श्रीमदानन्द रामायण (९ काण्ड संपूर्ण - हिन्दी अनुवाद सहित)
Srimad Ananda Ramayana Hindi
महर्षि वाल्मीकि / अज्ञात द्वारा
स्रोत: Srimad Ananda Ramayana Complete 9 Kandas with Hindi Translation (उद्गम)
६९२ आनन्दरामायणे [ सर्ग ११
एकादश्यां चैत्रशुक्ले कृतवान्ब्राह्मणोजनम् । ताम्बूलो दक्षिणायुक्तः कट्या वस्त्रेन्वया धृतः ॥१३३॥ द्वादश्यां प्रातरुत्थाय गत्वा स्नानं त्वया कृतम् । पतितः स हि तांबूलो विस्मृत्या गौतमीतटे ॥१३४॥ दक्षिणामहितो दृष्टः स केनापि द्विजेन वै । गृहीत्वा स हि द्वादश्यां न जानंश्च त्वया पुनः ॥१३५॥ तांबूलदानाद्दुश्चैत्रमासे जाता बने मेऽद्य हि संगतिस्ते । तस्मान्मधौ राक्षस मानवैर्हि ताम्बूलदानं करणीयमेतत् ॥१३६॥ इत्युक्त्वा राक्षसं शम्भुश्चैत्रमाहात्म्यमुत्तमम् । उभाभ्यां श्रावयित्वाऽथ कर्कशं वाक्यमब्रवीत् ॥१३७॥ भो कर्कश महाबुद्धे शृणुष्व वचनं मम । आगच्छ त्वं महैवाद्य मयाऽयोध्यापुरीं प्रति ॥१३८॥ सरयूस्रानमात्रेण सद्यो पापाद्विमोक्ष्यसे । इत्युक्त्वा कर्कशं शम्भुस्ततः प्रोवाच राक्षसस् ॥१३९॥ भो राक्षस त्वमत्रैव मासमात्रं स्थितो भव । अयोध्यायां प्रवेशश्च राक्षसानां न विद्यते ॥१४०॥ अतोऽहं मधुमासे हि स्नानस्त्रानेन परा पुनः । यदागच्छामि कांचीं त्वां चोद्धरिष्याम्यहं तदा ॥१४१॥ मा संदेहोऽस्तु ते चित्ते शपथं कारयाम्यहम् । यत्पापं ब्रह्महत्यायास्तथा गायत्रिनिंदनात् ॥१४२॥ नोद्धृत्य त्वां हि गच्छामि तर्हि तन्मयि तिष्ठतु मद्यपने च यत्पापं हेमस्तेयादिकं च यत् ॥१४३॥ नोद्धृत्य त्वां हि गच्छामि तर्हि तन्मयि तिष्ठतु । यत्पापं भ्रूणहत्यायास्तथा चैत्रे ह्यमज्जनात् ॥१४४॥ नोद्धृत्य त्वां हि गच्छामि तर्हि तन्मयि तिष्ठतु । इत्यादिशपथैर्नर्हि राक्षसं दृढयन् द्विजः ॥१४५॥ यावत्पश्यति सर्वत्र तावज्जातं हि कौतुकम् । व्याधाय चैत्रमासस्य माहात्म्यस्योपदेशतः ॥१४६॥ तरवः फलिनो जाता परितो दशयोजनम् । पत्रैः पुष्पैर्नित्राश्च सौगंधः पवनो ववौ ॥१४७॥ नद्यस्तोयं वहन्त्यश्च ननृतुर्बर्हिणो वने । तद्दृष्ट्वा कर्कशश्चापि चैत्रमाहात्म्यकीर्तनात् ॥१४८॥ दुर्वर्णं सुवर्णं जातं चैत्रश्रेष्ठत्यमन्यत । ततस्ते द्वितयस्तस्मादनाम्नागोष्ठं निर्गताः ॥१४९॥
मैं बतला रहा हूँ उसके प्रभावसे हमारे तुम्हार साक्षात्कार हुआ है । एक बार तुमने चैत्रशुक्ल एका- दशीको किसीके यहां भोजन किया, ताम्बूल दक्षिणा ली और एक वस्त्रम रखकर उसे तुमने अपनी कमरमें लपेट लिया ॥१३३॥ द्वादशीको तुम सबेरे उठे और गङ्गास्नान करने चले गये । वह कमरमें लिपटी हुई दक्षिणा और ताम्बूल भूलसे गौतमी नदीके तटपर गिर गया । उस किसी ब्राह्मणने उठा लिया, किन्तु उसके विषयमें तुम्हें कुछ ख्याल नहीं था । १३३-१३५॥ चैत्रमासम उस दक्षिणा और ताम्बूलके दानसे ही आज इस निर्जन वनमें हम- से साक्षात्कार हुआ है । देखो, केवल ताम्बूलके दानका कितना बडा माहात्म्य है ! अतएव इस मासमें ताम्बूल- दान अवश्य करना चाहिए ॥१३६॥ इस तरह उस राक्षसको चैत्रम मासका माहात्म्य सुनाकर शम्भुने कर्कशसे कहा—हे महाबुद्धिमान् कर्कश ! मेरी बात मानो और आज ही मेरे साथ अयोध्यापुरीको चल दो ॥१३७॥ १३८॥ चैत्रमासम सरयूस्नानमात्र से तुम सब पापोंसे मुक्त हो जाओगे ऐसा कर्कशसे कहकर शम्भुने उस राक्षससे कहा कि तुम महीना भर इसी स्थानपर रहो । क्योंकि अयोध्या नगरमें राक्षसलोक नहीं जा सकते ॥१३६ ॥ १४०॥ इस कारण जब मैं चैत्रस्नान करके उधरसे लौटूंगा और यहां आऊँगा, तब तुम्हारा उद्धार करूँगा ॥१४१॥ तुम इसमें कुछ सन्देह मत करो । मैं कसम खाता हूँ कि ब्राह्मणहत्या करने तथा गौ एवं मुनियोंकी निन्दा करनेसे जो पातक होता है, वह पातक मुझे लगे यदि मैं तुम्हारा उद्धार किए बिना जाऊँ। मद्य पीने और सुवर्ण चुरानेसे जो पातक होता है यदि मैं तुम्हारा उद्धार किये बिना जाऊं तो मुझे वे पातक लगे जो पाप भ्रूणहत्या तथा चैत्रमासमें स्नान न करनेसे लगता है वह मुझे लगे । यदि विना तुम्हारा उद्धार किये विना जाऊँ । इस तरह विविध प्रकारकी शपथें खाकर शम्भुन उस ब्रह्मराक्षसको आश्वासन दिया इसके बाद जब व्याधन चारों ओर दृष्टि उठाकर देखा तो चैत्रस्नानका माहात्म्य सुननेके कारण उस वनके दस योजन तक उसे सब वृक्ष फल फूलोंसे लद दिखायी दिये और सुगन्धित वायु चलने लगा ॥१४२-१४७॥ उस वनकी सब नदियां घणघोर निनाद करता हुआ जल बहने लगा और मयूरमण्डल
सर्गः ११ ]
सर्गः ११ ] मनोहरकाण्डम् ६९३
शनैः शनैरथोद्यातः पश्यंश्चैत्रवनस्थलीम् । तत्र च्छन्दो महान् जातः सिंहमातंगसङ्गवः ॥१५०॥
धावन्नग्रे तु मातंगः पृष्ठे धावंश्च केसरी। एवं तौ शृङ्गतस्तूर्ण प्रयांतौ कलहकारिणौ ॥१५१॥
मार्गरोधकरौ दृष्टौ तौ दृष्ट्वा शंभुशर्मनो। पश्य कर्कश विघ्नानि चैत्रस्नाने पदे पदे ॥१५२॥
संभवंतीति वै पुरुषाश्चैत्रस्नानं न लङ्घयेत्। कन्यां विवाहे गीतायां गयायां रामसेवने ॥१५३॥
चैत्रस्नाने महादाने विघ्नानि संभवन्ति हि। एवं वदति विप्रेंद्रे तौ दृष्टौ करिसिंहकौ ॥१५४॥
चैत्ररामश्रवात्पूर्वजन्मस्मृत्वाऽतिविस्मितौ। भूत्वा वै त्राहि त्राहीति कृत्वा दार्धे महास्मृतम् ॥१५५॥
शरणं द्विजवर्यस्य जग्मतुः शम्भुशर्मणः । सोऽपि शङ्कुश्रवाभ्यांहि पृष्टवांस्तत्कृपान्वितः॥१५६॥
कियद्यं दृष्टनातिर्हि प्रमा नूक्तप्रपञ्चं मम । इति विप्रवचः श्रुत्वा केसरी वाक्यमब्रवीत् । १५७॥
सोऽहं रामेश्वरक्षेत्रे पूर्वजन्मम्यहं द्विजः। निन्दकः सर्वधर्माणां पाखण्डव्यक्तकन्धरः ॥१५८॥
कदाचिच्चैत्रमासे तु तत्र श्रीराममण्डके। तीर्थे जनसमूहं च श्रुत्वा पौराणिकीं कथाम् । १५९॥
पौराणिकेने कथितां चैत्रमाहात्म्यसंज्ञिकाम्। कृतवान् निन्दनं चाहं वारं वारं पुनः पुनः । १६०॥
तन्मत्कृतं निंदनं च कश्चिद्देवरथस्थितः। शुश्राव सकलं दुष्टं तत शप्ताऽस्म्यहं तदा । १६१॥
करा जातिं त्वं गच्छ यदा शंभवकीर्तनम्। भविष्यति महत्पुण्यं शापशान्तिस्तदनु च । १६२॥
एवं प्रोक्तं मया सर्वं पूर्वजन्मानि यत्कृतम्। तेन शापेन जातोऽस्मि कथग भयकारकः । १६३॥
चैत्ररामश्रवाज्जाता पूर्वस्मृतिरनुत्तमा। इदानीं रक्ष मां विप्र त्वं चतन्मिहेद्द्रुतः।
इति सिंहस्य वृष तु शास्त्रवाच गत द्विजः ॥१६४॥
कस्मञ्च्च मातंग गतोऽसि दुष्टात्तौ वदष्वाय महाप्रमघात् ।
स चापि मातंगवरः समस्तं वृत्तं निजं चाकथयच्च जानन् । १६५।
नाचते लगे। वैशाखामिक चैत्रमास माहात्म्यस वनका वह सुपमा देखकर ककजाने भा चैत्रमासका सब सांगोपा ङ्गेण्ड मरा। उस पर वे दोनो उस वेषके भागके आधार लिए चल पडे ॥१४८। १४६। वे वनस्थलीकी शोभा देखते हुए चलेजा रह थ। तबतक उन्होने सिह और हाथीका महान् गजन सुना ॥१५०॥ आगे आगे हाथी भागा जा रहा था और उसे पदछम सिह खदरता जाता था। लडत हुए वे दोनो उसी मागपर आ पहुंचे, जहाँसे ये दानों ब्राह्मण जा रहे थे ॥ १५१ ॥ उन दुष्टोका रास्ता राकन देखकर शम्भुने ककशस कहा-देखा कर्कश ! चैत्रस्नान करनेवालोके पद-पदपर विघ्न आते हैं। किन्तु लोगोका चाहिए कि विघ्न-बाधात्रास डरकर पीछे न हटे। काशी-यासम, पुत्र-पुत्राक विवाहस, गयापाडय गया ध्यान करनम् वैत्रस्नानम और कुछ आरि महादानम बड़े-बड़े विघ्न आया करत है प्रत्तायक उस शब्दोका सुनकर उन दोनो दुष्टा (हाथा और सिह) को अपने पूर्वजन्मफा स्मरण हा बाया जिससे 'मेरी रक्षा करो-मेरी रक्षा करो' इस तरह बहुत दूर व चिल्लाने लग ॥१५२-१५५॥ वे उस शम्भुनामक ब्राह्मणकी शरणमे गये शम्भु भी उनपर दयालु होकर उनसे पूछने लगे कि तुम लोगोको यह दुष्टयानि क्यो मिली ? यह वृत्तान्त हमें सुनाओ । इस तरह विप्रका प्रश्न सुनकर सिंहने कहा- ॥ १५६ । १५७ ॥ इसके पूर्वकाल अम्मम में रामेश्वरक्षेत्रका निवासी एक ब्राह्मण था। मैं सब धर्माका निन्दक था और पाषण्डमे भगे बाते किया करना था ॥ १५८ ॥ एक बार चैत्रके महीनेमें श्रीरामतीर्थमे एक ब्राह्मणके मुखसे चैत्रमासका माहात्म्य सुन लिया और उसकी भरपूर निन्दा को। मेरी उन निन्दाकी बातोको पास ही बैठे हुए किसी तपस्वी ब्राह्मणने सुन लिया और उसने उसी समय मुझे झाप देते हुए कहा-तूने चैत्रमासकी निन्दा की है। इसलिए तू सिह क्रूरजातिमें जाकर जन्म ले । जब कि एक बनमे तू किसी ब्राह्मणके मुखस चैत्रमासका माहात्म्य सुनेगा, उस समय तेरे शापकी शान्ति होगी । १४९-१६२ ॥ हे विप्र ! इस तरह मैने आपको अपने पूर्व-जन्मका वृत्तान्त कह सुनाया उसके श्रापसे मै महाभयदायिनी इस सिंहकी योनिमें आ पड़ा हूँ । १६३ । आज आपके मुखसे चैत्रमासमे रामनाम सुननेसे मुझे मेरे पूर्वजन्मकी बाते स्मरण आ गयीं । हे विप्र ! अब मुझे इस सिंहयानिसे बचाइए ॥ १६४ । इस प्रकार सिहकी बात
६९४ आनन्दरामायणे [सर्गः ११
शृणु विप्र प्रवक्ष्यामि पूर्ववृत्तं मया कृतम् । रामनाथपुरे चाहं कावेर्या उत्तरे तटे ॥१६६॥ विप्रः परमदुर्वृत्तः सर्वशास्त्रपराङ्मुखः । लक्ष्मीभ्रमदाक्रान्तः पण्यस्त्रीभोगकारकः ॥१६७॥ एकदा सुहृदा चाहं भोजनार्थं निमन्त्रितः । श्राद्धार्हे मधुमासे हि शुक्ले श्रीनवमीदिने ॥१६८॥ मया भुक्तं सुहृद्गेहे नवम्यां द्विजसत्तम । तेन पापेन जातोऽस्म्य करिणीर्ना न संशयः ॥१६९॥ सर्वदा प्रतिमासेऽपि नवम्यां न हि भोजनम् । कार्यं विशेषतो रामनवम्यां त्रिदिनं च तत् ॥१७०॥ इदानीं न हि जानामि केन पुण्येन तेऽत्र वै । संगतिश्च वने जाता सर्वपापप्रणाशिनी ॥१७१॥ इति तस्य वचः श्रुत्वा शत्रुघ्नोऽपि विचिन्तयत् । ज्ञात्वा मातङ्गपुण्यं तु प्रोवाच करिणं द्विजः ॥१७२॥ शृणु मातङ्ग वक्ष्यामि यत्पुण्यं नु त्वया कृतम् । पूर्वजन्मनि तन्मर्त्य येन मे संगतिर्वने ॥१७३॥ जाता त्वामुद्धरिष्यामि मा चिन्तां कुरु सर्वथा । रामनाथपुरे रम्ये कावेरीतटशोभिते ॥१७४॥ रामायणकथा चैत्रे श्रुता श्रीनवमीदिने । रामतीर्थे त्वया स्नानं दृष्टो रामेश्वरः शिवः ॥१७५॥ तेन पुण्येन ते जाता संगतिर्मम कानने । इदानीं शृणु सिंह त्वं शृणोतु च करी महान् ॥१७६॥ साकेते मधुमासे हि स्नात्वाऽनेन पथा पुनः । यदा गच्छामि तां कांचीं युवामुद्धारयाम्यहम् ॥१७७॥ मा संदेहोऽत्र कर्तव्यः शपथैः प्रत्ययं कुरु । संतोपार्थं युष्माकं हि प्रोच्यन्ते शपथा मया ॥१७८॥ परस्त्रीगमनात्पापं तथा मित्रवधादिकम् । युवां नोद्धृत्य गच्छामि यदि तन्मयि तिष्ठतु ॥१७९॥ ब्रह्मस्वहरणात्पापं यत्स्मृतं मातृनिन्दनात् । युवां नोद्धृत्य गच्छामि यदि तन्मयि तिष्ठतु । १८० । इत्युक्त्वा द्विजवर्यः स स्त्रिया भिल्लेन संयुतः । करिसिंहौ वने स्थाप्य गच्छन्मार्गे शनैः शनैः ॥१८१॥
