भारतकोश
संग्रह पर लौटें

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi

वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा

स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished639 पृष्ठ

विज्ञानमयस्य ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ४४१

सर्वमिदं जगत्पञ्चवृत्तौ वायौ प्राणशब्दिते प्रतिष्ठायैजति । वायुनिमित्तमेव च महद्भयानकं वज्रमुद्यम्यते, वायौ हि पर्जन्यभावेन विवर्तमाने विद्युत्स्तनयित्नुवृष्ट्यशनयो विवर्तन्त इत्याचक्षते । वायुविज्ञानादेव चेदममृतत्वम् । तथा हि श्रुत्यन्तरम् - वायुरेव व्यष्टि- र्वायुः समष्टिरप पुनर्मृत्युं जयति य एवं वेद' इति । तस्माद्वायुरयमिह प्रतिप- त्तव्य इति । एवं प्राप्ते ब्रूमः - ब्रह्मैवेदमिति प्रतिपत्तव्यम् । कुतः ? पूर्वोत्तरालोचनात् ।

भामती

तथाहि—प्राणशब्दो मुख्यो वायावाध्यात्मिके, वज्रशब्दश्चाशनौ । अशनिश्च वायुपरिणामः । वायुरेव हि बाह्यो धूमज्योतिःसलिलसंवलितः पर्जन्यभावेन परिणतो विद्युत् स्तनयित्नुवृष्ट्यशनिभावेन विवर्तन्ते । यद्यपि च सर्वं जगदिति सवायुकं प्रतीयते, तथापि सर्वशब्द आपेक्षिकोऽपि न स्वाभिधेयं जहाति किन्तु सङ्कु- चितवृत्तिमवति । प्राणवज्रशब्दौ तु ब्रह्मविषयत्वे स्वार्थमेव त्यजतः । तस्मात् स्वार्थत्यागाद्वरं वृत्तिसङ्कोचः, स्वार्थलेशावस्थानात् । अमृतशब्दोऽपि मरणाभाववचनो न सार्वकालिकं तदभावं ब्रूते, ज्योक्जीवित्वापि तदुपपत्तेः । यथा अमृता देवा इति । तस्मात् प्राणवज्रश्रुत्यनुरोधाद्वायुरेवात्र विवक्षितो न ब्रह्मेति प्राप्तम् । एवं प्राप्ते उच्यते— ॐ कम्पनात् ॐ सवायुकस्य जगतः कम्पनात्, परमात्मैव शब्दात् प्रमित इति मण्डूकप्लुत्यानुषज्यते । ब्रह्मणो हि बिभ्यदेतज्जगत् कृत्स्नं स्वव्यापारे नियमेन प्रवर्त्तते न तु मर्यादामति- वर्त्तते । एतदुक्तं भवति— न श्रुतिसङ्कोचमात्रं श्रुत्यर्थपरित्यागे हेतुरपि तु पूर्वापरदाढ्येनेकवाक्यताप्रकर-

भामती-व्याख्या

श्रुति प्रमाण सबसे प्रबल माना जाता है, अतः 'प्राण' और 'वज्र'—ये दोनों शब्द श्रुति प्रमाण होने के कारण वाक्य और प्रकरण के बाधक हैं । फलतः यहाँ 'कम्पन' शब्द के द्वारा पञ्चवृत्त्यात्मक प्राण अथवा बाह्य वायु का अभिधान करना उचित है, क्योंकि 'प्राण' शब्द आध्यात्मिक ( शरीरान्तर्वर्ती ) वायु को मुख्यरूप से कहता है । 'वज्र' शब्द भी अशनि का वाचक है और अशनि वायु का परिणाम है, क्योंकि बाह्य वायु ही धूम, ज्योति और जल से संवलित होकर वर्षा के रूप में परिणत होकर विद्युत्, मेघ, वृष्टि और अशनि के रूप में विवर्तित हो जाती है । यद्यपि 'सर्वं जगत्' शब्द के द्वारा वायु-सहित संसार प्रतीत होता है, तथापि 'सर्व' शब्द अपने अभिधेयार्थ का सर्वथा त्याग न करके संकुचित अर्थ का बोधक हो जाता है । 'प्राण' और 'वज्र' शब्द यदि ब्रह्मपरक माने जाते हैं, तब स्वार्थ का सर्वथा त्याग कर डालते हैं । सर्वथा स्वार्थ-त्याग से तो संकुचित अर्थ का बोधन ही अच्छा है, क्योंकि संकुचित अर्थ में स्वार्थ का कुछ भाग अवस्थित ही रहता है । 'अमृत' शब्द भी मरणाभाव का वाचक है किन्तु मरण के सार्वकालिक अभाव को नहीं कहता, कादाचित्क जीवन में भी उसकी उपपत्ति हो जाती है, जैसे कि देवगणों को अमर कहा जाता है, वे सदा अमर नहीं, केवल चिरजीवी होने के कारण ही अमर कह दिए जाते हैं । इस प्रकार 'प्राण' और 'वज्र' इन शब्दों के अनुरोध पर वायु ही उक्त श्रुति में विवक्षित है, ब्रह्म नहीं । सिद्धान्त—'कम्पनात्' सूत्र के द्वारा वायु-सहित समस्त जगत् का कम्पन विवक्षित है । समस्त जगत् को कँपानेवाला तो परमात्मा ही है । 'कम्पनात्'—यह हेतुवाक्य है, इसका अन्वय इसी पाद के "शब्दादेव प्रमितः"—इस चौबीसवें सूत्र के साथ वैसे ही होता है, जैसे कि एक मेंढक लम्बी छलांग भर कर अपने दूर बैठे साथी से जा मिलता है । [ “इको गुणवृद्धी” ( पा. सू. १।१।३ ) इस सूत्र के भाष्य में भाष्यकार ने कहा है—"यथा मण्डूका उत्प्लुत्योत्प्लुत्य गच्छन्ति, तद्वदधिकारः” । शब्द जड़ होने पर भी आकांक्षा के आधार पर व्यवहितान्वयी हो जाता है, जैसा कि प्रदीपकार ने कहा है—"बुद्धिशब्दस्येहाकांक्षावशादुप- ५६

४४२ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्[ अ. १ पा. ३ सू. ३९

पूर्वोत्तरयोर्हि ग्रन्थभागयोर्ब्रह्मैव निर्दिश्यमानमुपलभामहे। इहैव कथम कस्मादन्तराले वायुं निर्दिश्यमानं प्रतिपद्येमहि ? पूर्वत्र तावत् 'तदेव शुक्रं तद् ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते। तस्मिँल्लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चन' ( का० २।६।१) इति ब्रह्म निर्दिष्टं, तदेवेहापि, संनिधानात्, जगत्सर्वं प्राण एजतीति च लोकाश्रयत्वप्रत्यभिज्ञानान्निर्दिष्टमिति गम्यते । प्राणशब्दोऽप्ययं परमात्मन्येव प्रयुक्तः, 'प्राणस्य प्राणम्' ( बृ० ४।४।१८ ) इति दर्शनात् । एजयितृत्वमपीदं परमात्मन एवोपपद्यते न वायुमात्रस्य । तथा चोक्तम्— 'न प्राणेन नापानेन मर्त्यो जीवति कश्चन। इतरेण तु जीवन्ति यस्मिन्नेतावुपाश्रितौ' ( का० २।५।५) इति । उत्तरत्रापि 'भयादस्याग्निस्तपति भयात्तपति सूर्यः। भयादिन्द्रश्च वायुश्च मृत्युर्धावति पञ्चमः' ( का० २।६।३ ) इति ब्रह्मैव निर्दिश्यते न वायुः। सवायुकस्य जगतो भयहेतुत्वाभिधानात्। तदेवेहापि सन्निधानात् 'महद्भयं वज्रमुद्यतम्' इति च भयहेतुत्वप्रत्यभिज्ञानान्निर्दिष्टमिति गम्यते। वज्रशब्दोऽप्ययं भयहेतुत्वसामान्यात्प्रयुक्तः। यथा हि वज्रमुद्यतं ममैव शिरसि निपतेद्यद्यहमस्य शासनं न कुर्यामित्यनेन भयेन जनो नियमेन राजादिशासने प्रवर्तते एवमिदमग्निवायुसूर्यादिकं जगदस्मादेव ब्रह्मणो बिभ्यन्नियमेन स्वव्यापारे प्रवर्तत इति भयानकं वज्रोपमितं ब्रह्म। तथा च ब्रह्मविषयं श्रुत्यन्तरम्— 'भीषाऽस्माद्वातः पवते। भीषोदेति सूर्यः। भीषाऽस्मादग्निश्चेन्द्रश्च। मृत्युर्धावति पञ्चमः' ( तै० ८।१) इति । अमृतत्वफलश्रवणादपि ब्रह्मैवेदमिति गम्यते। ब्रह्मज्ञानाद्धमृतत्वप्राप्तिः। 'तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय' (श्वे० ६।१५ ) इति मन्त्रवर्णात् । यत्तु वायुविज्ञानात्क्वचिदमृतत्वमभिहितं, तदापेक्षिकम् । तत्रैव प्रकरणान्तरकरणेन

भामती

णाभ्यां संवलितः श्रुतिसङ्कोचः। तदिदमुक्तं ॐ पूर्वापरयोर्ग्रन्थभागयोर्ब्रह्मैव निर्दिश्यमानमुपलभामहे, इहैव कथमन्तराले वायुं निर्दिश्यमानं प्रतिपद्येमहि इति ॐ । तदनेन वाक्यैकवाक्यता दर्शिता । ॐ प्रकरणादपीति ॐ भाष्येण प्रकरणमुक्तम् । यत् खलु पृष्टं तदेव प्रधानं प्रतिवक्तव्यमिति तस्य प्रकरणम्। पृष्टादन्यस्मिंस्तूच्यमाने शास्त्रमप्रमाणं भवेदसम्बद्धप्रलापित्वात् । ॐ यत्तु वायुविज्ञानात् क्वचिदमृतत्वमभिहितमापेक्षिकं तदिति ॐ । अपपुनमृत्युं जयतीति श्रुत्या ह्यपमृत्युविजय उक्तो न तु परममृत्युविजय इत्यापेक्षिकत्वं

भामती-व्याख्या

स्थानम्''। हेतु वाक्य को प्रतिज्ञा वाक्य की आकांक्षा होती है, प्रतिज्ञा-वाक्य यदि दूर हो, तब मण्डूकप्लुति-न्याय से हेतु वाक्य उसके साथ जुड़ता है ]। इस प्रकार 'शब्दादेव प्रमितः (परमात्मा), कम्पनात्' ऐसा पूरा वाक्य सम्पन्न हो जाता है। ब्रह्म के भय से नियन्त्रित होकर यह जगत् अपने व्यापार में नियमतः प्रवृत्त होता है और अपनी मर्यादा का अतिक्रमण नहीं करता । आशय यह है कि केवल श्रुति का संकोच श्रुत्यर्थ के परित्याग का नियामक नहीं, अपितु पूर्वापर की एकवाक्यता और प्रकरण—इन दो प्रमाणों से संवलित श्रुति-सङ्कोच, भाष्यकार ने यही कहा है—"पूर्वापरयोर्ग्रन्थभागयोर्ब्रह्मैव निर्दिश्यमानमुपलभामहे, इहैव कथमन्तराले वायुं निर्दिश्यमानं प्रतिपद्येमहि"। इतने भाष्य के द्वारा वाक्यैकवाक्यता प्रदर्शित की गई है। "प्रकरणादपि"—इस भाष्य से प्रकरण दिखाया है, क्योंकि जो पदार्थ पूछा जाता है, वही प्रधानतया प्रतिपाद्य होता है—यही प्रकरण का स्वरूप है। जिज्ञासित पदार्थ से भिन्न अर्थ का अभिधान करने पर शास्त्र असम्बद्धाभिधायी होने के कारण अप्रमाण हो जायगा । 'यत्तु वायु-विज्ञानात् क्वचिदमृतत्वमभिहितम्, तदापेक्षिकम् ।' अर्थात् "वायुरेव व्यष्टिर्वायुः समष्टिरप पुनर्मृत्युं जयति य एवं वेद"—इत्यादि श्रुतियों के द्वारा जो वायु के

ज्योतिःशब्दं ब्रह्मः ]हिन्दीसहितभामतीसंवलितम्४४३

परमात्मानमभिधाय 'अतोऽन्यदार्तम्' (बृ० ३।४) इति वाय्वादेरार्तत्वाभिधानात् । प्रकरणादप्यत्र परमात्मनिश्चयः, 'अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादन्यत्रास्मात्कृताकृतात् । अन्यत्र भूताच्च भव्याच्च यत्तत्पश्यसि तद्वद' (का० १।२।१४) इति परमात्मनः पृष्टत्वात् ॥ ३९ ॥

( ११ ज्योतिरधिकरणम् । सू० ४० )

ज्योतिर्दर्शनात् ॥ ४० ॥

'एष संप्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभि- निष्पद्यते' (छा० ८।१२।३) इति श्रूयते । तत्र संशय्यते—किं ज्योतिःशब्दं चक्षुर्विषय- तमोऽपहं तेजः, किंवा परं ब्रह्मेति । किं तावत्प्राप्तम् ? प्रसिद्धमेव तेजो ज्योतिःशब्द- मिति । कुतः ? तत्र ज्योतिःशब्दस्य रूढत्वात् । 'ज्योतिश्चरणाभिधानात्' (ब्र० सू० १।१।२४) इत्यत्र हि प्रकरणाज्ज्योतिःशब्दः स्वार्थं परित्यज्य ब्रह्मणि वर्तते । न चेह तद्वत्किंचित्स्वार्थपरित्यागे कारणं दृश्यते । तथा च नाडीखण्डे—'अथ यत्रैतदस्माच्छ-

