अष्टादश स्मृति संग्रह (संपूर्ण १८ स्मृतियाँ)
Ashtadasha Smriti Sangrah (18 Smritis Complete)
महर्षि व्यास, अत्रि, विष्णु, हारीत, औशनस, आङ्गिरस, यम, आपस्तम्ब, संवर्त, कात्यायन, बृहस्पति, शंख, लिखित, दक्ष, शातातप, वसिष्ठ आदि द्वारा
स्रोत: 18 Smritis with Sanskrit Shlokas & Hindi Bhasha Tika (उद्गम)
२२ शातातपस्मृतिः॥
रीतिंपलशतंदद्यादलङ्कृत्यद्विजंशुभम् ॥ ४ ॥
मुक्ताहारीचपुरुषो जायतेपिङ्गमूर्द्धजः ।
मुक्ताफलशतंदद्यादुपोष्यसविधानतः ॥ ५ ॥
त्रपुहारीचपुरुषो जायतेनेत्ररोगवान् ।
उपोष्यदिवसंचापि दद्यात्पलशतंत्रपु ॥ ६ ॥
सीसहारीचपुरुषो जायेतशीर्षरोगवान् ।
उपोष्यदिवसंदद्याद् घृतधेनुंविधानतः ॥ ७ ॥
दुग्धहारीचपुरुषो जायतेबहुमूत्रकः।
सद्याद्दुग्धधेनुंच ब्राह्मणावयथाविधि॥ ८ ॥
दधिचौरश्चपुरुषो जायतेमद्गवान्यतः ।
दधिधेनुःप्रदातव्या तेनविप्रायशुद्धये ॥ ९ ॥
मधुचोरस्तुपुरुषो जायतेदांतरोगवान् ।
सद्यान्मधुधेनुंच समुपोष्यद्विजातये ॥ १० ॥
इक्षोर्विकारहारीच भवेद्गुदरुगान्वितः ।
होता है। वह एकादशी के दिन उपवास करके पीतल के चार सेर पात्रों का सुपात्र ब्राह्मण को वस्त्रादि सहित दान करे ॥ ४ ॥ मोती चुरानेवाला पुरुष पीले केशोंवाला होता है। वह एक दिन उपवास करके विधिपूर्वक सौ १०० मोती का दान करे ॥ ५ ॥ रांगा का चुरानेवाला पुरुष नेत्र का रोगी होता वह एक दिन उपवास करके चार सेर रांगे का दान करे ॥ ६ ॥ सीसे का चुरानेवाला शिर के रोग से युक्त होता है वह एक दिन उपवास करके घी की कागद में रखकर विधिपूर्वक घी का दान करे ॥ ७ ॥ दूध चुरानेवाला बहुमूत्ररोग युक्त होता है वह विधिपूर्वक ब्राह्मण को दुग्ध धेनु का दान करे ॥८॥ दही चुराने से मनुष्य मन्द ( मदयुक्त ) होता है उसको अपनी शुद्धि के लिये दधि धेनु का ब्राह्मण के लिये दान देना चाहिये ॥ ९ ॥ शहद चुरानेवाला पुरुष दांत के रोग से युक्त होता है वह एक दिन उपवास करके ब्राह्मण को मधु धेनु देवे ॥ १० ॥ ईख के विकार रस गुड़ आदि को चुरानेवाला
भाषाधर्मसंहिता ॥ २३
गुड़धेनुःप्रदातव्या तेनतद्दोषशान्तये ॥ ११ ॥ लोहहारीचपुरुषो जायतेबर्बरोगवान् । लोहंपलशतंदद्यादुपोष्यसतुवासरम् ॥ १२ ॥ तैलचोरस्तुपुरुषोभवेत्कण्ड्वादिपीडितः । उपोष्यसतुविप्राय दद्यात्तैलघटद्वयम् ॥ १३ ॥ आमान्नहरणाच्चैव दन्तहीनःप्रजायते । सदद्यादश्विनौहेमनिष्कद्वयविनिर्मितौ ॥ १४ ॥ पक्वान्नहरणाञ्चैव जिह्वारोगःप्रजायते । गायत्र्याःसजपेल्लक्षं दशांशंजुहुयात्तिलैः ॥ १५ ॥ फलहारीचपुरुषो जायतेव्रणिताङ्गुलिः । नानाफलानामयुतं सदद्यादथद्विजन्मने ॥ १६ ॥ ताम्बूलहरणाञ्चैव श्वेतोष्ठःसंप्रजायते । सदक्षिणांप्रदद्याच्च विद्रुमस्यद्वयंवरम् ॥ १७ ॥ शाकहारीचपुरुषो जायतेनीललोचनः ।
उदर में गुल्मरोग युक्त होता है उसको अपने दोष की शान्ति के लिये गुड़ धेनु का दान करना चाहिये ॥ ११ ॥ लोहा चुरानेवाला पुरुष बर्बरोगवाला होता है वह एक दिन उपवास करके चार सेर लोहे का दान करे ॥ १२ ॥ तैल चुरानेवाला पुरुष खुजली के राखादि से पीड़ित होता है वह दिनभर उपवास करके दो घड़े तेल ब्राह्मण को दान करे ॥ १३॥ कच्चा अन्न चुरानेवाला दांतों से हीन होता है । वह आठ तोला सुवर्ण से अश्विनी कुमार देवों की प्रतिमा बनाके दान करे ॥ १४ ॥ पकाया अन्न चुराने से जीभ में रोग होता है वह एक लाख गायत्री का जप करके घी युक्त तिलों से दशांश होम करे ॥१५॥ फल चुरानेवाला अंगुलियों में फोड़ा फुंसी युक्त होता है वह अनेक प्रकार के दशहजार फलों का दान ब्राह्मण को देवे ॥ १६ ॥ पान ( ताम्बूल ) चुराने से श्वेत ओठोंवाला होता है वह दो उत्तम मूंगा (पन्नादी) दक्षिणा देवे ॥१७॥ शाक चुरानेवाला पुरुष नीली आंखों से युक्त होता है । वह ब्राह्मण को दो महार-
२४ शातातपस्मृतिः ॥
ब्राह्मणायप्रदद्याद्वै महानीलमणिद्वयम् ॥ १८ ॥ कन्दमूलस्यहरणाद् ह्रस्वपाणिःप्रजायते । देवतायतनंकार्य्यमुद्यानंतेनशक्तितः ॥ १९ ॥ सौगन्धिकस्यहरणाद् दुर्गन्धाङ्गःप्रजायते । सलक्षमेकंपद्मानां जुहुयाज्जातवेदसि ॥ २० ॥ दारुहारीचपुरुषः खिन्नपाणिःप्रजायते । सदद्याद्विदुषेशुद्धौ काश्मीरजपलद्वयम् ॥ २१ ॥ विद्यापुस्तकहारीच किलमूकःप्रजायते । न्यायेतिहाससंध्यात्स ब्राह्मणायसदक्षिणम् ॥ २२ ॥ वस्त्रहारीभवेत्कुष्ठी संप्रदद्यात्प्रजापतिम् । हेमनिष्कमितंचैव वस्त्रयुग्मंद्विजातये ॥ २३ ॥ ऊर्णीहारीलोमशःस्यात् सदद्यात्कंबलान्वितम् । स्वर्णनिष्कमितंहेम वह्निंदद्याद्विजातये ॥ २४ ॥ पट्टसूत्रस्यहरणान्निर्लोमाजायतेनरः ।