सुनकर ब्राह्मणने हाथीसे कहा कि तुम किस कर्मसे इस दुर्योनिमें आये हो ? तब हाथीने अपने पूर्वजन्मका हाल सुनाते हुए कहा-हे विप्र ! मैं भी अपने पूर्वजन्मका वृत्तान्त सुनाता हूँ, सुनिए । उस जन्ममें मैं कावेरी नदीके उत्तरी तटपर रामनाथपुर नामक नगरमें बड़ा दुराचारी, सब शास्त्रोंसे पराङ्मुख, धनके मदसे मतवाला और वेश्यालम्पट ब्राह्मण था । एक बार चैत्रमासकी नवमीका मेरा किसी मित्रने श्राद्धमें भोजन करनेके लिए मुझे निमन्त्रण दिया ॥१६६-१६८॥ तदनुसार हे द्विजश्रेष्ठ ! नवमीके दिन मैंने मित्रके यहाँ भोजन किया । उसी पापसे इस हाथीकी योनिमें आ पड़ा हूँ । १६९ । क्योंकि शास्त्रोंका यह विधान है कि प्रत्येक मासकी नवमीको किसीके यहाँ भोजन न करे । यदि ऐसा न हो सके तो चैत्रशुक्ल रामनवमीको तो अवश्य इस बातपर ध्यान दे ॥ १७० ॥ मैं नहीं जानता कि किस पुण्यसे इस समय सब प्रकारके कल्मषोंको हरनेवाला आपका संसर्ग प्राप्त हुआ ॥ १७१ ॥ उसका यह बात सुनकर शत्रुघ्न क्षणभर अपने मनमें ध्यान किया और उसके पुण्यको जानकर कहने लगा-हे मातंग ! सुनो, तुमने जो पुण्य किया है सो मैं तुम्हें बतलाता हूँ । उसीके प्रभावसे आज हमसे भेंट हुई है ॥ १७२ ॥ ॥ १७३ ॥ अब तुम घबराओ मत, मैं तुम्हारा हर तरहसे उद्धार करूँगा । उस जन्ममें तुमने रमणीक कावेरीके तटपर स्थित रामनाथपुरमें श्रीरामनवमीको रामकी कथा सुनी थी । उस दिन तुमने रामतीर्थमें स्नान और रामेश्वर शिवका दर्शन भी किया था ॥ १७४ । १७५ ॥ उसी पुण्यसे आज इस वनमें हमसे भेंट हुई है । अब हे मातंग और सिंह ! मेरी बात सुनो मैं इस समय चैत्रमासका स्नान करनेके लिए अयोध्या जा रहा हूँ । स्नान करके जब मैं कांचीकी ओर लौटूंगा, तब यहाँ आकर तुम दोनोंका उद्धार करूँगा । १७६ ॥ १७७ । मेरी बातपर किसी प्रकारका संदेह मत करना । तुम्हारे विश्वासके लिए मैं शपथ खाता हूँ, सुनो १७८ । यदि मैं तुम्हारा उद्धार किये बिना जाऊँ तो परस्त्रीगमन करने और मित्रको मारनेसे जो पातक लगता है, मैं उस पातकका भागी बनूँ ॥ १७९ ॥ जो पाप ब्राह्मणका धन हड़पने और माताकी निन्दा करनेमें होता है, उन सब पापोंका भागी बनूँ, यदि तुम्हारा उद्धार किये बिना जाऊँ ॥ १८० ॥ इतना कहकर उस श्रेष्ठ ब्राह्मणने अपनी स्त्री तथा उस भीलका साथ लिया और वहाँसे अयोध्याके लिए चल पड़ा । उसने हाथी तथा सिंहको उस वनमें ही छोड़ दिया । १८१ ॥
सर्गः ११ ] मनोहरकाण्डम् ६१९
ददर्शान्यपथा यान्तं श्रेष्ठं कार्पटिकोत्तमम् । वहन्तं रामलिंगार्थं श्रेष्ठं भागीरथीजलम् ॥ १८४॥
शम्भुः पप्रच्छ तं नत्वा नम्रं कार्पटिकोत्तमम् । कुतः समागतं विप्र गम्यते काधुना वद ॥१८३॥
कार्पटिक उवाच
प्रयागादागतं विद्धि मां त्वं भूसुरमत्तम । मधुमासेऽवगाहार्थमयोध्यां प्रति गम्यते ॥ १८४॥
इदानीं त्वं निजं वृत्तं वद ब्राह्मणसत्तम । कुतः समागतं काथ गम्यते क्वाधुना वद । १८५॥
इति तद्वचनं श्रुत्वा शम्भुः प्रोवाच तं तदा । शिवकाञ्च्याः समायातमयोध्यां प्रति गम्यते ॥१८६॥
चैत्रमासेऽवगाहार्थं गम्यते कथितं मया । इति शम्भुवचः श्रुत्वा पुनः कार्पटिकोत्तमः । १८७॥
पप्रच्छ द्विजवर्य्याय कौतुकाविष्टमानसः । शिवकाञ्च्यां शंभुनामा कश्चिद्विप्रोऽस्ति भो द्विज ॥८८॥
तत्तस्य वचनं श्रुत्वा पुनः शम्भुस्तमब्रवीत् । बहवः शंभुनामानो वर्तन्ते द्विज तत्र हि ॥१८९ ।
कस्त्वया पृच्छयते तस्य वद गोत्रोपनामनी । इति विप्रवचः श्रुत्वा पुनः कार्पटिकोऽब्रवीत् ॥१९०॥
भारद्वाजकुलोत्पन्नं चकेगाधूपनामकम्
महादेवसुतं सर्ववेदशास्त्रविशारदम् । तं क्षणं शंभुनामानं जानीषे त्वं न वा वद ॥१९१॥
एवं महाकार्पटिकेन सर्वं गोत्रापमाणादिकमादरेण ।
प्रोक्तं यथा तन्नम भूसूतोऽपि ज्ञात्वा निजं सर्वमथावदत्तम् ॥ १९२ ॥
भो भोकार्पटिकश्रेष्ठ किमर्थं त्वं हि पृच्छसि वददस्य सविस्तारं मा शंकां कुरु चात्र हि । १९३॥
कार्पटिक उवाच
शृणु विप्र प्रवक्ष्यामि यदर्थं पृच्छयते मया । यदाऽहं गतवान् गंगासागरं द्रष्टुमादरात् ॥१९४॥
सीताकुण्डसमीपे हि देशे कंकटनामके । दृष्टोऽहं मार्गमध्ये च पिशाचेनोग्ररूपिणा ॥१९५॥
मां हन्तुं निकट प्राप्तं तं दृष्ट्वाऽहं तदा द्विज । श्रीनामकीर्तनं दीर्घं कृतवान् भयकम्पितः ॥१९६॥
कीर्तनाद्रामचन्द्रस्य स पिशाचः पलायनम् । मनः कृत्वा दूरदेशे स्थित्वा शुश्राव कीर्तनम् ॥१९७।
रास्तेमें शम्भुने एक कार्पार्थी विप्रको देखा, जो रामेश्वर शिवके लिए गङ्गाका उत्तम जल लिये जा रहा था ॥ १८४॥ उसे देखकर शम्भुने पूछा -हे विप्र ! इस समय तुम कहाँसे आ रहे हो और कहाँ जाओगे ? ॥ १८३ ॥ उसने उत्तर दिया हे ब्राह्मणश्रेष्ठ ! इस समय मैं प्रयागसे आ रहा हूँ और चैत्रस्नान करनेके लिए अयोध्या जा रहा हूँ ॥ १८४ ॥ अब आप अपना वृत्तान्त बतलाते हुए कहिए कि कहाँसे आये है और कहाँ जायेंगें ? ॥ १८५ ॥ ब्राह्मणका प्रश्न सुनकर शम्भुने कहा कि मैं शिवकाञ्ची से आता हूँ और अयोध्या जा रहा हूँ ॥ १८६ ॥ हम भी चैत्रस्नान करना है । इस प्रकार शम्भुकी बात सुनकर ब्राह्मणने कहा कि हे द्विज ! शिवकाञ्चीमें कोई शम्भु नामका ब्राह्मण रहता है ? । १८७ ।' १८८ ॥ ब्राह्मणकी बातके उत्तरमें शम्भुने कहा कि शिवकाञ्चीमें बहुतसे शम्भु नामक ब्राह्मण हैं ॥ १८९ ॥ आप किस शम्भुको पूछते हैं ? जिसे पूछते हों, उसका गोत्र और उपनाम बतलाइए । शम्भुकी बात सुनकर उस ब्राह्मणने कहा कि जिन्हें मैं पूछता हूँ, वे भारद्वाज कुलमे उत्पन्न हुए हैं और चक्रेगाँव उनका उपनाम है । वे महादेवके पुत्र हैं। वे सब वेदों और शास्त्रोंको जानते हैं। उन शम्भुको आप जानते हैं या नहीं, सो बतलाइए ॥ १९० ॥ १६१ ॥ इस तरह ब्राह्मणके मुखसे अपना गोत्र और उपनाम आदि सुनकर शम्भुने कहा- हे ब्राह्मणश्रेष्ठ ! तुम शम्भुको क्यों पूछ रहे हो, मुझे विस्तारपूर्वक बतलाओ । इसमें किसी प्रकारका सन्देह मत करो ॥ १९२ ॥ १९३ ॥ कार्पटिकने कहा- हे विप्र ! जिसलिए मैं उन्हें पूछ रहा हूँ सो बतलाता हूँ । जब कि मैं गंगासागरका दर्शन करने गया था तो सीताकुण्डके समीप कंकट देशमें मुझे एक उग्ररूपवाले पिशाचने देख लिया ॥ ९४ ॥ १९५ ॥ वह मारनेके लिये बिल्कुल मेरे पास आ पहुँचा । मैं उसे देखकर जोर-जोरसे रामनामका कीर्तन करने और भयसे काँपने लगा ॥ १९६॥ रामनामके कीर्तनसे वह भाग खड़ा हुआ और मेरे पाससे थोड़ी दूरपर रुककर कीर्तन
६९६ आनन्दरामायणे [सर्गः ११
तस्माज्जाता पूर्वजन्मस्मृतिस्तस्य शुभावहा । त्राहि त्राहीति मां प्राह मया पृष्टः स वै पुनः ॥ १९८ ॥ कस्मात्पिशाचदेहे त्वं जानंस्तद्वद मन्मथम् । इति मे वचनं श्रुत्वा पिशाचः प्राह मां पुनः ॥ १९९ ॥ काञ्चीपुर्यां द्विजश्चाहं दुण्डिनामा पुरा स्थितः । नान्नदानं मया पूर्वं कृतं स्वल्पमपि क्वचित् ॥ २०० ॥ तस्मात्पिशाचदेहत्वं प्राप्तं कार्पटिकोत्तम । इति तस्य वचः श्रुत्वा पुनः प्रोक्तः स वै मया ॥ २०१ ॥ कथं पिशाचयोन्यास्तु ते मुक्तिश्च भविष्यति । ततः पुनः स मां प्राह यदि मे तनयः सुधीः ॥ २०२ ॥ चैत्रे दर्शो ममोद्देशादन्नदानं करिष्यति । भविष्यति ममोद्धारस्तत्क्षणात्रात्र संशयः । २०३ । इति तद्वचनं श्रुत्वा पुनः प्रोक्तः स वै मया । वर्तते क्व सुतस्ते हि किंनामा वद मां प्रति । २०४ ॥ ततस्तेन यथा प्रोक्तं भारद्वाजाय निष्छलम् । तत्प्रोक्तं च मया सर्वं निकटे तव भो द्विज ॥ २०५ ॥ पिशाचं हि पुनश्चाहमुक्तवान् तद्गताशयम् । रामेश्वरार्थे भो पिशाच नीयते जाह्नवीजलम् । २०६ । मया कण्डमध्ये हि यदा गच्छामि दक्षिणाम् । दिशं कालेन काञ्चीं हि प्रवेक्ष्यामि यदा तदा । २०७ । तत्र पुत्राय वृत्तं हि कथयिष्याम्यहं तव । इति मद्द्वचनं श्रुत्वा सन्तोषं परमं गतः ॥ २०८ ॥ पिशाचः प्राह मां विप्र स्तुत्वा नत्वा पुनः पुनः । अवश्यमेव वक्तव्यं मे वृत्तं मम सूनवे २०९ । यथा दृष्टं त्वया पांथ यथोक्तं च मया तव । अन्यच्च कथ्यतां तस्मै मम पुत्राय सादरम् । २१० । मधुदर्शोऽन्नदानस्य महिमा श्रूयते दिवि । शतस्वं हि ममोद्देशादन्नदानं मधौ कुरु ॥ २११ । एवमुक्त्वा स पिशाचः शपथं मां चकार ह । न ब्रूषे स्मरणं कृत्वा मम पुत्राय तद् द्विज । २१२ । भविष्यति वृथा सर्वयात्रा तव महामते । इति मद्द्वचनं श्रुत्वा सान्त्वयित्वा च तं पुनः ॥ २१३ । निर्गतोऽस्मि मधौ स्नातुमयोध्यां गङ्गादरात् । कृत्वाऽयोध्यापुरीनद्ये चैत्रस्नानं महाफलम् ॥ २१४ । यदा गच्छामि तां काञ्चीं तदा तस्मै वदाम्यहम् । अतश्च मया प्रच्छन्नं शृङ्गीद्विजोत्तमः । २१५ ॥
