भारतकोश
संग्रह पर लौटें

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi

वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा

स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished639 पृष्ठ
४७२ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्[ अ. १ पा. ४ सू. ६

शोकविच्छेद इति वेदान्तसिद्धान्तः। तथाऽग्रे - 'यदेवेह तदमुत्र यदमुत्र तदन्विह। मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति॥' (का० २।४।१०) इति जीवप्राज्ञभेददृष्टिमपवदति। तथा जीवविषयस्यास्तित्वनास्तित्वप्रश्नस्यानन्तरम् 'अन्यं वरं नचिकेतो वृणीष्व' इत्यारभ्य मृत्युना तैस्तैः कामैः प्रलोभ्यमानोऽपि नचिकेता यदा न चचाल, तदैनं मृत्युरभ्युदयनिःश्रेयसविभागप्रदर्शनेन विद्याविद्याविभागप्रदर्शनेन च 'विद्याभीप्सिनं नचिकेतसं मन्ये न त्वा कामा बहवोऽलोलुपन्त' (का० १।२।४) इति प्रशस्य प्रश्नमपि तदीयं प्रशंसन्नुदुवाच- 'तं दुर्दर्शं गूढमनुप्रविष्टं गुहाहितं गह्वरेष्ठं पुराणम्। अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्षशोकौ जहाति॥' (का० १।२।१२) इति, तेनापि जीवप्राज्ञयोरभेद एवेह विवक्षित इति गम्यते। यत्प्रश्ननिमित्तां च प्रशंसां महतीं मृत्योः प्रत्यपद्यत नचिकेताः, यदि तं विहाय प्रशंसानन्तरमन्यमेव प्रश्नमुपक्षिपेदस्थान एव सा सर्वा प्रशंसा प्रसारिता स्यात्। तस्मात् 'येयं प्रेते'

भामती

तत्र श्रुत्युपन्यासेन भगवता भाष्यकारेण दर्शितः। ॐ तथा जीवविषयस्यास्तित्वनास्तित्वप्रश्नस्येत्यादि ॐ। येयं प्रेत इति हि नचिकेताः प्रश्नमुपश्रुत्य तत्तत्कामविषयप्रलोभं चास्य प्रतीत्य मृत्युर्विद्याभीप्सिनं नचिकेतसं मन्य इत्यादिना नचिकेतसं प्रशस्य प्रश्नमपि तदीयं प्रशंसंस्तस्मिन् प्रश्ने ब्रह्मैवोत्तरमुवाच। ॐ तं दुर्दर्शम् इति ॐ। यदि पुनर्जोवात्प्राज्ञो भिद्येत जीवगोचरः प्रश्नः प्राज्ञगोचरं चोत्तरमिति किं केन सङ्गच्छेत? अपि च यद्विषयं प्रश्नमुपश्रुत्य मृत्युर्नैव प्रशंसितो नचिकेता यदि तमेव भूयः पृच्छेत्तदुत्तरे चावदध्यात् ततः प्रशंसा वृथार्था स्यात् प्रश्नान्तरे त्वसावस्थाने प्रसारिता सत्यदृष्टार्था स्यादित्याह ॐ यत्प्रश्नः इति ॐ। यस्मिन् प्रश्नो यत्प्रश्नः। शेषमतिरोहितार्थम् ॥ ६ ॥

भामती-व्याख्या

प्रतिवचन भी एक ही है। सूत्रकार ने जो तीन प्रश्नों का निर्देश किया है, वह जीव और परमात्मा के औपाधिक भेद को मन में रख कर किया है। जीव और परमात्मा का वास्तविक अभेद है—यह भगवान् भाष्यकार ने 'तत्त्वमसि' (छां. ६।८।७) इत्यादि श्रुति प्रमाणों का उपन्यास करके सिद्ध किया है। 'तथा जीवविषयस्यास्तित्वनास्तित्वप्रश्नस्येत्यादि' भाष्य के द्वारा यह स्पष्ट किया गया है कि नचिकेता के 'येयं प्रेते विचिकित्सा'—इस प्रश्न को सुन कर यम देव ने चिरजीवन, पुत्रपौत्र, विविध धन-धान्यादि के विविध प्रलोभन दिए "विद्याभीप्सिनं नचिकेतसं मन्ये"—इत्यादि वाक्यों के द्वारा नचिकेता की प्रशंसा की, इतना ही नहीं, नचिकेता के जीवविषयक प्रश्न की भी प्रशंसा की और उसके उत्तर में परमात्मा (ब्रह्म) का स्वरूप प्रस्तुत किया—'तं दुर्दर्शं गूढमनुप्रविष्टम्' (कठो. १।२।१२)। यदि जीव से प्राज्ञात्मा (ब्रह्म) भिन्न है, तब जीवविषयक प्रश्न के उत्तर में प्राज्ञ की चर्चा संगत क्योंकर होगी? दूसरी बात यह भी है कि जिस विषय का प्रश्न सुनकर यम ने नचिकेता की प्रशंसा की यदि उसी विषय का प्रश्न वह दुबारा करता है और उसका उत्तर सुनने की उत्सुकता दिखाता है, तब उसकी प्रशंसा दृष्टार्थक होती है, अन्यथा विषयान्तर का प्रश्न करने पर प्रशंसा अदृष्टार्थक हो जाती है—ऐसा भाष्यकार कह रहे हैं—यत्प्रश्ननिमित्तां च प्रशंसां महतीं मृत्योः प्रत्यपद्यत नचिकेताः।' 'यत्प्रश्न' पद में सप्तमी समास है—'यस्मिन् (विषये) प्रश्नः यत्प्रश्नः' अर्थात् जिस विषय का प्रश्न सुनकर यमदेव ने नचिकेता की महती प्रशंसा की, उस विषय को छोड़ कर अन्यविषयक प्रश्न की कल्पना की जाती है, तब वह प्रशंसा नितान्त अनुचित हो जाती है। फलतः जीवविषयक 'येयं प्रेते'—इस प्रश्न का ही 'अन्यत्र धर्मात्'—यहाँ अनुवर्तन होता है। शेष भाष्य अत्यन्त सुगम है॥६॥