भामती

तच्च तत्रैव प्रकरणान्तरकरणेन हेतुना । न केवलमपमृत्या तदापेक्षमपि तु परमात्मानमभिधायातोऽन्य- दार्तमिति वाय्वादेरार्तत्वाभिधानात् । नह्यार्त्तोऽभ्यासादमर्त्तो भवतीति भावः ॥ ३९ ॥


अत्र हि ज्योतिःशब्दस्य तेजसि मुख्यत्वाद् ब्रह्मणि जघन्यत्वात् प्रकरणाच्च श्रुतेर्बलीयस्त्वात् पूर्ववच्छ्रुतिसङ्कोचस्य चात्राभावात् , प्रत्युत ब्रह्मज्योतिःपक्षे क्त्वाश्रुतेः पूर्वकालार्थायाः पीडनप्रसङ्गात् । समुत्थानश्रुतेश्च तेज एव ज्योतिः । तथाहि—समुत्थानमुद्गमनमुच्यते, न तु विवेकविज्ञानम् । उद्गमनञ्च

भामती-व्याख्या

विज्ञान से अमृतत्व की प्राप्ति बताई है, वह अमृतत्व आपेक्षिक [ मनुष्य-लोक की अपेक्षा वायु-लोक का चिरस्थायित्व मात्र ] है, वायु-विज्ञान से केवल अपमृत्यु पर विजय-प्राप्ति का उल्लेख है, परम मृत्यु पर विजय नहीं, क्योंकि वहीं पर प्रकरणान्तररूप करण (हेतु) के द्वारा परमात्मा का अभिधान करके वाय्वादि के आर्तत्व (मृतत्व या नश्वरत्व) का अभिधान किया गया है—"अतोऽन्यदार्तम्" (बृह. उ. ३।४)। ऐसा कभी सम्भव नहीं कि आर्त (मृत) पदार्थ उपास्यमान (अभ्यस्यमान) होकर अमृत बन जाय ॥ ३९ ॥

विषय—"एष सम्प्रसादोऽस्माच्छरीरात् समुत्थाय परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणा- भिनिष्पद्यते" (छां. ८।१२।३) यहाँ ज्योतिःशब्द विचारणीय है ।

संशय—उक्त श्रुति-वाक्य में 'ज्योतिः' पद के द्वारा भौतिक तेज विवक्षित है ? अथवा पर ब्रह्म ?

पूर्वपक्ष—जोतिःशब्द भौतिक तेज में रूढ या मुख्य और ब्रह्म में गौण माना जाता है, अतः निरपेक्ष शब्दरूप श्रुति प्रमाण से भौतिक तेज और प्रकरण प्रमाण से ब्रह्म विवक्षित प्रतीत होता है । प्रकरण प्रमाण से श्रुति-प्रमाण प्रबल होता है, अतः पूर्वाधिकरण के समान यहाँ श्रुति का संकोच सम्भव नहीं, प्रत्युत ब्रह्मरूप ज्योति का ग्रहण करने पर 'उपसम्पद्य'— यहाँ पूर्वकालार्थक 'क्त्वा' प्रत्यय बाधित हो जाता है, क्योंकि ब्रह्म ज्योति की प्राप्ति के अनन्तर अन्य कोई क्रिया होती ही नहीं, किन्तु आदित्यादि ज्योति (अचिरादि मार्ग) के द्वारा ब्रह्मलोकादि की प्राप्ति के अनन्तर मुक्ति का लाभ होता है ।

४४४ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्[ अ. १ पा. ३ सू. ४०

रीरादुत्क्रमत्यथैतैरेव रश्मिभिरूर्ध्वमाक्रमते' (छा० ८।६।५) इति मुमुक्षोरादित्यप्राप्ति- रभिहिता । तस्मात्प्रसिद्धमेव तेजो ज्योतिःशब्दमिति ।

एवं प्राप्ते ब्रूमः—परमेव ब्रह्म ज्योतिःशब्दम् । कस्मात् ? दर्शनात् । तस्य हीह प्रकरणे वक्तव्यत्वेनानुवृत्तिर्दृश्यते, 'य आत्माऽपहतपाप्मा' (छा० ८।७।१) इत्यपहत- पाप्मत्वादिगुणकस्यात्मनः प्रकरणादावन्वेष्टव्यत्वेन विजिज्ञासितव्यत्वेन च प्रतिज्ञा- नात् । 'एतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि' (छा० ८।९।३) चानुसंधानात् । 'अशरीरं

भामती

तेजःपक्षेऽर्चिरादिमार्गेणोपपद्यते । आदित्यश्चाचिराद्यपेक्षया परं ज्योतिर्भवतीति । तदुपसम्पद्य तस्य समीपे भूत्वा स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते, कार्यब्रह्मलोकप्राप्तौ क्रमेण मुच्यते । ब्रह्मज्योतिःपक्षे तु ब्रह्म भूत्वा का परा स्वरूपनिष्पत्तिः ? न च देहादिविविक्तब्रह्मस्वरूपसाक्षात्कारो वृत्तिरूपोऽभिनिष्पत्तिः । सा हि ब्रह्मभूयात् प्राचीना न तु पराचीना । सेयमुपसम्पद्येति क्त्वाश्रुतेः पीडा । तस्मात्तिसृभिः श्रुतिभिः प्रकरणबाधनात्तेज एवात्र ज्योतिरिति प्राप्तम् । एवं प्राप्तेऽभिधीयते – ॐ परमेव ब्रह्म ज्योतिःशब्दम् । कस्मात् ? दर्शनात् । तस्य हीह प्रकरणे अनुवृत्तिर्दृश्यते ॐ । यत् खलु प्रतिज्ञायते यच्च मध्ये परामृश्यते यच्चोपसंह्रियते स एवं प्रधानं प्रकरणार्थः । तदन्तःपातिनस्तु सर्वे तदनुगुणतया नेतव्याः । न तु श्रुत्यनुरोधमात्रेण प्रकरणादपक्रष्टव्य इति हि लोकस्थितिः । अन्यथोपशुयाजवाक्ये जामितादोषोपक्रमे तत्प्रतिसमाधानोप- संहारे च तदन्तःपातिनो विष्णुरुपांशु यष्टव्य इत्यादयो विधिश्रुत्यनुरोधेन पृथग् विधायः प्रसज्येरन् ।

भामती-व्याख्या

दूसरी बात यह भी है कि उक्त श्रुति में जो समुत्थान कहा गया है कि 'अस्मात् शरीरात् समुत्थाय', वह समुत्थान 'ज्योति' पद के द्वारा तेज का ग्रहण करने पर ही उपपन्न हो सकता है, क्योंकि वहाँ समुत्थान का अर्थ उद्गमन ही है, विवेक-विज्ञान नहीं । अर्चिरादि की अपेक्षा आदित्य को परं ज्योति कहा जाता है, अतः जीव का सूक्ष्म शरीर इस स्थूल शरीर का त्याग कर आदित्य की उपसम्पत्ति प्राप्त करता है, उसके पश्चात् स्वरूपाभिनिष्पत्ति (ब्रह्मरूपतापत्ति) होती है । किन्तु 'ज्योति' शब्द से ब्रह्म का ग्रहण करने पर तत्त्वज्ञानी का शरीर से समुत्थान न हो सकेगा, जैसा कि श्रुति कहती है—"न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति" (बृह. उ. ४।४।६) । इसी प्रकार "परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वरूपेणाभिनिष्पद्यते"—यह ज्योति, रुपसम्पत्ति और स्वरूपाभिनिष्पत्ति का पौर्वापर्यभाव भी संगत नहीं रह जाता, क्योंकि ब्रह्मरूप ज्योति की उपसम्पत्ति भी स्वरूपाभिनिष्पत्ति ही है, अतः 'स्वरूपमभिनिष्पद्य स्वरूपमभिनिष्पद्यते'—ऐसा व्यवहार संगत क्योंकर होगा ? देहादि से विविक्त ब्रह्मस्वरूप के वृत्त्यात्मक साक्षात्कार को अभिनिष्पत्ति नहीं कहा जा सकता, क्योंकि वह ब्रह्मरूपतापत्तिरूप मुक्ति के पूर्व क्षण में होती है, पश्चात् नहीं । फलतः (१) ज्योतिः शब्द, (२) क्त्वा प्रत्यय और (३) समुत्थान शब्द—इन तीन श्रुति प्रमाणों (रूढ शब्दों) के द्वारा प्रकरण प्रमाण का बाध करके भौतिक तेज ही ज्योति पद का अर्थ सिद्ध होता है ।

सिद्धान्त—"परमेव ब्रह्म ज्योतिःशब्दम्" अर्थात् परम ब्रह्म ही ज्योतिः शब्द के द्वारा विवक्षित है, क्योंकि इस प्रकरण में उसी की अनुवृत्ति का दर्शन होता है । जो प्रतिज्ञा या प्रकरण के उपक्रम में चर्चित, मध्य में परामृष्ट और उपसंहार में वर्णित होता है, वही प्रकरण का मुख्यार्थ माना जाता है और प्रकरण-पाती अन्य सभी पदार्थ उसी प्रधान के अनुसारी या अङ्ग माने जाते हैं, केवल श्रुति के अनुरोध पर प्रकरण से पृथक् नहीं किए जाते—ऐसी लोकमर्यादा है । अन्यथा उपांशुयाज के प्रकरण में पठित "विष्णुरुपांशु यष्टव्योऽजामित्वाय, प्रजापतिरुपांशु यष्टव्योऽजामित्वाय, अग्नीषोमावुपांशु यष्टव्यावजामित्वाय"—इन तीन वाक्यों

ज्योतिःशब्दं ब्रह्म ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ४४५

वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः' ( छा० ८।१२।१) इति चाशरीरतायै ज्योतिःसम्पत्ते- रस्याभिधानात्, ब्रह्मभावाच्चान्यत्राशरीरतानुपपत्तेः, 'परं ज्योतिः', 'स उत्तमः

भामती

तत् किमिदानीं तिस्रः साह्नस्योपसदः कार्या द्वादशाहीनस्येति प्रकरणानुरोधात् समुदायप्रसिद्धिबललब्ध- महर्गणाभिधानं परित्यज्याहीनशब्दः कथमप्यवयवव्युत्पत्त्या साह्नं ज्योतिष्टोममभिधाय तत्रैव द्वादशोपसत्तां विदधताम् ? स हि कृत्स्नविधानान्न कुतश्चिदपि हीयते क्रतोरित्यहीनः शक्यो वक्तुम् । मैवम्, अवयव- प्रसिद्धेः समुदायप्रसिद्धिर्बलीयसीति श्रुत्या प्रकरणबाधनान्न द्वादशोपसत्तामहीनगुणयुक्ते ज्योतिष्टोमे

भामती-व्याख्या

के द्वारा प्रतिपादित तीनों कर्म उपांशुयाज से भिन्न मानने पड़ेंगे । [ जैमिनि-दर्शनस्थ द्वितीय अध्याय के द्वितीय पाद का चौथा अधिकरण है—उपांशुयाजाधिकरण । शबरस्वामी ने विषय- वाक्य की आनुपूर्वी दिखाई है—"जामि वा एतद्यज्ञस्य क्रियते यदन्वञ्चौ पुरोडाशावुपांशुयाज- मन्तरा यजति । विष्णुरुपांशु यष्टव्योऽजामित्वाय, प्रजापतिरुपांशु यष्टव्योऽजामित्वाय, अग्नीषो- मावुपांशु यष्टव्यावजामित्वाय"। तैत्तिरीयसंहिता में यजति तक वाक्य मिलता है, विष्णुरुपांशु यष्टव्यः' इत्यादि इस समय उपलब्ध नहीं । तथापि अजामित्वाय-पर्यन्त एकवाक्यता मान कर प्रायः सभी आचार्यों ने यही विचार प्रस्तुत किया है कि उपक्रम और उपसंहारादि में समनुगत पदार्थ को यदि मुख्यार्थ मान कर प्रकरणस्थ अन्यान्य पदार्थों को उसका अङ्ग नहीं माना जाता, तब उपांशुयाज-प्रकरण के उपक्रम ( आरम्भ ) में जो जामिता ( आलस्य या उबा देना ) दोष उठा कर उपसंहार में अजामित्वाय कह कर उसकी निवृत्ति बताई गई । उससे ऐसी एकवाक्यता पर्यवसित हो जाती है कि मध्यपाती उक्त तीनों वाक्य स्वतन्त्र कर्म के विधायक न होकर उपांशुयाज के अन्तरा-विधान की प्रशंसामात्र करते माने गए हैं ] ।

शङ्का—यदि एकवाक्यतापन्न प्रकरण का भङ्ग या बाध किसी प्रकार भी नहीं किया जा सकता, तब ज्योतिष्टोमनामक एकाह कर्म के प्रकरण में जो कहा गया है कि "तिस्र एव साह्नस्योपसदो द्वादशाहीनस्य" ( तै. सं. ६।२।५।१) । उपसत् होमविशेष की संज्ञा है । 'ज्योतिष्टोमादि एकाह कर्म में तीन ही उपसत् किए जाएँ और अहीन कर्म में 'द्वादश' [ जिस सोमयाग में एक ही दिन सोम का अभिषव किया जाता है, उसे एकाह या साह्न कहते हैं और जिसमें कई दिन सोमरस का अभिषव होता है, वह अहीन या अहर्गण कहलाता है । एकाह और अहीन शब्द अपने अपने उक्त अर्थों में रूढ़ माने जाते हैं ]। यह प्रकरण ज्योति- ष्टोमरूप एकाह क्रतु का है, अतः इसके प्रकरण में पठित द्वादश उपसत् भी इसी कर्म में करने पड़ेंगे और 'अहीन' शब्द की अवयवार्थ को लेकर ज्योतिष्टोम-वाचकता भी मानी जा सकती है, जैसा कि शबरस्वामी ने कहा है—"अहीनशब्देन ज्योतिष्टोमं वक्ष्यामः, कुतः ? न हीयते इत्यहीनः । दक्षिणया क्रतुकरणैर्वा फलेन वा न हीयते, तेन ज्योतिष्टोमोऽहीनः" ( शाबर. पृ. ८६३ ) ।