सुनाने लगा ॥ १९७ । उस कीर्तनके श्रवणसे उसे अपने पूर्वजन्मका स्मरण आ गया और आतंकके साथ 'त्राहि त्राहि' कहकर चिल्लाने लगा । मैंने उससे पूछा कि तुम क्यों इस पिशाचशरीरको प्राप्त हुए हो, सो मुझे शीघ्र बताओ। मेरी बात सुनकर पिशाचने कहा—॥ १९८ ॥ १९९ ॥ हे विप्र ! पूर्वजन्ममें काञ्चीपुरीनिवासी मैं दुण्डिनामका ब्राह्मण था । उस जन्ममें मैंने कभी थोड़ा भी अन्नदान नहीं किया था ॥ २०० । इसी कारण इस पिशाचदेहको प्राप्त हुआ हूँ। उसकी बात सुनकर मैंने कहा—किस उपायसे तुम पिशाचयोनिसे मुक्त होओगे ? यह सुनकर उसने कहा कि यदि चैत्रकी अमावास्याको मेरा पुत्र मेरे लिए अन्नदान करे तो तत्काल मेरा उद्धार हो जाय इसमें कोई संशय नहीं है । २०२ । २०३ । २०४ । इस प्रकार उसका वचन सुनकर मैंने पूछा कि तुम्हारा वह लड़का कहाँ रहता है ? उसका नाम बतलाओ ॥ २०४ । इसके बाद उसने शुद्ध सब परिचय बतला दिया, जो क्या मैंने आपसे कहा है । २०५ ॥ फिर मैंने कहा—हे पिशाच ! मैं इस काँवरमें गङ्गाजल लिये रामेश्वर शिवपर चढ़ाने जा रहा हूँ । कुछ दिनों बाद जब मैं दक्षिण दिशाकी ओर लौटूँगा तो काञ्चीपुरी अवश्य जाऊँगा । वहाँ पहुँचकर तुम्हारे लड़केको तुम्हारा सब समाचार कह सुनाऊँगा । इस बात सुनकर वह बहुत प्रसन्न हुआ और मुझे बार-बार प्रणाम करके उसने कहा— हे विप्र ! मेरा वृत्तान्त मेरे पुत्रसे अवश्य कहिएगा ॥ २०६-२०९ । आपने मुझे जो अवश्य देखा है व कुछ मैंने आपको बतलाया है और इसके अतिरिक्त जो जो उचित समझिए, वह सब कह देने की कृपा कीजिएगा ॥ २१० ॥ सुनता हूँ कि चैत्रामावास्यामें अन्नदान करनेका बड़ा माहात्म्य है । इसीलिए तुम चैत्रमास में मेरे उद्देश्यसे अन्नदान करो । ऐसा कहकर उसने मुझे शपथ दिलायी कि यदि आप ख्याल करके मेरे सन्देशको मेरे पुत्र से नहीं कहेंगे तो हे महामते आपकी यात्रा व्यर्थ हो जायगी । उसकी बात सुनकर मैंने बार-बार उसे सान्त्वना दी और चैत्रस्नान करनेके निमित्त अयोध्या चल पड़ा । महाफलदायी चैत्रमासका स्नान करनेके अनन्तर जब मैं कांची जाऊँगा तो उसके पुत्रको पिशाचका सन्देश सुना दूँगा । इसीलिए मैंने आपसे शृङ्गीके विषयमें पूछताछ की है
सर्गः ११ ] मनोहरकाण्डम् १९७
सर्गः ११ ] मनोहरकाण्डम् १९७
प्रोक्तं गोत्रादिभिर्लिङ्गैर्वर्तते चेद्वदस्व माम् । इति शंभुः पितुर्दुःखं श्रुत्वा मूर्छां जगाम ह ॥२१६॥ आश्वासितश्च भिल्लेन विप्रः प्रोवाच तं पुनः । भो भोः कर्पटिकश्रेष्ठ न ममोऽस्ति नरोऽधमः ॥२१७॥ यस्त्वया पृच्छ्यते शम्भुः सोऽहं विद्धि न संशयः । मया पुत्रेण न कृतं स्वपितुर्मुक्तिदायकम् ॥२१८॥ जन्नदानादिकं कृत्यं विधिषङ्गेमेऽयं वृथा भवः । इदानीं तव वाक्येन दास्याम्यत्र मया पितुः ॥२१९॥ एवं शम्भुः कर्पटिकाय चोक्तवाऽयोध्यां रम्यां दृष्ट्वे वै ददर्श । ते प्रणेमुर्जनां दम्पतीर्थाथभिल्लास्ततः शंभुश्चावदन्कर्पशं सः ॥२२०॥
शंभुरुवाच
पश्य पश्य महाप्राज्ञ मद्यायोध्यापुरीं शुभाम् । यस्यां स्नातुं समयाता दृश्यन्ते कोटिशो जनाः ॥२२१॥ जनीघानां ध्वनिरियं श्रूयते मेघशब्दवत् । नानाध्वजपताकाश्च दृश्यन्ते चेन्द्रचापवत् ॥२२२॥ यद्वा वाय्वग्निहोत्रस्य श्रूयते हि मनोहरः अग्रिहोत्रात्रिधूमैर्यन्त्यामं पश्य नभोऽङ्गणम् । कैलासगिरिसङ्काशानि पश्य सौधानि सर्वशः ॥२-३॥
| सरप्रतीकौपरिखावलयीकृतमेखलाम् । | सुबृहद्धर्म्यां विलसत्पताकाशतसंकुलाम् ॥२२४॥ |
| अभ्रंलिहमहापीतसुवर्णकलशोज्ज्वलाम् । | पश्यैषां पाद्यपूर्णां श्रेष्ठा मयपूरीरनादिताम् ॥२२५॥ |
| हाटकाद्याटिता रत्नखचितैर्वा कपाटर्कैः । | सुसंवृतैर्निवृतैः संसर्पिसर्पणीव लक्ष्यते ॥२२६॥ |
| दीधूयमानैररुना पताकांचलपुस्तैः । | आह्वयन्तीव पुरतो लक्ष्यन्ते पथिकान् जनान् ॥२२७॥ |
| अधःकृताधोभुवना जेतुमेकामरावतीम् । | प्रासादशलव्याजेन मन्वद्रैवाथ लक्ष्यते ॥२२८॥ |
| पवित्रे ऽस्मिन्महाक्षेत्रे निवसन्ति निरोगिताः । | ब्रह्मेशबर्हगादिः मरुद्गणास्ते कायगोपकाः ॥२२९॥ |
| कुबेरस्पर्द्धया यत्र चिन्वन्ति वसुमन्यवान् । | दानु मोक्तुं जनाः सर्वे स्वधर्मनिरताः सदा ॥२३०॥ |
| गेहे गेहे सदानन्द एवार्याद्यत्र वै पुरि । | पेषां प्रक्षालयन्ति स्म चरणान्नवापवादिकाः ॥२३१॥ |
इस तरह अपने पिताका वृत्तान्त सुनकर शम्भु मूच्छिर्त हो गया । २१६-२१५ । उसकी यह दशा देखकर उस भील और ब्राह्मणने उसे बहुत कुछ आश्वासन दिया । होशमें आकर शम्भुने कहा- हे कर्पटिकश्रेष्ठ ! जिस शम्भुके बारेमें आप पूछ रहे हैं, वह मैं ही हूँ । मेरे बराबर अधम और कोई नहीं हो सकता । मुझ अधम पुत्रने अपने पिताको मुक्ति के लिए कुछ भी अनुष्ठान नहीं किया । मेरे जन्मपर धिक्कार है; मैं अब आपके कथनानुसार इस तीर्थस्थान में अवश्य अन्नदान दूँगा । २१६ - २१७ - २१८ ॥ २१९ ॥ ऐसा कहकर शम्भु चल पड़ा और रम्य अयोध्या नगरीको दूरसे देखकर उस गृहस्थ, उक्त पथिक एवं भीलने प्रणाम किया और शम्भुने पथिकसे कहा - हे महाविज्ञ, इस अयोध्यापुरीको देखो जिसमें स्नान करनेके लिए करोड़ों मनुष्य आये हुए हैं ॥ २२० ॥ २२१ ॥ महान् जनसमुदायका ध्वनि मेघगर्जनके समान सुनायी दे रही है। उड़ती हुई विविध प्रकारकी पताकायें इन्द्रधनुषके समान देख पड़ रही हैं, अग्निहोत्री मनोहर ध्वनि सुनायी देती है। अग्निहोत्रके धूमसे सारा आकाक्षमण्डल भर गया है। हे हर्यक्ष ! यहाँ कैलासशिखरके समान उज्ज्वल और ऊँचा अट्टलिकायें दीख रही हैं । २२२ - २२३ । दीपों अटालियों और परिखाओंसे सारी नगरी घिरी हुई है। ऊँचे ऊँचे भवन बने हैं और उनपर सैकड़ों पताकायें फहरा रही हैं। आकाशको छूनेवाले बड़े बड़े भवनोंपर सुवर्णके कलशोंसे मयं अयोध्यापुरी शोभित हो रही है। सोने, चाँदीके और मणियोंसे मण्डित दरवाजोंसे भरा नगरी उनके खुलने और बन्द होनेपर ऐसा लगता है कि वह खल्क खींच छोड़ रही है। पताकाओंके अंचल चालन द्वारा उसपर ज्ञात होता है कि यह नगर दूर हाल में पथिकोंको बुला रहा है ॥ २२४-२२७ । इस नगरीने अपनी शोभासे पाताललोकको भी नीचा दिखा दिया है। अब केवल अमरावती पुरीको जीतना बाकी है। सो ऐसा लगता है कि प्रासादरूपी शुण्डको लिये हुए यह पूरी इंद्री श्री जीतनेकी तैयारी कर रही है। इस पुनीत क्षेत्रमें ब्रह्मा, विष्णु और शिवके साथ-साथ सब देवता और ऋषि गुप्तरूपसे निवास करते हैं । २२८ । २२९ ॥ यहाँके निवासी कुबेरको मातनेके लिए और दान तथा त्यागके सामने सर्वदा बद्धीर रहते हैं ॥ २३० ॥ इसी पुरीमें
३९८ आनन्दरामायणे [ सर्गः ११
ते द्विजाः कस्य नो वन्द्या अयोध्यानागरीस्थिताः । औदार्ये कल्पतरवो गांभीर्ये सागरा इव ॥२३२॥ क्षमया क्षमया तुल्या जंगमा निगमा इव । दैन्यग्राहमहाग्रामाधिपामगस्त्यमहर्षयः ॥२३३॥ निवसंति द्विजा यत्र षड्धाः सर्वमहीभुजाम् । चतुर्वर्गफले पेत चतुरश्रममुज्ज्वलम् ॥२३४॥ चातुर्वर्ण्यमिहैवास्ते चतुरम्नायमाश्रगम् । कृमिकीटपतङ्गानां विना ज्ञानमयाभिभिः ॥२३५॥ अत्र निर्वाणपदवी सुलभाऽस्ति वनैचर । एतःपानघटान् भोक्तुं तरगान्कुश्यानिव ॥२३६॥ बिभर्ति धरणीतोयं निःश्रेणिर्योगमोक्षयोः । पश्य स्फाटिकसोपाननिविष्टमुनिसंस्तुताम् ॥२३७। सरयूनदीमुत्तराशां कुतामिव पुरन्दरा । इन्द्रनीलमहातुंगप्रतोलीचारुदर्शनाः ॥२३८॥ रामचन्द्रस्य दिव्योऽयं प्रासादस्तुलितारुणः । प्रतोली यस्य घटिता काश्मीरुपलैर्वरैः ॥२३९॥ सीतायाश्च महानैष प्रासादो रत्नतोरणः । नानारत्नैर्मण्डितश्च हेमस्तंभविराजितः । २४०॥ स्फटिकैरुपलैश्चित्रः मण्यूटीरसंश्रितः । रामतीर्थसमीपेऽयं सीतारामस्य वै पर ॥२४१॥ प्रासादो विमलो भाति तप्तकांचननिर्मितः । पताकाभिविचित्राभिः कलशैः सुविराजितः ॥२४२॥ उभयंजांबनदरत्नकुम्भः प्रवालवैदूर्यनिबद्धभूमिः । हेमप्रतोलीरचितः स एष प्रासादवर्योऽस्ति हि लक्ष्मणस्य । २४३ । चातुर्यं यत्र विश्रान्तं सकलं विश्वकर्मणः । सोऽयं भरतराजस्य प्रासादो हेमतोरणः । २४४ । तथा देदीप्यमानोऽयं रत्नभित्तिविनिर्मितः । प्रसादो दृश्यते रम्यः शत्रुघ्नस्य शुभावहः ।२४५। स्फटिकैर्भित्तिभिर्भित्तः प्रोच्चः कनकगेहिनः । प्रासादो वायुपुत्रस्य दृश्यतेऽयं महोज्ज्वलः, २४६।। य एष मुक्ताफलजालशोभी सुदर्शनार्कः खगराजकेतुः । कुशस्य रम्यस्त्वयमाविरास्ते प्रासादकुग्म किमु बालसूर्यः । २४७।
सदा आनन्द छाया रहता है। जहाँके निवासी ब्राह्मणोंके पैर इन्द्रादि देवता भी धोया करते हैं, तब व भला किसके वन्दनीय न होंगे। यहाँके विप्र उदारताम कल्पवृक्ष, गम्भीरतामें समुद्र, क्षमामे पृथ्वी, जंगमोंमें वेद तथा दरिद्रतारूपी महान् समुद्रके शोषणम अगस्त्यके सदृश हैं। संसारके सब राज इनकी मस्तक झुकाकर प्रणाम करत है। इनको धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष इन चारों पदार्थांमें किसकी भी कमी नहीं रहती। ये आनन्दके मध्य ब्रह्मचर्य, गृहस्थ वानप्रस्थ एवं संन्यास, इन चारो आश्रमोंका उपभोग करत है ॥ २३१-२३४ ॥ यहाँपर चारों वेदोंके अनुसार चार वर्णके लोग निवास करत हैं। हे वनचर यहाँ ज्ञान और समाधिके बिना ही कीट-पतङ्ग आदिकोके लिए भी मुक्ति सुलभ है। यहाँ पापरूपी घड़ोंका जल पीनेके लिए योग और मोक्षकी निसेनी बनकर सरयूका जल शोभित हो रहा है। देखो न स्फटिक मणिकी बनी सीढ़ियोंपर मुनिगण बैठै हुए स्तुति कर रहे हैं। अयोध्याका उत्तर दिशामे इन्द्रनीलमणिसे बने मार्गके समान सुन्दर सरयू नदी बह रहा है । २३५-२३८ ॥ यह रामचन्द्रजीका दिव्य और ऊँचा प्रासाद है, जिसमें ऊँच कंगूरे बने हुए हैं। इसके आस-पासके मार्ग कश्मीरीक पत्थरोंस बने हैं ॥ २३६ ॥ इस ओर सीताका महाभवन दिखाई पड़ता है। जिसमें रत्नके तोरण और सुवर्णके स्तम्भ लगे हुए हैं ॥ २४० ॥ जहाँ तहाँ स्फटिक मणिके पत्थर लगे हैं, जिससे यह चित्र-विचित्र मालूम पर रहा है। रामतीर्थके पास ही सीता-रामका एक दूसरा भवन सुवर्णसे बना है। उसमें भी विचित्र प्रकारकी पताकाएं लगी हैं और सुन्दर कलश सुशोभित हो रहे हैं ॥ २४१ ॥ २४२ ॥ जिसमें उभारे सुवर्ण तथा रत्नोंके कलश हैं सुन्दर प्रनाल और वैदूर्यमणिकी दीवारें बनी हैं। इसके भी आस पास सुवर्णके माग बने हैं। यह श्रीलक्ष्मणजीका भवन है ॥ २४३ ॥ वह सामनेका भवन जिसके बनानेमें विश्वकर्माकी सारी चातुरी समाप्त हो चुकी है, श्रीभरतजीका भवन है। इसमें भी सुवर्णके तोरण लगे हुए हैं ॥ २४४ ॥ रत्नोंसे बनी दीवारवाला यह रम्य प्रासाद शत्रुघ्नजीका है । २४५ ॥ चांदीका कोठा ओर स्फटिक मणिसे बनी दीवारका यह सुवर्णमय प्रासाद वायुपुत्र श्रीहनुमान्जीका है ॥ २४६ .
