ग्रीष्मे विरलपादपच्छायासु वनराजिषु आहिण्ड्य पत्रसङ्करकषायविरसानि उष्णकटुकानि पीयन्ते गिरिनदीसलिलानि । ]

एवं प्रथमेऽङ्के दुष्यन्तशकुन्तलयोः परस्परदर्शनपूर्वकं रतेरुद्बोधम्, अन्योन्यसंल्लापादिना तस्याः परिपोषे, द्वयोस्तयोः दुष्यन्त-शकुन्तलयोः वियोगं चोपवर्ण्य द्वितीयेऽङ्के दुष्यन्तगताया रतेश्चिन्ता-विषादादिभिर्विप्रलम्भशृङ्गारं वर्णयिष्यन् कविकुलकलाधरः कवि-वरः कालिदासः तदुपयोगाय हास्यप्रियस्य वसन्तस्य विदूषकस्य प्रवेशं प्रदर्शयति—तत इति । ततः = तदनन्तरं विषण्णः = खिन्नः विदूषकः = राज्ञः सहायको हास्यकारी सुहृत् प्रविशति = रङ्गमञ्चे आविर्भवति ।

विश्वं विमृश्य दूषयतीति विदूषकः—केलिकलहप्रियो अङ्गविकृतेन वचसा वेषेण च हास्यकारी राज्ञः सहचरो विदूषकः उच्यते । तथा हि रसार्णवे—

'विकृताङ्गवचोवेषैर्हास्यकारी विदूषकः।'

विश्वनाथोऽपि साहित्यदर्पणे—

'शृङ्गारस्य सहायाः विट-चेट-विदूषकाद्याः स्युः।
भक्ता नर्मसु निपुणाः कुपितवधूमानभञ्जकाः शुद्धाः ॥
कुसुमवसन्ताद्यभिधः कर्म वपुर्वेषभाषाद्यैः ।
हास्यकरः कलहप्रियो विदूषकः स्यात् स्वकर्मज्ञः ॥'

विदूषकस्य भाषा प्राकृतमेव । अतस्तेन नाटके प्राकृतमेव प्रयुज्यते तथा चोक्तं—'विदूषकविटादीनां पाठ्यं तु प्रकृतं भवेत् ।'

विदूषकः—( निःश्वस्य = निःश्वासः = खेदजनकः चिन्तानिर्वैदयोरनुभावः तं प्रदर्श्य ) पटमण्डपे = सुखशयने शयानं वयस्यं राजानं दुष्यन्तं निशि स्वाधिकारेण सम्भाव्य भूयः प्रातःकाले मृगयासंभावनया शीघ्रं तत्समीपमुपसर्पन् विषण्णो विदूषकः मार्गमध्ये स्वकीयां दुरवस्थां स्वयं विमृशति—भो इति । भो ! = हन्त हतः = सङ्कटे पतितोऽस्मि, एतस्य =

( तदनन्तर खिन्नचित्त विदूषक का प्रवेश )

विदूषक—( ऊँची साँस लेकर ) ओह ! मृगयाशील = शिकार के व्यसनी इस राजा दुष्यन्त की मित्रता से तो मैं अत्यन्त खिन्न तथा दुःखी हो गया हूँ । देखो, यह मृग है, यह सूअर जा रहा है, यह व्याघ्र जा रहा है इस प्रकार कहते हुए इस गर्मी के ऋतु में दोपहर में पत्तों के गिर जाने से अल्प छाया वाली वन पंक्तियों में एक वन से दूसरे वन में दौड़ना पड़ता है । पत्तों के गिरने से सड़े हुए स्वादहीन वन के झरनों एवं पहाड़ी नदियों का गर्म एवं कडुवा पानी पीना पड़ता है ।

द्वितीयोऽङ्कः | ७७

अणिअदवेलञ्च उण्णोण्णमंसभूइट्ठं भुञ्जीअदि [ अनियतवेलं च उष्णोष्णमांस भूयिष्ठं भुज्यते । ]

तुरअगआणांच शब्देण रत्तिं पि मे णत्थि पकामसुइदव्वं । [ तुरगगजानां च शब्देन रात्रावपि मे नास्ति प्रकामशयितव्यम् । ]

महन्ते ज्जेव पच्चूसे दासीए पुत्तेहिं साउणिअलुद्धेहिं कण्णोपवादिणा वणग-अणकोलाहलेण पडिबोधिदह्मि । [ महत्येव प्रत्यूषे दास्याः पुत्रैः शाकुनिकलुब्धैः कर्णोपघातिना वनगमनकोलाहलेन प्रतिबोधितोऽस्मि । ]

एत्तिकेण वि मे पीडा ण संवृत्ता जदो जदो अअं गण्डस्स उबरि विप्फोडओ संवृत्तो । [ एतावतापि मे पीडा न संवृत्ता यतः अयं गण्डस्य उपरि विस्फोटतः संवृत्तः ]

अमुष्य मृगयाशीलस्य = आखेटकासक्तस्य राज्ञः = नृपस्य दुष्यन्तस्य वयस्य भावेन = सख्येन निर्विण्णः = नैराश्ययुक्तः दुःखितोऽस्मि अयं मृगः = एष हरिणः, अयं वराहः = एष सूकरः, अयं शार्दूलः = एष व्याघ्रः इति = एवं कथयित्वा माध्यन्दिने = मध्याह्ने, असह्यक्लेशप्रदे ग्रीष्मे = तप्तौ ग्रीष्मेण विरलानां = पक्वपत्रापगामदल्पानां, छाया = अनातपः यासां ताः तासु दूरवर्तिनां पादपानां = वृक्षाणां विरलपादपच्छायासु वनराजिषु = विपिनपङ्क्तिषु अहिण्ड्य = परिभ्रम्य पत्राणां = दलानां संकरेण = मिश्रणेन कषायानि = तुवराणि विरसानि = स्वादरहितानि उष्णानि = तप्तानि कटुकानि उष्णकटुकानि गिरिनदी सलिलानि गिरेः = पर्वतस्य नदीनां = सरितां सलिलानि = जलानि शैलातपवन्ती तोयानि पीयन्ते = आस्वाद्यन्ते ।

नियता = निश्चिता वेला = कालः यन्न तत् नियतवेलम् न नियतवेलमिति अनियतवेलम् = अनिश्चितसमयं, विषमसमयम्, अकालमित्यर्थः, उष्णमुष्णम् उष्णप्रकारकं मांसं = आमिषमेव भूयिष्ठं = बहुलं यस्मिन् तत् उष्णोष्णमांसभूयिष्ठं यद्वा उष्णमुष्णं मांसं भूयिष्ठं यस्मिंस्तत् आह्नियते इत्याहारः = मोज्यं भुज्यते = अश्यते ।

तुरगगजानां-तुरगाणां = अश्वानां गजानां = हस्तिनां च शब्देन = आरावेण रात्रौ = निशि अपि यदा निद्रा अपेक्षिता मे = मम प्रकामं = पर्याप्तं शयितव्यं निद्रा न अस्ति ।