नील मणि दक्षिणा में देवे ॥ १८ ॥ कन्द तथा मूलों के चुराने पर छोटे २ हाथों वाला होता है उसको यथाशक्ति देव मन्दिर और बगीचा लगवाना चाहिये ॥ १९ ॥ सुगन्धि की चोरी करने से दुर्गन्ध अङ्गों से युक्त होता है । वह एक लाख कमलों का अग्नि में होम करे ॥ २० ॥ काष्ठ की चोरी करनेवाले के हाथों में खेद हुआ करता है वह विद्वान् को आठ तोला मणिका हीर।दिका दान करे ॥ २१ ॥ विद्या के पुस्तक को चुरानेवाला निश्चयकर मूक (गूंगा) होता है वह न्याय और इतिहास के पुस्तकों का दक्षिणा सहित दान करे ॥ २२ ॥ वस्त्र चुरानेवाला कुष्ठरोगी होता है वह चार तोला सुवर्ण से प्रजापति की प्रतिमा बनाकर दो वस्त्रों सहित ब्राह्मण को दान करे ॥ २३ ॥ ऊन चुरानेवाला शरीर पर बहुत रोम युक्त होता है वह चार तोले सुवर्ण से अग्नि देवता की प्रतिमा बनाकर एक कम्बल सहित ब्राह्मण को दान देवे ॥ २४ ॥ रेशम का वस्त्र चुराने से मनुष्य सर्वथा लोमों से रहित होता है वह अपनी शुद्धि के
भाषार्थसंहिता ॥ २५
तेनधेनुःप्रदातव्या विशुद्धयर्थंद्विजन्मने ॥ २५ ॥ औषधस्यापहरणे सूर्यावर्त्तःप्रजायते । सूर्यायार्घ्यःप्रदातव्यो माषंदेयंचकाञ्चनम् ॥ २६ ॥ रक्तवस्त्रप्रवालादि हारीस्याद्रक्तवातवान् । सवस्त्रांमहिषींदद्यान्मणिरागसमन्विताम् ॥ २७ ॥ विप्ररत्नापहारीचाप्यनपत्यःप्रजायते । तेनकार्यंविशुद्ध्यर्थं महारुद्रजपादिकम् ॥ २८ ॥ मृतवत्सोदितःसर्वो विधिरत्रविधीयते । दशांशहोमःकर्त्तव्यः पालाशेनयथाविधि ॥ २९ ॥ अनड्वान्वस्त्रसंयुक्तः पलार्द्धाद्धंचकाञ्चनम् । निर्धनेनप्रकर्त्तव्यं द्विजस्यमुच्यतेक्षणात् ॥ ३० ॥ ब्राह्मणस्यधनंलोभाद्योनार्पयतिमूढधीः । निर्वंशोजायतेतस्य दद्याद्दशपयस्विनीः ॥ ३१ ॥
लिये ब्राह्मण को गौ का दान देवे ॥ २५ ॥ औषधों के चुराने पर सूर्यावर्त्त नामक शिर के रोग से युक्त होता है वह सूर्यनारायण को नित्य अर्घ्य दिया करे और एक माषा सुवर्ण का दान करे ॥२६॥ वस्त्र और मूंगादि सुर्ख पदार्थों को चुरानेवाला वातरक्त रोग युक्त होता है वह रक्तमणि और रक्तवस्त्र सहित भैंसी का दान करे ॥ २७ ॥ ब्राह्मण के रत्न ( उत्तम ) पदार्थों को चुरानेवाला सन्तान हीन निर्वंशी होता है उसको अपनी शुद्धि के लिये महारुद्र ( पीछे कहे १२१ रुद्री के पाठ ) करने चाहिये ॥२८॥ जिसके पुत्र मर२ जाते हैं उसके लिये जो श्लोक ३१ से ४१ तक अ० २ में विधान कह चुके हैं वही सब यहां करे और ढांककी समिधाओं को घृताक्त कर २ उनसे दशांश होम करे ॥२९॥ और प्रायश्चित्ती मनुष्य निर्धन हो तो एक तोला सुवर्ण और वस्त्र सहित एक बैल का दान करे तो ब्राह्मण के अपराध से मुक्त होजाता है ॥ ३० ॥ जो मूढ पुरुष धरोहर में रक्खे ब्राह्मण के धनको लोभ से मारलेता है वह निर्वंशी होजाता है इससे वह दूध देतीं हुई दश गौओं का सुपात्र ब्राह्मणों को दान देवे ॥३१॥
२६ शातातपस्मृतिः ॥
देवस्वहरणाच्चैव जायतेविविधोज्वरः । ज्वरोमहाज्वरश्चैव रौद्रोवैष्णवएवच ॥ ३२ ॥ ज्वरेरौद्रंजपेत्कर्णे महारुद्रंमहाज्वरे । अतिरौद्रंजपेद्रौद्रे वैष्णवेतद्द्वयंजपेत् ॥ ३३ ॥ नानाविधद्रव्यचौरो जायतेग्रहणीयुतः । तेनान्नोदकवस्त्राणि हेमदेयंचशक्तितः ॥ ३४ ॥ माषतिललोहहारी गजचर्माप्रजायते । माषद्वयमितांदद्याद् धेनुंद्विपतिलान्विताम् ॥ ३५ ॥ इति शातातपीये धर्मशास्त्रे कर्मविपाके स्तेयप्रायश्चित्तं नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥ मातृगामीभवेद्यस्तु लिङ्गंतस्यविनश्यति । चाण्डालीगमनेचैव हीनकोशःप्रजायते ॥ १ ॥ तस्यप्रतिक्रियांकर्त्तुं कुम्भमुत्तरतोन्यसेत् ।
देव पूजा सम्बन्धी धनके चुरानेसे रौद्र ज्वर, वैष्णवज्वर, इत्यादि अनेक प्रकार का ज्वर अपराधी को होता है ॥ ३२ ॥ साधारण ज्वर में अपराधी के निकट रुद्री के ११ पाठ, महाज्वर में महारुद्र (रुद्री के १२१ पाठ) रौद्रज्वर में अतिरौद्र (रुद्री के १३३१ पाठ) और वैष्णवज्वर में महारुद्र अतिरुद्र दोनों का अनुष्ठान करावे । पीछे तदनुसार दशांश का होम कराया जाय ॥ ३३ ॥ अनेक प्रकार के द्रव्यों को चुरानेवाला संग्रहणीरोग युक्त होता है उसको अन्न, जल, वस्त्र और सुवर्ण का यथाशक्ति दान करना चाहिये ॥ ३४ ॥ उड़द, तिल और लोहे को चुरानेवाला हाथी के तुल्य चर्म रोगवाला होता है वह दो मासे सुवर्ण की धेनु को हाथी से स्पर्श कराये तिलों सहित दान करे ॥ ३५ ॥
यह शातातपीय धर्मशास्त्र के कर्मविपाक विषय में चोरी का प्रायश्चित्तरूप चतुर्थोऽध्याय पूरा हुआ ॥
माता से गमन करनेवाले का नरक भोगके अन्त में होनेवाले मनुष्य जन्म में लिङ्गेन्द्रिय नष्ट होजाता है। और चाण्डाली से गमन करने पर अण्डकोशों से हीन उत्पन्न होता है ॥ १ ॥ उस पाप की निवृत्ति के लिये पुनीत स्थान
भाषार्थसहिता ॥ २७