सर्गः ११ ] मनोहरकाण्डम् ६९९
सर्गः ११ ] मनोहरकाण्डम् ६९९
प्रासादोऽयं लवस्यात्र बहुरत्नविराजितः । यत्र चित्राण्यनेकानि मोहयन्ति मृगीदृशाम् ॥ २४८॥
चक्षूंषि जातरूपाणि योगिनामपि मानसम् । विन्यस्तरत्नविन्यासः शातकुम्भमयी बहिः ॥ २४९॥
हेमपंक्तिव सततं रत्नभानुमहाप्रभाम् । रत्नप्रासादसंयुक्तामयोध्यां पश्य सुप्रभाम् ॥ २५०॥
यदंगणं क्षालयती मदांधं स्वोर्म्यजलैः सोऽयमगर्व्यन्नः ।
अभ्रंकषैर्हेममयैः स्वकुंभैर्विराजितोऽय खलु चित्रकेतोः । २५१ ।
दिव्यप्रवालघटिते कपाटे यत्र चञ्चले । प्रासादोऽयमंगदस्य रुक्मभित्तिर्विनिर्मितः ॥ २५२।
गरुडोद्गारघटितप्रतोलीपरिशोभितः । प्रासादः पुष्कगस्यायं नयनानंदतो नृणाम् ॥ २५३॥
विशुद्धजांबूनददिव्यभूर्मेर्लसत्पताकश्चिदशामिवद्यः ।
प्रासाद एषः परमो मनोज्ञस्तक्षकस्य वीरस्य महान् विभाति ॥ २५४॥
यस्याधिभूमि नवरत्नसिंहास्मिंश्च यदैव विजिताखयोऽपि ।
लोकश्चतुर्थो न हि दृश्यतेऽतः पद ममुद्यम्य किमाविरास्ते ॥ २५५॥
अघोवमनकरिणां घटा टापयितुं किमु । उद्धस्तहस्तो यस्य रत्नसिंहो विराजते । २५६॥
सोऽयं हेमभित्तिमयः प्रासादः प्रलन्तः शुभः । सुवाहो पश्य भो भित्त्रुरत्नमानुविराजितः । २५७॥
रत्नप्रवालस्फटिकनीलकाश्मर्वनिर्मितः । प्रासादोऽयं पुण्ड्रकेतोर्महान् दोपिमरः शुभः । २५८॥
कल्हाररुत्पलैः शोणैररविन्दैः शतपत्रकै । विराजित पराङ्गह रमनीयं प्रदृश्यते ॥ २५९॥
इन्दुर्यलं रवितलेनिविद्धा यम्य भूमरः । हरंति ग्रीष्ममनापं निश्चिदर्माकरोत्करः । २६०॥
अमंदकुरुविंदानां रिन्तामैर्यत्र बाहभिः । मद्यन्ति शुकयेनापि मृदृष्टाडिमशंकया । २६१॥
एवं पश्य शुभां रम्यां पताकाभिर्विराजिताम् । विहायोध्यां मुक्तिपुरीं द्वितीयाममरावतीम् ॥ २६२॥
जिसमें म तियोश्री जाल लगे हैं, सुदर्शन चक्र एवं गरुडके चिह्न मिश्रित पताकायें फहरा रही हैं, बालसूर्यकी तरह सुन्दर यह भवन कुशलका है ॥ २४८ बहुरत्न रत्नोंसे विराजित यह लवका दिव्य भवन है, जिसमें बने हुए चित्र स्त्रियोंका मन मोह लेते हैं ॥ २४८ ॥ जहाँ कि याचियोंकी बात कौन अहङ्कार शान्तभी बन जाती है, जिस नगरीके भवनोंमें विविध प्रकारके रत्नोंकी पच्चाकारी की हुई है, जिसके बाहरकी भूमि सुवर्णमयी है, जिसकी अटारियों सूर्यमुकुटकी तरह देदीप्यमान हो रही है, उस अयोध्यापुरीको देखो । जिसके प्रांगणको धोता हुई यह सरयू नदी विराजमान है। आकाशको छूनेवाले बावण रत्नदीप कलशोंसे सुशोभित यह पूरी साक्षात् चित्रकेतु गन्धर्वकी पुरीके समान सुन्दर दीख रही है ॥ २४९-२५१ ॥ दिव्य प्रवाल मणिसे बने हुए कपाट जिसमें लगे हैं और सुवर्णकी दीवारें बनी हैं यह अङ्गदका भवन है। गरुड़मणिकी जिसमें प्रतोलीयाँ बनी हैं, नयनोंका आनन्द देनवाला वह भवन पुष्करका है। जिसके फर्श विशुद्ध सुवर्णकी बनी है और सुन्दर पताकायें जिसमें फहरा रही हैं, यह परम मनोज्ञ प्रासाद वीर तक्षकका है। २५२-२५४॥ इधर देखो, नवरत्नमय सिंह विद्यमान है। इस नवरत्नमय सिंहकी बड़ी महिमा है। इसके प्रभावसे वामन भगवान्ने तीन पैरसे तीनों लोकोंको नाप लिया था। चौथा कोई लोक ही नहीं बना था, जिसे नापते ॥ २५५॥ जिसके घरमें ऊपरकी पेंड उठाये नवरत्नका सिंह विराजमान हो तो अघ (पाप) रूपी मतवाले हाथियोंका उसे कुछ भी भय नहीं रह जाता ॥ २५६ ॥ हेमभित्तिमय रत्नके शिखरम विराजित यह प्रासाद सुबाहुका है ॥ २५७ ॥ रत्न प्रवाल, स्फटिक और नीलम काश्मीरसे निर्मित यह प्रासाद पुण्ड्रकेतुका है ॥ २५८ ॥ कल्हार उत्पल, कोक, अरविन्द तथा शतपत्रसे विराजित समस्त पापोंको हरनेवाला यह रमणीय दिखलाई पड़ रहा है ॥ २५९ ॥ जिसकी भूमि चन्द्रकान्त मणिसे बनी है। अर्थात् टपकते हुए ठंढे जलोंकी बूंदोंके गिरनेसे ग्रीष्म-ऋतुका सन्ताप दूर हो जाता है। दमकते हुए कुरुविन्द मणिके लगे रहनेसे यहां शुकोंने मूंग और अनारके फलका भ्रम हो जाता है। २६० ॥ २६१ ॥ इस प्रकारकी सुन्दर, रम्य और पताकाओंसे विराजित दूसरी
७०८ आनन्दरामायणे [सर्गः ११
यत्र कार्त्तस्वरघटाः प्रतोलीशिरसि स्थिताः। रामं द्रष्टुमनस्तान प्राप्ताः सूर्या इवांबभूः ॥ २६३॥
नृसिंह उवाच
एवमुक्त्वा कर्कशेन पत्न्या कार्पटिकेन च । सहितश्च तदा शंभुस्सो पुरीं संविवेश सः ॥ २६४॥ रामतीर्थं ततो गत्वा कृत्वा क्षौरादिकं विधिम् उपोष्य दिनमेकं हि तीर्थश्राद्धं चकार सः ॥ २६५॥ अमावास्यां शुभां चैत्रे प्राप्तां ज्ञात्वा द्विजोत्तमः। मुक्त्यर्थं स्वपितुश्चक्रे अन्नदानं यथाविधि ॥ २६६॥ तच्चैत्रमासे रजनीशमक्षये दत्तं पितुर्मुक्तिमदं मनोहरम् । विप्रेण चान्नं पथिकस्य वाक्यतस्तस्मात्पिशाचः सुरमञ्च निर्ययौ ॥ २६७॥ अयोध्यायां ततः शंभुः कृत्वा चैत्रेऽवगाहनम् । उद्यापनविधिं चापि यथोक्तं च चकार सः ॥ २६८॥ कर्कशोऽपिमधौ स्नात्वा मुक्त्वा पापीयमुत्तरम् अयोध्यानगरीमध्ये साधुवृत्त्याऽवसद्चिरम् ॥ २६९ । श्रीरामचिंतनं कुर्वन्निनायायुष्यमक्षयम् । ततः प्राप हरेर्लोक मयोध्यामरणेन सः ॥ २७०॥ शंभुर्रापि मधौ स्नानं कृत्वा कांचीपुरीं पुनः गंतुं प्रतस्थे श्रीरामं नत्वाऽयोध्यां पुनः पुनः॥२७१ भार्यया सहितः शंभुस्तेन कार्पटिकेन च ययौ पूर्वेश्च मार्गेण यत्र तौ करिकाहरी ॥ २७२॥ स्थापितौ शपथैः कृत्वा ह्युनेस्तत्र मखागमत् । दत्त्वा दिनद्वय पुण्यमुभाभ्यां मधुमासजम् ॥ २७३॥ दत्त्वा स्वीयांजलौ तोयं तयोर्मुक्ति चकार सः । ततस्तौ करिमिहौ च दिव्यमाल्यनुलेपितौ । २७४॥ दिव्यं विमानमारुह्य विष्णुलोकं गतावभौ ततोऽग्रे द्विजवर्य्यः सः ययौ मार्गेण भार्यया ॥ २७५॥ स यत्र राक्षमुः पूर्वं स्थापितः शपथैर्वने । तं दृष्ट्व राक्षसश्रेष्ठं भार्या प्राह द्विजोत्तमः ॥ २७६॥ अपि काण्डाष्ट्ये रम्ये शृणु मे वचनं शुभम् । या त्वया शीतला गौरी स्नाता वै सरयूजले । २७७। तस्यैकदिवसस्याथ देहि पुण्यं शुभावहम् । राक्षसाय हि मद्वाक्याद्गृहीत्वा जलमञ्जलो ॥ २७८॥
अमरावतीपुरके समान ददीप्यमान इस अयोध्यापुरीको देखो ॥ २६२ ॥ जहाँ कि प्रतोलीके मस्तकपर विराज- मान सुवर्णके भवन ऐसे दीख रहे हैं, जैसे अनन्त सूर्य एक साथ रामचन्द्रजीका दर्शन करने आ गये हों ॥ २६३ ॥ नृसिंहने कहा- इस तरह कहकर अपनी पत्नी, कार्पटिक तथा कर्कशके साथ-साथ शम्भु अयोध्या पुरीमें प्रविष्ट हुआ ॥ २६४ ॥ पहल रामतीर्थपर पहुंचकर उसने क्षौर बादि कराया और एक दिनका उपवास करके तीर्थश्राद्ध किया ॥ २६५ ॥ जब चैत्रकृष्ण अमावास्या तिथि आयी ता उसने अपने पिताकी मुक्तिके लिए विधिवत् अन्नदान किया ॥ २६६ ॥ उस चैत्रमासमें अमावास्या को शम्भुने कार्पटिकके कथनानुसार जो अन्नदान किया, उसके पुण्यसे तत्काल उसका पिता पिशाचयोनिसे मुक्त होकर स्वर्गको चला गया ॥ २६७ ॥ तदनन्तर शम्भुने अयोध्यामें चैत्रस्नान और शास्त्रोक्त विधिसे उसका उद्यापन किया। कर्कश भी चैत्रस्नान करके सब पापोंसे मुक्त हो गया और साधुवृत्तिसे उसी अयोध्यामें ही बहुत दिन बिताये ॥ २६८ व २६९ ॥ अन्तमें रामका स्मरण करते-करते उसने शरीर त्याग दिया । अयोध्यामें मरनेसे उसे विष्णुलोककी प्राप्ति हुई ॥ २७० ॥ शम्भुने भी स्नान करनेके बाद श्रीरामचन्द्रजीको बारम्बार प्रणाम करके काञ्चीपुरीको जानेकी तैयारी की ॥ २७१ ॥ अपनी स्त्री और उस कार्पटिकको साथ लेकर शम्भु उसी मार्गसे लौटकर उधर चला, जहाँ कि अयोध्या आने समय सिंह और हाथीको छोड़ आया था । २७२ ॥ वहाँ पहुंचकर उसने हाथमें जल लिया और चैत्रस्नानके पुण्यमेंसे दो दिनका पुण्य देकर उन दोनोंकी उस योनिसे मुक्ति कर दी। इसके अनन्तर वे दोनों हाथी और सिंह दिव्यमाल्यसे अलंकृत हो और दिव्य विमानपर बारूढ़ होकर विष्णुलोकको चल गये। इसके बाद शम्भु अपनी स्त्रीके साथ आगे बढ़ा ॥ २७३-२७५ ॥ जात जात वह उस स्थानपर पहुंचा, जहाँ कि जाते समय शपथ करके उस राक्षसको वनमें छोड़ आया था । वहाँ राक्षसको सामने देखकर शम्भुने अपनी स्त्रीसे कहा- हे काणिके ! जो तुमने शीतला गौरीको व्रत किया है। हाथमें जल लेकर उसके एक दिनका पुण्य इस राक्षसको दे दो ॥ २७६-२७८ ॥
सर्गः ११ ] मनोहरकाण्डम् ७०१
इति शंखुवचः श्रुत्वा पद्मनेत्रा कृशोदरी । काशीनाम्नी द्विजपत्नी ददौ पुण्यं निजं तदा ॥२७९॥ दत्तः स राक्षसंभ्रंशस्त्यक्त्वा देहं मलीममम् । दिव्यं विमानमारुह्य गन्वा भार्यायुतं द्विजम् ॥२८०॥ दिव्यमाल्यांबरधरो हरिलोकं जगाम सः । शम्भुरपि प्रियायुक्तो मधुमामं विवर्णयन् ॥२८१॥ ययौ कांचीपुरीं श्रेष्ठां जनान् वृत्तं निवेदयन् । भो पिशाचा यथा वृत्तं भवद्भिश्श्च कथानकम् ॥२८२॥ तन्ममं च मयाऽऽख्यातं राक्षमोद्धारणादिकम् ।
श्रीरामदास उवाच
इत्युक्त्वा नृहरिर्विप्रो गृहीत्वा स्नांजले जलम् ॥२८३॥
| ददौ दिनद्वयस्यास्य पुण्यं चैत्रकृतं निजम् | ततः प्रोवाच भार्यां तु रम्ये चन्द्रसमे प्रिये ॥२८४॥ |
| या त्वया शीतलागौरी स्नाता सीताकृते वरे | तीर्थे वरस्य दिनैकस्य देहि पुण्यं शुभानने ॥२८५॥ |
| पिशाचिन्यै समुद्धर्तुं मा विचारोऽस्तु ते हृदि | इति भर्तुर्वचः श्रुत्वा रम्भा पद्मवलोचना ।२८६॥ |
| रूपीनाम्नी मम माता ददौ पुण्यं निजं तदा | ततः पिशाचास्ते सर्वे मुक्ताः शीघ्रं शुभावहाः ॥२८७॥ |
| निजरूपाणि वै प्रापु प्रणेमुर्नृहरिं जवान् । | नत्वा स्तुत्वा पुनर्नत्वा नृसिंहं तं प्रियायुतम् ॥२८८॥ |
| आपृच्छय जग्मिरे सर्वं स्वगुरोग्रहमं प्रति | गुरुश्चापि सुतां स्वीयां तां ददावतिहर्षितः ॥२८९॥ |
| तपोन्वेष्ठाय शिष्याय कनिष्ठ यापरां सुताम् । | स्त्रीयोदमगुणोपेतां ददावप्रतिमां वराम् ॥२९०॥ |
| सतस्त्री मखियो विप्रौ जग्मतुर्ना मुदान्वितौ | स्वस्वपितुराश्रमं हि तथास्तां पितरावपि ॥२९१॥ |
| दृष्ट्वा पुत्रौ समायातौ सस्त्रियौ तोषमापतु | नृहरिश्च पिशाचुक्तोऽब्जक प्रति समाययौ ॥२९२॥ |
| चैत्रस्नानेन तत्पुत्रो रामदासाभिधस्त्वहम् । | जातस्ततस्तौ देहान्ते जग्मतुर्विष्णवं पदम् ॥२९३॥ |
| एवं शिष्य मधुस्नानमहिमा बहुभिर्नरैः । | दैवैः सिद्धैश्च गंधर्वैः सदाऽनुभवितोऽस्ति हि ॥२९४॥ |
| तस्मान्मापावश्यस्य हि स्नात्वार्थं मानवोत्तमैः | रामतीर्थेषु सर्वत्र रामचन्द्रं प्रपूजयेत् ॥२९५॥ |