महति एव प्रत्यूषे = उषसि, अतिप्रातः दास्याः पुत्रैः = अतिनीचैः शाकुनिकैः = आखेटकैः लुब्धैः = लोमपरायणैः, कर्णोपघातिना = कर्णदुःखदायिना श्रवणोद्वेगकारिणा वनगमनकोलाहलेन = विपिनप्रमाणकलकलेन प्रतिबोधितः = जागरितः निद्रादरिद्रीकृतोऽस्मि = भवामि ।

एतावतापि उक्तेन क्लेशेनापि, मे = मम पीडा = क्लेशः न संवृत्ताः न समाप्ता यतः अयं = एषः गण्डस्य = गलगण्डस्य रोगविशेषस्य उपरि पिटकः = विस्फोटतः = असह्यपीडाकारकः = व्रणविशेषः संवृत्तः = जातः । अर्थात् स्फोटस्योपरि स्फोटः । एकस्मिन् दुःखकारणे सत्येव द्वितीयं दुःखमुत्पन्नमिति यावत् ।

कुसमय में शूल पर भूना हुआ मांस का आहार करना पड़ता है। और हाथी तथा घोड़ों के शब्दों से मुझे रात को भी नींद नहीं आती। आज बड़े तड़के ही इन दासी पुत्र बहेलियों तथा शिकारियों के हल्ले से जग उठा हूँ। इतना ही होता तो भी कोई बात न थी यहाँ तो फोड़े पर फोड़ा और हो गया है।

७८ | अभिज्ञानशाकुन्तलम्

तेण हि किल अह्मसुं अवहीणेसुं तत्थभवदा मिअआणुसारिणा अस्समपदं पविट्ठेण मम अधण्णदाए सउन्तला णाम कावि तवस्सिकेणआ दिट्ठा, तं पेक्खिअ सम्पदं णअरगमणस्स कथम्पि ण करेदि । [ तेन हि किल अस्मासु अवहीनेषु तत्रभवता मृगानुसारिणा आश्रमपदं प्रविष्टेन मम अधन्यतया शकुन्तला नाम कापि तपस्विकन्यका दृष्टा, तां प्रेक्ष्य साम्प्रतं नगरगमनस्य कथामपि न करोति । ]

एव ज्जेव चिन्तअस्स मे पहादा अच्छिसुं रअणी । का गदी । जाव णं किद-आआरपरिग्गहं पिअवअस्सं पेक्खामि । [ एवमेव चिन्तयतः मे प्रभाता अक्ष्णोः रजनी । का गतिः यावदेनं कृताचारपरिग्रहं प्रियवयस्यं प्रेक्षे । ]

( परिक्रम्यावलोक्य च ) एसो बाणासणहत्थो हिअयनिहिदपिअअणो वणपुप्फमालाहारी इदो ज्जेव आअच्छदि पिअवअस्सो । [ एष बाणासनहस्तः हृदयनिहितप्रियजनः वनपुष्पमालाधारी इत एव आगच्छति प्रियवयस्यः । ]


तेन = एतेन दुष्यन्तेन हि = किल श्रूयते अस्मासु = मयि सैन्ये च अवहीनेषु = आखेटके पश्चादेव विश्लिष्टेषु मन्दगतित्वात् पश्चात् स्थितेषु तत्र भवता = आदरणीयेन मृगानुसारिणा = मृगमनुधावनेन हरिणानुगामिना आश्रमपदं = तपोवनभूमिं प्रविष्टेन समागतेन मम = मे अधन्यतया = दौर्भाग्येन शकुन्तलानाम कापि = काचन तपस्विकन्यका = मुनिकुमारिका दृष्टा = अवलोकिता तां = शकुन्तलां प्रेक्ष्य = वीक्ष्य दृष्ट्वा साम्प्रतं = इदानीं, नगरगमनस्य = पुरप्रयाणस्य ग्रामगमनाय कथां = वार्तां चर्चामपि न करोति = न हि विद्यते । नगरगमनस्य विचारमपि न करोतीत्यर्थः ।

एवम् = इत्थमेव चिन्तयतः = विचारयतः मे = मम अक्ष्णोः नेत्रयोरेव असुप्तस्यैव मे रजनी = रात्रिः प्रभाता = व्युष्टा गतेति यावत् । का गतिः = मम दुःखोन्मूलने क उपाय इत्यर्थः । अथ गत्यभावात्तदानीमवश्यानुष्ठेयं विमृशन्नाह यावदिति—यावत् = अद्य, कृतः = विहितः आचारस्य = स्नानसन्ध्योपासनादेः परिग्रहः = प्रतिकर्मप्रसाधनं येन स तं कृताचारपरिग्रहम् = कृताह्निकं प्रियं = इष्टं वयस्यं = सखायं राजानं दुष्यन्तं प्रेक्ष्ये = अवलोकयिष्यामि।

( परिक्रम्यावलोक्य च = मण्डलाकारं चलित्वा दृष्ट्वा च ) एषः = पुरोवर्ती बाणासनं = धनुः हस्ते यस्य स बाणासनहस्तः = धृतकार्मुकः हृदये = मनसि निहितः = स्थापितः प्रियजनः = प्रियाशकुन्तलारूपो येन स हृदयनिहितप्रियजनः, वनस्य = उपवनस्य विपिनस्य वा पुष्पाणां = कुसुमानां मालां = स्रजं धर्तुं शीलमस्येति वनपुष्पमालाधारी वयस्यः = सखा दुष्यन्त इत एव = इहैवागच्छति = अभिवर्तते ।


वह यह है कि हमसे बिछुड़ जाने के कारण मृग का अनुसरण करते हुए राजा दुष्यन्त ने हमारे दुर्भाग्य से शकुन्तला नाम की किस। मुनि-कन्या को देख लिया है। और उसको देखकर यह अपनी राजधानी को जाने की चर्चा नहीं करता हैं। इस प्रकार चिन्ता करते मुझे रात में नींद भी नहीं आई, जागते जागते ही सबेरा हो गया। या उसी शकुन्तला के ध्यान में इस राजा को रात में भी नींद नहीं आती है। क्या उपाय है ? अच्छा, अब नित्यकृत्य से छुट्टी पाकर निश्चिन्त हुए प्रियवयस्य राजा दुष्यन्त को देखना चाहिए।

( कुछ चलकर सामने देखकर ) सामने यह धनुष बाण हाथ में लिए हुए, हृदय में अपने प्रियजन शकुन्तला का ध्यान लगाये हुए और वन के पुष्पों की माला धारण किये हुए मेरे मित्र राजा दुष्यन्त इधर ही आ रहे हैं।

द्वितीयोऽङ्कः

भोदु अंग-भंग विअलो भविअ चिट्ठिअस्सं एव्वं वि णाम विस्सामं लहेअं ।
( इति दण्डकाष्ठमवलम्ब्य स्थितः । ) [ भवतु । अङ्ग-भङ्गविकलो भूत्वा स्थास्यामि । एवमपि नाम विश्रामं लभेय । ] ( इति काष्ठदण्डमवलम्ब्य स्थितः )
( ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टो राजा )