कृष्णवस्त्रसमाच्छन्नं कृष्णमाल्यविभूषितम् ॥ २ ॥ तस्योपरिन्यसेद्देवं कांस्यपात्रेधनेश्वरम् । सुवर्णनिष्कषट्केन निर्मितंनरवाहनम् ॥ ३ ॥ यजेत्पुरुषसूक्तेन धनदंविश्वरूपिणम् । अथर्ववेदविद्विप्रो ह्याथर्वणंसमाचरेत् ॥ ४ ॥ सुवर्णपुत्तलिकांकृत्वा निष्कविंशतिसंख्यया । दद्याद्विप्रायसंपूज्य निष्पापोऽहमितिब्रुवन् ॥ ५ ॥ निधीनामधिपोदेवः शंकरस्यप्रियसखा । सौम्याशाधिपतिःश्रीमान् ममपापंव्यपोहतु ॥ ६ ॥ इमंमन्त्रंसमुच्चार्य आचार्याययथाविधि । दद्याद्देवंहीनकोशो लिङ्गनाशेविशुद्धये ॥ ७ ॥ गुरुजायाभिगमनान्मूत्रकृच्छ्रःप्रजायते । तेनापिनिष्कृतिःकार्य्या शास्त्रदृष्टेनकर्मणा ॥ ८ ॥
के उत्तरभाग में एक कलश स्थापितकरे उसको कालेवस्त्र और काले फूलों की माला से शोभित करे ॥२॥ उस कलश के समीप में एक कांसे के पात्र में कुबेर देवता की प्रतिमा चौबीस तोला सुवर्ण की बनवाके (जो मनुष्य पर सवार हो ऐसी प्रतिमाको) स्थापित करे ॥३॥ फिर सर्वरूप कुबेर देवता का पुरुष सूक्त से पूजन करे । और अथर्ववेदी ब्राह्मण अथर्व का पाठ भी वहीं करे ॥४॥ फिर अस्सी तोला सुवर्ण की एक पुतली (कुबेर देव की प्रतिमा) बनाकर उसका सम्यक् पूजन करके 'मैं निष्पाप होऊँ' ऐसा कहता हुआ निम्न रीति से ब्राह्मण को दान कर देवे ॥५॥ सब खज़ानों के मालिक, शंकर भगवान् के प्रियमित्र, उत्तर दिशा के स्वामी श्रीमान् कुबेरदेव मेरे पाप को नष्ट करें ॥६॥ अण्डकोशों से हीन होने वा लिङ्गेन्द्रिय हीन होने के अपराध से मुक्त होने के लिये ( निधीनामधिपो० ) इस मन्त्र का उच्चारण करके देव प्रतिमा का विधि पूर्वक आचार्य को दान कर देवे ॥ ७ ॥ गुरुपत्नी के साथ गमन करने से मूत्र कृच्छ्र रोग से युक्त होता है । उस को धर्म शास्त्रोक्त कर्म द्वारा प्रायश्चित्त करना चाहिये ॥ ८ ॥
२८ शातातपस्मृतिः ॥
स्थापयेत्कुम्भमेकन्तु पश्चिमायांश्रुभेदिने ।
नीलवस्त्रसमाच्छन्नं नीलमाल्यविभूषितम् ॥ ६ ॥
तस्योपरिन्यसेद्देवं ताम्रपात्रेप्रचेतसम् ।
सुवर्णनिष्कषट्केन निर्मितांयादसाम्पतिम् ॥ १० ॥
यजेत्पुरुषसूक्तेन वरुणंविश्वरूपिणम् ।
सामविद्ब्राह्मणस्तत्र सामवेदंसमाचरेत् ॥ ११ ॥
सुवर्णपुत्तिकांकृत्वा निष्कविंशतिसंख्यया ।
दद्याद्विप्रायसंपूज्य निष्पापोऽहमितिब्रुवन् ॥ १२ ॥
यादसामधिपोदेवो विश्वेषामपिपावनः ।
संसाराब्धौकर्णधारो वरुणःपावनोऽस्तुमे ॥ १३ ॥
इमंमन्त्रंसमुच्चार्य आचार्याययथाविधि ।
दद्याद्देवमलङ्कृत्य मूत्रकृच्छ्रप्रशान्तये ॥ १४ ॥
स्वसुतागमनेचैव रक्तकुष्ठंप्रजायते ।
भगिनीगमनेचैव पीतकुष्ठंप्रजायते ॥ १५ ॥
तस्यप्रतिक्रियांकर्तुं पूर्वतःकलशंन्यसेत् ।
किसी शुभ दिन पूजन स्थान के पश्चिम भाग में एक कलश नीले वस्त्र और नीले फूलों से शोभित करके स्थापित करे ॥ ९ ॥ उस कलश के ऊपर तांबे के पात्र में २४ तोला सुवर्ण से बनायी जल के अधिष्ठाता वरुण देवता की प्रतिमा स्थापित करे ॥ १० ॥ फिर विश्वरूपी वरुण देवका पुरुष सूक्त के मन्त्रों से पूजन करे और साथ ही सामवेदी ब्राह्मण सामगान करे ॥ ११ ॥ फिर अस्सी तोला सुवर्ण की प्रतिमा वरुण देवता की बनाके उस का सम्यक् पूजन करके (मैं निष्पाप हो जाऊं) ऐसा कहता हुआ निम्न रीति से ब्राह्मण गुरु को प्रतिमा का दान करे ॥ १२ ॥ सब को पवित्र करने वाले जल के अधिष्ठाता, संसार समुद्र से पार करने वाले (मल्लाह) वरुण देव मुझ को पवित्र करने वाले हों ॥ १३ ॥ इस मन्त्र का उच्चारण करके मूत्रकृच्छ्र की शान्ति के अर्थ पुष्पादि से भूषित देव प्रतिमा को विधि पूर्वक गुरु के लिये देवे ॥ १४ ॥ अपनी पुत्री से गमन करने पर जन्मान्तर में रक्त कुष्ठी होता और भगिनी से गमन करने पर पीत कुष्ठी होता है ॥ १५ ॥ उस का प्रायश्चित्त करने के लिये
भाषाऽर्थसहिता ॥ २५
पीतवस्त्रसमाच्छन्नं पीतमाल्यविभूषितम् ॥ १६ ॥ तस्योपरिन्यसेत्स्वर्ण पात्रेदेवंसुरेश्वरम् । सुवर्णनिष्कषट्केन निर्मितंवज्रधारिणम् ॥ १७ ॥ यजेत्पुरुषसूक्तेन वासवंविश्वरूपिणम् । यजुर्वेदंतत्रसाम ऋग्वेदंचसमापयेत् ॥ १८ ॥ सुवर्णपुत्तिकांकृत्वा सुवर्णदशकेनतु । दद्याद्विप्रायसंपूज्य निष्पापोऽहमितिब्रुवन् ॥ १९ ॥ देवानांमधिपोदेवो वज्रीकुलिशकेतनः । शतयज्ञःसहस्राक्षः पापंममनिकृन्ततु ॥ २० ॥ इमंमन्त्रंसमुच्चार्य्य आचार्याय्ययथाविधि । दद्याद्देवंसहस्राक्षं स्वपापस्यापनुत्तये ॥ २१ ॥ भ्रातृभार्याभिगमनाद् गलत्कुष्ठंप्रजायते । स्ववधूगमनेचैव कृष्णकुष्ठंप्रजायते ॥ २२ ॥ तेनकार्य्यविशुद्ध्यर्थं प्रागुक्तस्यार्द्धमेवहि ।
पीले वस्त्र और पीली फूल मालाओं से भूषित एक कलश पूजन स्थान के पूर्वभाग में स्थापित करे ॥१६॥ उस कलश के ऊपर सुवर्ण के पात्र में २४ तोला सुवर्ण से बनायी वज्रधारी इन्द्र देवता की प्रतिमा को स्थापित करे ॥१७॥ फिर विश्वरूपी इन्द्रदेव का पुरुष सूक्त से पूजन करे, साथ ही उस २ वेद के ज्ञाता ब्राह्मण लोग वहां ऋग्, यजुः-सामवेद का पाठ करें ॥ १८ ॥ और दश तोला सुवर्ण की एक प्रतिमा इन्द्रदेवता की बनाके 'मैं निष्पाप होऊं' ऐसा कहता हुआ वह प्रतिमा सम्यक् पूजन करके निम्न प्रकार ब्राह्मण गुरु को देवे ॥ १९ ॥ देवों के स्वामी, सौ यज्ञ करने वाले, सहस्रों चक्षु वाले, वज्र चिन्ह युक्त वज्रधारी इन्द्रदेव मेरे पाप को नष्ट करें ॥ २० ॥ अपने पाप के नाशार्थ इस मन्त्र का उच्चारण करके इन्द्रदेव की प्रतिमा विधि पूर्वक आचार्य को देवे ॥२१॥ भाई की पत्नी से गमन करे तो गलत्कुष्ठ और पुत्र वधू से गमन करे तो जन्मान्तर में काला कुष्ठ प्रकट होता है ॥ २२ ॥ उस को अपनी शुद्धि-