इस प्रकार शंखुकी बाता सुनकर उस काशी नाम्ना द्विजपत्नी ने अपना पुण्य उसका दे दिया ॥ २७९ ॥ इसके प्रभावस उस राक्षसने अपनो वह अधम देह छोड़ दा और दिव्य विमानपर चढ़कर ब्राह्मण तथा ब्राह्मण-पत्नीको प्रणाम करता हुआ विष्णुलोकको चला गया । शम्भु भा चैत्रमासक माहात्म्यका वर्णन करता हुआ कांचीपुरीका चल पड़ा। हे पिशाचगण ! आठ ताषोन जो कथा पूछी, सा राक्षसके उद्धारस सम्बन्ध रखनेवाली सब बात कह सुनायी। रामदासने कहा-ऐसा कहकर सोमहूत बजनाम जल लिया और अपने चैत्रस्नानके पुण्यमसं दो दिनका पुण्य उस न दिया। फिर अपनी स्त्रीस कहा कि तुमन असमे जो शीतला गौरीका स्नाव किया है। उसमसे एक दिनका पुण्य इस पिशाचिनीका द दो ॥ २८०-२८५ ॥ इससे इसका उद्धार हो जायगा । इसपर कुछ विचार मत करो। इस प्रकार स्वामीकी आज्ञा सुनकर उस कमलनयनाने अपना पुण्य दे दिया। तब शीघ्र ही वे सब पिशाचयोनिसे मुक्त होकर ॥ २८६ ॥ २८७ ॥ अपने-अपने रूपको प्राप्त हा गये। इसके अनन्तर उन्होंने नृसिंहको प्रणाम किया, बारम्बार उनका स्तुति की और उनसे पूछकर अपने गुरुके आश्रमको चल गये। गुरुन भी अतिशय हर्षित होकर अपन कन्या उन्हे दे दा। उनमें ज्येष्ठ भ्राताको ज्येष्ठ कन्या तथा कनिष्ठको एक दूसरी सर्वो कन्या समर्पित की ॥ २८८-२९० ॥ इसके अनन्तर वे दोनों अपनी-अपनी स्त्रींको साथ लेकर पिताके आश्रमपर गये ॥ २९१ ॥ उनके माता-पिता भी स्त्र के साथ अपने बेटको आते देखकर प्रसन्न हुए। नृसिह भी अपनी भार्याक साथ अब्जक नगरको चल गये ॥ २९२ ॥ चैत्रस्नानके पुण्यसे उनके एक पुत्र हुआ, जिसका नाम रामदास है और वह मैं हूँ। कुछ दिनों बाद मेरे माता-पिताका देहांत हो गया और वे विष्णुलोकको प्राप्त हुए ॥ २९३॥ हे शिष्य ! इस प्रकार चैत्रस्नानकी महिमाका कितने ही मनुष्य, देवता, सिद्ध तथा गन्धर्वाने अनुभव किया है ॥ २९४ ॥ इस कारण अच्छे मनुष्योको चाहिए कि चैत्रमासमें अवश्य
| ७०२ | आनन्दरामायणे | [ सर्गः १२ |
|---|
एवं त्वया यथा पृष्टं तथा सर्वं निवेदितम् । मया काऽन्या स्पृहा तेऽस्ति श्रोतुं तद्वद वच्म्यहम् ॥ २९६॥
इति श्रीमत्कोटिरामचरितान्तर्गते श्रीमदानन्दरामायणे वाल्मीकीये मनोहरकाण्डे चैत्रस्नानमाहात्म्ये एकादशः सर्गः ॥ ११ ॥
द्वादशः सर्गः
( श्रीरामचन्द्र द्वारा अद्वैतभावका प्रदर्शन )
विष्णुदास उवाच
गुरोऽन्यद्रामचन्द्रस्य चरित्रं वद मां प्रति । शृण्वतो मे मुहूर्नास्ति तृप्तिः श्रोतुं स्पृहैधते ॥ १ ॥
श्रीरामदास उवाच
सम्यक् पृष्टं त्वया शिष्य सावधानमनाः शृणु । एकदा हयमारूढो पुत्रबन्धुबलैः सह ॥ २ ॥
वनं ययौ विहारार्थं रामचन्द्रो मुदान्वितः । तत्र दृष्ट्वा मृगं श्रेष्ठं तं हन्तुं रघुनन्दनः ॥ ३ ॥
बाणमाकृष्य तत्पृष्ठे ययौ वेगेन सादरम् । वनाद्वनान्तरं रामा मृगस्य च पदानुगः ॥ ४ ॥
एकाकी हयमारूढो विवेश गहनं वनम् । पश्चाद्दूरस्थिताः सर्वे लक्ष्मणाद्या बलैः सह ॥ ५ ॥
रामोऽपि निजबाणेन मृगं हत्वा वनेऽचरत् । निर्जलेऽतितृषाक्रान्तः क्षुधाव्याप्तोऽप्यभूत्तदा ॥ ६ ॥
ततो रामो वृक्षतले क्षण तस्थौ श्रमान्वितः । तावत्तं शबरी काचिद् दृष्ट्वा रामं मुदान्विता ॥ ७ ॥
नृपं ज्ञात्वा राजचिह्नैस्तं प्रणम्य पुरःस्थिता । तां दृष्ट्वा राघवोऽप्याह वाक्यं शबरि मे शृणु ॥ ८ ॥
लक्ष्मणाद्याः स्थिता दूरं क्षुत्तृड्भ्यां पीडितोऽस्म्यहम् ।
किंचिद्यत्नं कुरुष्वात्र येन मेऽद्य सुखं भवेत् ॥ ९ ॥
तद्रामवचनं श्रुत्वा शबरी वाक्यमब्रवीत् । इतोऽविदूरे आगच्छ दुग्धाब्धि सरसस्तटे ॥ १०॥
भीमवारेऽद्य नार्यश्च बहवोऽत्र समागताः । तत्र त्वं च मया राम यदि यास्यसि सांप्रतम् ॥ ११॥
स्नान करके रामतीर्थमें जाकर रामचन्द्रजीका पूजन करें ॥२९५॥ तुमने जो पूछा, मैंने सब कुछ कह सुनाया । अब क्या सुननेकी इच्छा है, सो कहो । मैं सुनाऊं । २९६ इति श्रीमत्कोटिरामचरितान्तर्गत श्रीमदानन्दरामायणे वाल्मीकीये पं० रामतेजपाण्डेयकृत ज्योत्स्ना भाषाटीकासहित मनोहरकाण्डे एकादशः सर्गः ॥ ११ ॥
विष्णुदास बोले—हे गुरो ! अब रामचन्द्रजीका कोई और चरित्र सुनाइए । क्योंकि रामचरित्र सुनते-सुनते मुझे तृप्ति नहीं होती । जितना ही सुनता हूँ, सुननेकी इच्छा बढ़ती जाती है । १ ॥ श्रीरामदासने कहा—हे शिष्य ! तुमने बहुत ही अच्छी बात कही है, अब सावधान मनसे मेरी बात सुनो । एक बार घोड़ेपर सवार होकर रामचन्द्रजी अपने भाइयों, पुत्रों तथा सेनाके साथ मृगयाविहार करनेके लिए वनमें गये । वहाँ एक अच्छा-सा मृग देखा और उसे मारनेके लिए धनुषपर बाण चढ़ाकर उसके पीछे-पीछे दौड़ चले । जाते-जाते वे गहन वनमें पहुँच गये । फिर भी राम एक वनसे दूसरे और दूसरेसे तीसरे वनमें मृगके पीछे-पीछे दौड़ते चले जा रहे थे । लक्ष्मण आदि साथी सेनाके साथ-साथ बहुत पीछे छूट गये २-५ ॥ अन्तमें बड़ी दूर जाकर रामने उस मृगको मारा । वह स्थान निर्जल था और उन्हें भूख-प्यास जोरोंसे लगी थी ॥ ६ ॥ वहाँ ही वे एक वृक्षके नीचे बैठ गये । उसी समय किसी शबरीने रामको देखा और उनको वेश-भूषासे पहचान लिया कि ये कोई राजा हैं । वह रामके पास जा तथा प्रणाम करके सामने बैठ गयी । उसे देखकर रामने कहा हे शबरी ! तू मेरी बात सुन ॥ ७ ॥ ८ ॥ मेरे लक्ष्मण आदि साथी पीछे छूट गये हैं। मैं भूख-प्याससे बहुत दुखी हूँ। तू कोई ऐसा उपाय कर कि जिससे मेरा दुःख दूर हो जाय ॥ ९ ॥ इस प्रकार रामकी बात सुनकर शबरीने कहा—हे राम ! यहाँसे थोड़ी दूरपर तालाबके
सर्गः १२] मनोहरकाण्डम् ७०३
तर्हि तत्र विचित्रान्नैरैस्तृप्तिं प्राप्स्यसि वै क्षणात् । तत्तस्या वचनं श्रुत्वा शबरीं प्राह राघवः ॥१२॥
अहमत्रैव तिष्ठामि प्रतीक्षार्थं कुशस्य च । तापस्य स्तरणादीनां संत्वरस्व वनवासिनि ॥१३॥
गच्छ त्वमेव तां दुर्गां स्त्रीभ्यं वृत्तं निवेदय । तद्रामवचनं श्रुत्वा तथेत्युक्त्वा त्वरान्विता ॥१४॥
स्त्रीर्गत्वा शबरी प्राह शृणुध्वं वचनं मम । गता गजोपपन्नाश्चे शूशूर्णं कर्तुमागतः ॥१५॥
अविदूरे पद्वनेऽके सुखासीनः स्थितोऽस्ति हि । तैनाहं प्रेषिताऽम्यद्य शुश्रावार्थे जगन्मनः ॥१६॥
युष्माकं कथितं वृत्तं तस्य गच्छाम्यहं पुनः । शबर्यास्तद्वचः श्रुत्वा ताश्चार्यैः प्रश्वयान्विताः ॥१७॥
अभिनन्द्य निजैर्वाक्यैः शबरीं तां मुहुर्मुहुः । परस्परं तदा प्रोचुस्ता वार्योः साऽग्रो मुदा ॥१८॥
धन्योऽद्य दिवसोऽस्माकं यस्मिन् राघवदर्शनम् । भविष्वति वरान्नैश्च तोषयामो रघूत्तमम् ॥१९॥
आदौ दुर्गां पूजयित्वा नैवेद्यं तां निवेद्य च । ततः समर्च्य रामाय माशयामञ्च वयं ततः ॥२०॥
इति संमन्त्र्य तां नार्यो रूपसालङ्कारशोभिताः । पीनकीर्णश्रोणिबिम्बो वराङ्ख्या मृगलोचनाः ॥२१॥
विप्रक्षत्रियवैश्यानां शूद्राणां चापि वेगतः । नैवेद्यपात्रैस्तां दुर्गां ययुर्नूपुरनिःस्वनाः ॥२२॥
एतस्मिन्नन्तरे देवी स्वालयस्य समन्ततः । कपाटानि दृढं बद्ध्वा तूष्णीमामाद्रिरीऽद्रजा ॥२३॥
ततस्ता द्वारमासाद्य द्वागं बद्धं निरीक्ष्य च । बभ्रमुः सर्वद्वाराणि न मार्गं लेभिरे स्त्रियः ॥२४॥
तदाऽऽश्चर्यमनाः सर्वा द्वारदेशे स्थिताः क्षणम् । तावदेवालयच्छिद्रो निर्गतः शुश्रुवुः स्त्रियः ॥२५॥
अहमेषात्र श्रीराद्धम्नि गतः साक्षात्महेश्वरः । ये भिन्ने मानयन्त्यत्र मां सीतां राघव हरम् ॥२६॥
ते कोटिकल्पपर्यन्तं पच्यन्ते रौरवेषु हि । अतो गृहद्विमो नार्यो मन्नाथं च जगत्प्रभुम् ॥२७॥
दोषयन्नं वरान्नैश्च तत्तेषेण त्वहं गतः । तुष्टा भवामि गच्छध्वं तृषितं तं रघूत्तमम् ॥२८॥
इति वार्यो वचः श्रुत्वा हैम्वत्या विस्मयान्विताः । दुद्रुवुर्जगदामिन्यः शबरीचर णानुगाः ॥२९॥
किनारे एक दुर्गा मन्दिर है ॥ १० ॥ आज मङ्गलवार है, इसलिए वहाँ बहुत-सी स्त्रियें आयी होंगी। यदि मेरे साथ यहाँ चलें तो आपका नाना प्रकारके विचित्र अन्न खानेको मिलेगा, जिससे आप क्षणभरमें तृप्त हो जायेंगे । शबरीकी सलाह सुनकर रामने उत्तर दिया कि मैं यहाँ कुश आदिकी प्रतीक्षा करता हुआ बैठता हूँ। हे वनवासिनि ! तू ही जाकर उन स्त्रियोंको मेरा हाल सुना दे। रामके आज्ञानुसार शबरी तुरन्त चल पड़ी ॥ ११-१४ ॥ उनने वहाँ पहुँचकर उन स्त्रियोंसे कहा-कमलके समान नेत्रोंवाले भगवान् रामचन्द्र यहाँ विश्राम कर रहे हैं। पास ही पद्मकल्पमें धूप/छायामें बैठे हैं। उन्होंने आप लोगोंको यह सन्देश सुनानेके लिये मुझे भेजा है ॥ १५ ॥ १६ ॥ अब आप लोग जाकर कुछ करें, यह कहकर मैं रामचन्द्रजीको सुना दूँ । शबरीकी बात सुनी तो विस्मित भावसे उन्होंने शबरीका धन्यवाद दिया और कहा- ॥ १७ ॥ १८ ॥ हमारे लिए आजका दिन धन्य है, जिससे श्रीरामचन्द्रजीका दर्शन प्राप्त होगा और हम मनचाहे व्यंजनोंसे उन्हें सन्तुष्ट करेंगी ॥ १९ ॥ हम पहले दुर्गाजीकी पूजा करके उनको नैवेद्य चढ़ावेंगी। उसके बाद रामको भोजन कराकर स्वयं भोजन करेंगी ॥ २० ॥ यह सुनकर सुवर्णके अलंकारोसे अलंकृत, पीछे कण्ठे पहने, सुन्दर मुख एवं मृगीके समान नेत्रवाली, के ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य तथा शूद्रक घरोंकी स्त्रियें तुरन्त हाथोमे नैवेद्यके पात्र लेकर नूपुरकी मनोहर ध्वनि करती हुई चल पड़ीं ॥ २१ ॥ २२ ॥ उधर दुर्गाजीने चारों ओरसे मन्दिरका फाटक बन्द कर लिया और भीतर चुपचाप बैठ गयीं ॥ २३ ॥ वे स्त्रियाँ मन्दिरम पहुँची तो द्वार बन्द पाया । एक-एक करके वे सब द्वारोंपर घूम आयीं। लेकिन किसी तरफसे भी उन्हें भीतर जानेका मार्ग नहीं मिला ॥ २४ ॥ ऐसी अवस्था में वे विस्मित होकर वहीं बैठ गयीं। थोड़ी देर बाद मन्दिरके भीतरसे यह वाणी सुनायी दी, जिसे उन स्त्रियोंने सुना - २५ ॥ मैं ही सीता हूँ और राम साक्षात् शिव हैं। जो हममें और सीतामें, राममें तथा शिवमे भेद मानते हैं, वे करोड़ों कल्पपर्यन्त रौरव नरकमें सड़ते हैं। इस कारण हे स्त्रियो ! पहले मुझलोग अच्छे-अच्छे अन्नोंसे अघाले मेरे प्रभु रामको प्रसन्न करो। उनके जो बचें, सो लाकर मेरी पूजा करो। इससे मैं प्रसन्न होऊँगी। अच्छा, अब तुम लोग जाओ। रामचन्द्रजी भूखे-प्यासे बैठे हैं ॥२६-२८॥
| ४०२ | आनन्दरामायणे | ( सर्गः १२ |
|---|