समाधान—अवयवार्थ की अपेक्षा रूढार्थ प्रबल माना जाता है। यद्यपि प्रकरण प्रमाण से द्वादश उपसत् ज्योतिष्टोम में प्राप्त हैं, तथापि 'अहीन' शब्दरूप श्रुति प्रमाण के द्वारा प्रकरण का बाध हो जाता है. अतः उक्त वाक्य ज्योतिष्टोम में द्वादश उपसत् का विधान नहीं कर सकता । इस प्रकरण से विच्छिन्न कर देने पर भी उक्त वाक्य अहीन या अहर्गण कर्मों में भी द्वादश उपसत् का विधान नहीं कर सकता, क्योंकि अन्य प्रकरण में पठित वाक्य के द्वारा अन्य कर्म में अङ्गों का विधान न्यायोचित नहीं माना जाता । परिशेषतः 'तिस्रः उपसदः कार्याः'—इस विधि की स्तुति में ही "द्वादशाहीनस्य"—इस वाक्य का तात्पर्य

४४६ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् [ अ. १ पा. ३ सू. ४०

भामती

शक्नोति विधातुम्। नाप्यतोऽपकृष्टः सन्नहर्गणस्य विधत्ते परप्रकरणेऽप्यधर्मविधेरन्याय्यत्वात् । असम्बद्ध- पदव्यवायविच्छिन्नस्य प्रकरणस्य पुनरनुसन्धानक्लेशात् । तेनानपकृष्टेनैव द्वादशाहीनस्येति वाक्येन साह्नस्य तिस्र उपसदः कार्या इति विधिं स्तोतुं द्वादशाहविहिता द्वादशोपसत्ता तत्प्रकृतित्वेन च सर्वाहीनेषु प्राप्ता निवीतादिवदनूद्यते । तस्मादहीनश्रुत्या प्रकरणबाधेऽपि न द्वादशाहीनस्येति वाक्यस्य प्रकरणाद- पकर्षो ज्योतिष्टोमप्रकरणानात्तस्य । पूषानुमन्त्रणमन्त्रस्य यल्लिङ्गबलात् प्रकणबाधेनावकर्षस्तद्गत्या, पौष्णादौ च कर्मणि तस्यार्थवत्त्वादिह त्वप्रकृष्टस्याचिरादिमार्गोपदेशे फलस्योपायमार्गप्रतिपादकेऽतिविशदे एष सम्प्रसाद इति वाक्यस्याविशदेकदेशमात्रप्रतिपादकस्य निष्प्रयोजनत्वात् । न च द्वादशाहीनस्येतिवद्य- थोक्तमध्यानासाधनानुष्ठानं स्तोतुमेष सम्प्रसाद इति वचनमचिरादिमार्गमनुवदतीति युक्तम्, स्तुति- लक्षणायां स्वाभिधेयसंसर्गतात्पर्यपरित्यागप्रसङ्गात् । द्वादशाहीनस्येति तु वाक्ये स्वार्थसंसर्गतात्पर्ये प्रकरणविच्छेदस्य प्राप्तानुवादमात्रस्य चाप्रयोजनत्वमिति स्तुत्यर्थो लक्ष्यते । न चैतद्द्दोषभयात्समुदायप्रसिद्धि- मूलरूढ्यावयवप्रसिद्धिमपाश्रित्य साह्नस्यैव द्वादशोपसत्तां विधातुमर्हति, त्रित्वद्वादशत्वयोर्विकल्पप्रस- ङ्गात् । न च सत्यां गतौ विकल्पो न्याय्यः । साह्नाहीनपदयोश्च प्रकृतज्यो [तिष्टोमाभिधायिनोरानर्थक्यप्रस- ङ्गात् । प्रकरणाञ्च तदवगतेः । इह तु स्वार्थसंसर्गतात्पर्ये नोक्तदोषप्रसङ्ग इति पौर्वापर्यपर्यालोचनया

भामती-व्याख्या

पर्यवसित होता है। द्वादशाहरूप अहीन कर्म में द्वादश उपसत् का विधान किया गया है, सभी अहीन कर्मों की द्वादशाह कर्म प्रकृति है, अतः उसके विकृतिभूत सभी अहीन कर्मों में द्वादश उपसत् 'प्रकृतिवद् विकृतिः कार्या'—इस अतिदेश वाक्य से ही प्राप्त हो जाते हैं, इस लिए भी ज्योतिष्टोम-प्रकरण-पठित वाक्य के द्वारा द्वादश उपसदों का विधान वहाँ अपेक्षित ही नहीं, अतः इसका प्रकरण से अपकर्ष (विच्छेद) भी अनावश्यक है। ज्योतिष्टोम के प्रकरण में पठित पूषानुमन्त्रण मन्त्रों का उत्कर्ष जो लिङ्ग प्रमाण से प्रकरण का बाध करके किया जाता है, वह अगति-गति है। पूषदेवताक कर्मों में उसकी आवश्यकता और सार्थकता भी है। "एष सम्प्रसादोऽस्माच्छरीरात् समुत्थाय"—इस वाक्य का यहाँ से विच्छेद करके अर्चिरादि मार्ग-प्रतिपादक प्रकरण में उन्नयन सम्भव नहीं, क्योंकि अर्चिरादि का "तेऽर्चिषमेवाभि- सम्भवन्ति"—इत्यादि उपदेश जैसा विशद (स्पष्ट) है, वैसा "एष सम्प्रसादः"—यह नहीं, क्योंकि यहाँ तो उस मार्ग के तेजोरूप एकदेश का ही ग्रहण किया गया है, जिसका कोई विशेष प्रयोजन नहीं।

जैसे "द्वादशाहीनस्य"—यह वाक्य तीन उपसदों के विधान की स्तुति है, वैसे ही उक्त मध्यान-भावना की स्तुति करने के लिए "एष सम्प्रसादः" इसका उपयोग भी नहीं किया जा सकता, क्योंकि वैसा करने पर इस वाक्य को अपने स्वार्थ का सर्वथा त्याग करना पड़ेगा। "द्वादशाहीनस्य"—इस वाक्य का अन्यत्र उन्नयन करने पर द्वादशाह-पठित वाक्य के द्वारा विहित द्वादशोपसत्ता का अनुवादमात्र करना होगा, जो कि निष्प्रयोजन और निरर्थक मात्र है, अतः उसमें स्तुतिपरता अगत्या मानी जाती है। ज्योतिष्टोमगत उपसद् होमों में ही त्रित्व और द्वादशत्व—दोनों का विधान करने पर विकल्प प्राप्त होता है, जो कि मार्गान्तर के सम्भव होने पर उचित नहीं माना जाता । फिर भी त्रित्व और द्वादशत्व—दोनों का विधान करने पर ज्योतिष्टोम के वाचक 'साह्न' और 'अहीन'—दोनों पद निरर्थक हो जाते हैं, क्योंकि केवल प्रकरण के बल पर भी दोनों धर्म प्राप्त हो जाते हैं किन्तु प्रकृत में 'ज्योतिः' पद का ब्रह्मज्योति में तात्पर्य मान लेने पर आनर्थक्य प्रसक्त नहीं होता, पौर्वापर्य की विचारणा से सहकृत प्रकरण प्रमाण के द्वारा पूर्वकालता रूप अर्थ में रूढ 'क्त्वा' प्रत्यय का परित्याग करके ब्रह्मज्योति ही ज्योतिपदास्पद निर्णीत होती है।

आकाशशब्दं ब्रह्म ] | हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् | ४४७

पुरुषः' ( छा० ८।१२।३ ) इति च विशेषाणात् । यत्तूक्तं मुमुक्षोरादित्यप्राप्तिरभिहितेति । नासावात्यन्तिको मोक्षो गत्युत्क्रान्तिसंबन्धात् । न ह्यात्यन्तिके मोक्षे गत्युत्क्रान्ती स्त इति वक्ष्यामः ॥ ४० ॥


( १२ अर्थान्तरत्वव्यपदेशाधिकरणम् । सू० ४१ )

आकाशोऽर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात् ॥ ४१ ॥

'आकाशो वै नाम नामरूपयोर्निर्वहिता ते यदन्तरा तद् ब्रह्म तदमृतं स आत्मा' ( छा० ८।१४।१ ) इति श्रूयते । तत्किमाकाशशब्दं परं ब्रह्म, किंवा प्रसिद्धमेव भूताका-


भामती

प्रकरणानुरोधाद्रूढिमपि पूर्वकालतामपि परित्यज्य प्रकरणानुगुण्येन ज्योतिः परं ब्रह्म प्रतीयते । यत् तूक्तं मुमुक्षोरादित्यप्राप्तिरभिहितेति, नासावात्यन्तिको मोक्षः, किन्तु कार्यब्रह्मलोकप्राप्तिः । न च क्रममुक्त्यभिप्रायं स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत इति वचनं, नह्येतत् प्रकरणोक्तब्रह्मतत्त्वविदुषो गत्युत्क्रान्ती स्तः । तथा च श्रुतिः—'न तस्मात् प्राणा उत्क्रामन्ति अत्रैव समवनीयन्ते' इति । न च तद्वारेण क्रममुक्तिः । अर्चिरादिमार्गस्य हि कार्यब्रह्मलोकप्रापकत्वं न तु ब्रह्मभूयहेतुभावः, जीवस्य तु निरुपाधिनित्यशुद्धबुद्धब्रह्मभावसाक्षात्कारहेतुके मोक्षे कृतमर्चिरादिमार्गेण कार्यब्रह्मलोकप्राप्त्या ? अत्रापि ब्रह्मविदस्तदुपपत्तेः । तस्मान्न ज्योतिरादित्यमुपसम्पद्य सम्प्रसादस्य जीवस्य स्वेन रूपेण पारमार्थिकेन ब्रह्मणाऽभिनिष्पत्तिराक्षसीति श्रुतेरत्रापि क्लेशः । अपि च परं ज्योतिः स उत्तमः पुरुष इतीहैवोपरिष्टाद्विशेषणात्तेजसो व्यावृत्त्येतुषष्ठविषयत्वेनावस्थापनाज्ज्योतिष्पवस्य परमेव ब्रह्म ज्योतिः न तु तेज इति सिद्धम् ॥ ४० ॥


भामती-व्याख्या

भाष्य में जो कहा गया है कि “अथ यत्रैतस्माच्छरीरादुत्क्रामति, अथैतैरेव रश्मिभिरूर्ध्वमाक्रमते” ( छां, ८।६।५ ) इति मुमुक्षोरादित्यप्राप्तिरभिहिता”। वह अत्यन्तिक मोक्ष नहीं, अपितु हिरण्यगर्भ-लोक-प्राप्तिमात्र है। प्रकृत वाक्य का अभिप्राय क्रम-मुक्ति में नहीं माना जा सकता, क्योंकि ‘स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते’—इस वाक्य का स्वारस्य क्रम-मुक्ति में सम्भव नहीं। प्राकरणिक ब्रह्मतत्त्व के वेत्ता पुरुष की न शरीर से उत्क्रान्ति होती है और न लोकान्तर में गति, क्योंकि श्रुति स्पष्ट कहती है—“न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति अत्रैव समवनीयन्ते” ( बृह. उ. ४।४।६ ) । अर्चिरादि मार्ग के द्वारा क्रम-मुक्ति होती है—ऐसा नहीं कह सकते, क्योंकि अर्चिरादि मार्ग केवल हिरण्यगर्भ के लोक का ही प्रापक होता है, ब्रह्मरूपतापत्ति का जनक नहीं होता। जीव को तो नित्य, शुद्ध, बुद्ध ब्रह्म तत्त्व का साक्षात्कार कर लेने पर अर्चिरादि मार्ग से कार्य ब्रह्म-लोक-प्राप्ति की क्या आवश्यकता ? ब्रह्म-साक्षात्कार से ही परम मोक्ष की प्राप्ति हो जाती है। कार्य ब्रह्म के लोक में भी ब्रह्मवेत्ता ही मुक्त होता है। फलतः 'आदित्यरूप ज्योति को प्राप्त होकर यह सम्प्रसाद ( जीव ) ब्रह्मरूपेण अभिनिष्पन्न होता है'—ऐसा मानना समुचित नहीं, क्योंकि वहाँ भी श्रुति की अनुपपन्नता बनी ही है। दूसरी बात यह भी है कि ‘परं ज्योतिः’, ‘स उत्तमः पुरुषः’—ऐसे विशेषणों के द्वारा भौतिक ज्योति की व्यावृत्ति करके ब्रह्म ज्योति का ही निरूपण आगे किया जा रहा है, अतः यहाँ पर ब्रह्म ही विवक्षित ज्योति है, भौतिक तेज नहीं ॥ ४० ॥


विषय—“आकाशो वै नाम नामरूपयोर्निर्वहिता, ते यदन्तरा तद् ब्रह्म तदमृतं स आत्मा” ( छां. ८।१४।१ ) इस श्रुति में ‘आकाश’ शब्द विचारणीय है।