३
३० शातातपस्मृतिः ॥
दशांशहोमः सर्वत्र घृताक्तैः क्रियते तिलैः ॥ २३ ॥ स्वाम्यङ्गनाभिगमनाज्जायते दद्रुमण्डलम् । कृत्वा लोहमयीं धेनुं पलषष्टिप्रमाणतः ॥ २४ ॥ कार्पासभाण्डसंयुक्तां कांस्यदोहां सवत्सिकाम् । दद्याद्विप्राय विधिवदिमं मन्त्रमुदीरयेत् । सुरभिर्वैष्णवी माता मम पापं व्यपोहतु ॥ २५ ॥ विश्वस्तभार्यागमने गजचर्मा प्रजायते । तस्य पापविनाशाय प्रायश्चित्तं विधीयते ॥ २६ ॥ कृत्वारौप्यमयीं धेनुं निष्कृतिं विश्वसंख्यया । तस्य पापस्य नाशाय छत्रोपानहसंयुताम् ॥ २७ ॥ मातुः सपत्निगमने जायते चाश्मरीगदः । स तु पापविशुद्ध्यर्थं प्रायश्चित्तं समाचरेत् ॥ २८ ॥ दद्याद्विप्राय विदुषे मधुधेनुं यथोदितम् ।
के लिये पूर्व कहे पुत्री गमन के प्रायश्चित्त से आधा करना चाहिये और सभी जप पाठों में घृत मिले तिलों से दशांश होम तो करना ही चाहिये ॥ २३ ॥ स्वामी (मालिक) की स्त्री से सेवक गमन करे तो जन्मान्तर में मण्डलाकार (दखन्दावाली) दाद होती है । वह तीन सेर लोहे की गौ बनवाके, बिनौले, बसन, कांसे की दोहनी और बछड़े सहित गौ (सुरभि०) मन्त्रोच्चारण पूर्वक विधि के साथ ब्राह्मण को दान देवे कि विष्णु देवता सम्बन्धिनी सुरभि गौ माता मेरे पाप को नष्ट करे ॥ २४।२५ ॥ अपना विश्वास रखनेवाले की पत्नी से गमन करे तो अन्मान्तर में हाथी के से चर्मवाला होता है । उस पाप का प्रायश्चित्त यह है कि ॥ २६ ॥ नौ तोला चांदी की प्रायश्चित्त रूप गौ बनाकर उस पाप के नाशार्थ छाता और जूता सहित दान करे ॥ २७ ॥ अपनी सौतेली माता से गमन करे तो जन्मान्तर में मूंगारोग होता है । वह पुरुष उसका निम्न प्रायश्चित्त करे ॥ २८ ॥ विद्वान् ब्राह्मण को शहद की गौ शास्त्रविध्यनुकूल दान
भाषाऽर्थसहिता ॥ ३१
तिलद्रोणशतंचैव हिरण्येनसमन्वितम् ॥ २९ ॥
पितृष्वस्रभिगमनाद्दक्षिणांशव्रणीभवेत् ।
तेनापिनिष्कृतिःकार्या अजादानेनशक्तितः ॥ ३० ॥
मातुलान्यांतुगमने पृष्ठकुब्जःप्रजायते ।
कृष्णाजिनप्रदानेन प्रायश्चित्तंसमाचरेत् ॥ ३१ ॥
मातृष्वस्रभिगमने वामाङ्गे व्रणवान्भवेत् ।
तेनापिनिष्कृतिःकार्या सम्यग्दासीप्रदानतः ॥ ३२ ॥
पितृव्यपत्नीगमनात्कटिकुष्ठंप्रजायते ।
निष्कृतिस्तेनकर्त्तव्या कन्यादानेनयत्नतः ॥ ३३ ॥
यदगम्यासुसंयोगात्प्रायश्चित्तमुदीरितम् ।
तदेवमुनिभिःप्रोक्तं नियतंतत्सुतास्वपि ॥ ३४ ॥
मृतभार्याभिगमने मृतभार्यःप्रजायते ।
तत्पातकविशुद्ध्यर्थं द्विजमेकंविवाहयेत् ॥ ३५ ॥
सगोत्रस्त्रीप्रसंगेन जायतेचभगन्दरः ।
देवे और सुवर्ण के सहित २५ मन तिलों का दान करे ॥ २९ ॥ फूपी ( बुआ ) के साथ गमन करे तो शरीर के दहिने भाग में फोड़े फुंसी होते हैं । वह य-थाशक्ति बकरियों के दान द्वारा प्रायश्चित्त करे ॥३०॥ मामी के साथ गमन करे तो कुबड़ी पीठवाला होता वह कृष्ण मृगचर्मों के दान द्वारा प्रायश्चित्त करे॥३१॥ मौसी के साथ गमन करे तो शरीर के वामभाग में फोड़ा फुंसीयुक्त होता है वह दासी के दान द्वारा प्रायश्चित्त करे ॥ ३२ ॥ चाची के साथ गमन करे तो कटि भाग में कुष्ठरोगयुक्त होता है वह कन्याओं के दान द्वारा प्रायश्चित्त करे ॥ ३३ ॥ जिन२ अगम्यास्त्रियोंके साथ संग करने से जो२ प्रायश्चित्त कहा गया है। उन२ स्त्रियों की पुत्रियोंके साथ गमन करने पर भी ऋषियों ने वही २ प्रायश्चित्त कहा है ॥३४॥ मृत पुरुष की स्त्री के साथ गमन करे तो जन्मान्तर में उसकी भी पत्नी मर जा-या करती है । उस पाप की शुद्धि के लिये एक ब्राह्मण का विवाह करावे ॥३५॥ अपने गोत्र की स्त्री से गमन करे तो जन्मान्तर में भगन्दर रोग होता है ।
३२ शातातपस्मृतिः ॥
तेनापिनिष्कृतिःकार्या महिषीदानयत्नतः ॥ ३६ ॥
तपस्विनीप्रसंगेन प्रमेहीजायतेनरः ।
मासंरुद्रजपःकार्यो दद्याच्छक्त्याचकाञ्चनम् ॥ ३७ ॥
दीक्षितस्त्रीप्रसंगेन जायतेदुष्टरक्तदृक् ।
सपातकविशुद्ध्यर्थं प्राजापत्यानिषट्चरेत् ॥ ३८ ॥
प्राणनाथंपरित्यज्य देवरंसेवतेध्रुवम् ।
गुदमध्येभवेद्व्याधी रशनावामहदुःसहा ।
तयाकार्यंप्रयत्नेन गोदानंहेमसम्मितम् ॥ ३९ ॥
गोविन्दगोपीजनवल्लभेशः कंसासुरघ्नस्त्रिदशेशवन्द्यः ।
गोदानतृप्तःकुरुतेदयालु रीशाननाथादपितारिवर्गः ॥ ४० ॥
श्रोत्रियस्त्रीप्रसंगेन जायतेनासिकाव्रणी ।
आचरेत्सविशुद्ध्यर्थं प्राजापत्यचतुष्टयम् ॥ ४१ ॥
स्वजातिजायागमने जायतेहृदयव्रणी ।