ततः सा शबरी ताभ्यो दर्शयामास राघवम् । ता नेत्रपङ्कजैः सर्व्वा दृष्ट्वा नत्वा रघूत्तमम् ॥३०॥ दिव्यान्नानि पुरः स्थाप्य हेमपात्रैर्जलान्यपि । ततस्तं प्रार्थयामासुः स्त्रियः सर्व्वा पुरःस्थिताः ॥३१॥ त्वयाऽद्य हारिता राम वयं भार्य्यैः सहस्रशः । शबरीं प्रेष्य गहने वनेऽत्र परमादरात् ॥३२॥ अन्नानि स्वीकुरुष्वान्त्र देव्या त्वां प्रेषितानि हि । तासां वचनं श्रुत्वा राघवः प्राह सस्मितः ॥३३॥ देव्या किमुक्तं भो भार्य्यः कथ्यतां ममार्थ तत् । ताः प्रोचु राघव नारी दुर्गावाक्यं सविस्तरम् ॥३४॥ दुर्गावाक्यं शृणुष्वाद्य त्वहमेवात्र जानकी । रामः साक्षान्महादेवो नात्र भेदः कदाचन ॥३५॥ मानयन्त्यत्र भेदं ये रौरवेषु पतन्ति ते । ममो रामं तोषयित्वा तदुच्छिष्ट त्वहं ततः ॥३६॥ भोक्ष्यामि नार्यो गच्छध्वं क्षुधान्तं रघुनन्दनम् । देव्येत्थं भाषिते राम ततस्त्वां समुपागताः ॥३७। अग्रे त्वं पूर्वपुण्यैर्नो भुङ्क्षवान्नं रघुनन्दन । ततस्ताः प्राह श्रीरामो विहस्य मुदिताननः ॥३८॥ यदि देवीवचः सत्यं तत्रांत्र गहने वने । सीतारूपेण सा दुर्गा मां समायातु सत्वरम् ॥३९॥ युष्मन्नारीप्रसङ्गात्तु काचिन्नारी गिरीन्द्रजाम् । गत्वा मद्वचनं दुर्गा श्रावयन्त्वद्य कौतुकात् ॥४०॥ तद्रामवचनं श्रुत्वा त्वेका स्त्री लोकदण्डकात् । गत्वा दुर्गां रामवाक्यं श्रावयामास सादरम् ॥४१॥ दुर्गा श्रुत्वा रामवाक्यं तद्वेत्थ्युक्त्वा तु तां स्त्रियम् । किञ्चित्कपाटमुद्घाट्य सीतारूपेण निर्ययौ ॥४२॥ ततः पुनर्दृढं बद्ध्वा कपाटं जानकी जवात् । तोयपात्रं करे धृत्वा ययौ रामं स्मितानना ॥४३॥ नमस्कृत्या रामचन्द्रं तस्यार्धं संस्थिताऽभवत् । तदा ताः सकला नार्यस्तद्भूवन् विस्मिता हृदि ॥४४। ततो रामो वरान्नानि विप्रस्त्रीणां तथा पुनः । क्षत्रियाणां च नारीणां भोक्तुं स्नानार्थमुद्यतः ॥४५॥ ततः शरासने बाण संधाय जगदीश्वरः । भुवं भित्त्वाऽथ पातालाज्जलं तत्र समाह्वयत् ॥४६॥
इस तरह देवीकी बात सुनकर वे सब गजगामिनी स्त्रियें विस्मित होकर शबरीके पीछे-पीछे चलीं ॥२९॥ वहाँ जाकर शबरीने उन सब स्त्रियोंको रामचन्द्रजीका दर्शन कराया । उन नारियोंने कमल सरीखे नेत्रोंवाले रामको देखा और प्रणाम किया । इसके बाद दिव्य अ न्न सामने रखकर सुवर्णके पात्रोंमें जल भरकर रक्खा और उन सब स्त्रयोंने एक स्वरसे भगवान्से प्रार्थना की-॥३०। ३१॥ हे राम ! आपने शबराके द्वारा अपने आनेका संदेश भेजकर हम लोगोंको हार दिया है ॥३२॥ साक्षात् दुर्गाजीके द्वारा भेजवाये इस खाद्य पदार्थोंको आप स्वीकार करें । उनकी बातोंको सुन तो मुसकाकर राम बोले-हे नारियों ! दुर्गाजीने हमारे विषयमें क्या कहा था, सो तो बतलाओ । स्त्रियां विस्तारपूर्वक दुर्गाजीके द्वारा कही गयी ब त बतलाती हुई कहने लगीं-उन्होंने कहा था कि राम साक्षात् महेश्वर हैं और मैं जानकी हूँ जो लोग हम दोनोंम किसी प्रकारका भेद मानते हैं, वे रौरव नरकम पड़ते हैं । इसलिए तुमलोग बहुने रामको भोजन कराके प्रसन्न कर आओ। उनमे जो कुछ बचेगा सो मैं सहर्ष स्वीकार करूंगी । हे स्त्रिया ! अब तुमलोग उस भूखे रामजीके पास जाओ । इस तरह देवीकी ब त सुनकर हम सब आपके पास दौड़े आयीं ॥३३-३७॥ अब हमारे पूर्वसञ्चित पुण्योंके प्रतापसे इस अन्नको ग्रहण करिए । इसके अनन्तर हंसकर श्रीरामचन्द्रजीने कहा-॥३८। यदि देवीकी बात सच है तो वे सीतारूपसे यहाँ मेरे पास आय ॥३९। तुममेंसे कोई स्त्री जाकर मेरा यह सन्देश दुर्गाजीको सुना आये । ४०॥ रामके आज्ञानुसार उनमेंसे एक स्त्री दौड़ती हुई दुर्गाजीके पास पहुँची और रामका संदेश कह सुनाया ॥ ४१॥ उस स्त्रीके मुखसे इस प्रकार रामका संदेश सुनकर दुर्गाजीने थोड़ासा दरवाजा खोला और सीतारूपमें बाहर निकल आया । ४२॥ उन्होंने मन्दिरके दरवाजाको मजबूत बन्द किया और हाथमें जलपात्र लेकर मुसकराती हुई रामकी ओर चल पड़ीं ॥४३॥ वहाँ पहुँचकर उन्होंने रामको प्रणाम किया और उनकी बगलमें जा बैठीं । यह कौतुक देखकर सब स्त्रियां बहुत विस्मित हुईं ॥ ४४॥ इसके बाद राम उन ब्राह्मणों, क्षत्रियों तथा वैश्योंकी स्त्रियोंका अन्न लानेके लिए स्नान करनेको उद्यत हुए ॥ ४५॥ एतदर्थं रामने अपने धनुषपर बाण चढ़ाया और पृथिवीको फोड़कर पाताल-
सर्गः १२ ] मनोहरकाण्डम् ७०५
सर्गः १२ ] मनोहरकाण्डम् ७०५
तत्र स्नात्वा रामचन्द्रः कृत्वा बाप्यादिकं ततः। यावद्भोक्तुं मनश्चक्रे तावत्तेऽपि समाययुः ॥४७॥ कुशाद्याः सर्वसैन्यैश्च रामराजीवदानुगाः । ते मठे जानकीं दृष्ट्वा विस्मयं परमं ययुः ॥४८॥ ततस्ते शबरीवाक्यात्सर्वं श्रुत्वा कुशादिकाः । अवबोद्धा रामचन्द्रं मेनिरे चन्द्रशेखरम् ॥४९॥ सीतां गिरेस्तनूजां चापि मेनिरे ते विनिश्चयात् । ततो रामः कुशाद्यैश्च मुदा सैन्येन सीतया ॥५०॥ भुक्त्वा पीत्वा जलं स्वच्छं वाक्यं स्त्रीः प्राह सादरम् । वरयध्वं वराद्भार्या युष्माकं यत्तु रोचते ॥५१॥ तद्रामवचनं श्रुत्वा स्त्रियः प्रोचू रघूत्तमम् । येनास्माक भवेत्कीर्तिस्तं वरं दातुमर्हसि ॥५२॥ ततः प्राह रामचन्द्रस्ता नारीस्तुष्टमानसः । मम नामास्तु युष्माकं रामेति जगतीतले ॥५३॥ युष्माकं मयि सद्भक्तिः पुरुषेभ्योऽपि चाधिका । भविष्यति सदा नार्यो वरेण मम निश्चयात् ॥५४॥ देवे विप्रे कथायां च धर्मे भक्तिर्भविष्यति । सदा यूयं पवित्राश्च भवध्वं सधवाः स्त्रियः ॥५५॥ मांगल्ये शकुने सर्वकर्मसु च पुरःसराः । यूयं भवध्वं सर्वत्र त्रिवेणीयुतमस्तकाः ॥५६॥ मम बाणात्कृतं तीर्थं मन्नाम्नेदं भविष्यति । इति रामवचः श्रुत्वा स्त्रियः प्रोचू रघूत्तमम् ॥५७॥ जन्मांतरेऽपि स्वामिंस्त्वं दर्शनं देहि नः पुनः । तमासां वचनं श्रुत्वा राघवो वाक्यमब्रवीत् ॥५८॥ द्वापरे कृष्णरूपेण युष्माकं दर्शनं मम । भविष्यति वने यद्वै त्वक्रयात्राप्रसंगतः ॥५९॥ विप्रपत्त्यस्तदा यूयं भविष्यथ विप्रो वने । इयं तु शबरी पत्नी विप्रस्यैव भविष्यति ॥६०॥ महद्दर्शनार्थमुद्युक्तामेनामस्याः पतिर्यदा । स्तम्भे बद्ध्वा महादण्डं स करिष्यति वै गृहे ॥६१॥ तदेयं मद्गतमना वने यास्यति मां प्रति । भिन्नदेहेन शबरी कौतुकं तद्भविष्यति ॥६२॥ तदा यूयं स्त्रियः सर्वास्तद्दृष्ट्वा कौतुकं महत् । भूत्वाऽत्र मद्गतमना मां ध्यात्वा सर्वदा हृदि ॥६३॥ अंते मद्लोकमासाद्य भोक्ष्यथ सुखमुत्तमम् । रामेति तारकं नाम मम नित्यं हि सर्वदा ॥६४॥
सोतेसे जल निकाला ॥ ४६ ॥ उससे स्नान किया और मध्याह्नकृत्यके क्रियाओंसे फुरसत पायी। तब जैसे ही भोजन करनेको तैयार हुए तैसे ही कुश आदि भी सेनाके साथ राम स्थानपर आ पहुंचे। उन्होंने वहाँ जानकीको देखा तो उनके आश्चर्यका ठिकाना नहीं रहा ॥ ४७ ॥ ४८ ॥ फिर शबरीके मुखसे उन्होंने सब समाचार सुना, तब उन लोगोंको विश्वास हुआ कि रामचन्द्रजी साक्षात् शिव ही हैं ॥ ४९ । और सीताजी साक्षात् पार्वती हैं। तत्पश्चात् रामचन्द्रजीने कुश आदि बालकों तथा सेनाके साथ भोजन किया, स्वच्छ जल पिया और उन स्त्रियोंसे कहा—हे स्त्रियो ! अब तुम लोगोंकी जो इच्छा हो, वह वर माँग लो ॥ ५० ॥ ५१ ॥ इस तरह रामकी बात सुनकर स्त्रियां बोलीं कि जिससे संसारमें हमारी सुकीर्ति हो, कोई ऐसा वरदान दीजिये ॥ ५२ ॥ श्रीरामचन्द्रजीने प्रसन्न होकर उन नारियोंसे कहा कि जो नाम हमारा है, वही तुम्हारा भी "राम" यह नाम विख्यात होगा ॥ ५३ । हे स्त्रियो ! हमारे वरदानके प्रभावसे पुरुषोंकी अपेक्षा नारियोंको हमारेमें विशेष भक्ति रहेगी ॥ ५४ ॥ देवता, ब्राह्मण, हरिकथा एवं धर्ममें तुम्हारी विशेष रुचि रहा करेगी। तुम जैसी सधवा स्त्रियां सदा पवित्र रहेंगी ॥ ५५ ॥ अपने मस्तकपर तीन वेणी धारण करनेवाली स्त्रियां किसी माङ्गल्य कार्य तथा शकुन आदि सब कार्यों में आगे आगे चलेंगी ॥ ५६ । मेरे बाणसे इस सरोवरकी रचना हुई है। अतएव यह तीर्थ मेरे ही नामसे विख्यात होगा। इस तरह रामके द्वारा वरदान पाकर तब स्त्रियोंने कहा—हे राम ! आप जन्मान्तरमें भी हम लोगोंको अपना दर्शन दीजिएगा। उनकी बात सुनकर रामने कहा—द्वापरमें जब गोकुल प्रकटन हो कृष्णरूपसे मैं तुम लोगोंको दर्शन दूंगा ॥ ५७–५९ । उस समय जब वनमें तुम हमें मिलोगी, तब तुम सब ब्राह्मणका स्त्रिय रहोगी। यह शबरी भी उस समय विप्रपत्नी होगी ॥ ६० ॥ मेरे दर्शनके लिए जानेको उद्यत इस नारीका जब इसका पति खम्भेमें बाँधकर दण्ड देगा तो यह अपना मन मुझे अर्पण करके भिन्न रूपसे मेरे समीप चली आयेगी। उस समय यह कौतुक देखकर तुम सब बड़ी विस्मित होओगी और तबसे मुझमें अपना मन लगाकर सर्वदा मेरा ध्यान करोगी ॥ ६१–६३ ॥ अन्तमें मेरे
| ७०६ | आनन्दरामायणे | [ सर्गः १२ |
|---|
युष्माभिर्जपनीयं वै तेनास्तु गतिरुत्तमा। इति दत्वा वरांस्ताभ्यः सीतामाह पुरःस्थिताम् ॥ ६५॥
सुखं याहि स्थलस्वार्थं तथेत्युक्त्वा विदेहजा। रामं प्रणम्य स्त्रीयुक्ता ययौ देवालयं पुनः ॥ ६६॥
देवालयगता भूत्वा दुर्गरूपं दधार सा। तदातिविस्मयं प्रापुस्ता नार्यो निश्चितामिति ॥ ६७॥
तास्तां दुर्गां प्रपूज्याथ नार्यो जग्मुः स्थलं निजम्। रामोऽपि बन्धुपुत्रायैर्वृतो निजपुरीं प्रति ॥ ६८॥
ततो गेहे कुशः सीतां पप्रच्छ स्वविचेष्टितम्। दृष्टश्च यथा वृत्तं तथा सीता न्यवेदयत् ॥ ६९॥
ततस्ते लक्ष्मणाद्याश्च मेनिरे राघवं हरम्। सीतां साक्षान्महादुर्गां मेनिरे गतविभ्रमाः ॥ ७०॥
एवं शिष्य जनानां च रामेण शमनात्मना। द्वैतबुद्धिः खण्डिताऽथ दैवे कृत्वा तु कौतुकम् ॥ ७१॥
एवं वरेण रामस्य रामा नार्यत्र कथ्यते। तासामपि मनुश्चायं रमन्ते रामेति द्वयक्षरः ॥ ७२॥
नान्यो मन्त्रोऽस्ति नारीणां शूद्राणां चापि भो द्विज। सर्वेभ्यो मन्त्रवर्येभ्यो रामस्यायं मनुर्वरः ॥ ७३॥
त्रासे भये महाशापे बाधायां सर्वदा नरैः। रामेति द्वयक्षरं मन्त्रः कीर्त्तने जागति क्षितौ ॥ ७४॥
कृत्वा पापं महाघोरं पश्चात्तपेन यो नरः। सकृद्रामेति मन्त्रं हि कीर्त्तयेच्छुद्धिमाप्नुयात् ॥ ७५॥
रामेति मंत्रराजोऽयं गमने भोजने तथा। शयने काऽने रात्रौ स्थिते कार्यान्तरे नरैः ॥ ७६॥
जपनीयः सर्वदैव संध्ययोरुभयोरपि। चतुर्वर्णैः सदा जप्यश्चतुराश्रमवासिभिः ॥ ७७॥
नास्य मंत्रस्य कालोऽस्ति जपार्थं कालरूपिणः। तस्माज्जनेऽप्ययंयः सर्वदा मनुरुत्तमः ॥ ७८॥
राममंत्रो मुखे यस्य देहो मुद्रांकितस्तथा। राममुद्रांकितं वस्त्रं यस्य तं नेक्षतेयमः ॥ ७९॥
राममुद्रांकितं वस्त्रं समुद्रं वस्त्रमुच्यते। सर्ववस्त्रेषु तच्छ्रेष्ठं पवित्रं पापनाशकम् ॥ ८०॥
समुद्रं वसनं देहे बिभ्रत मानवोत्तमम्। कृतं पापं न लिप्येत पद्मपत्रमिवांभसा ॥ ८१॥
समुद्रवस्त्रसंयुक्तं दृष्ट्वा भुवि नरोत्तमम्। यमदूताः पलायन्ते सिंहं दृष्ट्वा मृगा यथा ॥ ८२॥