राजा—( आत्मगतम् )

कामं प्रिया न सुलभा मनस्तु तद्भावदर्शनाश्वासि ।
अकृतार्थेऽपि मनसिजे रतिमुभयप्रार्थना कुरुते ॥ १ ॥

प्रत्युत्पन्नमतिर्विदूषकः विश्रामलाभे उपायं विमृशन्नाह भवत्विति । भवतु = अस्तु किं करणीयमधुना इति ज्ञातमित्यर्थः । अङ्गस्य = शरीरस्य पादादेः अवयवस्य वा भङ्गेन = घातेन विकलः = पीडित इति अङ्गभङ्गविकलः = पश्यतां यथा सर्वाङ्गपीडासम्भावना स्यात्तथा भूत्वा तद्वदाचरन् स्थास्यामि = उपवेशयामि, एवं = अनेन प्रकारेण पीडाव्याजेन विश्रामं = मृगयाया मुक्तिं लभेय = प्राप्नुयाम् ( इति = इत्थं विचिन्त्य दण्डकाष्ठं = लगुडं अवष्टभ्य = अवलम्ब्य आश्रित्य स्थितः । )
( ततः = तदनन्तरं यथानिर्दिष्टः पूर्वोक्तप्रकारको राजा दुष्यन्तः प्रविशति = रङ्गमञ्चे उपतिष्ठते )

अन्वयः—कामं प्रिया न सुलभा कामम्, मनस्तु तद्भावदर्शनाश्वासि मनसिजे अकृतार्थेऽपि उभयप्रार्थना रतिं कुरुते ।

अथ राजा दुष्यन्तो विरहेणोद्विग्नमना शकुन्तला मनसा स्मरन् विमृशति—काममिति ।

अच्छा, तो मैं अङ्गभङ्ग से विकल कुबड़े की तरह होकर यहीं खड़ा हो जाता हूँ, इसी तरह यदि विश्राम कर सकूँ तो भी ठीक हैं ( लाठी का सहारा लेकर वहीं खड़ा हो जाता है । )

विशेष— नाटकों में अङ्ग भङ्ग, वेश-भूषा, वाणी आदि से हँसाना तथा विनोद का वातावरण उपस्थित करना विदूषक का प्रधान कार्य है । यह राजा का ब्राह्मण-मित्र होता है । साहित्यदर्पण में यह राजा का शृङ्गार-सहायक, परिहास निपुण मानिनीमानभञ्जक और विशुद्ध चरित्र का व्यक्ति कहा जाता है । नाटक में विदूषक राजा को वयस्य कहता, वह प्राकृत में बोलता है—

'विदूषकेण वक्तव्यो वयस्येति च भूपतिः । विदूषकविटादीनां पाठ्यं तु प्राकृतं भवेत् ॥'

यहाँ विदूषक ने शिकार का बड़ा ही उत्तम दोष प्रदर्शित किया है । ग्रीष्म ऋतु की गर्मी के समय पेड़ों की पत्तियाँ झरनों, नदियों आदि के पानी में गिर कर उसे कसैला बना देते हैं, जिसको पीने में शिकारियों को कडु आस्वाद होता है । गले में बढ़ा हुआ घेघा स्वयं कष्टकारक होता है । यदि उसमें फोड़ा हो जाय तो और भी कष्टकारक होता है । इसी को कहते हैं कि 'फोड़े पर फोड़ा', 'घाव पर घाव' ।

शिकार मृग का अनुसरण करते-करते राजा दुष्यन्त महर्षि कण्व के आश्रम में जाकर शकुन्तला का साक्षात्कार तथा उसमें आसक्त होकर राजधानी में लौटने का जिक्र नहीं करते, जिससे खिन्न होकर विदूषक मृगया की निन्दा करता है । पुनः राजा का दर्शन करना चाहता है पर राजा को सामने आता हुआ देखकर अपना अङ्ग-भङ्ग कर खड़ा हो जाता है ।

( इसके बाद पहले बताये गये के अनुसार राजा दुष्यन्त रङ्गमञ्च पर दिखाई पड़ते हैं )

राजा—( मन ही मन ) यद्यपि मेरी प्रिया शकुन्तला का मिलना अभी दुर्लभ है, तो भी

पाठा०—१. तद्भावदर्शनायासि ।

८०अभिज्ञानशाकुन्तलम्

( स्मितं कृत्वा ) एवमात्माभिप्रायसम्भावितेष्टजनचित्तवृत्तिः प्रार्थयिता ¹विप्रलभ्यते। कुतः—

कामं=यथेच्छं प्रीणातीति प्रियेत्यन्वर्थगुणा शकुन्तला सुलभा न=सुखप्राप्या न, दुर्लभैत्यर्थः, तस्याः प्रदानस्य गुर्वधीनत्वात्, गुरोश्चासान्निध्यात्, बलात्तदपहरणस्यायुक्तत्वाच्चेति भावः। मनः=तु मननशीलं मे चेतस्तु तस्याः=शकुन्तलायाः भावानां=मय्यनुरागसूचकानां स्निग्धवीक्षण-मन्दगमनचेष्टाविशेषादीनां दर्शनेन अवलोकनेन आश्वसिति तच्छीलम् आश्वसि=आश्वासयुक्तमिति तद्भावदर्शनाश्वासि=तदनुरागनिश्चयात्कृताश्वासम् प्रियाया दुर्लभत्वेऽपि मे चेतस्या अनुरागचिह्नं दृष्ट्वा आश्वस्तं वर्तते । मनसिजे=मन्मथे अकृतः=अद्यावधि अप्राप्तः अर्थः मनोरथो यस्य स तस्मिन् अकृतार्थेऽपि=भोगसामग्रीसम्पादन-द्वारा अनुरक्तयोः स्त्रीपुरुषयोः मिथः संयोजनमेव कामस्यार्थः तदसम्पपादनात् अकृतकृत्ये सत्यपि अचरितार्थेऽपि उभयप्रार्थना-उभयोः=स्त्रीपुरुषयोः प्रार्थना अनुराग इत्युभयप्रार्थना-= परस्परमीङ्गित-चेष्टित-कटाक्षपातादिव्यतिरेकेण स्वानुरागसूचनमेव रतिं=प्रीतिं कुरुते सुखं जनयति। नायिकासमागमसुखालाभेऽपि तच्चेष्टादिभिरेव मनो मे मोदते इत्याशयः। अत्रार्थान्तरन्यास-विभावना-श्रुत्यनुप्रास-अप्रस्तुतप्रशंसालङ्काराः आर्या च जातिः॥ १॥

( स्मितं कृत्वा = ईषद् विहस्य, स्मितमभिनीयेति भावः ) स्मितलक्षणं यथा—

‘ईषद्विकसितैर्गण्डैः कटाक्षैः सौष्ठवान्वितैः।
अलक्षितद्विज धीरमुत्तमानां स्मितं भवेत् ॥’