४५८ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्[ अ. १ पा. ३ सू. ४१

शमिति विचारे भूतपरिग्रहो युक्तः, आकाशशब्दस्य तस्मिन्रूढत्वात्, नामरूपनिर्वह- णस्य चावकाशदानद्वारेण तस्मिन्योजयितुं शक्यत्वात्, स्रष्टृत्वादेश्च स्पष्टस्य ब्रह्म- लिङ्गस्याश्रवणादिति । एवं प्राप्त इदमुच्यते—परमेव ब्रह्मेहाकाशशब्दं भवितुमर्हति । कस्मात् ? अर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात् । ‘ते यदन्तरा तद् ब्रह्म’ इति हि नामरूपाभ्याम- र्थान्तरभूतमाकाशं व्यपदिशति । न च ब्रह्मणोऽन्यन्नामरूपाभ्यामर्थान्तरं संभवति, सर्वस्य विकारजातस्य नामरूपाभ्यामेव व्याकृतत्वात् । नामरूपयोरपि निर्वहणं निरङ्कुशं न ब्रह्मणोऽन्यत्र संभवति, ‘अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकर-

भामती

यद्यप्याकाशस्तल्लिङ्गादित्यत्र ब्रह्मलिङ्गदर्शनादाकाशः परमात्मेति व्युत्पादितं, तथापि तद्वदत्र परमात्मलिङ्गदर्शनाभावान्नामरूपनिर्वहणस्य भूताकाशेऽप्यवकाशदानेनोपपत्तेरकस्माच्च रूढिपरित्यागस्या- योगात् । नामरूपे अन्तरा ब्रह्मेति च नाकाशस्य नामरूपयोर्निर्वहितुरन्तरालत्वमाहापि तु ब्रह्मणस्तेन भूताकाशो नामरूपयोर्निर्वहिता । ब्रह्म चैतयोरन्तरालं मध्यं सारमिति यावत् । न तु निर्वोढैव ब्रह्म अन्त- रालं वा निर्वोढृ । तस्मात्प्रसिद्धेर्भूताकाशमेवाकाशो न तु ब्रह्मेति प्राप्तम् । एवं प्राप्त उच्यते—परमेवा- काशं ब्रह्म कस्मात् ? अर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात् । नामरूपमात्रनिर्वाहकमिहाकाशमुच्यते । भूता- काशञ्च विकारत्वेन नामरूपान्तःपाति सत् कथमात्मानमुद्वहेत् । न हि सुशिक्षितोऽपि विज्ञानी स्वेन स्कन्धेनात्मानं वोढुमुत्सहते । न च नामरूपश्रुतिरविशेषतः प्रवृत्ता भूताकाशवर्जं नामरूपान्तरे सङ्कोचयितुं सति सम्भवे युज्यते, न च निर्वाहकत्वं निरङ्कुशमवगतं ब्रह्म लिङ्गं कथम्चित् क्लेशेन परतन्त्रे नेतुमु-

भामती-व्याख्या

संशय—उक्त श्रुति में पठित 'आकाश' शब्द भूताकाश का बोधक है ? अथवा ब्रह्म का ?

पूर्वपक्ष—यद्यपि "आकाशस्तल्लिङ्गात्" (ब्र. सू. १।१।२२) इस सूत्र में यह निर्णय दे दिया गया है कि उक्त श्रुति में ब्रह्म के संकीर्तित लिङ्गों (धर्मों) के आधार पर 'आकाश' शब्द परमात्मा का बोधक है । तथापि यहाँ वैसा ब्रह्म-लिङ्ग-दर्शन न होने के कारण 'आकाश' शब्द ब्रह्म का गमक नहीं हो सकता । नाम और रूपात्मक प्रपञ्च का निर्वहण भूताकाश में भी सम्भव है, क्योंकि वह समस्त प्रपञ्च को रहने के लिए अवकाश प्रदान करता है । 'आकाश' पद भूताकाश में रूढ़ है, रूढि अर्थ का अकस्मात् (बिना किसी कारण के) परित्याग उचित नहीं । 'नामरूप अन्तरा ब्रह्म'—इन शब्दों के द्वारा नाम-रूप के निर्वाहक आकाश की अन्तरालता विवक्षित नहीं, अपितु ब्रह्म की, अर्थात् नाम-रूप का निर्वाहिता तो आकाश ही है, ब्रह्म नाम और रूप के अन्तराल (मध्य) में अवस्थित सारभूत वस्तु है । आकाशरूप निर्वोढा निर्वाहिता ब्रह्म नहीं और अन्तरालभूत जो ब्रह्म है, वह नाम-रूप का निर्वाहिता नहीं । अतः लोक-प्रसिद्धि और रूढि अर्थ के अनुसार 'आकाश' शब्द भूताकाश का ही बोधक है, ब्रह्म का नहीं ।

सिद्धान्त—'आकाश' शब्द से यहाँ ब्रह्म ही विवक्षित है, क्योंकि "अर्थान्तरत्वादि- व्यपदेशात्" अर्थात् नामरूपात्मक समग्र प्रपञ्च की निर्वाहक वस्तु को 'आकाश' शब्द कहता है । भूताकाश तो स्वयं विकाररूप होने के कारण नाम-रूप का अन्तः पाती है, अतः वह अपना निर्वाहक क्योंकर होगा ? कितना भी कुशल नट हो वह कभी अपने कन्धे पर अपने- आप को बिठा नहीं सकता । 'नामरूप' शब्द सामान्यतः समस्त 'प्रपंच का बोधक है, आकाशेतर प्रपञ्च में संकुचित नहीं किया जा सकता । जगत्-निर्वाहकत्व एक ऐसा धर्म है, जो ब्रह्म का ही लिङ्ग (धर्म) है, उसे खींच-खाँच कर भी पराश्रित आकाश में घटाना सम्भव नहीं ।

विज्ञानमयस्य ब्रह्मत्वम् ]हिन्दीसहितभामतीसंवलितम्४४९

वाणि' (छा० ६।३।२) इत्यादिब्रह्मकर्तृकत्वश्रवणात्। ननु जीवस्यापि प्रत्यक्षं नाम-रूपविषयं निर्वोढृत्वमस्ति । बाढमस्ति, अभेदस्त्विह विवक्षितः। नामरूपनिर्वहणा-भिधानादेव च स्रष्टृत्वादि ब्रह्मलिङ्गमभिहितं भवति । 'तद् ब्रह्म तदमृतं स आत्मा' (छा० ८।१४) इति च ब्रह्मवादस्य लिङ्गानि । 'आकाशस्तल्लिङ्गात्' (ब्र० १।१।२२) इत्यस्यैवायं प्रपञ्चः ॥ ४१ ॥

( सुषुप्त्युत्क्रान्त्यधिकरणम् । सू० ४२-४३ )

सुषुप्त्युत्क्रान्त्योर्भेदेन ॥ ४२ ॥

व्यपदेशादित्यनुवर्तते । बृहदारण्यके षष्ठे प्रपाठके 'कतम आत्मेति योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यन्तर्ज्योतिः पुरुषः' (बृ० ४।३।७) इत्युपक्रम्य भूयानात्मविषयः प्रपञ्चः कृतः । तत्किं संसारिस्वरूपमात्रान्त्राख्यानपरं वाक्यम्, उतासंसारिस्वरूप-

भामती

चितम्। अनेन जीवेनात्मनाऽनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणीति च तत्स्रष्टृत्वमतिस्पष्टं ब्रह्मरूपतया च जीवस्य व्याकर्तृत्वे ब्रह्मण एव व्याकर्तृत्वमुक्तम्। एवं च निर्वहितुरेवान्तराळतोपपत्तेरन्यो निर्वहिताऽन्यच्चान्तरालमित्यर्थभेदकल्पनापि न युक्ता। तथा च ते नामरूपे यदाकाशमन्तरेऽत्ययमर्थान्तरव्यपदेश उपपन्नो भवत्याकाशस्य । तस्मादर्थान्तरव्यपदेशात्तथा । तद् ब्रह्म तदमृतमिति व्यपदेशाद् ब्रह्मैवाकाश-शमिति सिद्धम् ॥४१॥


आदिमध्यावसानेषु संसारिप्रतिपादनात् ।
तत्परे ग्रन्थसन्दर्भे सर्वं तत्रैव योज्यते ॥

संसार्य्येव तावदात्माऽहङ्कारास्पदं प्राणाद्विपरीतः सर्वजनसिद्धः । तमेव च योऽयं विज्ञानमयः प्राणेष्वित्यादिश्रुतिसम्बधं आदिमध्यावसानेष्वामृशतीति तदनुवादपरो भवितुमर्हति। एवं च संसार्य्यात्मैव कश्चिदपेष्य महान्, संसारस्य चानादित्वेनानादित्वादज उच्यते, न तु तद्वतिरिक्तः कश्चिदवत्र नित्य-

भामती-व्याख्या

दूसरी बात यह भी है कि "अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि" (छां. ६।३।२) इस वाक्य के द्वारा प्रतिपादित नामरूपात्मक प्रपञ्च का स्रष्टृत्व ब्रह्म का ही लिङ्ग प्रतीत होता है, क्योंकि ब्रह्मरूप जीव में नाम-रूप का व्याकर्तृत्व कहा गया, वह वस्तुतः ब्रह्म में ही है। इस प्रकार नाम-रूप के निर्वाहक ब्रह्म में ही जब अन्तरालता सम्भव हो जाती है, तब निर्वाहक अन्य और अन्तराल अन्य हो-ऐसा मानना युक्ति-युक्त नहीं। इस प्रकार आत्मस्कन्धरूढता-न्याय भी प्रसक्त नहीं होता, क्योंकि नाम-रूपात्मक प्रपञ्च का निर्वाहक जो ब्रह्माकाश है, वह उससे भिन्न है। अर्थान्तर-व्यपदेश के समान ही "तद् ब्रह्म तदमृतम्'-ऐसा व्यपदेश भी ब्रह्म का ही गमक है ॥ ४१ ॥


विषय—"योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यन्तर्ज्योतिः पुरुषः” (बृह. उ. ४।३।७) इस श्रुति का 'विज्ञानमय' शब्द विचारणीय है।
संशय—उक्त श्रुति में 'विज्ञानमय' शब्द जीव का बोधक है? अथवा ब्रह्म का ?
पूर्वपक्ष
आदिमध्यावसानेषु संसारिप्रतिपादनात् ।
तत्परे ग्रन्थसन्दर्भे सर्वं तत्रैव योज्यते ॥

५७

४५० ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् [ अ. १ पा. ३ सू. ४२

प्रतिपादनपरमिति संशयः । किं तावत्प्राप्तम् ? संसारिस्वरूपमात्रविषयमेवेति । कुतः ? उपक्रमोपसंहाराभ्याम् । उपक्रमे 'योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु' इति शारीरलिङ्गात् । उपसंहारे च 'स वा एष महानज योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु' (बृ० ४।४।२२) इति तदपरित्यागात्, मध्येऽपि बुद्धान्तावस्थोपन्यासेन तस्यैव प्रपञ्चनादिति ।

एवं प्राप्ते ब्रूमः, - परमेश्वरोपदेशपरमेवेदं वाक्यं न शारीरमात्रान्वाख्यानपरम् । कस्मात् ? सुषुप्त्युत्क्रान्तौ च शरीराद्भेदेन परमेश्वरस्य व्यपदेशात् सुषुप्तौ तावत् 'अयं पुरुषः प्राज्ञेनात्मना संपरिष्वक्तो न बाह्यं किंचन वेद नान्तरम्' (बृ० ४।३।२१) इति शारीराद्भेदेन परमेश्वरं व्यपदिशति । तत्र पुरुषः शारीरः स्यात्तस्य वेदितृत्वात् ।


भामती

शुद्धबुद्धमुक्तस्वभावः प्रतिपाद्यः । यत्तु सुषुप्त्युत्क्रान्त्योः प्राज्ञेनात्मना संपरिष्वक्त इति भेदं मन्यसे, नासौ भेदः, किन्त्वयमात्मशब्दः स्वभाववचनस्तेन सुषुप्त्युत्क्रान्त्यवस्थायां विशेषविषयाभावात्संविण्डितप्रज्ञेन प्राज्ञेनात्मना स्वभावेन परिष्वक्तो न किञ्चिद्वेदेत्यभेदेऽपि भेदवदुपचारेण योजनीयम् । यथाहुः- 'प्राज्ञः संपिण्डितप्रज्ञः' इति । पत्यादयश्च शब्दाः कार्यकारणसङ्घातात्मकस्य जगतो जीवकर्मार्जिततया तद्भोग्यतया च योजनीयाः तस्मात्संसार्यैवानूद्यते न तु परमात्मा प्रतिपाद्यत इति प्राप्तम् ।

एवं प्राप्त उच्यते 'सुषुप्त्युत्क्रान्त्योर्भेदेन' व्यपदेशादित्यनुवर्त्तते । अयमभिसन्धिः - कि संसारिणोऽन्यः परमात्मा नास्ति, तस्मात् संसायर्त्मिपरं योऽयं विज्ञानमयः प्राणेष्विति वाक्यम् ? आहोस्विदिह संसारिव्यतिरेकेण परमात्मनोऽसङ्कीर्त्तनात्संसारिणश्चादिमध्यावसानेष्वमर्शात्संसार्याह्यमपरं ? न तावत्संसार्यति-