श्रापको प्राप्त करके तुम सब उत्तम सुख भोगोगे। मेरा 'राम' इस तारक मन्त्रको तुम लोग सदा जपते रहना, इससे तुम्हें उत्तम गति प्राप्त होगी। इस तरह उन स्त्रियोंको वरदान देकर सामने बैठी हुई सीताजीसे कहा कि अब आप आनन्दसे अपने मन्दिरको जाइए, 'तथास्तु' कहकर वे भी उन स्त्रियोंके साथ मन्दिरकी ओर चली गयीं ॥ ६४-६६ ॥ देवालयमें पहुँचकर उन्होंने फिर पूर्वकी तरह दुर्गाका रूप धारण कर लिया। उस समय वे स्त्रियां और भी विस्मित हुईं ॥ ६७॥ इसके बाद उन स्त्रियोंने दुर्गाकी पूजा की और अपने-अपने घरोंको चली गयीं। राम भी अपने बन्धुओं, पुत्रों एवं सेना आदिको साथ लेकर अयोध्या चल दिये ॥ ६८॥ घर पहुंचकर कुशने सीतासे यह वृत्तान्त पूछा तो माताने इस तरह सब कह सुनाया कि जैसे उन्होंने अपनी आंखों सब कुछ देखा हो ॥ ६९॥ तबतो लक्ष्मण आदिने सन्देहरहित होकर रामको महेश्वर और सीताको महादुर्गा माना ॥ ७० ॥ हे शिष्य! अपने भक्तोंकी द्वैत बुद्धिको दूर करनेके लिए ही रामने उत्तम इस प्रकारका कौतुक किया था ॥ ७१ ॥ रामचन्द्रजीके वरदानसे ही स्त्रियां रामा कहलाती हैं। उन लोगोंके लिए भी 'राम' यह दो अक्षरोंका मन्त्र बतलाया गया है ॥ ७२ ॥ स्त्रियां और शूद्रके लिए इसके सिवाय और कोई मन्त्र नहीं है। सब मन्त्रोंमें यह राममन्त्र सर्वश्रेष्ठ है ॥ ७३ ॥ किसी प्रकार त्रास बाधा या पाप मानकर लोग इसी नामका उच्चारण करते हैं ॥ ७४ ॥ महाघोर पाप करके भी जो प्राणी पश्चात्तापपूर्वक 'राम' इस मन्त्रका कीर्त्तन करता है, उसकी शुद्धि हो जाती है ॥ ७५ ॥ किसीके लिए कि नहीं जाने समय, भोजन करते समय, सोते समय, विलग्र हुएके समय अथवा कोई भी कार्य करते समय और सायंकालका, चाहे वे किसी वर्ण तथा किसी आश्रमके हों, राम इस मन्त्रका जप करते रहें। क्योंकि यह बड़ा उत्तम मन्त्र है ॥ ७६-७८ ॥ जिसके मुखमें राममन्त्र है, जिसका शरीर रामनामसे अंकित है और जिसकी देहपर राममुद्रा-से अंकित वस्त्र पड़ा रहता है, उसे यमराज नहीं देख पाते ॥ ७९॥ राममुद्रासे अंकित वस्त्र समुद्र वस्त्र कहलाता है। यह वस्त्र सबमे श्रेष्ठ, पवित्र और पापनाशक होता है ॥ ८० ॥ इस समुद्र वस्त्रधारी प्राणीको किसी प्रकारका पातक नहीं लगता। जैसे कमलके पत्तेपर जलका असर नहीं होता ॥ ८१ ॥ समुद्र वस्त्र धारण किये हुए मनुष्यको
[सर्गः १२] मनोहरकाण्डम् ७०७
पुरैकदा तु मुनयः संभूयोचु रघूत्तमम् । राम राम महाबाहो कलावग्रे द्विजोत्तमाः ॥८३॥ स्वप्रविना मंदधियो भविष्यन्त्यवनीतले निजजठरपूर्त्यर्थे द्वाराद्वाराद् भ्रमन्ति हि ॥८४॥ कुतोऽवकाशः स्मरणे तव तेषां भविष्यति । अतस्तेषां हितार्थाय त्वां याचामोऽद्य राघव । ८५॥ तेषां हितार्थं किंचिञ्चोपायं वक्तुमर्हसि । तेषां वचनं श्रुत्वा मुनीनां रघुनन्दनः । ८६॥ उवाच वाक्यं सन्तुष्टस्तन्मुनीन्द्रसमन्वभू । सम्यगुक्तं मुनेश्रेष्ठाः शृणुध्वं वचनं मम ॥८७॥ मम मुद्रांकितं वस्त्रं कलौ धार्यं जनैः सुखम् । मम मुद्रांकितं वस्त्रं विभ्रतं मानवोत्तमम् । ८८॥ न स्पृशेद्यमकं किंचित्कृतं वापि नरेण हि । शङ्खचक्रगदापद्मशतमद्रांकितं शुभम् ॥८९॥ वस्त्रं धार्यं नरैर्भक्त्या मुद्रयैवांक्तिं तु वा । शङ्खादिश्चिह्नसंयुक्तं सदा वस्त्रं मम प्रियम् । ९०॥ मन्मुद्राङ्कितं वापि वस्त्रं मत्तोऽपदं स्मृतम् । स्नात्वा धार्यं सदा तच्च जपकाले विशेषतः ॥९१॥ मलमूत्रोत्सर्जने च शयने क्रीडने तथा । अशुचौ च सथे शूद्रौ दृष्टे राजसभासु च ॥९२॥ पथि दुर्जनसंसर्गे मुद्रावस्त्रं न धारयेत् । तथा भोजनकालेऽपि विहारे नैव धारयेत् ॥९३॥ स्नानकाले व्रते तीर्थे पूजायां पितृकर्मभिः । होमे दाने जप कृच्छ्रचांद्रायणव्रतादिषु ॥९४॥ नित्यकर्मसु काम्येषु तथा नैमित्तकेष्वपि । तथा तपःसु मन्मुद्रावस्त्रं धार्यं सदैव हि ॥९५॥ मम मुद्रांकितं वस्त्रं विभ्रतं मनोत्तमम् । अहं मोक्षं प्रदास्यामि सत्यं मन्य मुनीश्वराः । ९६। एवं श्रुत्वा राघव वयं मुनयस्ते मुदान्विताः । रामं पृष्ट्वाऽऽश्रमं स्वं स्वं प्रतस्थू मुदिताननाः । ९७। तस्मान्मदा मवमुद्रावस्त्रं धार्यं नरैर्भुवि । रामेति द्वयक्षरो मन्त्रो जपनीयस्तु सर्वदा ॥९८॥ राममुद्रा शुभा धार्या गोपीचन्दनसंयुता । मुद्रांश्च मार्दवंभक्त्या शमतानार्थमादरात् ॥९९॥
देखकर यमके दूत उसी तरह भागत हैं, जैसे सिंहका देखकर मृग भाग जाते हैं॥ ८२॥ एक बार बहुतसे मुनि एकत्र होकर रामसे बोले- हे महाबाहो ! आगे चलकर कलियुगमें ब्राह्मण बड़े मन्दबुद्धि होंगे और पेट पालनेके लिये द्वारा २ घूमते हुए द्वार-द्वार घूमेंगे ॥ ८३ ॥ ८४ । उनका आपका स्मरण करनेके लिए अवकाश कैसे मिलेगा। अतएव उनके कल्याणार्थ हम आपसे यह भिक्ष माँग रहे हैं कि उनके हितके लिये कोई उपाय बतला दीजिए। उन मुनियोंकी बात सुनकर रामचन्द्रजी प्रसन्न मनसे बोले कि आपने बहुत उत्तम प्रश्न पूछा है। अच्छा सुनिए ८५-८७। उन लोगोंको चाहिए कि सदा मेरी मुद्रासे अंकित वस्त्र धारण करें। जो मेरी मुद्रासे अंकित कपड़े पहन रहेगें, उनसे यदि किसी प्रकारका पातक भी हो जायगा तो वह उनका नहीं लगेगा इसलिए वे सदा शंख चक्र, गदा और पद्मसे अङ्कित कपड़े पहनें। यह भी न हो सके तो केवल मेरे नाम ही से चिह्नित कपड़े पहने। शंख आदिसे चिह्नित वस्त्र भी मुझे बड़े प्रिय हैं॥ ८८-९०॥ राममुद्रासे अंकित वस्त्र मुझे बहुत प्रसन्न करता है। इसलिए लोगोंको चाहिए कि स्नान करके ऐसे ही कपड़े पहने और जपके समय इसके लिए विशेष ध्यान रक्खें ॥ ९१ ॥ मलमूत्र त्यागते समय, बिछौनेपर, खेलते समय, अपवित्रामस्थान, किसी दुष्टके के घरपर, बाजारमें, राजसभा में, रास्ते में और दुर्जनोंके संसर्गमें इस मुद्रावस्त्रको कभी भी न पहनें। भोजन करते समय और स्त्रीके साथ विहार करते समय भी इसे न पहनें ॥ ९२ ॥ ९३ ॥ स्नान करनेके अनन्तर, उत्तम तीर्थमें पूजा करते समय, पितृश्राद्ध करते समय, होम, दान, जप आदि करते समय, चान्द्रायण आदि व्रतमें, नित्यकर्म करते समय, काम्य कर्ममें, कोई नैमित्तिक कर्म करते समय और तपस्या करत समय मेरी मुद्रासे अंकित वस्त्र अवश्य पहनना चाहिए ॥ ९४ । ९५ । हे मुनीश्वरो ! यह बात बिल्कुल सत्य है कि मेरी मुद्रासे अंकित वस्त्र पहननेवालोंको मैं स्वयं मुक्ति देता हूँ ॥ ९६ ॥ इस प्रकार रामकी बात सुनकर वे सब बहुत प्रसन्न हुए और रामसे आज्ञा लेकर अपने-अपने आश्रमोंको चले गये । ९७ ॥ इसीलिए लोगोंको यह चाहिए कि हमेशा राममुद्रासे अंकित कपडे पहन और 'राम' इस दो अक्षरके मंत्रका जप करें ॥ ९८ ॥ गोपीचन्दनसे राममुद्रा
| ७०८ | आनन्दरामायणे | [ सर्गः १३ |
|---|
पूजा सदा राघवस्य कार्याऽत्र मानवैर्भुवि सदा स्नानं रामतीर्थे नरैः कार्यं प्रयत्नतः ॥ १०० ॥
सदा रामायणं चेदं श्रवणीयं नरैर्भुवि चिंतनीयः सदा रामो जन्ममृत्युन्निवारकः ॥ १०१ ॥
स्तोतव्यः कीर्तनीयश्च वन्दनीयोऽत्र राघवः । न किंचिदणुमात्रं हि विनारामं सदाऽऽचरेत् ॥ १०२ ॥
हनुमत्कवचं दिव्यं पठित्वाऽऽदौ नरैर्भुवि । ततः श्रीरामकवचं पठनीयं हि सर्वदा । १०३ ॥
पठंति रामकवचं हनुमत्कवचं विना । अरण्ये रोदनं तैस्तु कृतमेव न संशयः ॥ १०४ ॥
स्तोत्राणामुत्तमं स्तोत्रं सर्वभीतिनिवारकम् । श्रीरामकवचं नित्यं पठनीयं नरैर्भुवि ॥ १०५ ॥
विष्णुदास उवाच
गुरोऽहं श्रोतुमिच्छामि हनुमत्कवचं शुभम् । तथैव रामकवचं वद कृत्वा कृपां मयि ॥ १०६ ॥
श्रीरामदास उवाच
सम्यक् पृष्टं त्वया वत्स सावधानमनाः श्रृणु हनुमत्कवचं रामकवचं च वदामि ते ॥ १०७ ॥
इति श्रीमत्कोटिरामचरितान्तर्गते श्रीमदानन्दरामायणे वाल्मीकीये मनोहरकाण्डे
आदिकाव्ये रामपार्षदत्वप्रदर्शनं नाम द्वादशः सर्गः ॥ १२ ॥
त्रयोदशः सर्गः
( हनुमत्कवच तथा रामकवच )
श्रीरामदास उवाच
एकदा सुखमासीनं शंकरं लोकशंकरम् । पप्रच्छ गिरिजाकांतं कर्पूरधवलं शिवम् ॥ १ ॥
पार्वत्युवाच
भगवन् देवदेवेश लोकनाथ जगत्प्रभो शोकाकुलानां लोकानां केन रक्षा भवेद्द्भुवम् ॥ २ ॥
संग्रामे संकटे घोरे भूतप्रेतादिके भये दुःखदावाग्निसंतप्तचेतसां दुःखभागिनाम् ॥ ३ ॥
धारण करें। इससे श्रीरामचन्द्रजी प्रसन्न होंगे। ९९ ॥ संसारमे मनुष्योंको चाहिए कि सदा रामचन्द्रजीकी पूजा करें और प्रयत्न करके रामतीर्थमे स्नान करें ॥ १०० ॥ सर्वदा इस आनन्दरामायणका पाठ करते हुए जन्म और मृत्युका दुःख दूर करनेवाले रामचन्द्रजीका ध्यान करते रहे। उन्हींकी स्तुति करें और उन्हींका गुणानुवाद गावें कहनेका भाव यह है कि रामचन्द्रके भजनके सिवाय कोई और काम न करें ॥ १०१॥१०२॥ पहले हनुमत्कवचका पाठ करके श्रीरामकवचका पाठ किया करें। १०३ ॥ जो लोग हनुमत्कवचका पाठ किये बिना ही श्रीरामकवचका पाठ करते हैं, वे मानो अरण्यरोदन करते हैं इसमें कोई संशय नहीं है । १०४ ॥ सब स्तोत्रोंमें उत्तम तथा सब प्रकारके भयका निवारण करनेवाले श्रीरामकवचका पाठ सांसारिक मनुष्योंको अवश्य करना चाहिए ॥ १०५ ॥ विष्णुदासने कहा—हे गुरो ! हम आपके मुखसे हनुमत्कवच और रामकवच सुनना चाहते हैं। मेरे ऊपर कृपा करके बतलाइए ॥ १०६ ॥ रामदासने कहा—हे वत्स ! तुमने बहुत अच्छा प्रश्न किया है। मैं हनुमत्कवच और रामकवच इन दोनों कवचोंको कहूँगा। तुम सावधान होकर सुनो ॥ १०७ ॥ इति श्रीमत्कोटिरामचरितान्तर्गत श्रीमदानन्दरामायणे पं० रामतेजपाण्डेयविरचित'ज्योत्स्ना' भाषाटीकासहिते मनोहरकाण्डे द्वादशः सर्गः ॥ १२ ॥
श्रीरामदास कहने लगे—एक बार संसारका कल्याण करनेवाले शिवजी बैठे हुए थे। उसी समय पार्वतीजीने कहा—हे भगवन् ! हे देवदेवेश ! हे लोकनाथ ! हे जगत्प्रभो जो लोग किसी प्रकारके शोकसे आकुल हों उनकी किस प्रकार रक्षा की जा सकती है ? जो लोग घोर संग्राम, महान् संकट, भूत प्रेत आदिकी बाधाओं अथवा दुःखरूपी दावाग्निसे जल रहे हों, उनके उद्धारार्थ कौन उपाय किया जा सकता है ? । १ ३ ।
सर्गः १३ ] मनोहरकाण्डम् ७०१
सर्गः १३ ] मनोहरकाण्डम् ७०१
शृणु देवि प्रवक्ष्यामि लोकानां हितकाम्यया । विभीषणाय रामेण प्रेम्णा दत्तं च यत्पुरा ॥ ४ ॥ कवचं कपिनाथस्य वायुपुत्रस्य धीमतः । गुह्यं तत्ते प्रवक्ष्यामि विशेषाच्छृणु सुन्दरि ॥ ५ ॥ उद्यदादित्यसंकाशमुद्दण्डभुजविक्रमम् । कन्दर्पकोटिलावण्यं सर्वविद्याविशारदम् ॥ ६ ॥ श्रीरामहृदयानन्दं भक्तकल्पमहीरुहम् । अभयं वरदं दोर्भ्यां कलये मारुतात्मजम् ॥ ७ ॥ हनुमानञ्जनीसूनुर्वायुपुत्रो महाबलः । रामेष्टः फाल्गुनसखः पिंगाक्षोऽमितविक्रमः ॥ ८ ॥ उदधिक्रमणश्चैव सीताशोकविनाशनः । लक्ष्मणप्राणदाता च दशग्रीवस्य दर्पहा ॥ ९ ॥ एवं द्वादश नामानि कपीन्द्रस्य महात्मनः । स्वापकाले प्रबोधे च यात्राकाले च यः पठेत् ॥१०॥ तस्य सर्वभयं नास्ति रणे च विजयी भवेत् । राजद्वारे गह्वरे च भयं नास्ति कदाचन ॥११॥ उल्लङ्घ्य सिन्धोः सलिलं सलीलं यः शोकवह्निं जनकात्मजायाः । आदाय तेनैव ददाह लङ्कां नमामि तं प्राञ्जलिराञ्जनेयम् ॥१२॥ ॐनमो हनुमते सर्वग्रहान् भूतभविष्यद्वर्तमानान् समीपस्थान् सर्वकालदुष्टबुद्धीनुच्चाटय परबलान् क्षोभय मम सर्वकार्याणि साधय साधय ॐहां ह्रीं ह्रूं फट् । घे घे घे ॐभ्रिवसिद्धिं ॐहां ॐह्रीं ॐह्रूं ॐहैं ॐहौं ॐह्रः स्वाहा । परकृतयन्त्रमन्त्रगदकवचभूतप्रेतपिशाचदृष्टिशिवविघ्न- दुर्जनचेष्टाकुविद्यासर्वोपद्रवानि निवारयनिवारय बन्ध बन्ध लुठ लुठ विलुंध विलुंध किलि किलि किलि सर्वकुयन्त्राणि दुष्टवाचं ॐफट् स्वाहा । ॐअस्य श्रीमद्हनुमत्कवचस्तोत्रमन्त्रस्य श्रीरामचन्द्र ऋषिः । श्रीहनुमान् परमात्मा देवता । अनुष्टुप्छन्द । मारुतात्मज इति बीजम् । अञ्जनासूनुरिति शक्तिः । लक्ष्मणप्राणदातेति कीलकम् । रामदूत इत्यङ्गम् । हनुमान् देवता इति कवचम् । पिंगाक्षीऽमित- विक्रम इति मन्त्रः । श्रीरामचन्द्रप्रेरणया रामचन्द्रप्रीत्यर्थं मम सकलकामनासिद्धयर्थं जपे विनि- योगः । प्रथांगुलिन्यासः । ॐहां अञ्जनासुताय अङ्गुष्ठाभ्यां नमः । ॐह्रीं रुद्रमूर्तये तर्जनीभ्यां नमः । ॐह्रूं रामदूताय मध्यमाभ्यां नमः ॐहैं वायुपुत्राय अनामिकाभ्यां नमः। ॐहौं आञ्जनेयाय कनिष्ठि- काभ्यां नमः । ॐह्रः ममासनिवारणाय करतलकरपृष्ठाभ्यां नमः । एवं हृदयाद्यङ्गन्यासं कृत्वा । अथ ध्यानम् ध्यायेद्वालदिवाकरद्युतिनिभं देवारिदर्पापहं