कामिजनमनोवृत्तेर्लोकविलक्षणत्वावगमोत्थो विस्मयः स्मितस्य हेतुः। अलीकेऽपि सत्यबुद्धिं विदधानाः कामिनोऽवश्यं विडम्ब्यन्ते इत्याह—एवमिति। एवं=तस्या मय्यनु-

मेरे प्रति उसके भावों = अनुरागसूचक कटाक्षपूर्वक निरीक्षण, मन्दगमन आदि चेष्टा को देखकर मेरे मन में कुछ धीरज तो बँधी हुई है। क्योंकि कामवासना यद्यपि कृतार्थ न हो फिर भी दोनों की चाह ही सुखप्रद होती है। अर्थात् शकुन्तला के न मिलने से सुरति सुख के अभाव में मेरी काम-वासना तो पूरी नहीं हुई है, किन्तु मेरे प्रति उसके प्रेमानुराग को जान कर मुझे आनन्द सुख तो हो ही रहा है ॥ १ ॥

विशेष—'समीहा रतिभोगार्था विलास इति कथ्यते।' के अनुसार राजा दुष्यन्त ने शकुन्तला की आशा लगाई है। अतः यहाँ प्रतिमुख सन्धि का अङ्ग विलास नामक अवस्था है। नायक-नायिका के मिलन से काम की सफलता मानी जाती है, क्योंकि काम का काम दोनों को मिलाना ही है। काम की सफलता से रति की प्राप्ति होती है। इस पद्य में दुष्यन्त और शकुन्तला दोनों के परस्पर अनुराग से रति का होना निश्चित है। अतः बीज रूप से दोनों में कामना निहित है। अतः प्रतिमुख सन्धि है, क्योंकि जहाँ मिलन के निमित्ति किया गया अनुराग लक्ष्य तथा अलक्ष्य रहता है वहाँ प्रतिमुख सन्धि होती हैं यहाँ दुष्यन्त का अनुराग लक्ष्य है तथा शकुन्तला का अलक्ष्य। प्रतिमुख सन्धि का लक्षण साहित्यदर्पण में विश्वनाथ ने इस प्रकार स्पष्ट किया है—

‘फलप्रधानोपायस्य मुखसन्धिनिवेशिनः।
लक्ष्यालक्ष्य इवोद्भेदो यत्र प्रतिमुखं च तत् ॥’

( कुछ हँसकर ) अपने अभिप्राय के अनुसार ही अपने प्रिय जनों की भी चित्तवृत्तिकी संभावना करके ही प्रार्थयिता = कामीजन अपने मन को विविध कल्पनाओं से बहलाया करता है।


पाठा०—१. विडम्ब्यते ।

द्वितीयोऽङ्कः

८१

स्निग्धं वीक्षितमन्यतोऽपि नयने १यत् प्रेरयन्त्या तया
यातं यच्च नितम्बयोर्गुरुतया मन्दं विलासादिव ।
मा गा इत्युपरुद्धया यदपि २तत्सासूयमुक्ता सखी
सर्वं तत्किल मत्परायणमहो ३कामः स्वतां पश्यति ॥ २ ॥

रागोऽस्तीति विश्वेन आत्मनः = आत्मीयस्य अभिप्रायेण = मनोरथेन हेतुना सम्भाविता = कल्पिता इष्टजनस्य = प्रियजनस्य चित्तवृत्तिः = मनोव्यापारः येन स आत्माभिप्रायसम्भावितेष्टजनवृत्तिः प्रार्थयिता = कामिजनः, कामुक।, विडम्ब्यते = परिहास्यते, परिहासास्पदं भवति । कामिन्याः सहजमपि लीलाविलासमात्मानुकूलं मन्यमानः कामुको वञ्चितो भवतीति भावः । अतः तस्याः शकुन्तलायाः स्निग्धवीक्षितादीनामपि न मत्परत्वं सम्भवतीत्याह—कुत इति ।

अन्वयः—अन्यतोऽपि नयने प्रेरयन्त्या तया यत् स्निग्धं वीक्षितं, नितम्बयोः गुरुतया विलासादिव यत् मन्दं यातम्, मा गा इत्युपरुद्धया सखी यव्, सासूयमुक्ता, तत् सर्वं मत्परायणं किल, अहो कामः स्वतां पश्यति ॥ २ ॥

शकुन्तलाविषये निराशॊ राजा दुष्यन्तः स्वमनसि विचारयति—स्निग्धमिति। अन्यतः = अन्यत्र अन्यस्यां दिशि नयने = लोचने प्रेरयन्त्या = प्रेषयन्त्या, पातयन्त्या व्यापारयन्त्या तया = शकुन्तलया यत् स्निग्धं = सस्नेहं वीक्षितं = स्निग्धदृष्ट्या अवलोकितम्, नितम्बयोः = कटिपश्चाद्भागयोः गुरुतया = भारत्वाद् दुर्वहतया, विलासात् = अङ्गविकारात्, स्वाभाविकशृङ्गारक्रियाविशेषात् मन्दं = शनैः यातं = गतम् । मा गाः = सखि ! न युक्तं गन्तुम् इत्युक्त्वा उपरुद्धया = निरुद्धया वारितगमनया सखी = अनुरोधकर्त्री प्रियम्वदा सासूयं = असूयया = भ्रूभङ्गादिजनितया ईर्ष्याया सह सासूयं = सेर्ष्यं, उक्ता = किं निमित्तमिति कथिता । तत् सर्वं = चाक्षुष-कायिक-वाचिक-मानसिकव्यापारात्मकं पूर्वोक्तं सकलम् अहमेव परं = प्रमुखम् अयनं = शरणं, लक्ष्यं यस्य तत् यद्वा मयि परायणं

अर्थात् अपनी प्रिय। की नैसर्गिक चेष्टाओं को भी अपने प्रति अनुराग सूचक समझता हुआ कामी यों ही व्यर्थ की आशायें लगाया करता है, क्योंकि—

उस शकुन्तला ने दूसरी तरफ नजर घूमाते हुए भी प्रेमपूर्वक जो मेरी तरफ दृष्टिपात किया, उसने अपने नितम्ब के भार से जो लीलापूर्वक मन्द-मन्द गमन किया था और सखी प्रियम्बदा के प्रति जो 'सखि मत जा, थोड़ा ठहर जा' इत्यादि वचन कहने से जो असूया पूर्वक देखा था, वे सारी बातें अपने ही ऊपर समझकर मैं मन ही मन प्रसन्न हो रहा था । अहो, आश्चर्य है कि कामी पुरुष अपनी प्रिया की सारी चेष्टायें अपने ही ऊपर समझा करते हैं ॥ २ ॥

विशेष—स्निग्ध दृष्टि का लक्षण बताया गया है कि—विकासयुक्त, सस्नेह, मधुर, चतुर भ्रू धारण करने वाली, कटाक्ष सम्पन्न तथा सकाम दृष्टि को स्निग्ध दृष्टि कहते हैं । जैसे—

'विकाशि स्निग्धमधुरा चतुरे बिभ्रती भ्रुवौ । कदाक्षिणी साभिलाषा दृष्टिः स्निग्धाऽभिधीयते ॥'