भामती-व्याख्या

आरम्भ में पठित 'विज्ञानमय' शब्द, मध्य में स्वप्नावस्था का वर्णन एवं महानजः का निर्देश—यह सब कुछ जीव में ही घटता है, क्योंकि संसारी आत्मा ही अहङ्कारास्पद और प्राणादि से युक्त लोक-प्रसिद्ध है। "योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु"—यह वाक्य उसी संसारी का अनुवादमात्र करता है। वही संसारी आत्मा जड़वर्ग की अपेक्षा महान् एवं संसार के अनादि होने के कारण जीवात्मा भी अनादि और अज है, उससे भिन्न कोई नित्य, शुद्ध, बुद्ध और मुक्तस्वरूप तत्त्व यहाँ प्रतिपाद्य नहीं हो सकता। यह जो सुषुप्ति और उत्क्रान्ति अवस्था में प्राज्ञात्मा से सम्परिष्वक्त (युक्त) कहा गया है, वह उससे भिन्न माना जाता है, वह उचित नहीं, क्योंकि वहाँ 'आत्मा' शब्द स्वभाव का वाचक है। इस प्रकार सुषुप्ति और उत्क्रान्ति की अवस्था में विशेष विषय न रहने के कारण यह जीव घनीभूत प्रज्ञावाले आत्मा (स्वभाव) से युक्त अत एव किञ्चिज्ज्ञ होता है। जीव और उसके स्वभाव का भेद न होने पर भी भेद-जैसा औपचारिक व्यवहार हो जाता है, जैसा कि कहा गया है—"प्राज्ञः सम्पिण्डितप्रज्ञ"। पत्यादि शब्द भी कार्यकारण-संघातात्मक संसारी में ही घट जाते हैं, क्योंकि जीव के कर्मों-द्वारा अर्जित होने के कारण जगत् जीव का भोग्य और जीव उसका पति या भोक्ता होता है। फलतः उक्त वाक्य के द्वारा संसारी आत्मा का ही अनुवाद किया जाता है, परमात्मा का प्रतिपादन नहीं।

सिद्धान्त—पूर्व सूत्र से 'व्यपदेशात्' पद की अनुवृत्ति करके "सुषुप्त्युत्क्रान्त्योर्भेदेन व्यपदेशात्"—ऐसा महावाक्य सम्पन्न होता है। आशय यह है कि क्या संसारी से भिन्न परमात्मा नहीं है, जिससे कि "योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु"—यह वाक्य जीवपरक माना जाता है? अथवा यहाँ (प्रकृत में) परमात्मा का संकीर्तन न होने एवं संसारी आत्मा का ही उपक्रम, अभ्यास और उपसंहार में उल्लेख होने के कारण उक्त वाक्य संसारी आत्मा

विज्ञानमयस्य ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ४५१

बाह्याभ्यन्तरवेदनप्रसङ्गे सति तत्प्रतिषेधसंभवात् । प्राज्ञः परमेश्वरः, सर्वज्ञत्वलक्षणया प्रज्ञया नित्यमवियोगात् । तथोत्क्रान्तावपि 'अयं शारीर आत्मा प्राज्ञेनात्मनान्वारूढ उत्सर्जन् याति' ( बृ० ४।३।३५ ) इति जीवाद्भेदेन परमेश्वरं व्यपदिशति । तत्रापि शारीरो जीवः स्यात्, शरीरस्वामित्वात्, प्राज्ञस्तु स एव परमेश्वरः । तस्मात् सुषुप्त्युत्क्रान्त्योर्भेदेन व्यपदेशात्परमेश्वर एवात्र विवक्षित इति गम्यते । यदुक्तमाद्यन्तमध्येषु शारीरलिङ्गात्तत्परत्वमस्य वाक्यस्येति । अत्र ब्रूमः - उपक्रमे तावत् 'योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु' इति न संसारिस्वरूपं विवक्षितं किं तर्हि ? अनद्य संसारिस्वरूपं परेण ब्रह्मणाऽस्यैकतां विवक्षति । यतो 'ध्यायतीव लेलायतीव' इत्येवमाद्युत्तरग्रन्थप्रवृत्तिः संसारिधर्मनिराकरणपरा लक्ष्यते । तथोपसंहारेऽपि यथोपक्रममेवोपसंहरति - स वा एष महानज आत्मा योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु' इति । योऽयं विज्ञानमय प्राणेषु संसारी लक्ष्यते स वा एष महानज आत्मा परमेश्वर एवास्माभिः प्रतिपादित इत्यर्थः । यस्तु मध्ये बुद्धान्ताद्यवस्थोपन्यासात्संसारिस्वरूपविवक्षां मन्यते, स

भामती

रिक्तस्य तस्याभावः तत्प्रतिपादका हि शतश आगमा ईक्षतेर्नाशब्दं गतिसामान्यादित्यादिभिः सूत्रैस्सम्बैर्निरूपपादिताः । न चात्रापि संसार्यतिरिक्तपरमात्मसङ्कीर्त्तनाभावः, सुषुप्त्युत्क्रान्त्योस्तत्सङ्कीर्त्तनात् । न च प्राज्ञस्य परमात्मनो जीवाद्भेदेन सङ्कीर्त्तने सति सम्भवे राहोः शिर इतिवदौपचारिकं युक्तम् । न च प्राज्ञशब्दः प्रज्ञाप्रकर्षशालिनि निरूढवृत्तिः कथञ्चिदल्पज्ञविषयो व्याख्यातुमुचितः । न च प्रज्ञाप्रकर्षोऽसङ्कुचद्वृत्तिर्विदितसमस्तवैदितव्यात्सर्वविदोऽन्यत्र सम्भवति । न चेष्यम्भूतो जीवात्मा, तस्मात् सुषुप्त्युत्क्रान्त्योर्भेदेन जीवात् प्राज्ञस्य परमात्मनो व्यपदेशाद्योऽयं विज्ञानमय इत्यादिना जीवात्मानं लोकसिद्धमनूद्य तस्य परमात्मभावोऽनधिगतः प्रतिपाद्यते । न च जीवात्मानुवादमात्रपराण्येतानि वचांसि । अनधिगतार्थववोधपरं हि शाब्दं प्रमाणं न त्वनुवादमात्रनिष्ठं भवितुमर्हति । अत एव च संसारिणः परमात्मभावविधानायादिमध्यावसानेष्वनुवाद्यतयाऽवमर्श उपपद्यते । एवं च महत्त्वं चाजत्वं च सर्वगतस्य नित्यस्यात्मनः सम्भवान्नापेक्षकं कल्पयिष्यते । यस्तु मध्ये बुद्धान्ताद्यवस्थोपन्यासादिति नानेनाव-

भामती-व्याख्या

का बोधक माना जाता है ? प्रथम कल्प उचित नहीं, क्योंकि जीव से भिन्न परमात्मा के प्रतिपादक सैकड़ों श्रुति वाक्य हैं, जिनका उपपादन “ईक्षतेर्नाशब्दम्” ( ब्र. सू. १।१।५ ), “गतिसामान्यात्” ( ब्र. सू. १।१।१० ) इत्यादि सूत्रों में किया गया है । यहाँ ( प्रकृत में ) भी संसारी से अतिरिक्त परमात्मा के उल्लेख का अभाव नहीं, क्योकि सुषुप्ति और उत्क्रान्ति में उसी का उल्लेख किया गया है । जब कि जीव से वस्तुतः भिन्न परमात्मा का प्राज्ञरूप से निरूपण हो सकता है, तब 'राहोः शिरः' के समान कथित अभेद में भेदोपचार की क्या आवश्यकता ? 'प्राज्ञ' शब्द का रूढ़ अर्थ है - प्रकृष्ट ज्ञानवान्, वैसा परमेश्वर ही है, जीव नहीं, क्योंकि जीव में सर्वज्ञता नहीं अल्पज्ञता या अपकृष्ट ज्ञान है । अतः जीव के लिए 'प्राज्ञ' शब्द का प्रयोग करना उचित नहीं । फलतः “योऽयं विज्ञानमयः” - इस वाक्य के द्वारा लोक-प्रसिद्ध जीव का अनुवाद करके सुषुप्ति और उत्क्रान्ति में समनुस्यूत प्राज्ञरूपता ( परमात्मरूपता ) का विधान किया जाता है, क्योंकि जीव की ब्रह्मरूपता अन्य किसी प्रमाण से अधिगत नहीं । आगम प्रमाण का प्रामाण्य अनधिगतार्थ की बोधकता में ही निहित है, केवल अनुवादपरता में शास्त्रों की सार्थकता नहीं हो सकती । परमात्मरूपता का विधान करने के लिए ही प्रकरण के आदि, मध्य और अन्त में जीव का अनुवाद किया जाना अत्यन्त उचित और उपपन्न है । 'महान् अजः' - ऐसा जो जीव के लिए व्यवहार किया गया है, वह

४५२ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्[ अ. १ पा. ३ सू. ४३

प्राचीमपि दिशं प्रस्थापितः प्रतीचीमपि दिशं प्रतिष्ठेत । यतो न बुद्धान्ताद्यवस्थोपन्यासेना Napasta नावस्थावत्त्वं संसारित्वं वा विवक्षति, किं तर्हि ? अवस्थारहितत्वमसंसारित्वं च । कथमेतदवगम्यते ? यत् 'अत ऊर्ध्वं विमोक्षायैव ब्रूहि' इति पदे पदे पृच्छति । यच्च 'अनन्वागतस्तेन भवत्यसङ्गो ह्ययं पुरुषः (बृ० ४।३।१४,१५) इति पदे पदे प्रतिवक्ति । 'अनन्वागतं पुण्येनानन्वागतं पापेन तीर्णो हि तदा सर्वान् शोकान्हृदयस्य भवति' (बृ० ४।३।२२) इति च । तस्मादसंसारिस्वरूपप्रतिपादनपरमेवैतद्वाक्यमित्यवगन्तव्यम् ॥ ४२ ॥

पत्यादिशब्देभ्यः ॥ ४३ ॥

इतश्चासंसारिस्वरूपप्रतिपादनपरमेवैतद्वाक्यमित्यवगन्तव्यम् । यदस्मिन्वाक्ये पत्यादयः शब्दा असंसारिस्वरूपप्रतिपादनपराः संसारिस्वभावप्रतिषेधनाश्च भवन्ति । 'सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः सर्वस्याधिपतिः' इत्येवंजातीयका असंसारिस्वभावप्रतिपादनपराः 'स न साधुना कर्मणा भूयान्नो एवासाधुना कनीयान्' इत्येवंजातीयकाः

भामती

स्थावत्त्वं विवक्ष्यते । अपि त्ववस्थानामुपजनापायधर्मकत्वेन तदतिरिक्तमवस्थारहितं परमात्मानं विवक्षति ॐ उपरितनवाक्यसन्दर्भालोचनाद् इति ॐ ॥ ४२ ॥

ॐ सर्वस्य वशी ॐ वशः सामर्थ्यं सर्वस्य जगतः प्रभवत्ययम्, व्यूहावस्थानसमर्थ इति । अत एव सर्वस्येशानः सामर्थ्येन ह्ययमुक्तैन सर्वस्येशे तदिच्छानुविधानाज्जगतः । अत एवं सर्वस्याधिपतिः सर्वस्य नियन्तान्तर्यामीति यावत् । किञ्च स एवम्भूतो हृद्यन्तर्ज्योतिः पुरुषो विज्ञानमयो न साधुना कर्मणा भूयानुत्कृष्टो भवतीत्येवमाद्याः श्रुतयोऽसंसारिणं परमात्मानमेव प्रतिपादयन्ति । तस्माज्जीवात्मानं मानान्त-

भामती-व्याख्या

भी उस परमात्मरूपता का ही उपोद्बलक है। "यस्तु मध्ये बुद्धान्ताद्यवस्थोपन्यासात्"—इत्यादि भाष्य का आशय यह है कि उक्त प्रकरण के मध्य में जो "एवमेवार्यं पुरुष एतावुभावनुसंचरति स्वप्नान्तं च बुद्धान्तं च" (बृह. उ० ४।३।१८) इस प्रकार स्वप्न और बुद्ध (जाग्रत) अवस्था का उल्लेख किया गया है, उस से अवस्थावत्ता का प्रतिपादन विवक्षित नहीं, अपि तु जैवी अवस्थाओं की उत्पत्ति-विनाशरूपता के द्वारा जीव से भिन्न अवस्था-रहित परमात्मा विवक्षित है, क्योंकि 'अनन्वागतं पुण्येनानन्वागतम् (बृह० उ० ४।३।१३) इत्यादि उत्तरभावी वाक्यसन्दर्भ की आलोचना से वैसा ही सिद्ध होता है ॥ ४२ ॥

"सर्वस्य वशी, सर्वस्येशानः, सर्वस्याधिपतिः" (बृह० उ० ४।४।२२) इत्यादि वाक्यों के घटकीभूत 'अधिपति'—इत्यादि शब्दों के द्वारा भी परमात्मा के प्रतिपादन में तात्पर्य पर्यवसित होता है। 'सर्वस्य वशी' यहाँ 'वश' शब्द का अर्थ है—सामर्थ्य। वह ईश्वर समस्त विश्व का प्रभु है, इस जगत् के व्यूहन् (विभाजन या सर्जन) और अवस्थान (पालन) में समर्थ है। अत एव "सर्वस्येशानः" अर्थात् उक्त सामर्थ्य के आधार पर यह विश्व का शासन करता है। ईश्वर की इच्छा का अनुसरण जगत् का पत्ता-पत्ता करता है। इसी लिए परमात्मा "सर्वस्याधिपतिः" विश्व का नियन्ता या अन्तर्यामी कहा जाता है। इतना सब कुछ करने पर भी वह विज्ञानमय पुरुषोत्तम न तो साधु (पुण्य) कर्म से लेपायमान (उत्कृष्ट) होता है और न असाधु कर्म (पाप) से निकृष्ट होता है। इस प्रकार के श्रुति-वचन संसारातीत परमात्मा का ही प्रतिपादन करते हैं। फलतः "योऽयं विज्ञानमयः"—

विज्ञानमयस्य ब्रह्मत्वम् ]हिन्दीसहितभामतीसंवलितम्४५३

संसारिस्वभावप्रतिषेधनाः तस्मादसंसारी परमेश्वर इहोक्त इत्यवगम्यते ॥ ४३ ॥
इति श्रीमच्छङ्करभगवत्पादकृतौ शारीरकमीमांसाभाष्ये
प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ ३ ॥