तत्पापस्यविशुद्ध्यर्थं प्राजापत्यद्वयंचरेत् ॥ ४२ ॥
धातृउत्तरस्त्रीगमनाज्जायतेमस्तकव्रणः ।
वह भैंसियों के यथाशक्ति दान द्वारा प्रायश्चित्त करे ॥३६॥ तपस्विनी स्त्री के साथ संगकरे तो प्रमेह रोग युक्तहोता है वह एक मास तक रुद्री का पाठ दशांश होम और यथाशक्ति सुवर्ण का दान करे ॥३७॥ दीक्षित पुरुष की स्त्री से संग करे तो रक्तविकार रोगयुक्त होता है वह छः प्राजापत्य व्रत प्रायश्चित्त करे ॥३८॥ जो स्त्री अपने पति को छोड़के देवर से संग करती है उसके गुदेन्द्रिय में रोग होता और असह्यपीड़ा होती है वह स्त्री बड़े यत्न से सुवर्ण सहित गोदान वार२ करे ॥३९॥ गोविन्द गोपीजनों के प्रियस्वामी कंसासुर के हन्ता, देवताओं के स्वामी इन्द्र के भी पूजनीय, ईशान दिशा के स्वामी महादेव जी से भी विशेषकर जिनका वर्ग तारनेवाला है ऐसे कृष्ण भगवान् गोदान से तृप्त हुए प्रायश्चित्ती पर दयाकरते हैं ॥ ४० ॥ वेदपाठी की स्त्री के साथ संग करे तो प्रायः नासिका में फोड़ा फुंसी होते हैं । वह अपनी शुद्धि के लिये चार प्राजापत्य व्रत करे ॥४१॥ अपने वर्ण की स्त्री से संग करे तो हृदय में प्रायः फोड़ा फुंसी होते हैं । उस पाप की शुद्धि के लिये दो प्राजापत्य व्रत करे ॥ ४२ ॥ धायी के साथ संग
भावार्थसहिता ॥ ३३
सपातकविशुद्ध्यर्थं प्राजापत्यंसमाचरेत् ॥ ४३ ॥ पशुयोनौचगमने मूत्राघातःप्रजायते । तिलपात्रद्वयंचैव दद्यादात्मविशुद्धये ॥ ४४ ॥ अश्वयोनौचगमनाद् भुजस्तम्भःप्रजायते । सहस्रकलशैःस्नानं मासं कुर्याच्छिवस्यच ॥ ४५ ॥ आसुरीअलसीदासी चर्मकारीचनर्त्तकी । रजकीभिःसमंभोगात्पतन्तिपितृभिःसह ॥ ४६ ॥ उपोष्यैकादशींशुद्धां जागरंकारयेन्निशि । तस्यपापविशुद्ध्यर्थं दद्यादेकांपयस्विनीम् ॥ ४७ ॥ एतेदोषानराणांस्युर्नरकान्तेनसंशयः । स्त्रीणामपिभवन्त्येते तत्तत्पुरुषसंगमात् ॥ ४८ ॥ इति शातातपीये धर्मशास्त्रे कर्मविपाके अगम्यागमन प्रायश्चित्तं नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥
करे तो मस्तक में प्रायः फोड़ा फुंसी होतेहैं यह उस पातक की शुद्धि के लिये एक प्राजापत्य व्रत करे ॥ ४३ ॥ पशुजाति के संग मैथुन करने से मूत्राघात रोग होता है । उसकी शुद्धि के लिये तिलों से भरके दो पात्र दान करे ॥ ४४ ॥ घोड़ी के साथ मैथुन करने से भुजा जकड़ने का रोग होता है । इसके लिये एक महिने तक एक हज़ार कलशों से शिवजी को स्नान करावे ॥ ४५ ॥ आसुरी (राक्षसी ) अलसी ( आलसिनी ) दासी, चर्मकारी, नटिनी, वा वेश्या, और धोबिनि इन के साथ संग करने से अपने पितरों के सहित पतित हो जाते हैं ॥ ४६ ॥ इस के लिये जो अन्य तिथि से विद्ध न हो ऐसी शुद्ध एकादशी को उपवास करके रात भर जागरण करे और उस पाप से शुद्ध होने के लिये एक दूध देती गौ का दान करे ॥ ४७ ॥ इस अध्याय में कहे दोष नरक भोग के अन्तमें उन २ पापोंसे पुरुषों के निस्सन्देह होते ही हैं । और जिन २ स्त्रियों के संग से पुरुषों को दोष दिखाए हैं उन्हीं २ के पुरुषों से संग करने वाली स्त्रियों को भी वे २ पाप दोष लगते हैं इस से उन को भी उक्त प्रायश्चित्त ही करना चाहिये ॥ ४८ ॥
यह शातातपीय धर्मशास्त्र के भाषानुवाद में कर्मविपाक सम्बन्धी अगम्यागमन प्रायश्चित्तरूप पांचवां अध्याय पूरा हुआ ॥ ५ ॥
३४ शातातपस्मृतिः ॥
अश्वशूकरशृङ्ग्यद्रि द्रुमादिशकटेनच ।
भृग्वग्निदारुशस्त्राश्मविषोद्बन्धनजैर्मृताः ॥ १ ॥
व्याघ्रादिगजभूपालचोरवैरिदृकाहताः ।
काष्ठशल्यमृतायेच शौचसंस्कारवर्जिताः ॥ २ ॥
विसूचिकागलकवलदवातीसारतोमृताः ।
डाकिन्यादिग्रहैर्ग्रस्ता विद्युत्पातहताश्चये ॥ ३ ॥
अस्पृश्याअपवित्राश्च पतिताःपुत्रवर्जिताः ।
पञ्चत्रिंशत्प्रकारैश्च नाप्नुवन्तिगतिंमृताः ॥ ४ ॥
पित्राद्याःपिण्डभाजःस्युस्त्रयोलेपभुजस्तथा ।
ततोनान्दीमुखाःप्रोक्तास्त्रयोप्यश्रुमुखास्त्रयः ॥ ५ ॥
द्वादशैतेपितृगणास्तर्पिताःसन्ततिप्रदाः ।
गतिहीनाःसुतादीनां सन्ततिंनाशयन्तिते ॥ ६ ॥
दशव्याघ्रादिनिहता गर्भान्निघ्नन्त्यमीक्रमात् ।
घोड़ा, सुवर, सींगों वाले पशुओं ने मारे, पर्वत तथा वृक्षादि से गिरके, गाड़ी से पिचल के मरे, पर्वत की शिला, अग्नि, लकड़ी, शस्त्र, पत्थर, विष, और फांसी से मरे ॥ १ ॥ वाघ आदि, हाथी, राजा, चोर, शत्रु, भेड़िया, इन ने जिन को मारा, काष्ठ वा कांटे से घाव हो कर मरे जो शुद्धि तथा उपनयनादि संस्कारों से हीन रहते हुए मरे हों ॥ २ ॥ हैजा द्वारा, अन्न से, गले में ग्रास अटक जाने से, बन के अग्नि से, अतीसार (अधिक दस्तों के होने से) डाकिनी आदि से, ग्रहों (राहु आदि) से ग्रस्त (पकड़े हुए), बिजली पड़ने से, ॥ ३ ॥ स्पर्श न करने योग्य वा अपवित्र दशा (विष्ठा मूत्रादि में पड़के) में, पतित होके और पुत्रहीन हो कर जो मरे हों इन पैंतीश ३५ प्रकारों से मरे मनुष्यों की अच्छी गति नहीं होती है ॥ ४ ॥ पितादि तीन (पिता, पितामह, प्रपितामह, ) पिण्डों के भागी, उन से पहिले तीन लेप भागी, उनसे पहिले तीन नान्दीमुखश्राद्धभागी और उन से भी पहिले तीन अश्रुमुख पितर कहलातेहैं ॥५॥ ये बारह पितृगण श्राद्ध तर्पणादि से तृप्त हुये पुत्रादि की सन्तति बढ़ाते हैं। और श्राद्धादि न किये जावें तो वे ही पुत्रादि की सन्तति को नष्ट करते हैं ॥ ६ ॥ इसी श्लो० में कहे व्याघ्रादि दश के द्वारा मरे हुए पितर