श्रीमहादेवजीने कहा हे देवि ! मैं संसारकी कल्याणकामनासे तुम्हें वह हनुमत्कवच बतलाता हूँ, जिसे रामने विभीषणको दिया था यद्यपि यह एक गुप्त वस्तु है, फिर भी मैं तुम्हें बतलाता हूँ। हे सुन्दरि ! सुनो ॥ ४ ॥ ५ ॥ उदयकालीन सूर्यके समान प्रकाशवान्, लम्बी भुजाओं और अनुपम पराक्रमवाले, करोड़ों कामदेवके समान सुन्दर, सब विद्याओंमें विशारद, श्रीरामजीके हृदयको आनन्द देनेवाले, भक्तोंके लिए कल्पवृक्षके समान भयरहित एवं वरदाता हनुमत्जीकी मैं हाथ जोड़कर वन्दना करता हूँ ॥ ६ ॥ ७ ॥ हनुमान्, अञ्जनीपुत्र, वायुसूनु, महाबलवान्, रामके प्रिय, अर्जुनके मित्र, पीली आंखोंवाले, अनन्तबल- शाली, समुद्रको लांघनेवाले, सीताका शोक नष्ट करनेवाले, लक्ष्मणके प्राणदाता, रावणका अभिमान दूर करने- वाले, इन बारह नामोंको जो मनुष्य सोते या जागते समय अथवा कहीं जाते समय पढ़ता है, उसे कहीं किसी प्रकारका भय नहीं रह जाता और संग्राममें उसकी विजय होती है। राजद्वार,कन्दरा आदि किसी भी स्थानमें उसे किसी प्रकारका भय नहीं रहता। जिसने समुद्रके जलराशिको खेल-खेलमें लांघकर सीताजीके शोकरूपी आगको लेकर उसीसे सारी लंका जलाकर राख कर डाली, ऐसे हनुमन्जीको मैं हाथ जोड़कर प्रणाम करता हूँ ॥ ८-१२॥ इस प्रकार प्रणाम करनेके अनन्तर 'ॐनमो हनुमते सर्वग्रहान्' यहाँसे लेकर एवं 'हृदयाद्यङ्गन्यासं कृत्वा' तकके मन्त्रोंका उच्चारण करता हुआ विनियोग और अंगन्यास आदि करे । प्रातः-
| ७१० | आनन्दरामायणे | [ सर्ग १३ |
|---|
देवेन्द्रप्रमुखं प्रशमयन्तं देदीप्यमानं रुचा ।
सुग्रीवादिममस्तवानरयुतं सुव्यक्ततत्त्वप्रियं
सक्ताहारणलोचनं पवनजं पीताम्बरालंकृतम् ॥ १ ॥
उद्यन्मार्तण्डकोटिकरुचियुतं चारुवीरासनस्थं
मौञ्जीयज्ञोपवीताभरणरुचिशिखं शोभितं कुण्डलांकम् ।
भक्तानामभीष्टदं तं प्रणतमुनिजनं वेदनादप्रमोदं
ध्यायेदेवंविधेयः प्लवगकुलपतिं गोष्पदीभूतवार्धिम् ॥ २ ॥
वज्रांगं पिंगकेशाख्यं स्वर्णकुण्डलमंडितम् । निगदमुपमगम्यं पारावारपराक्रमम् ॥ ३ ॥
स्फटिकामं स्वर्णकांतिं द्विभुजं च कृतांजलिम् । कुण्डलद्वयमंशोभि सुत्नांभोजं हरिं भजे ॥ ४ ॥
सव्यहस्ते गदायुक्तं वामहस्ते कमण्डलुम् । उद्यद्दक्षिणदोर्दण्डं हनुमंतं विचिंतयेत् ॥ ५ ॥
अथ मंत्रः
ॐ नमो हनुमते शोभिताननाय यशोऽलंकृताय अञ्जनीगर्भसम्भूताय रामलक्ष्मणानन्दाय कपिसैन्यप्रकाशनाय पर्वतोत्पाटनाय सुग्रीवसाहाय्यकारणायोच्चाटनाय कुमारब्रह्मचर्यगंभीरशब्दोदाय ह्रीं सर्वदुष्टग्रहनिवारणाय स्वाहा । ॐ नमो हनुमते एहि एहि एहि सर्वग्रहभूतानां शाकिनीडाकिनीनां विषमदुष्टानां सर्वेषामाकर्षयाकर्षय मर्दय मर्दय छेदय छेदय मन्मथान्मारय मारय शोषय शोषय प्रज्वल प्रज्वल भूतण्डलात्पिशाचमण्डलाद्विद्रावय भूतज्वरप्रेतज्वरचातुर्थिकज्वरब्रह्मराक्षसपिशाचछेदनक्रियाविष्णुज्वरमहेश्वरज्वरान् छिंधि छिंधि भिंधि भिंधि अक्षितले त्रिकोणयन्त्ररे क्षितितले गुल्मतले विद्रुतले नगरराक्षसकुलचवलनागदुलवेधनिंविषं झट ने प्रविशि ॐ ह्रीं फट् घे घे स्वाहा । ॐ नमो हनुमते पवनपुत्र वैश्वानरमुखवापहद्विहनुमते ॐ आम्राफुरे स्वाहा । स्वगृहे द्वारे पठूकं तिष्ठ तिष्ठति तत्र रोगभयं राजकुलभयं नास्ति तस्योच्चारणमात्रेण सर्वे ज्वरा नश्यन्ति । ॐ हां ह्रीं हूं फट् घे घे स्वाहा ।
कालके सूर्य सरीखा जिनका तेजस्वी स्वरूप है, जो राक्षसोंका अभिमान दूर करनेमें समर्थ हैं और जो देवताओंमें एक प्रमुख देवता माने उन हैं, जिनका प्रसन्न यश तीनों लोकमें फैला हुआ है । जो अपनी असाधारण शोभासे देदीप्यमान हो रहे हैं। सुग्रीव आदि बड़े बड़े वानर जिनके साथ हैं। जो सुव्यक्त तत्त्वके प्रेमी हैं। जिनकी आंख अतिशय लाल लाल है। पीले वस्त्रोंसे अलंकृत उस हनुमान्जीका मैं ध्यान करता हूँ ॥ १ ॥
उदय होते हुए करोड़ों सूर्यके समान जिनका प्रकाश है। जो सुन्दर वीरासनसे बैठे हुए हैं। जिनके शरीरमें मौञ्जी यज्ञोपवीत आदि पड़े हैं और उनकी किरणोंसे जो और भी शोभासम्पन्न दीख रहे हैं। जिनके कानोंमें पड़े हुए कुण्डल अपना मनोहर शोभा दिखा रहे हैं। भक्तोंकी कामना पूर्ण करनेवाले, मुनिजनान वन्दित, वेदके मंत्रोंकी ऋचा सुनकर प्रसन्न होनेवाले, वानरकुलके अग्रणी और समुद्रको गौके खुर भर जलवाला बना देनेवाले हनुमान्जीका ध्यान करना चाहिए ॥ २ ॥
वज्रके समान कठोर जिनका शरीर है, मस्तकपर पीला केश सुशोभित हो रहा है और कानोंमें सुवर्णके कुण्डल पड़े हैं, ऐसे हनुमान्जीका मैं अतिशय आग्रहके साथ ध्यान करता हूँ। क्योंकि उनके पराक्रमरूपा समुद्रकी कोई थाह नहीं है ॥ ३ ॥
स्फटिकमणिके समान अथवा सुवर्ण सरीखी जिनकी कान्ति है, दो भुजायें हैं, जो हाथ जोड़े खड़े हैं, दोनों कानोंमें पड़े हुए सुवर्णके कुण्डल सुशोभित हो रहे हैं ऐसे कमलके समान सुन्दर मुखवाले हनुमान्जीका मैं ध्यान करता हूँ ॥ ४ ॥
जिनको दाहिनी भुजामें गदा है, बाय हाथमें कमण्डलु है और जिनकी दाहिनी भुजा कुछ ऊपर उठी हुई है, ऐसे हनुमान्जीका ध्यान करना चाहिये ॥ ५ ॥
अथ मन्त्रः—"ॐ नमो हनुमते" यहाँसे लेकर 'हा, हा, हू, फट् घे घे स्वाहा" यहाँ तक हनुमत्कवचमन्त्र कहा गया है।
सर्गः १३ ] मनोहरकाण्डम् ७११
श्रीरामचन्द्र उवाच
हनुमान् पूर्वतः पातु दक्षिणे पवनात्मजः । पातु प्रतीच्यां रक्षोघ्नः पातु सागरपारगः ॥ १ ॥
उदीच्यामूर्ध्वतः पातु केसरीप्रियनन्दनः । अधस्तु विष्णुभक्तस्तु पातु मध्यं च पावनिः ॥ २ ॥
लङ्काविदाहकः पातु सर्वापद्भ्यो निरन्तरम् । सुग्रीवसचिवः पातु मस्तकं वायुनन्दनः ॥ ३ ॥
भालं पातु महावीरो भ्रुवोर्मध्ये निरन्तरम् । नेत्रे छायापहारी च पातु नः प्लवगेश्वरः ॥ ४ ॥
कपोलौ कर्णमूले च पातु श्रीरामकिङ्करः । नासाग्रमञ्जनीसूनुः पातु वक्त्रं दरास्यहृत् ॥
वाचं रुद्रप्रियः पातु जिह्वां पिङ्गललोचनः ॥ ५ ॥
पातु दन्तान् फाल्गुनेष्टश्चिबुकं दैत्यदर्पहा । पातु कण्ठं च रक्षोहा स्कन्धौ पातु सुरारिहा ॥ ६ ॥
भुजौ पातु महातेजाः करौ च चरणायुधः । नखान् नखायुधः पातु कुक्षी पातु कपीश्वरः ॥ ७ ॥
वक्षो मुद्रपहारी च पातु पार्श्वे भुजायुधः । लङ्काविभञ्जनः पातु पृष्ठं मे निरन्तरम् ॥ ८ ॥
नाभिं च रामदूतस्तु कटिं पात्वानिलात्मजः । गुह्यं पातु महाप्राज्ञो लिङ्गं पातु शिवप्रियः ॥ ९ ॥
ऊरू च जानुनी पातु लङ्काप्रासादभञ्जनः । जङ्घे पातु कपिश्रेष्ठो गुल्फौ पातु महाबलः ॥
अचलोद्धारकः पातु पादौ मर्कटलोचनः ॥ १० ॥
अङ्गान्यमितसत्त्वाढ्यः पातु पादाङ्गुलींस्तथा । सर्वाङ्गानि महावीरः पातु रोगाच्च सर्वदा ॥ ११ ॥
हनुमत्कवचं यस्तु पठेद्विद्वान्विचक्षणः । स एव पुरुषश्रेष्ठो भुक्तिं मुक्तिं च विन्दति ॥ १२ ॥
त्रिकालमेककालं वा पठेन्मन्त्रमिमं सदा । सर्वान् रिपून क्षणाज्जित्वा सपुत्रान् श्रियमवाप्नुयात् ॥ १३ ॥
मध्यरात्रे जले स्थित्वा सप्तवारं पठेद्यदि । क्षयापस्मारकुष्ठादितापत्रयविनाशनम् ॥ १४ ॥
अब हनुमत्कवच प्रारम्भ होता है । श्रीरामचन्द्र बोले-हनुमान् पूर्व दिशाकी रक्षा करें, पवनात्मज दक्षिण दिशाकी रक्षा करें और रक्षोघ्न (राक्षसोंका नाश करनेवाले) नैऋत्य कोणकी पश्चिम दिशाकी रक्षा करें । १ । समुद्रको पार करनेवाले हनुमान्जी उत्तर दिशाकी रक्षा करें, केसरीप्रियनन्दन ऊर्ध्व भागकी, विष्णुभक्त अधो भागकी रक्षा करें, पवननन्दन मध्यभागकी रक्षा करें । २ । सब प्रकारकी आपत्तियोंसे लङ्काको जलानेवाले रक्षा करें, सुग्रीवके मन्त्री मस्तककी रक्षा करें, वायुनन्दन मस्तककी रक्षा करें, महाबल महाभागकी भालकी रक्षा करें, छायाका अपहरण करनेवाले दृष्टिफलकी रक्षा करें । ४ ॥ कपोलोंकी श्रीरामके दास रक्षा करें, श्रीरामचन्द्रजीके सेवक कानके मूल भागकी रक्षा करें, नासिकाके अग्रभागका अञ्जनीसूनु रक्षा करें, मुखपर मुखकी रक्षा करें ॥ ५ ॥ रुद्रप्रिय वाक्यकी रक्षा करें, पिङ्गललोचन जिह्वाकी रक्षा करें, अर्जुनके मित्र श्रीहनुमान्जी चिबुकभागकी रक्षा करें, दंतोंकी रक्षा करें, राक्षसोंका नाश करें, चरणसे आयुधका काम लेनेवाले हाथोंकी रक्षा करें, नखके आयुध धारण करनेवाले नखोंकी रक्षा करें, कपियोंके ईश्वर कुक्षिकी रक्षा करें ॥ ६ ॥ ७ ॥ मुद्रिका अपहरण करनेवाले हृदयकी रक्षा करें, भुजाओं ही शस्त्रका काम लेने-वाले पार्श्वभागकी रक्षा करें, लङ्काका विनाश करनेवाले मेरे पृष्ठभागकी रक्षा करें ॥ ८ ॥ रामके दूत नाभिभाग-की रक्षा करें, वायुके पुत्र कटिभागकी रक्षा करें, महाबुद्धिमान्जी गुह्यभागकी रक्षा करें शिवके प्रिय लिंगकी रक्षा करें ॥ ९ ॥ लंकाके प्रासादोंका नाश करनेवाले दोनों तथा जानुभागकी रक्षा करें, कपिश्रेष्ठ जंघेकी रक्षा करें, महाबलवान् गुल्फभागकी रक्षा करें ॥ १० ॥ पर्वतोंको उठानेवाले मेरे दोनों पैरोंकी रक्षा करें, सूर्यके समान कपिराज श्री हनुमान्जी मेरे समस्त अंगोंकी रक्षा करें, अमित बलवान् हनुमान्जी मेरे पैरकी अंगुलि-योंकी रक्षा करें, महाशूरवीर मेरे सब अङ्गोंकी रक्षा करें, ज्ञानाग्नि जलनेवाले हनुमन्जी मेरे शरीरको समस्त रोगोंसे रक्षा करें ॥ ११ ॥ जो भी विद्वान् विद्वान् इस हनुमत्कवचका पाठ करता है, वही सब पुरुषोंमें श्रेष्ठ होता है और सारी मुक्ति-मुक्ति सबको मिलती है ॥ १२ ॥ जो मनुष्य तीनों काल अथवा एक ही कालमें इस हनुमत्कवचका पाठ करता है, वह सब शत्रुओंको पराजित करके अतुल लक्ष्मीका भंडार प्राप्त करता है ॥ १३ ॥ यदि आधी रातके समय जलमें खड़ा होकर सात बार इस कवचको पाठ करे तो क्षय, अपस्मार, कुष्ठ एवं दैहिक, दैविक और भौतिक ये तीनों प्रकारके ताप दूर हो जाते हैं ॥ १४ ॥