भामती

रसिद्धमनूद्य तस्य ब्रह्मभावप्रतिपादनपरो योऽयं विज्ञानमय इत्यादिर्वाक्यसन्दर्भ इति सिद्धम् ॥ ४३ ॥
इति श्रीमद्वाचस्पतिमिश्रविरचितशारीरकभगवत्पादभाष्यविभागे भामत्यां
प्रथमस्याध्यायस्य तृतीयः पादः ॥


भामती-व्याख्या

इत्यादि वाक्य-सन्दर्भ प्रमाणान्तर से अनधिगत जीव में ब्रह्मरूपता का अवद्योतक सिद्ध होता है ॥ ४३ ॥

भामतीव्याख्यायां तृतीयः पादः समाप्तः

४५४ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्[ अ. १ पा. ४ सू. १

प्रथमाध्याये चतुर्थः पादः।

( १ आनुमानिकाधिकरणम् । सू० १-७ )

आनुमानिकमप्येकेषामिति चेन्न शरीररूपकविन्यस्तगृही- तेर्दर्शयति च ॥ १ ॥

ब्रह्मजिज्ञासां प्रतिज्ञाय ब्रह्मणो लक्षणमुक्तम् — 'जन्माद्यस्य यतः' (ब्र० १।१।२ ) इति। तल्लक्षणं प्रधानस्यापि समानमित्याशङ्क्य तदशब्दत्वेन निराकृतम् 'ईक्षतेर्नाशब्दम्' (ब्र० १।१।५) इति। गतिसामान्यं च वेदान्तवाक्यानां ब्रह्मकारणवादं प्रति न प्रधानकारणवादं प्रतीति प्रपञ्चितं गतेन ग्रन्थेन ।

इदं त्विदानीमवशिष्टमाशङ्क्यते — यदुक्तं प्रधानस्याशब्दत्वम् , तदसिद्धम् , कासुचिच्छाखासु प्रधानसमर्पणाभासानां शब्दानां श्रूयमाणत्वात् । अतः प्रधानस्य कारणत्वं वेदसिद्धमेव महद्भिः परमर्षिभिः कपिलाप्रभृतिभिः परिगृहीतमिति प्रसज्यते;

भामती

स्यादेतत् — ब्रह्मजिज्ञासां प्रतिज्ञाय ब्रह्मणो लक्षणमुक्तं जन्माद्यस्य यत इति, तच्चेदं लक्षणं न प्रधानादौ गतं येन व्यभिचारादलक्षणं स्यात्, किन्तु ब्रह्मण्येवेतीक्षतेर्नाशब्दमिति प्रतिपादितम् । गतिसामान्यञ्च वेदान्तवाक्यानां ब्रह्मकारणवादं प्रति विद्यते, न प्रधानकारणवादं प्रतीति प्रपञ्चितमधस्तनेन सूत्रसन्दर्भेण, तत्किमवशिष्यते यदर्थमुत्तरः सन्दर्भ आरभ्यते । न च महतः परमव्यक्तमित्यादीनां प्रधाने समन्वयेऽपि व्यभिचारः। नह्येते प्रधानकारणत्वं जगत आहुः । अपि तु प्रधानसद्भावमात्रम् । न च तत्सद्भावमात्रेण जन्माद्यस्य यत इति ब्रह्मलक्षणस्य किञ्चिद्धीयते । तस्मादनर्थक उत्तरः सन्दर्भ इत्यत आह ॐ ब्रह्मजिज्ञासां प्रतिज्ञाय इति ॐ । न प्रधानसद्भावमात्रं प्रतिपादयन्ति महतः परमव्यक्तमित्यादयः किन्तु जगत्कारणं प्रधानमिति । महतः परमित्यत्र हि परशब्दोऽविप्रकृष्टपूर्वकालत्वमाह । तथा च कारणत्वम्,

भामती-व्याख्या

संगति—महर्षि बादरायण ने "अथातो ब्रह्मजिज्ञासा" (ब्र. सू. १।१।१) इस सूत्र के द्वारा प्रतिज्ञात जिज्ञासा के विषयीभूत ब्रह्म का लक्षण किया—"जन्माद्यस्य यतः" (ब्र. सू. १।१।२)। उक्त लक्षण सांख्याभिमत प्रधानादि अलक्ष्यभूत पदार्थों में अतिप्रसक्त नहीं "ईक्षतेर्नाशब्दम्" (ब्र. सू. १।१।५)। उसके अनन्तर उसी परीक्षा का विस्तार करते हुए यह सिद्ध किया कि वेदान्त-वाक्यों की गतिसामान्यता (पर्यवसायिता) ब्रह्मकारणतावाद में ही है, प्रधानादिकारणतावाद में नहीं। शास्त्र का समग्र कलेवर है—(१) उद्देश, (२) लक्षण और (३) परीक्षा। तीनों प्रथम अध्याय के तीन पादों के द्वारा ही सुसम्पादित हो चुके, अब और क्या शेष रह गया, जिसके लिए परभावी सूत्रों का महान् आतान-वितान प्रस्तुत किया महर्षि ने ? "महतः परमव्यक्तम्" (कठो. १।३।११) इत्यादि वेदान्त-वाक्यों का सांख्य-सम्मत प्रधान (प्रकृति) तत्त्व में समन्वय होने पर भी उक्त ब्रह्म-लक्षण की प्रधानादि में अतिव्याप्ति नहीं होती, क्योंकि इन वेदान्त-वाक्यों के द्वारा प्रधानकारणतावाद का प्रतिपादन नहीं किया गया, अपितु प्रधानादि का केवल सद्भाव कथित है। आकाशादि के समान प्रधानादि के सद्भाव से ब्रह्म-लक्षण पर कोई आँच नहीं आती, अतः उत्तरभावी ग्रन्थ (सूत्र-सन्दर्भ) निरर्थक क्यों न मान लिया जाय ? इस प्रश्न का उत्तर भाष्यकार दे रहे हैं—"ब्रह्मजिज्ञासां प्रतिज्ञाय ब्रह्मणो लक्षणमुक्तमित्यादि"। इसका आशय यह है कि "महतः परमव्यक्तम्"—इत्यादि वाक्य केवल प्रधानादि के सद्भावमात्र का प्रतिपादन ही नहीं करते, अपितु उनकी स्पष्ट उद्घोषणा है कि "प्रधानं जगतः कारणम्"। 'महतः परम्'—यहाँ 'पर'

अव्यक्तशब्दस्य शरीरपरत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ४५५

तद्यावत्तेषां शब्दानामन्यपरत्वं न प्रतिपाद्यते तावत्सर्वज्ञं ब्रह्म जगतः कारणमिति प्रतिपादितमप्याकुलीभवेत् । अतस्तेषामन्यपरत्वं दर्शयितुं परः संदर्भः प्रवर्तते । आनुमानिकमप्यनुमाननिरूपितमपि प्रधानमेकेषां शाखिनां शब्दवदुपलभ्यते । काठके हि पठ्यते—'महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः' ( १।३।११ ) इति । तत्र य एव यन्नामानो यत्क्रमाश्च महदव्यक्तपुरुषाः स्मृतिप्रसिद्धास्त एवेह प्रत्यभिज्ञायन्ते । तत्राव्यक्तमिति स्मृतिप्रसिद्धेः, शब्दादिहीनत्वाच्च न व्यक्त.मव्यमिति व्युत्पत्तिसंभवात् , स्मृतिप्रसिद्धं प्रधानमभिधीयते । तस्य शब्दवत्त्वादशब्दत्वमनुपपन्नम् । तदेव च जगतः कारणं श्रुतिस्मृतिन्यायप्रसिद्धिभ्य इति चेत् ।

भामती

अजामेकामित्यादीनां तु कारणत्वाभिधानमतिस्फुटम् । एवञ्च लक्षणव्यभिचारापत्तावऽव्यभिचाराय युक्त उत्तरसूत्रसन्दर्भारम्भ इति ।

पूर्वपक्षयति ॐ तत्र य एव इति ॐ । सांख्यप्रवादरूढिमाह ॐ तत्राव्यक्तम्' इति ॐ । सांख्य-स्मृतिप्रसिद्धेन केवलं रूढिरवयवप्रसिद्ध्याप्ययमेवार्थोऽवगम्यत इत्याह “न व्यक्त इति । शान्तघोरमूढ-शब्दाविहीनत्वाच्चेति । श्रुतिरुक्ता स्मृतिश्च साख्याया । न्यायश्च—

भामती-व्याख्या

शब्द अव्यवहितपूर्वकालत्व का बोधक है, अव्यवहितपूर्वकालत्व ही कारणत्वपदार्थ है । "अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णां बह्वीः प्रजाः सृजमानां सरूपाः" ( श्वेता. ४५ ) इत्यादि वाक्यों में तो जगत्कारणत्व-प्रतिपादन अत्यन्त स्फुट है । इस प्रकार उक्त ब्रह्म के जगत्कारणत्वरूप लक्षण की अतिव्याप्ति प्रधानादि में अवश्य प्रसक्त है, उसकी निवृत्ति के लिए उत्तरभावी सूत्र-सन्दर्भ नितान्त आवश्यक और सार्थक है ।

संशय—“महतः परमव्यक्तमव्यक्तात् पुरुषः परः" ( कठो. १।३।११ ) इस वाक्य में 'महत्' शब्द प्रधान का वाचक है ? अथवा अस्फुटित शरीरादि कार्य का ?

पूर्वपक्ष—“तत्र य एव यन्नामानो यत्क्रमाश्च महदव्यक्तपुरुषाः स्मृतिप्रसिद्धाः, ते एवेह प्रत्यभिज्ञायन्ते"—इस भाष्य के द्वारा भाष्यकार ने यह स्पष्ट कर दिया है कि सांख्यदर्शनकारों ने जिस नाम और जिस क्रम से अपने मौलिक पदार्थों का प्रतिपादन किया है, वे पदार्थ उसी नाम और क्रम से प्रक्रान्त वेदान्त-वाक्यों में प्रत्यभिज्ञात हो रहे हैं। वे पदार्थ हैं—'महद्', 'अव्यक्त' और 'पुरुष' । 'तत्राव्यक्तमिति स्मृतिप्रसिद्धेः' इस भाष्य के द्वारा 'अव्यक्त' शब्द पर प्रकाश डालते हुए यह कहा गया कि सांख्यमतानुसार 'अव्यक्त' शब्द जिस शब्दादि के मूलकारणीभूत प्रकृतिरूप अर्थ में रूढ़ माना जाता है, वह केवल रूढ़ नहीं यौगिक भी है, क्योंकि 'न व्यक्तम्, अव्यक्तम्' इस प्रकार का अवयवार्थ भी वहाँ घट जाता है, शान्त, घोर और मूढ ( स्थूल ) शब्दादि रूप प्रपञ्च को व्यक्त ( प्रकट ) कहते हैं, उसका कारण तत्त्व सूक्ष्म होने से अव्यक्त कहा जाता है । अव्यक्तादि के साधक प्रमाण जो बताए हैं—"श्रुतिस्मृतिन्यायप्रसिद्धिभ्यः" । उन में ( श्रुति के रूप में “महतः परमव्यक्त" ( कठो. १।३।११) इस वाक्य को ही यहाँ भाष्यकार ने इङ्गित किया है, क्योंकि वहाँ 'अव्यक्तम्' पद की विशद व्याख्या, प्रस्तुत करते हुए कहा गया है कि सत्त्व, रज और तम'—इन तीन गुणों की साम्यावस्था को अव्यक्त इसीलिए कहा जाता है कि उसमें शब्दादि प्रपञ्च व्यक्त ( स्थूल ) रूप में न होकर अव्यक्त ( सूक्ष्म ) ही रहता है। (२) स्मृति प्रमाण के रूप में "कारणमस्त्यव्यक्तम्" ( सां० का० १६ ) इत्यादि सांख्यशास्त्र का उल्लेख किया गया है और (३) न्याय ( युक्ति ) के रूप में उद्धृत किया गया है—

४५६ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्[ अ. १ पा. ४ सू. १]

नैतदेवम्; न ह्येतत्काठकं वाक्यं स्मृतिप्रसिद्धयोर्महदव्यक्तयोरस्तित्वपरम्। न ह्यत्र यादृशं स्मृतिप्रसिद्धं स्वतन्त्रं कारणं त्रिगुणं प्रधानं तादृशं प्रत्यभिज्ञायते। शब्दमात्रं ह्यत्राव्यक्तमिति प्रत्यभिज्ञायते। स च शब्दो न व्यक्तमव्यक्तमिति यौगिकत्वादम्यस्मिन्नपि सूक्ष्मे सुदुर्लक्ष्ये च प्रयुज्यते। न चायं कस्मिंश्चिद्रूढः। या तु प्रधानवादिनां रूढिः सा तेषामेव पारिभाषिकी सती न वेदार्थनिरूपणे कारणभावं प्रतिपद्यते। न च क्रममात्रसामान्यात्समानार्थप्रतिपत्तिर्भवत्यसति तद्रूपप्रत्यभिज्ञाने। न ह्यश्वस्थाने गां पश्यन्नश्वोऽयमित्यमूढोऽध्यवस्यति। प्रकरणनिरूपणायां चात्र न परपरिकल्पितं प्रधानं प्रतीयते; शरीरं ह्यत्र रथरूपकविन्यस्तमव्यक्तशब्देन परिगृह्यते। कुतः? प्रकरणात्परिशेषाच्च। तथा ह्यनन्तरातीतो ग्रन्थ