द्वादशास्त्रादिनिहता आकर्षन्तिचबालकम् ॥ ७ ॥
भाषाऽर्थसंहिता ॥ ३५
द्वादशास्त्रादिनिहता आकर्षन्तिचबालकम् ॥ ७ ॥
विषादिनिहताघ्नन्ति दशसुद्वादशस्वपि ।
वर्षैकबालंकुर्यादनपत्योऽनपत्यताम् ॥ ८ ॥
व्याघ्रेणहन्यतेजन्तुः कुमारीगमनेनच ।
विषदस्त्वैवसर्पेण गजेननृपदुःखकृत् ॥ ९ ॥
राज्ञाराजकुमारघ्नश्चोरेणपशुहिंसकः ।
वैरिणामित्रभेदीच वकवृत्तिर्वृकेणतु ॥ १० ॥
गुरुघातीचशय्यायां मत्सरीशौचवर्जितः ।
द्रोहीसंस्काररहितः शुनानिःक्षेपहारकः ॥ ११ ॥
नरोविहन्यतेऽरण्ये शूकरेणचपाशिकः ।
कृमिभिःकृत्तवासाश्च कृमिणाचनिकृन्तनः ॥ १२ ॥
शृङ्गिणाशङ्करद्रोही शकटेनचसूचकः ।
क्रम से गर्भ को नष्ट करते हैं । और शस्त्रादि १२ से मरेहुए बालक को गर्भ में से खींचते ( गर्भ को गिरा देते ) हैं ॥ ७ ॥ विष खाने आदि से मरे दश तथा बारह वर्ष के बालक को भी नष्ट करते हैं । और निर्वंशी मरे पितर अपने २ कुल के एक वर्ष के बालक को नष्ट करते वा अन्यों को भी निर्वंश कर देते हैं ॥ ८ ॥ कुमारी कन्या से जो संग करता है वह जन्मान्तर में व्याघ्रसे मारा जाता है । विष देने वाला सांप से और राजा को दुःख देने वाला हाथी से मारा जाता है ॥ ९ ॥ राजकुमार को मार डालने वाला राजा की आज्ञा से, पशुहिंसक चोर से, मित्रों में फूट विरोध कराने वाला वैरी से, वकवृत्ति (अन्य का माल मारने में बगुला कासा ध्यान लगाने वाला ) भेडिया से मारा जाता है ॥१०॥ गुरु की हत्या करने वाला शय्या (खटिया) पर, मत्सरता करने वाला-अशुद्ध दशा में, द्रोह करने वाला-संस्कार हीन दशा में और धरोहर मारने वाला कुत्ते के काटने से मरता है ॥११ फांसी देने वाला-बन में सुअर से माराजाता, कपड़ा फाडने वाला-कीड़ों से मरता, गांठ काटने वाला कीड़े के काटने से मरता है ॥१२॥ शंकर भगवान् का द्रोही-शंग वाले से, निन्दक-गाड़ी से दबकर, भूमि चुराने वाला-पर्वत से गिर के, और यज्ञ में हानि
३६ शातातपस्मृतिः ॥
भृगुणामेदिनीचौरो वह्निनायज्ञहानिकृत् ॥ १३ ॥ दवेनदक्षिणाचोरः शस्त्रेणश्रुतिनिन्दकः । अश्मनाद्विजनिन्दाकृद्विषेणकुमतिप्रदः ॥ १४ ॥ उद्वन्धनेनहिंस्रःस्यात् सेतुभेदीजलेनतु । द्रुमेणराजदन्तहृदतिसारेणलोहहृत् ॥ १५ ॥ गोग्रासहृद्विषूचिकया कवलेनद्विजात्रहृत् । भ्रामेणराजपत्नीहृदतिसारेणनिष्क्रियः ॥ १६ ॥ शाकिन्याद्यैश्चम्रियते स्वदर्पात्कार्यकारकः । अनध्यायेप्यधीयानो म्रियतेविद्युतातथा ॥ १७ ॥ अस्पृश्योऽस्पृश्यसंगीच वान्तमाश्रित्यशास्त्रहृत् । पतितोऽपत्यविक्रेताऽनपत्योद्विजवस्त्रहृत् ॥ १८ ॥ विक्रेताघातकश्चैव द्वावेतौतुल्यवृत्तौ । घातकश्चैवहत्यायां राज्ञांरोषाच्चविक्रयी ॥ १९ ॥ अथतेषांक्रमेणैव प्रायश्चित्तं विधीयते ।
वा विघ्न करने वाला -अग्नि में जल कर मरता है ॥१३॥ दक्षिणा चुरानेवाला- दावाग्नि से, वेदनिन्दक-शस्त्र से, ब्राह्मणनिन्दक-पत्थर से, और बुरे काम को सिखाने वाला विष से मारा जाता है ॥ १४ ॥ हिंसक-फांसी से, बांध तो- ड़ने वाला-जल में डूब के, हाथीदांत का चुराने वाला-वृक्ष से गिर के, और लोहे के बर्तनों का चोर-दस्त होने द्वारा मरता है ॥१५॥ गौ का ग्रास (पहिली रोटी) खाने वाला-विषूचिका (हैज़ा) से, ब्राह्मणार्थ समर्पित भोजन वा अन्न को मारलेने वाला-ग्रास अटकने से, राजपत्नी को भगा ले जाने वाला -भ्रमरोग से, और निकम्मा-अतीसार (दस्तों के) रोग से मरता है ॥ १६ ॥ अपने दर्प से काम करने वाला शाकिनी आदि लगने से मरता, अनध्याय के दिन वेद पढ़ने वाला विद्युत् गिरने से मरता है ॥ १७ ॥ स्पर्श न करने योग्य का संगी-अस्पृश्य (मलमूत्रादि से लिप्त) दशामें, शास्त्र को चुराने वाला-प- तित होके, और ब्राह्मण के वस्त्र' चुराने वाला- निर्वंशी सन्तान हीन होकर मरता है ॥ १८ ॥ सन्तान बेंचने और मार डालने वाला दोनों तुल्य अपराधी हैं। घातक तो हत्या में और बेंचने वाला सन्तान त्यानी धनको भोगताहुआ सन्तान को ही भोगता है ॥ १९ ॥ अब इन थोड़े अर्थह से मरने वालों के
भाषासंसहिता ॥ ६३