इसी प्रकार प्रियजन के पास गमन, ठहरना और देखना आदि में जो परिवर्तंस हो जाता है उसे विलास कहते हैं—

'यो वल्लभासन्नगतो विकारो गत्यासनस्थानविलोचनादौ ।'


पाठा०—१. यत्प्रेषयन्त्या । २. सा सासूयमुक्ता । ३. कामी ।

८२अभिज्ञानशाकुन्तलम्

विदूषकः—(तथास्थित एव) भो वअस्स ण मे हत्थपाआ पसरंति । वाआमेत्त- एण जीवावेइस्सं । [ भो वयस्य, न मे हस्तपादं प्रसरति वाङ्मात्रेण जापयिष्यामि । ]

राजा—( सस्मितम् ) कुतोऽयं गात्रोपघातः ।

विदूषकः—कुदो किल सअं अच्छी आउलीकरिअ अस्सुकारणं पुच्छेसि । [ कुतः किल स्वयमक्ष्याकुलीकृत्याश्रुकारणं पृच्छसि । ]

राजा—न खल्ववगच्छामि ।


मत्परायणं=मद्विषयकानुरागाविष्करणतत्परम् किल=इत्यलीके वार्ता सम्भाव्ययोः किल । 'हेत्वरुच्योरेलीके च ।' इति हैमः । अतो न मत्परायणमिति भावः । पूर्वं प्रस्थानकाले शकुन्तलायाः यत् स्निग्धवीक्षण-नितम्बगौरवगमनमान्द्यादिकमासीत् तत्सर्वमपि विलासिन्याः तस्या वस्तुतः स्वाभाविकमपि मया मूढेन मत्परायणत्वेन कल्पितम् । अतो मत् परायणता- कल्पनमयथार्थमेवेति भावः । आत्मनो मत्परायणताप्रतीतौ विस्मयमान आह—अहो इति । अहो = इत्यद्भुते कामी = कामुकः स्वतां = आत्मीयतां, सर्वत्र स्वाभिप्रायरूपतां पश्यति=जानाति । सर्वोऽपि कामी जनः निजकामनाविषयभूतवनिstatus...निजकामनाविषयभूतवनिताजनादिव्यापारमात्म- परायणत्वेन सम्भावयतीत्याश्चर्यकमित्यर्थः । अत्रार्थान्तरन्यास-उत्प्रेक्षा-स्वभावोक्तिकारक- दीपकालङ्काराः शार्दूलविक्रीडितं च छन्दः ॥ २ ॥

विदूषकः—अथैवं विचारयतो दुष्यन्तस्य शकुन्तलासम्बन्धिसंवादसम्पादनाथं तस्य नर्मसचिवो विदूषक उपतिष्ठते—भो वयस्येति । तथास्थितदण्डमवलम्ब्य स्थित एव विदूषकः कथयति—भो वयस्य !=मित्र ! मे = मम हस्तपादं = पाणिचरणम् न प्रसरति =न हि प्रचलति = नोपतिष्ठते अतः वाङ्मात्रेण=हस्तमुद्रां विना वचसा एव जापयिष्यामि = जय इति शब्दमुच्चारयिष्यामि, विजयं तेऽभिधास्यामि, जयी क्रियते भवानित्यर्थः।

राजा—तस्य व्याजं जानन्नपि राजा सस्मितं-स्मितेन ईषद्धास्येन सह पृच्छति— कुत इति । कुतः = कस्मात् कारणात् अयं=पुरो दृश्यमानः गात्राणां=अवयवानां उपघाता विकलतेति गात्रोपघातः = अङ्गवैकल्यं कायविकलता अङ्गभङ्गः ?

विदूषकः—पीडां बहुत्वं द्योतयन्नाह—कुत इति । अक्षि=आकुलमनाकुलं, अनाकुल- माकुलं कृत्वा आकुलीकृत्य = नेत्रयोरङ्गुलिप्रवेशं कृत्वा अश्रूणां = नेत्रजलस्य कारणं हेतुं पृच्छसि । त्वयैव कृतोऽयं गात्रोपघातः कुतः तत्कारणं पृच्छसीति भावः ।

राजा—खलु = निश्चयेन अवगच्छामि = तव वक्रोक्तेः कारणं बोद्धुं न शक्नोमि ।


साहित्यदर्पण तथा मेदिनीकोश में भी विलास का लक्षण इस प्रकार कहा गया है—

'यानस्थानासनादीनां मुखनेत्रादि-कर्मणाम् ।
विशेषस्तु विलासः स्यादिष्टसंदर्शनादिना ॥
विलासो हावभेदे स्यात् ।' इति मेदिनी ।

विदूषक—( लाठी के सहारे खड़ा हुआ ) मित्र ! मेरा हाथ नहीं उठ रहा है । अतः वाणी के द्वारा ही आपका जय-जयकार करता हूँ ।

राजा—( मुस्कुराहट के साथ ) यह अङ्ग का जकड़ना कैसे हो गया ?

विदूषक—कैसे हो गया, यह आप कैसे पूछते हैं, आपने तो मेरी आँख स्वयं अपने हाथ से दुखाकर आँसू कैसे आ गये यह पूछते हैं ।

राजा—मैं तुम्हारी वक्रोक्ति को नहीं समझ पा रहा हूँ, साफ-साफ बताओ कि क्या बात है ?

द्वितीयोऽङ्कः

विदूषकः—भो वअस्स जं वेदसो खुज्जलीलं विडंबेदि त किं अत्तणो पहावेण णं णईवेअस्स ? [ भो वयस्य, यद्वेतसः कुब्जलीलां विडम्बयति तत्किमात्मनः प्रभावेण ननु नदीवेगस्य ? ]

राजा—नदीवेगस्तत्र कारणम् ।

विदूषकः—मम वि भवं [ ममापि भवान् । ]

राजा—कथमिव ?

विदूषकः—एव्वं राउकज्जाणि उज्जिअ तारिसे आउलप्पदेसे वणचरवुत्तिणा तुए होदव्वं । जं सच्चं पच्चमहं सावदसमुच्छारणोहिसंखोहिअसंधाणं मम गत्ताणं अणीसो म्हि संवृत्तो । ता पसादइस्सं विसज्जिदुं मं एक्काहं एव्व दाव विस्समिदुं । [ एवं राजकार्याण्युज्झित्वा तादृश आकुलप्रदेशे वनचरवृत्तिना त्वया भवितव्यम् ।


विदूषकः—पुनः पृच्छति—भो वयस्य ! =अरे मित्र ! यत् वेतसः=वानीरः कुब्जः= वक्रः तस्य लीलां = क्रियां विडम्बयति = अनुकरोति नम्रीभवति तत् किम् आत्मनः = स्वस्य प्रभावेण = बलेन उत = ननु अथवा नदीवेगस्य = तटिनीवेगस्य मतेः प्रभावेण ?