भामती

'भेदानां परिमाणात्समन्वयाच्छक्तितः प्रवृत्तेश्च ।
कारणकार्यविभागादविभागाद्वैश्वरूप्यस्य ॥
कारणमस्त्यव्यक्तम्' इति।

न च महतः परमव्यक्तमिति प्रकरणपरिशेषाभ्यामव्यक्तपदं शरीरगोचरम्, शरीरस्य शान्तघोरमूढरूपशब्दाद्यात्मकत्वेनाव्यक्तत्वानुपपत्तेः। तस्मात्प्रधानमेवाव्यक्तमुच्यत इति प्राप्ते, उच्यते—
ॐ नेतदेवं नह्येतत्काठकं वाक्यम् इति ॐ। लौकिकी हि प्रसिद्धी रूढिर्वेदार्थनिर्णये निमित्तं,

भामती-व्याख्या

भेदानां परिमाणात् समन्वयात् शक्तितः प्रवृत्तेश्च ।
कारणकार्यविभागादविभागाद् वैश्वरूप्यस्य ॥ (सां० का० १५)

[ 'महदादिविशेषा अव्यक्तकारणाः, परिमाणात्' इस प्रकार अव्यक्त तत्त्व में जगत् की कारणता सिद्ध की गई है। परिमाणात् का अर्थ परिमितत्वात् या नियतत्वात् है। जैसे घट मृत्तिका से नियत होने के कारण मृत्कारणक होता है, वैसे ही महदादि कार्य अव्यक्त से नियत होने के कारण अव्यक्तकारणक है। इसी प्रकार अव्यक्त का कार्य में अन्वय यह सिद्ध करता है कि समस्त कार्य अव्यक्तकारणक है। मृत्तिका की शक्ति से जनित घटादि कार्य जैसे मृत्कारणक है, वैसे ही अव्यक्त की शक्ति से प्रकट हुआ महदादि कार्य अव्यक्तकारणक है। यह विश्व (महदादि स्थूल जगत्) सृष्टि के समय जिस तत्त्व से विभक्त (आविर्भूत) और प्रलय के समय जिसमें अविभक्त (तिरोहित) हो जाता है, वह अव्यक्त तत्त्व ही है]। "महतः परमव्यक्तम्"—यह वाक्य अपने प्रकरण और वाक्यशेष के आधार पर शरीर का प्रतिपादक है'—ऐसा नहीं कह सकते, क्योंकि शरीर भी उस व्यक्तरूप स्थूल कार्य के अन्तर्गत है, जिसे अपने से भिन्न किसी अव्यक्त की अपेक्षा है, अतः शरीर को अव्यक्त नहीं कहा जा सकता।

सिद्धान्त—भाष्यकार ने सूत्रस्थ सिद्धान्त का विशदीकरण किया है—"नैतदेवम्"। न ह्येतत्काठकं वाक्यं स्मृतिप्रसिद्धयोर्महदव्यक्तयोरस्तित्वपरम्"। इस भाष्य का अभिप्राय यह है कि वेदार्थ-निर्णय में अवश्य ही लोक-प्रसिद्धि का यथेष्ट समादर किया गया है, जैसा कि शबरस्वामी कहते हैं—"य एव लौकिकाः शब्दास्त एव वैदिकाः, ते एव चैषामर्थाः" (शाबर. पृ. २९१) किन्तु अव्यक्तादि शब्दों की प्रधानादि अर्थों में लौकिकी प्रसिद्धि नहीं, यह तो एक दर्शन के पक्षपाती आचार्यों की अपनी ऊहा है, वह अनादि प्रसिद्धि नहीं, पौरुषेयी कल्पनामात्र है। उसे वेदार्थ निर्णय में वैसे ही निमित्त नहीं माना जाता, जैसे वैद्यों-द्वारा कल्पित औषध-विशेष के बोधक 'चन्द्रप्रभा' आदि शब्द, क्योंकि वह तो एक

अव्यक्तशब्दस्य शरीरपरत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ४५७

आत्मशरीरादीनां रथिरथादिरूपकक्लृप्तिं दर्शयति—'आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु। बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च॥ इन्द्रियाणि हयानाहुर्विषयांस्तेषु गोचरान्। आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः॥' (का० १।३।३,४) इति।

भामती तदुपायत्वात्। यथाहुः—"य एव लौकिकाः शब्दास्त एव वैदिकास्त एव चैषामर्थाः" इतिः न तु परीक्ष- काणां पारिभाषिकी, पौरुषेयी हि सा न वेदार्थनिर्णयनिबन्धनसिद्धौ निमित्तम् औषधादिप्रसिद्धिवत्। तस्मात् रूढितस्तावन्न प्रधानं प्रतीयते। योगरूढस्त्वन्यत्रापि तुल्यः। तदेवमव्यक्तश्रुतावन्यथासिद्धायां प्रकरणपरिशेषाभ्यां शरीरगोचरोऽयमव्यक्तशब्दः। यथा अस्य तद्गोचरत्वमुपपद्यते, तथाऽग्रे दर्शयिष्यति। तेषु शरीरादिषु मध्ये विषयांस्तद्गोचरान् विद्धि। यथाऽश्वोऽध्वानमालम्ब्य चलति, एवमिन्द्रियहयाः स्वगोचरमालम्ब्येति। आत्मा भोक्तेत्याहुर्मनीषिण। कथम्? इन्द्रियमनोयुक्तम् योगो यथा भवति।

भामती-व्याख्या ऐसी परिभाषा है, जिसे सर्वलोक-प्रसिद्धि नहीं कहा जा सकता, ऐसे ही प्रधान के अर्थ में 'अव्यक्त' शब्द का प्रयोग सांख्याचार्यों को एक अपनी परिभाषा है, उसके आधार पर वैदिक 'अव्यक्त' शब्द की 'प्रधान' अर्थ में रूढ़ि नहीं मानी जा सकती। 'न व्यक्तमव्यक्तम्'—इस प्रकार का योगार्थ तो अन्यत्र ( शरीरादि अर्थों में) भी घटाया जा सकता है। इस प्रकार अव्यक्त शब्दरूप श्रुति अन्यथा-सिद्ध हो जाने के कारण निर्णायिका नहीं हो सकती, अतः प्रकरण और परिशेष के द्वारा शरीर को बोधकता 'अव्यक्त' शब्द में निर्णीत होती है—ऐसा भाष्यकार आगे चल कर दिखायेंगे।

इन्द्रियाणि हयानाहुर्विषयांस्तेषु गोचरान्।
आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः॥ (कठो. १।३।४)

इस श्रुति में 'तेषु' का अर्थ है—शरीरादिषु मध्ये। रूपादि को चक्षुरादि इन्द्रियों का विषय इस लिए कहा जाता है कि जैसे अश्व किसी मार्ग का अवलम्बन कर चलता है, वैसे ही इन्द्रियगण रूपादि विषयों का अवलम्बन किया करते हैं, जैसा कि भाष्यकार ने भी कहा है—"गोचरान् मार्गान् रूपादीन् विषयान् विद्धि" (कठो. पृ. ६२)। 'आत्मा विषयों का भोक्ता है'—ऐसा मनीषिगण कहा करते हैं। निष्क्रिय आत्मा में भोग क्रिया का सम्पादन करने के लिए 'इन्द्रियमनोयुक्तं यथा स्यात्तथा'—ऐसा कहा गया है अर्थात् इन्द्रिय और मन के सम्बन्ध से आत्मा गन्धादि का भोक्ता होता है, [जैसा कि भाष्यकार ने भी प्रकारान्तर से उक्त श्रुति-वाक्य की व्याख्या करते हुए कहा है—"शरीरेन्द्रियमनोभिः सहितं संयुक्त- मात्मानं भोक्तेति संसारीत्याहुर्मनीषिणः। न हि केवलस्यात्मनो भोक्तृत्वमस्ति, बुद्ध्याद्युपाधि- कृतमेव तस्य भोक्तृत्वम्" (कठो. पृ. ६२)]।

भाष्यकार ने जो कहा है—"शरीरं ह्यत्र परिगृह्यते, कुतः? प्रकरणात् परिशेषाच्च"। वहाँ प्रकरण का स्वरूप है—"प्रधानस्याकाङ्क्षावतं वचनं प्रकरणम्"। [आकांक्षावान् व्यक्ति की आकांक्षा प्रश्न के रूप में परिणत होती है, अतः श्री शबरस्वामी ने जैमिनि-सूत्रों के अपने भाष्य (पृ० ८१७) में प्रकरण का लक्षण बताया है—"प्रश्नोपक्रमं प्रकरणम्]। प्रकृत में विष्णु का परम पद अधिगन्तव्य (प्राप्तव्य) प्रधान प्रतिपाद्य वस्तु है—

इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यश्च परं मनः।
मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा महान् परः॥
महतः परमव्यक्तमव्यक्तात् पुरुषः परः।
पुरुषात् न परं किञ्चित् सा काष्ठा सा परा गतिः॥ (कठो. १।३।११)

५८

४५८ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्[ अ. १ पा. ४ सू. १

तैश्चेन्द्रियादिभिरसंयतैः संसारमधिगच्छति । संयतैस्त्वध्वनः पारं तद्विष्णोः परमं पदमाप्नोतीति दर्शयित्वा, किं तदध्वनः विष्णोः परमं पदमित्यस्यामाकाङ्क्षायां, तेभ्य एव प्रकृतेभ्य इन्द्रियादिभ्यः परत्वेन परमात्मानमध्वनः पारं विष्णोः परमं पदं दर्शयति— ‘इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यश्च परं मनः। मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा महान्परः ॥ महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः । पुरुषान्न परं किंचित् सा काष्ठा सा परा गतिः॥’ (का० १।३।१०,११) इति । तत्र य एवेन्द्रियादयः पूर्वस्यां रथरूपककल्पनायामश्वादिभावेन प्रकृतास्त एवेह परिगृह्यन्ते प्रकृतहानाप्रकृतप्रक्रियापरिहाराय । तत्रेन्द्रियमनोबुद्धयस्तावत्पूर्वत्रेह च समानशब्दा एव । अर्था ये शब्दादयो विषया इन्द्रियहयगोचरत्वेन निर्दिष्टास्तेषां चेन्द्रियेभ्यः परत्वम्, ‘इन्द्रियाणां ग्रहत्वं विषयाणामतिग्रहत्वम्’

भामती

इन्द्रियार्थमनःसन्निकर्षेण ह्यात्मा गन्धादीनां भोक्ता । प्रधानस्याकांक्षावतो वचनं प्रकरणमिति गन्तव्यं विष्णोः परमं पदं प्रधानमिति तदाकांक्षावतारयति ॐ तैश्चेन्द्रियादिभिरसंयतैरिति ॐ । असंयमाभिधानं व्यतिरेकमुखेन संयमावदातीकरणम् । परशब्दः श्रेष्ठवचनः ।

नन्वान्तरत्वेन यदि श्रेष्ठत्वं तदेन्द्रियाणामेव बाह्येभ्यो गन्धादिभ्यः श्रेष्ठत्वं स्यादित्यत आह ॐ अर्था ये शब्दादय इति ॐ । नान्तरत्वेन श्रेष्ठत्वमपि तु प्रधानतया, तच्च विवक्षाधीनम् , ग्रहेभ्यश्चेन्द्रियेभ्योऽतिग्रहतयाऽर्थानां प्राधान्यं श्रुत्या विवक्षितमितीन्द्रियेभ्योऽर्थानां प्राधान्यात् परत्वं भवति । प्राणजिह्वावाक्चक्षुःश्रोत्रमनोहस्तत्वचो हीन्द्रियाणि श्रुत्याऽष्टौ ग्रहा उक्ताः । गृह्णन्ति वशीकुर्वन्ति खल्वेतानि


भामती-व्याख्या

कथित परम पद के विषय में आकांक्षा होती है कि ‘कथं तदधिगम्यते ? उसका उत्तर भाष्यकार ने दिया है—‘‘तैश्चेन्द्रियादिभिरसंयतैः संसारमधिगच्छति, संयतैस्त्वध्वनः पारं तद्विष्णोः परमं पदमाप्नोति’’। ‘इन्द्रियसंयममत्त्वे परमपदप्राप्तिसत्त्वम्’—इस प्रकार अन्वय-सिद्ध संयमगत परमपद-प्राप्ति की हेतुता को विमल (अव्यभिचरित) सिद्ध करने के लिए ‘‘असंयतेन्द्रियैः संसारमधिगच्छति’’—ऐसा व्यतिरेकोपन्यास किया गया है।