कारयेन्निष्कमात्रंतु पुरुषंप्रेतरूपिणम् ॥ २० ॥ चतुर्भुजंदण्डहस्तं महिषासनसंस्थितम् । पिष्टैःकृष्णतिलैःकुर्यात्पिण्डंप्रस्थप्रमाणतः ॥ २१ ॥ मध्वाज्यशर्करायुक्तं स्वर्णकुण्डलसंयुतम् । अकालमूलंकलशं पञ्चपल्लवसंयुतम् ॥ २२ ॥ कृष्णवस्त्रसमाच्छन्नं सर्वौषधिसमन्वितम् । तस्योपरिन्यसेद्देवं पात्रंधान्यफलैर्युतम् ॥ २३ ॥ सप्तधान्यन्तु सफलं तत्रतत्संमुखंन्यसेत् । कुम्भोपरिचांवेन्यस्य पूजयेत्प्रेतरूपिणम् ॥ २४ ॥ कुर्यात्पुरुषसूक्तेन प्रत्यहंदुग्धतर्पणम् । षडङ्गांश्चजपेद्रुद्रान् कलशेऽत्रवेदवित् ॥ २५ ॥ यमसूक्तेनकुर्वीत यमपूजादिकंतथा । गायत्र्याश्चैवकर्त्तव्यो जपःस्वात्मविशुद्धये ॥ २६ ॥
संक्षिप्त क्रम से ही कहते हैं कि घोड़े आदि अपमृत्यु से मरने पर प्रेतरूपी यम देव की चार तोला सुवर्ण की एक प्रतिमा बनावे उसमें चार भुजाहों हाथ में दण्ड हो, भैंसे पर सवार हो । फिर काले तिलों को पीस कर ढाईपाव का एक पिण्ड बनावै ॥ २१ ॥ उस पिण्ड में शहद घी और शक्कर भी मिली हो, सुवर्ण के कुण्डल भी उस पिण्ड पर घरे। जो तल में काला न हो ऐसे एक कलश को स्थापित करके उस पर पांच पल्लव (पत्ते) घरे ॥ २२ ॥ काले वस्त्र से उस कलश को ढांप कर सर्वौषध (मख जौ आदि) उस पर घरे। और जो चांवलादि धान्य तथा फलों से भरके एक पात्र कलश के ऊपर धरके उस पर ऊपर लिखी यम देवता की मूर्ति को स्थापित करे ॥ २३ ॥ और ऋतु फलों सहित सात धान्य (सतनजा) वहां देवमूर्ति के सामने धरै। इस प्रकार कलश पर स्थापित किये प्रेतरूपी यमराज का निम्न रीति से पूजन करे ॥ २४ ॥ अपसव्य होके पुरुषसूक्त के मन्त्रों द्वारा दूध से प्रतिदिन यमराज का तर्पण करे अर्थात् मूर्ति पर प्रत्येक मन्त्रान्त में दूध चढ़ाया करे और इस के साथ ही एक वेदपाठी ब्राह्मण कलश के समीप में षडङ्ग रुद्री का पाठ कियाकरे ॥ २५ ॥ और वेदोक्त यमसूक्त से यमराज का नित्य पूजन करे और अपनी शुद्धि के लिये वहां कलश के समीप में गायत्री का जप भी करता कराता रहे ॥ २६ ॥
६
३८ शातातपस्मृतिः ॥
ग्रहशान्तिकपूर्वकं च दशांशंजुहुयात्तिलैः ।
अज्ञातनामगोत्राय प्रेतायसतिलोदकम् ॥
प्रदद्यात्पितृतीर्थेन पिण्डंमन्त्रमुदीरयेत् ॥ २७ ॥
इमंतिलमयं पिण्डं मधुसर्पिःसमन्वितम् ।
ददामितस्मैप्रेताय यःपीडांकुरुतेमम ॥ २८ ॥
सजलांकृष्णकलशांस्तिलपात्रसमन्वितान् ।
द्वादशप्रेतमुद्दिश्य दद्यादेकंचविष्णवे ॥ २९ ॥
ततोऽभिषिञ्चेदाचार्यो दम्पतीकलशोदकैः ॥
शुचिर्वरायुधधरो मन्त्रैर्वरुणदैवतैः ॥ ३० ॥
यजमानस्ततोदद्यादाचार्यायसदक्षिणाम् ।
ततोनारायणबलिः कर्त्तव्यःशास्त्रनिश्चयात् ॥ ३१ ॥
एषसाधारणविधिर्गतीनामुदाहृतः ।
विशेषस्तुपुनर्ज्ञेयो व्याघ्रादिनिहतेष्वपि ॥ ३२ ॥
व्याघ्रेणनिहतेप्रेते परकन्यांविवाहयेत् ।
फिर ग्रहशान्ति पूर्वक घी मिले तिलों से दशांश होम करे और तिलों तथा जल के सहित पूर्वोक्त तिलों के पिण्ड को (इमंतिल०) मन्त्र पढ़कर अपसव्य हो दक्षिण को मुखकर अज्ञात नाम गोत्र वाले मृतपुरुष के नाम से पितृतीर्थ-द्वारा छोड़े ॥ २७ ॥ शहद और घी से युक्त तिल स्वरूप इस पिण्ड को मैं उस प्रेत के लिये देता हूं कि जो मुझ को पीडित करता है ॥ २८ ॥ जिन पर तिलों से भरा एक २ पात्र रक्खा हो ऐसे जल से भरे काले रंगेहुए बारह कलश प्रेत के उद्देश से दान करे । और एक कलश विष्णु के नाम से दान करे ॥ २९ ॥ तदनन्तर अच्छा शस्त्र धारण किये या स्फ्य को हाथ में लिये पवित्र हुआ आचार्य्य पुरुष यजमान स्त्री पुरुषों का कलश के जल से वरुणदेवतावाले मन्त्रों द्वारा अभिषेक करे ॥ ३० ॥ फिर यजमान दक्षिणा सहित वह प्रतिमा आचार्य्य को दे देवे । तदनन्तर शास्त्र के निश्चय से नारायणबलि करे ॥ ३१ ॥ यह अच्छी गति न होने वाले अपमृत्यु से मरों के लिये साधारण विधान कहा गया है । अब व्याघ्रादि से मरे हुओं के विषय में भिन्न २ विशेष विधान दिखाते हैं ॥३२॥ व्याघ्र से मरे प्रेत के निमित्त अन्य किसी की कन्या का विवाह
भाषाऽर्थसहिता ॥ ३९
सर्पदंशेनागबलिर्देयःसर्षपुकान्चनम् ॥ ३३ ॥ चतुर्निष्कमिमंहेम गजंदद्याद्गजेर्हते । राज्ञाविनिहतेदद्यात्पुरुषन्तुहिरण्मयम् ॥ ३४ ॥ चौरेणनिहतेधेनुं वैरिणानिहतेवृषम् । वृकेणनिहतेदद्याद्यथाशक्तिचकाञ्चनम् ॥ ३५ ॥ शय्यामृतेप्रदातव्या शय्यातूलीसमान्विता ॥ निष्कमात्रंसुवर्णस्य विष्णुनासमधिष्ठिता ॥ ३६ ॥ शौचहीनेमृतेचैव द्विनिष्कस्वर्णजंहरिम् । संस्कारहीनंचमृते कुमारंचविवाहयेत् ॥ ३७ ॥ शुनाहतेचनिःक्षेपं स्थापयेन्निजशक्तितः । शूकरेणहतेदद्यान्महिषंदक्षिणान्वितम् ॥ ३८ ॥ कृमिभिश्चमृतेदद्याद् गोधूमार्द्धद्विजातये । शृङ्गिणाचहतेदद्याद् वृषंसंवस्त्रसंयुतम् ॥ ३९ ॥ शकटेनमृतेदद्याद् दव्यंसोपस्करान्वितम् ।