राजा—नद्या वेगः नदीवेगः = तटिनीगतिः तत्र = तस्मिन् पूर्वोक्ते कुब्जलीलाडम्बने कारणं = हेतुः ।

विदूषकः—मम = मे अपि भवान् = त्वमेव ।

राजा—कथं = केन प्रकारेण इव = वाक्यालंकारे ।

विदूषकः—विदूषको हेतुं दर्शयन्नाह—एवमिति । एवं = इत्थमेव राजकार्याणि = नृपकर्मणि, भूपतिकृत्यानि अनुपेक्षणीयानि प्रजारक्षणादीनि उज्झित्वा-त्यक्त्वा, मृगयाति-सेवनेन स्वप्नेऽपि राजकार्याण्यस्मरता तादृशे = वर्णयितुमशक्ये आकुलः = पशुवृक्षादिभिः घनः प्रदेशः = स्थानमिति आकुलप्रदेशः तस्मिन् आकुलप्रदेशे = सघनवनक्रूरश्वापद-सञ्चारदुर्गमे वने = अरण्ये चरति = अटति इति वनेचरः तस्य वृत्तिः = व्यापार इव वृत्तिः = व्यापारो यस्य स तेन वनचरवृत्तिना = राजोचितदेहसंस्कारवर्जं वनाद्वन-माहिण्डता त्वया भवता भवितव्यं = वनचरवदितस्ततोऽरण्ये धावनं कथञ्चिद्भवति । किं मन्त्रणया परिभ्राम्यतु भवान् वनमर्निशं किमत्रास्माकं कथनेन, किन्तु अहं ब्राह्मणः, न हि खलु ब्राह्मणस्य मृगया भवति सहजस्नेहभाजनम् । यत् सत्यं = तथ्यमेव प्रत्यहं =


विदूषक—अच्छा, बताइए बेंत जो टेढ़ा होकर कुबड़े की तरह हो जाता है वह अपने से ही हो जाता है या नदी के वेग के कारण ?

राजा—नदी का वेग ही बेंत के टेढ़ापन का कारण है।

विशेष—नदी के तट पर जमे हुए बेंत के पौधे नदी में लटके रहने के कारण झुक जाते हैं और टेढ़े हो जाते हैं, नदी का पानी उसके ऊपर से बहता रहता है। बेंत पानी के दबाव से झुक-कर कुब्ज की तरह टेढ़ा हो जाता है।

विदूषक—इसी प्रकार मेरे अङ्ग-वैकल्य के होने में भी आप ही कारण हैं।

राजा—यह कैसे ?

विदूषक—आपका तो यह कार्य कदाचित् ठीक भी हो सकता है, जो आप राज कार्य को छोड़ कर शिकार के निमित्त जंगली कोल-भीलों की तरह वनों में मारे-मारे फिरते हैं। क्या कहा जाय, इसमें नहीं करने से तो आप मानेंगे ही नहीं। अतः शिकार के लिए आपका मना करना भी व्यर्थ

८४ अभिज्ञानशाकुन्तलम्

यत्सत्यं प्रत्यहं श्वापदसमुत्सारणैः संक्षोभितसन्धिबन्धानां मम गात्राणामनीशोऽस्मि संवृत्तः। तत्प्रसादयिष्यामि विसर्जितुं मामेकाहमेव तावद्विश्रमितुम् । ]

राजा—( स्वगतम् ) अयं चैवमाह—ममापि ^१काश्यपसुतामनुस्मृत्य ^२मृगया-विक्लवं चेतः। कुतः—

न नमयितुमधिज्यमस्मि शक्तो धनुरिदमाहितसायकं मृगेषु।
सहवसतिमुपेत्य यैः प्रियायाः कृत इव मुग्धविलोकितोपदेशः ॥ ३ ॥

प्रतिदिनम् श्वापदसमुत्सारणैः— श्वापदानां = व्याघ्रादिहिंस्रजन्तूनां समुत्सारणैः = अपसारणैः अनुगमनैर्वा संक्षोभितानि = सम्यक्चलितानि मृगयावसरे इतस्ततः पलायन-प्रशक्त्या व्यथितानि सन्धिबन्धनानि = अङ्गसंयोगस्थानबन्धनानि ऊरुमूलस्थानि येषां ते तेषां संक्षोभितसन्धिबन्धनां मम = मे गात्राणां = अङ्गानाम् अनीशः = अक्षमः संवृत्तः = जातः असक्तः अस्मि तत् = तस्मात् कारणात् प्रसादयिष्यामि = प्रार्थये, मां विसर्जयितुं एकाहं केवलमेकं दिनं विश्रमितुं - विश्रान्ति प्राप्तुं च मुक्तये त्वां प्रीणयिष्यामीति चाटुक्तिः।

राजा— नृपो दुष्यन्तः ( स्वगतम् = अप्रकाशम् ) अयं = एषश्व एवं = अनेन प्रकारेण आह = कथयति मम = मे अपि काश्यपसुता = काश्यपगोत्रोद्भवस्य महर्षेः कण्वस्य सुतां = पोष्यपुत्रीं शकुन्तलां अनुस्मृत्य = स्मृत्वा मृगयाविक्लवं = आखेटकविह्वलं मृगयाविषये शिथिलादरम् चेतः = मनः चेतसो मृगयाविषये शिथिलादरत्वमेव प्रपञ्चयति—कुत इति। कुतः = यतः ।

अन्वयः— अधिज्यम् आहितसायकं इदं धनुः मृगेषु नमयितुं न शक्तोऽस्मि यैः प्रियायाः सहवसतिम् उपेत्य मुग्धविलोकितोपदेशः कृत इव अस्मि ।

विदूषकोक्तिं निशम्य राजा दुष्यन्तो विचारयति—न नमयितुमिति । ज्यामधिगत-मधिज्यं = आरोपितमौर्वीकम्, आहितसायकं— आहतः सायको यस्मिन् तत् आहितसायकं = संयोजितबाणं, इदं धनुः = कोदण्डमेतत् मृगेषु = हरिणेषु नमयितुं = व्यापारयितुं न शक्तोऽस्मि = न समर्थोऽस्मि । यैः = मृगैः प्रियायाः = दयितायाः कण्वसुतायाः शकुन्तलायाः सहवसति = वने एकत्र वासं, सहवासम् सङ्गतिं वा उपेत्य = प्राप्य समधि-

ही है। परन्तु मैं तो ब्राह्मण हूँ, मेरे तो प्रतिदिन जँगली जानवरों के पीछे-पीछे दौड़ने से हाथ-पैर ढीले हो जाते हैं, अतः मेरे ऊपर दया कीजिए, कम से कम एक दिन तो शिकार बन्द कर विश्राम कर लीजिए और मुझे भी एक दिन विश्राम कर लेने दीजिए।

राजा—( मन ही मन ) यह विदूषक भी मृगया बन्द करने को कह रहा है, और मेरा मन भी मुनि-कन्या शकुन्तला को याद करते रहने के कारण शिकार के प्रति उदासीन हो रहा है, क्योंकि—