‘‘इन्द्रियेभ्यः परा अर्थाः’’—यहाँ ‘पर’ शब्द श्रेष्ठता का वाचक है, बाह्य पदार्थों की अपेक्षा आन्तरिक पदार्थों की श्रेष्ठता सहज-सिद्ध है, अतः गन्धादि बाह्य विषयों की अपेक्षा घ्राणादि इन्द्रियों को श्रेष्ठ या पर न कह कर ‘‘इन्द्रियेभ्यः पराः अर्थाः’’—ऐसा क्यों कहा गया ? इस प्रश्न का उत्तर है—‘‘अर्था ये शब्दादय इत्यादि’’। आशय यह है कि यहाँ बाह्य की अपेक्षा आन्तरिक पदार्थ की श्रेष्ठता विवक्षित नहीं, किन्तु अप्रधान पदार्थ की अपेक्षा प्रधान पदार्थ की परता (श्रेष्ठता) श्रुति-सम्मत है। गुण-प्रधानभाव नियत नहीं, अपितु विवक्षा के अधीन होता है [जैसे कि ग्रह और अतिग्रह का प्रसङ्ग उठाते हुए कहा गया है—‘‘कति ग्रहाः कति अतिग्रहा इति । अष्टौ ग्रहा अष्टावतिग्रहा इति । ये तेऽष्टौ ग्रहा अष्टावतिग्रहाः, कतमे ते इति । (१) प्राणो वै ग्रहः सोऽपानेनातिग्राहेण गृहीतः, (२) वाग्वै ग्रहः स नाम्नातिग्राहेण गृहीतः, (३) जिह्वा वै ग्रहः, स रसेनातिग्राहेण गृहीतः, (४) चक्षुर्वै ग्रहः स रूपेणातिग्राहेण गृहीतः, (५) श्रोत्रं वै ग्रहः, स शब्देनातिग्राहेण गृहीतः, (६) मनो वै ग्रहः, स कामेनातिग्राहेण गृहीतः, (७) हस्तो वै ग्रहः, स कर्मणातिग्राहेण गृहीतः, (८) त्वग्वै ग्रहः, स स्पर्शनातिग्राहेण गृहीतः (बृह. उ. ३।२।१-९) । यहाँ ‘प्राण’ पद से घ्राण और ‘अपान’ पद से गन्ध का ग्रहण किया गया है, इस प्रकार घ्राणादि आठ इन्द्रियों को ग्रह और गन्धादि आठ विषयों को अतिग्रह कहा गया है। ‘ग्रह’ का अर्थ है—ग्राहक (आकर्षक या बन्धन)। घ्राणादि इन्द्रियों में जीव की आसक्ति इसी लिए है कि वह गन्धादि विषयों का उपभोग

अव्यक्तशब्दस्य शरीरपरत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ४५९

( बृ० ३।२ ) इति श्रुतिप्रसिद्धेः । विषयेभ्यश्च मनसः परत्वं, मनोमूलत्वाद्विषयेन्द्रियव्य- वहारस्य । मनसस्तु परा बुद्धिः, बुद्धिं ह्यारुह्य भोग्यजातं भोक्तारमुपसर्पति । 'बुद्धेरात्मा महान्परः', यः स 'आत्मानं रथिनं विद्धि' इति रथित्वेनोपक्षिप्तः । कुतः ? आत्म- शब्दात् । भोक्तुश्च भोगोपकरणात्परत्वोपपत्तेः । महत्त्वं चास्य स्वामित्वादुपपन्नम् । अथवा – 'मनो महान्मतिर्ब्रह्मा पूर्बुद्धिः ख्यातिरीश्वरः' । प्रज्ञा संविद्विदितिश्चैव स्मृतिश्च


भामती

पुरुषपशुमिति । न चैतानि स्वरूपतो वशीकर्त्तुमीशते, यावदस्मै पुरुषपशवे गन्धरसनामरूपशब्दकामकर्म- स्पर्शान्नोपहरन्ति । अत एव गन्धादयोऽष्टावतिग्रहाः, तदुपहारेण ग्रहाणां ग्रहत्वोपपत्तेः । तदिदमुक्तम् — ❀ इन्द्रियाणां ग्रहत्वं विषयाणामतिग्रहत्वमिति श्रुतिप्रसिद्धेरिति ❀ । ग्रहत्वेनेन्द्रियैः साम्येऽपि मनसः स्वगतेन विशेषेणार्थेभ्यः परत्वमाह ❀ विषयेभ्यश्च मनसः परत्वमिति ❀ । कस्मात् पुमान् रथित्वेनोपक्षिप्तो गृह्यते इत्यत आह ❀ आत्मशब्दादिति ❀ । तत्प्रत्यभिज्ञानादित्यर्थः । श्रेष्ठत्वे हेतुमाह ❀ भोक्तुश्चेति ❀ । तदनेन जीवात्मा स्वामितया महानुक्तः । अथवा श्रुतिस्मृतिभ्यां हैरण्यगर्भी बुद्धिरात्मशब्देनोच्यत इत्याह ❀ अथवेति ❀ । ❀ पूरिति ❀ । भोग्यजातस्य बुद्धिरधिकरणमिति बुद्धिः पूः, तदेवं सर्वासां बुद्धीनां


भामती-व्याख्या

करता है, अतः विषयों को अतिग्रह ( सुदृढ़ या साक्षात् बन्धन ) कहा गया है, इस प्रकार ] इन्द्रियों की अपेक्षा गन्धादि विषयों का प्राधान्य सिद्ध होता है। प्रधान होने के कारण विषयों को इन्द्रियों की अपेक्षा पर ( श्रेष्ठ ) कहा है। ( १ ) घ्राण, ( २ ) जिह्वा, ( ३ ) वाक्, ( ४ ) चक्षु, ( ५ ) श्रोत्र, ( ६ ) मन, ( ७ ) हस्त और ( ८ ) त्वक् इन आठ इन्द्रियों को ग्रह इसी लिए कहा है कि 'गृह्णन्ति वशीकुर्वन्ति पुरुषम्'—इस व्युत्पत्ति के अनुसार इन्द्रियगण जीव को अपने वश में कर लेते हैं। इन्द्रियों में साक्षात् नियोजकता नहीं, अपि तु गन्धादि विषयों का उपहार देकर ही घ्राणादि पुरुष के आसञ्जक या मोहक होते हैं, अत एव गन्धादि आठ विषयों को अतिग्रह ग्रहत्व ( बन्धकता ) के सम्पादक कहा है। यही भाष्यकारने कहा है—"इन्द्रियाणां ग्रहत्वं विषयाणामतिग्रहत्वमिति श्रुति- प्रसिद्धेः"। मन भी इन्द्रिय होने के कारण अन्य इन्द्रियों के समान ही ग्रह ही है, तथापि विषय की अपेक्षा उस की परता ( श्रेष्ठता ) का कारण यह है कि "मनोमूलत्वाद् विषयेन्द्रिय- व्यवहारस्य"। विषय और इन्द्रियों का सन्निकर्षादि मन के ही आधीन है, अतः विषय की अपेक्षा भी मन को पर ( श्रेष्ठ ) कहा है। मन से बुद्धि पर और बुद्धि से भी श्रेष्ठ जो आत्मा कहा गया है, वह वही भोक्ता आत्मा है, जो कि “आत्मानं रथिनं विद्धि” (कठ० १।३।४) यहाँ पर ‘रथी’ के रूप में वर्णित है, क्योंकि "आत्मशब्दात्"। अर्थात् “आत्मानं रथिनं विद्धि” और “बुद्धेरात्मा महान् परः'—इन दोनों वाक्यों में एक ही ‘आत्म’ शब्द का प्रयोग होने से एक ही भोक्ता पुरुष की प्रत्यभिज्ञा होती है। भोक्ता की श्रेष्ठता में हेतु-प्रदर्शन किया जाता है—"भोक्तुश्च भोगोपक- रणात् परत्वोपपत्तेश्च"। जीवात्मा भोक्ता है, उसी के लिए सभी भोग्य पदार्थों एवं भोग के साधनों का निर्माण हुआ है, अतः उसका भोग्यादि से श्रेष्ठ होना स्वाभाविक है। इस प्रकार जीवात्मा सभी भोग्य-वर्ग का स्वामी होने के कारण महान् कहा गया है—"बुद्धेरात्मा महान् परः"। अथवा श्रुतियों और स्मृतियों के द्वारा हिरण्यगर्भ की बुद्धि को ‘आत्मा’ शब्द के द्वारा अभिहित किया गया है—"अथवा सांख्याचार्य 'महानात्मा' शब्द के द्वारा 'महत्तत्त्व' का ग्रहण किया करते हैं, उसमें जैसी महत्ता ( व्यापकता ) विवक्षित है, वैसी जीव की व्यष्टि बुद्धि में नहीं, अतः हिरण्यगर्भ की समष्टि बुद्धि का ग्रहण करना अधिक न्याय-संगत है, क्योंकि "मनो महान्

४६०ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्[ अ. १ पा. ४ सू. १

परिपठ्यते ।।' इति स्मृतेः, 'यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वं यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै' ( श्वे० ६।१८ ) इति च श्रुतेः, या प्रथमजस्य हिरण्यगर्भस्य बुद्धिः सा सर्वासां बुद्धीनां परा प्रतिष्ठा । सेह महानात्मेत्युच्यते । सा च पूर्वत्र बुद्धिग्रहणेनैव गृहीता सती हिरुगिहोपदिश्यते, तस्या अप्यस्मदीयाभ्यो बुद्धिभ्यः परत्वोपपत्तेः । एतस्मिंस्तु पक्षे परमात्मविषयेणैव परेण पुरुषग्रहणेन रथिन आत्मनो ग्रहणं द्रष्टव्यम् , परमार्थतः परमात्मविज्ञानात्मनोर्भेदाभावात् । तदेवं शरीरमेवैकं परिशिष्यते । इतराणीन्द्रियादीनि प्रकृतान्येव परमपददिदर्शयिषया समनुक्रामन्परिशिष्यमाणेनेहान्त्येनाव्यक्तशब्देन परिशिष्यमाणं प्रकृतं शरीरं दर्शयतीति गम्यते । शरीरेन्द्रियमनोबुद्धिविषयवेदनासंयुक्तस्य ह्यविद्यावतो भोक्तुः शरीरादीनां रथादिरूपककल्पनया संसारमोक्षगतिनिरूपणेन

भामती

प्रथमजहिरण्यगर्भबुद्धेरेकनीडतया हिरण्यगर्भबुद्धेर्महत्त्वं च, आपनादात्मत्वं च । अत एव बुद्धिमात्रात् पृथक्करणमुपपन्नम् । नन्वेतस्मिन् पक्षे हिरण्यगर्भबुद्धेरात्मत्वान्न रथिन आत्मनो भोक्तुरत्रोपादानमिति न रथमात्रं परिशिष्यतेऽपि तु रथवानपीत्यत आह ॐ एतस्मिंस्तु पक्ष इति ॐ । यथा हि समारोपितं प्रतिबिम्बं बिम्बान्न वस्तुतो भिद्यते, तथा न परमात्मनो विज्ञानात्मा वस्तुतो भिद्यते इति परमात्मैव रथवानिहोपात्तस्तेन रथमात्रं परिशिष्टमिति । अथ रथादिरूपककल्पनया शरीरादिषु किं प्रयोजनमित्यत आह ॐ शरीरेन्द्रियमनोबुद्धिविषयवेदनासंयुक्तस्य हीति ॐ । वेदना सुखाद्यनुभवः । प्रत्यर्थमञ्चतीति प्रत्यगात्मेह जीवोऽभिमतस्तस्य ब्रह्मावगतिः । न च जीवस्य ब्रह्मत्वं मानान्तरात्सिद्धं, येनात्र नागमोऽपेक्ष्ये-

भामती-व्याख्या

मतिर्ब्रह्मा पूर्बुद्धिः ख्यातिरीश्वरः । प्रज्ञा संवित् चितिश्चैव स्मृतिश्च परिपठ्यते ॥'' इस स्मृति-वाक्य के द्वारा उसी में महत्त्व, चैतन्य ( आत्मत्व ) प्रतिपादित है। इस श्रुति में हिरण्यगर्भ की बुद्धि को 'पूर' इसी लिए कहा है कि उसी में समस्त जीवों की व्यष्टि बुद्धियाँ वैसे ही अवस्थित होती हैं, जैस पुर या नगर में अनेक घर होते हैं। भोग्य-वर्ग का अधिकरण होने के कारण भी इस बुद्धि को पुरी कहते हैं। यह बुद्धि व्यापक ( व्यापक ) है, अतः आत्मा कही जाती है। जीवों की व्यष्टि बुद्धियों से पृथक् और उनका कारण होने से पर ( श्रेष्ठ ) मानी जाती है। यदि—यही रथरूप बुद्धि आत्मा है, तब इससे भिन्न रथी आत्मा कौन होगा ? इस प्रश्न का उत्तर दिया गया है—एतस्मिंस्तु पक्षे रथिनः परमात्मनो ग्रहणम्” । भोक्ता पुरुष के रूप में परमात्मा का ग्रहण इस लिए किया जाता है कि जैसे समारोपित प्रतिबिम्ब वस्तुतः बिम्ब से भिन्न नहीं होता, वैसे ही परमात्मा से वस्तुत विज्ञानात्मा ( जीव ) भिन्न नहीं होता, अतः रथवान् ( रथी ) के रूप में वहाँ परमात्मा का ग्रहण अनुचित नहीं। शरीरादि में रथादि-रूपक की कल्पना का प्रयोजन भाष्यकार कहते हैं—"शरीरेन्द्रियमनोबुद्धिविषयवेदनासंयुक्तस्य ह्यविद्यावतो भोक्तुः शरीरादीनां रथादि रूपककल्पनया प्रत्यगात्मब्रह्मावगतिरिह विवक्षिता" ! 'वेदना' शब्द का अर्थ है—सुखादि का अनुभव [ बौद्ध साहित्य में वेदना के तीन भेद माने गये हैं—''(१) सुखा वेदना, (२) दुःखा वेदना, (३) असुखदुःखा भावना'' किसी व्यक्ति को देखकर उसके मित्र को सुख एवं शत्रु को दुःख की अनुभूति होती है, किन्तु एक उदासीन ( रागद्वेष-रहित ) व्यक्ति को सुख-दुःख से रहित अनुभूति होती है ] । 'प्रत्यगात्मा' शब्द से यहाँ जीवात्मा विवक्षित है, शब्द की व्युत्पत्ति है—'अर्थमर्थं प्रति प्रत्यर्थम्, प्रत्यर्थमञ्चति अवगच्छतीति प्रत्यक्, प्रत्यक् चासौ आत्मा प्रत्यगात्मा' [प्रति' शब्द के द्वारा कहीं प्रतीप ( विपरीत ) अर्थ भी लिया जाता है, यहाँ हिरण्यगर्भ और जीव का व्यष्टि-समष्टिभाव ध्वनित करने के लिए सर्वज्ञता