अपने व्यय से करा देवे । सांप के काटने से मरने पर सब छवियों में किंचित् किंचित् सुवर्ण धरके सांपों के लिये बलि देवे ॥ ३३ ॥ हाथी से मारेजाने पर सोलह तोला सुवर्ण का हाथी बनाकर दान करे । राजाज्ञा से मारे गये पर सुवर्ण का पुरुष बनाके दान करे ॥ ३४ ॥ चौर से मृत्यु होने पर गोदान, और शत्रु से मारे जाने पर बैल का दान करे । भेड़िया से मारेजाने पर यथाशक्ति सुवर्ण का दान करे ॥ ३५ ॥ खटिया पर मरजाने पर चार तोला सुवर्ण से बनायी तोशक तकिया सहित खटिया पर स्थापित की विष्णुभगवान् की मूर्ति का दान करे ॥ ३६ ॥ अशुद्ध दशा में मरने पर आठ तोला सुवर्ण की विष्णु मूर्ति का दान करे । संस्कारहीन दशा में मरने पर ब्राह्मण कुमार का विवाह अपने व्यय से करावे ॥ ३७ ॥ कुत्ते के काटने से मरने पर अपनी शक्ति के अनुसार धर्म के लिये किसी के यहां धन जमा करे । सूअर से मृत्यु होने पर दक्षिणा सहित भैंसा का दान करे ॥ ३८ ॥ कृमियों से मरने पर ब्राह्मण को गेहूं का दान करे । और सींगवाले पशु से मृत्यु हो तो वस्त्र सहित बैल का दान करे ॥ ३९ ॥ गाड़ी से दब के मरने पर सामग्री सहित धन का दान करे । पहाड़ से गिर कर मरने पर धान्य पर्वत का दान करे (जौ चांवलादि अन्न का
४० शातातपस्मृतिः ॥
भृगुपातेमृतेचैव प्रदद्याद्धान्यपर्वतम् ॥ ४० ॥ अग्निनानिहितेकार्यमग्निदानंस्वशक्तितः । दारुणा निहतेचैव कर्तव्यासद्मनेसभा ॥ ४१ ॥ शस्त्रेणनिहतेदद्यान्महिषींदक्षिणान्विताम् । अश्मनानिहतेदद्यात्सवत्सांगांपयस्विनीम् ॥ ४२ ॥ विषेणचमृतेदद्यान्मेदिनींहेमनिर्मिताम् । उद्बन्धनमृतेचापि प्रदद्याद्गांपयस्विनीम् ॥ ४३ ॥ मृतेजलेनवरुणं हैमंदद्याद्द्विनिष्ककम् । वृक्षेवृक्षहतेदद्यात्सौवर्णंस्वर्णसंयुतम् ॥ ४४ ॥ अतिसारमृतेलक्षं सावित्र्याः संयतोजपेत् । शाकिन्यादिमृतेचैवं जपेद्रुद्रंयथोचितम् ॥ ४५ ॥ कासरोगमृतेवापि कृच्छ्राब्दिकव्रतं चरेत् । विद्युत्पातेननिहते विद्यादानंसमाचरेत् । अस्पर्शंचमृतेकार्यं वेदपारायणंतथा ॥ ४६ ॥ सच्छास्त्रपुस्तकंदद्याद्वान्नमग्नित्यसंस्थिते ।
इतना ऊंचा ढेर लगावे जिस के पार खड़ा मनुष्य दूसरे पार से न दीखे उस को धान्य पर्वत कहते हैं) ॥ ४० ॥ अग्नि से मरने पर यथाशक्ति सुवर्ण वा दीपादि प्रकाश का दान करे । काष्ठ से मरने पर धर्मशाला वा व्याख्यानसमा बनवा देवे ॥ ४१ ॥ शस्त्र से मरने पर दक्षिणा महित भैंस का दान करे । पत्थर से मरने पर बछड़ा सहित दूध देती गौ का दान करे ॥ ४२ ॥ विष से मरने पर सुवर्ण से जटिल पृथिवी का, और फांसी से मरने पर दूध देती गौ का दान करे ॥ ४३ ॥ जल से मरने पर आठ तोला सुवर्ण से बनी वरुणादेवता की प्रतिमा का, और वृक्ष से मरने पर यथाशक्ति सुवर्ण से बनाये सुवर्ण दक्षिणा सहित वृक्ष का दान करे ॥ ४४ ॥ अतीसार (दस्त हो कर) से मरने पर नियम बद्ध हो कर एक लक्ष गायत्री का जप करे । शाकिनी आदि की बाधा से मरने पर रुद्री के यथोचित ११ पाठ और दशांश होम करे ॥ ४५ ॥ खांसी के रोग से मृत्यु होने पर एक वर्ष तक कृच्छ्रव्रत करे । बिजली गिरने से मरने पर विद्या दान करे और स्पर्श न करने योग्य दशा में मरे तो वेद का पारायण करे ॥ ४६ ॥ वमन हो कर मरे तो सत् शास्त्र के पुस्तक का दान
भाषाधर्मसंहिता ॥ ४९
पातित्येन मृतेकुर्यात्प्राजापत्यानिषोडश ॥ ४७ ॥
मृतेचापत्यरहिते कृच्छ्राणांनवतिंचरेत् ।
निष्कत्रयमितंस्वर्णं दद्यादश्वंहयाहते ॥ ४८ ॥
कपिनानिहतेदद्यात् कपिंकनकनिर्मितम् ।
विषूचिकामृतेस्वादु भोजयेच्चशतंद्विजान् ॥ ४९ ॥
तिलधेनुःप्रदातव्या कण्ठेऽन्नकवलैमृते ।
केशरोगमृतेचापि अष्टौकृच्छ्रान्समाचरेत् ॥ ५० ॥
एवंकृतेविधानेन विदध्यादौर्ध्वदैहिकम् ।
सतःप्रेतत्वनिर्मुक्ताः पितरस्तर्पितास्तथा ॥ ५१ ॥
दद्युःपुत्रांश्चपौत्रांश्च आयुरारोग्यसंपदः ॥ ५२ ॥
इतिशातातपप्रोक्तो विपाकःकर्मणामयम् ।
शिष्यायशरभङ्गाय विनयात्परिपृच्छते ॥ ५३ ॥
इति शातातपीये धर्मशास्त्रे कर्मविपाके अगतिप्राय-
श्चित्तनिरूपणं नाम षष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥
इति शातातपस्मृतिः समाप्ता ॥
श्रीरस्तु
करे । पतित होने से मरे तो सोलह प्राजापत्य व्रत करे ॥४७॥ सन्तान रहित होके मरे तो ९० नब्बे कृच्छ्र व्रत करे । घोड़े से मरे तो १२ तोला सुवर्ण का घोड़ा बना के दान करे ॥ ४८ ॥ बानर से मरे तो सुवर्ण का बानर बनाकर दान करे । और हैजा से मरे तो सौ १०० ब्राह्मणों को स्वादिष्ट भोजन करावे ॥४९॥ कण्ठ में अन्न का ग्रास अटकने से मरे तो तिलधेनु का दान करे और बालों के रोग से मरे तो आठ कृच्छ्र व्रत करे ॥५०॥ ऐसा करके विधिपूर्वक सूतक के श्राद्धादि कर्म करे । तिस से प्रेतयोनि से छूटते और पितृगण भी तृप्त होते हैं ॥ ५१ ॥ तृप्त हुए पितर पुत्र, पौत्र, आयु, नीरोगता और सम्पत्ति अपने कुटुम्बियों को देते हैं ॥ ५२ ॥ यह महर्षि शातातप ने विनय पूर्वक पूछते हुए अपने शरभङ्ग नामक शिष्य से कर्मोंका फल कहा है ॥५३॥
यह शातातपीय धर्मशास्त्र के भाषानुवाद में कर्म विपाक मध्ये अगति प्रायश्चित्त निरूपण नाम छठा अध्याय पूरा हुआ ॥६॥ तथा यह शातातप स्मृति भी समाप्त हुई ॥ ओं शान्तिः ॥ ३ ॥