अपने इस बाण सन्धान किये हुए धनुष को मैं उन मृगों के ऊपर तानकर उन पर बाण को नहीं छोड़ सकूँगा, जिन मृगों ने मेरी प्रिया के साथ ही साथ वन में रह कर उसकी-सी नेत्र कान्ति पाई है ॥ ३ ॥

**विशेष—**शकुन्तला के समान ही इन मृगों की बड़ी-बड़ी आंखें हैं। इसलिए प्रियानुकूलकारिणी इन मृगों पर बाण छोड़ना उचित नहीं। शकुन्तला की संगति से ही इन मृगों की आँखें इस प्रकार

पाठा०—१. कण्वसुतामनुस्मृत्य । २. 'मृगयां प्रति निरुत्सुकं चेतः, तथा हि—'
३. लोचनकान्तिसंविभागः ।

द्वितीयोऽङ्कः

विदूषकः— (राज्ञो मुखं विलोक्य) अत्तभवं किं वि हिअए करिअ मंतयदि। अरण्णे मए रुदिअं आसि [अत्रभवान् किमपि हृदये कृत्वा मन्त्रयते। अरण्ये मया रुदितमासीत्।]

राजा— (सस्मितम्) किमन्यत्। अनतिक्रमणीयं मे सुहृद्वाक्यमिति स्थितोऽस्मि।

विदूषकः— चिरं जीअ। [चिरं जीव।] (इति गन्तुमिच्छति)


गत्य मुग्धानि = स्वभावसुन्दराणि निश्चलानि च तानि विलोकितानि अवलोकनानि दृष्टयः तेषां उपदेशः = शिक्षेति मुग्धविलोकितोपदेशः कृतः = वितरितः। मत्प्रियालोचनतुल्य-नयनानां हरिणाङ्गनानामुपरि कथमहं वाणप्रहार करिष्ये इति भावः। एभिः = हरिणैः मम प्रियायाः शकुन्तलायाः सकाशात् मुग्धवीक्षणं शिक्षितमिति तया साकमेषां गुरुशिष्यभावात्तस्याः शिष्यभूताः एते हरिणा मया न वध्या भवितुमर्हन्ति। मया नृशंसेन लक्ष्यी-कृता एते यस्मिन् समये मां भयतरलतारं निरीक्षिष्यन्ते, तस्मिन् काले मम हस्ताद्धनुर्बाणा निपतिष्यन्ति। अत्र काव्यलिङ्ग-उत्प्रेक्षा-श्रुत्यनुप्रास-स्मृतिमत्-पर्यायोक्त-उपमालङ्काराः पुष्पिताग्रा वृत्तिक्ष ॥ ३ ॥

विदूषकः— (राज्ञो मुखं विलोक्य = अवलोक्य) कथयति—अनेन शकुन्तलाचिन्तना-सक्तमानसेन राज्ञा मदुक्तौ प्रतिवचनं न दत्तमिति तेन ज्ञायते यत् अत्र भवान् = महाराजः किमपि = किञ्चित् हृदये = मनसि कृत्वा = निधाय मन्त्रयते = विचारयति। अरण्ये = वने मया रुदितं = रोदनं कृतमासीत्। यद्वचनमरण्यरोदनमिव व्यर्थमासीदित्यर्थः। एष चित्तविक्षेपान्मम वचनं न शृणोतीति विदूषकस्योपालम्भः।

राजा— (सस्मितं = ईषद्धासेन सह) कथयति किमन्यत् = तवेच्छाविरुद्धं भवेत्। अनतिक्रमणीयं = अनुल्लंघनीयम् सुहृद् वाक्यं = मित्रस्य ते वचनम् मे = मम कृते इति स्थितोऽस्मि = तूष्णीं स्थितोऽस्मि मृगयाद्विमुखीभूतोऽस्मि। अतस्त्वदुक्तमेव विचारया-मीति भावः।

विदूषकः— सपरितोषं कथयति, चिरं = बहुकालं जीव-दीर्घायुर्भव। विश्रामावसर-लाभाच्चपलतासूचकमिदमाशीर्वचनं हास्याङ्गम्। (इति = एवमुक्त्वा, गन्तुं = प्रयातुं, इच्छति = वाञ्छति)।


भोलीभाली हैं और प्रतीत हो रहा है कि इन्होंने उसी से यह भोलापन सीखा है। इन शकुन्तला की प्रिय शिष्या मृगियों की आँखों का भोलापन मुझे अतिप्रिय लगता है। अतः मैं इन पर क्रूर दृष्टि नहीं रख सकता हूँ। इस प्रकार शकुन्तला की अनुस्मृति से राजा को मृगों के शिकार में विरसता प्रतीत हो रही है। देशकालानुवर्ती अनुभूत पदार्थों को निरन्तर ध्यान में लाने को अनुस्मृति कहते हैं—

‘अर्थानामभूतानां देशकालानुवर्तिनाम्।
सातत्येन परामर्शो मानसः स्यादनुस्मृतिः॥’

विदूषक - (राजा के मुँह की ओर देखकर) आप तो मन ही मन कुछ सोच रहे हैं। तो क्या? मैंने इस वन में ही रोदन किया। क्या मेरी प्रार्थना आपने अनसुनी कर दी?

राजा—(मुस्करा कर) नहि, नहि मित्र! आपकी बात अनुल्लङ्घनीय ही होती है। इसलिए मैं चुप होकर तुम्हारी बात सोच रहा हूँ।

विदूषक— आप दीर्घायु हों (यह कह कर उठना चाहता है)

८६अभिज्ञानशाकुन्तलम्

राजा—वयस्य, तिष्ठ सावशेषं मे वचः।
विदूषकः—आणवेदु भवं [ आज्ञापयतु भवान् ] ।
राजा—विश्रान्तेन भवता ममाप्यनायासे कर्मणि सहायेन भवितव्यम्।
विदूषकः—किं मोदअखंडिआए ? तेण हि अअं सुगहीदो खणो [ किं मोदक-खण्डिकायाम् तेन ह्ययं सुगृहीतः क्षणः ]।
राजा—यत्र वक्ष्यामि। कः कोऽत्र भोः।
( प्रविश्य )
दौवारिकः—( प्रणम्य ) आणवेदु भट्टा [ आज्ञापयतु भर्ता ]।


राजावयस्य ! = मित्र ! तिष्ठ = उपविश, सावशेषं = अवशिष्टम्, असमाप्तं मे = मम वचः = वचनम्।
विदूषकःआज्ञापयतु = आदिशतु, भवान् = त्वम्।
राजाविश्रान्तेन भवता = क्लान्तिरहितेन, अपनीतमृगया परिश्रमेण त्वया अनायासे = अभ्यासरहिते परिश्रमशून्ये मृगयातिरिक्ते मम = मदीये कर्मणि = कार्ये सहायेन = सहयोगिना भवितव्यम्
विदूषकः—पुनरपि हास्यव्यञ्जकं जगाद—किं खण्डनं खण्डिकामक्षणार्थं ग्रास-परिणामं = मोदकानां शकलीकरणमित्यर्थः। मोदकस्य = मिष्टान्नस्य खण्डिकायां = मोदक-भक्षणमहोत्सवे तेन तर्हि हि = निश्चयेन सुगृहीतः = सम्यग् अङ्गीकृतः = क्षणः = अवसरः। मोदकमक्षणं चेदनुजानासि तर्हि स्वीकृतमिदं निमन्त्रणमित्यर्थः। सावधानोऽस्मि कथयेति भावः।
राजायत्र = यस्मिन् विषये वक्ष्यामि = कथयिष्यामि। शकुन्तलावृत्तान्तं विवक्षुः सोत्कण्ठो राजा दुष्यन्तः तस्य देशस्य विविक्ततां सम्पादयितुमुपक्रमते—भो ! कः, कोऽत्र = अस्मिन् स्थाने वर्तते स आगच्छतु इति शेषः। भोः इति सामान्येन परिजनं प्रति सम्बोधनं वर्तते।
दौवारिकः—द्वारे नियुक्तो दौवारिकः = द्वारपालः। ( प्रविश्य प्रणम्य च ) भर्ता = स्वामी, आज्ञापयतु = आदिशतु।


राजा—मित्र ! ठहरो-ठहरो, मेरी बात तो पूरी ही नहीं हुई, सुन लो।
विदूषक—अच्छा, तो आज्ञा दीजिए।
राजा—अच्छा, आप इस प्रकार विश्रान्ति प्राप्त कर बिना परिश्रम के ही हो सकने वाले मेरे एक कार्य में सहायक होवें।
विदूषक—क्या, लड्डू खाने में ? तब तो मैं तैयार हूँ। (विदूषक को लड्डू खाना अत्यन्त प्रिय है)।
राजा—जिस (उस) अनायास कार्य में मैं कहूँगा। अरे, कौन है पहरे पर।
विशेष—यहाँ कः कः वीप्सा में द्वित्व है। अकेले भो का प्रयोग अज्ञात के लिए होता है।
( प्रवेश कर )
द्वारपाल—( प्रणाम कर ) महाराज, मैं उपस्थित हूँ, क्या आज्ञा है ?
विशेष—संस्कृत नाटकों में दौवारिक अधम पात्र माना जाता है और यह प्राकृत में ही बोलता है और तथा को भर्ता कहता है। ‘नोचेषु प्रकृतं भवेत्’ ‘भट्टेति चाधमैः प्रयोrounds/ojym’

द्वितीयोऽङ्कः ८७

राजा—रैवतक, सेनापतिस्तावदाहूयताम् ।
दौवारिकः—तह [ तथा ] । ( इति निष्क्रम्य सेनापतिना सह पुनः प्रविश्य ) एसो अण्णावअणुकण्ठो भट्टा इदो दिण्णदिट्ठी एव्व चिट्ठदि उवसप्पदु अज्जो [ एष आज्ञावचनोत्कण्ठो भर्त्ता यतो दत्तदृष्टिरेव तिष्ठति । उपसर्पत्वार्यः ] ।
सेनापतिः—( राजानमवलोक्य ) दृष्टदोषापि स्वामिनि मृगया केवलं गुण एव संवृत्ता तथा हि देवः—

अनवरतधनुर्ज्यास्फालनक्रूरपूर्वं¹
रविकिरणसँहिष्णु स्वेदलेशैरभिन्नम् ।

राजा—रैवतक !=दौवारिक ! सेनापतिः=सेनानीः तावत् आहूयताम्=आकार्यताम् ।
दौवारिकः—तथा = यथा आज्ञापयति देवः ( इति = एवं कथयित्वा निष्क्रम्य = रङ्गमञ्चाद् बहिर्भूत्वा सेनापतिना सह = सेनानिना सह = साकं पुनः = भूयः प्रविश्य = रङ्गमञ्चे प्रकटितः ) एषः = अयं पुरोवर्ती आज्ञाया आदेशस्य वचने = कथने उत्कण्ठा = उत्सुकता त्वरा यस्य स आज्ञावचनोत्कण्ठितः आदेशदानसमुत्सुकः भर्ता = स्वामी इतः = आवां प्रति दत्ता = प्रदत्ता दृष्टिः = नेत्रव्यापारः येन स इति दत्तदृष्टिः एव तिष्ठति = उपविष्टोऽस्ति, आर्यः = श्रीमान् उपसर्पतु = समीपमुपगच्छतु ।
सेनापतिः—( राजानमवलोक्य=दुष्यन्तं दृष्ट्वा ) दुष्यन्तविषये मृगयाया गुणत्वं समर्थयति-दृष्टाः=अनुभूता संभाविता वा दोषाः=अवगुणाः यत्र यथा वा सा यद्वा दृष्टा शास्त्रेषु निर्दिष्टा दोषाः हिंसाजन्यपापादयो यस्यां सा दृष्टदोषा = भूरिदोषजननी मृगया = आखेटकार अपि यद्यपि = तथापि स्वामिनि = देवे गुणः = अलङ्कृतिः एव संवृत्ता = भूता । तथा हि = उदाह्रियते-देवः = स्वामी इतीदं पदं बिभर्त्तीत्यनेनेन सम्बद्धयते ।
अन्वयः—गिरिचरो नाग इव देवः अनवरतधनुर्ज्यास्फालनक्रूरपूर्वं रविकिरणसहिष्णु-स्वेदलवैः अभिन्नम् अपचितम् अपि व्यायतत्वात् अलक्ष्यं प्राणसारं गात्रं बिभर्ति ।

राजा—रैवतक ! जरा सेनापति को बुलाना ।
विशेष—सेनापतिः—सुशील, सबल, आलस्यहीन, मृदुभाषी, शत्रु के दोषों से परिचित, कुलीन, समय का अभिज्ञ, अस्त्र-शस्त्र आदि का रहस्यज्ञ समाज में सरल, उचित स्थानों से परिचित, काल का जानकार और गुणवान् होना चाहिए—सेनापति का लक्षण इस प्रकार है—

‘शीलवान् सत्त्वसम्पन्नः त्यक्तालस्यः प्रियम्वदः :
पररन्ध्रान्तराभिज्ञो यात्राकालविशेषवित् ॥
अस्त्रशस्त्रातितत्त्वज्ञो लोके चावक्रतां गतः ।
देशवित् कालविच्चैव भवेत्सेनापतिर्गुणैः ॥’

द्वारपाल—जो आज्ञा महाराज की, अभी बुला लाता हूँ (बाहर जाकर सेनापति को साथ में लेकर भीतर आकर सेनापति से ) आर्य ! भीतर पधारिए महाराज आपकी प्रतीक्षा में आपको कुछ आज्ञा देने के लिए हम लोगों की ओर दृष्टि डाले ही हैं ।
सेनापति—( राजा को देखकर मन ही मन ) यद्यपि शिकार खेलने में बहुत दोष हैं, क्योंकि शिकार खेलना भी एक व्यसन ही है, हमारे इन प्रभु=महाराज के लिए तो यह व्यसन भी गुणदायक ही हो रहा है, क्योंकि—


पाठा०—१. क्रूरकर्मा । २. सहिष्णुः······रभिन्नः ।