प्रधानस्याशब्दत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ४७३

इत्यस्यैव प्रश्नस्यैतदनुकर्षणम् ‘अन्यत्र धर्माद्’ इति। यत्त प्रश्नच्छायावैलक्षण्यमुक्तं, तद्दूषणम्, तदीयस्यैव विशेषस्य पुनः पृच्छ्यमानत्वात्। पूर्वत्र हि देहादिव्यतिरि- क्तस्यात्मनोऽस्तित्वं पृष्टम्, उत्तरत्र तु तस्यैवासंसारित्वं पृच्छ्यत इति, यावद्ध- विद्या न निवर्तते तावद्धर्मादिगोचरत्वं जीवस्य जीवत्वं च न निवर्तते। तन्निवृत्तौ तु प्राज्ञ एव तत्त्वमसीति श्रुत्या प्रत्याय्यते। न चाविद्यावत्त्वे तदपगमे च वस्तुनः कश्चि- द्विशेषोऽस्ति। यथा कश्चित्संतमसे पतितां कांचिद्रज्जुमहिं मन्यमानो भीतो वेपमानः पलायते, तं चापरो ब्रूयान्मा भैषीर्नायमही रज्जुरेवेति। स च तदुपश्रुत्याहिकृतं भयमुत्सृजेद्वेपथुं पलायनं च। न त्वहिबुद्धिकाले तदपगमकाले च वस्तुनः कश्चिद्विशेषः स्यात्। तथैवैतदपि द्रष्टव्यम्। ततश्च ‘न जायते म्रियते वा’ इत्येवमाद्यपि भवत्यस्ति- त्वप्रश्नस्य प्रतिवचनम्। सूत्रं त्वविद्याकल्पितजीवप्राज्ञभेदापेक्षया योजयितव्यम्। एकत्वेऽपि ह्यात्मविषयस्य प्रश्नस्य प्रायणावस्थायां देहव्यतिरिक्तास्तित्वमात्रविचिकि- त्सनात् कर्तृत्वादिसंसारस्वभावानपोहनाच्च पूर्वस्य पर्यायस्य जीवविषयत्वमुत्प्रेक्ष्यते। उत्तरस्य तु धर्माद्यत्ययसंकीर्तनात्प्राज्ञविषयत्वमिति। ततश्च युक्ताऽग्निजीवपरमात्म- कल्पना। प्रधानकल्पनायां तु न वरप्रदानं न प्रश्नो न प्रतिवचनमिति वैषम्यम् ॥ ६ ॥

महद्वच्च ॥ ७ ॥

यथा महच्छब्दः सांख्यैः सत्तामात्रेऽपि प्रथमजे प्रयुक्तो न तमेव वैदिकेऽपि प्रयोगेऽभिधत्ते। ‘बुद्धेरात्मा महान्परः’ (का० १।३।१०), ‘महान्तं विभुमात्मानम्’ (का० १।२।२२), ‘वेदाहमेतं पुरुषं महान्तम्’ (श्वे० ३।८) इत्येवमादावात्मशब्द- प्रयोगादिभ्यो हेतुभ्यः। तथाऽव्यक्तशब्दोऽपि न वैदिके प्रयोगे प्रधानमभिधातुमर्हति। अतश्च नास्यानुमानिकस्य शब्दवत्त्वम् ॥ ७ ॥

भामती

अनेन सांख्यप्रसिद्धेवैदिकप्रसिद्धया विरोधान्न सांख्यप्रसिद्धिर्वेदे आदर्तव्येत्युक्तम्। सांख्यानां महत्तत्त्वं सत्तामात्रं पुरुषार्थक्रियाक्षमं सतस्य भावः सत्ता तन्मात्रं महत्तत्त्वमिति। या या पुरुषार्थक्रिया शब्दाद्युपभोगलक्षणा च सत्त्वपुरुषान्यताख्यातिलक्षणा च सा सर्वा महति बुद्धौ समाप्यत इति महत्तत्त्वं सत्तामात्रमुच्यत इति ॥ ७ ॥

भामती-व्याख्या

पहले सूत्रों में कहा गया था कि 'अव्यक्त' शब्द की सांख्याचार्य-प्रसिद्ध रूढि वेदान्त में अनुपयुक्त है, और इस सूत्र के द्वारा यह कहा जाता है कि 'अव्यक्त' शब्द की सांख्य-मत- प्रसिद्धि वैसे ही वेदान्त-प्रसिद्धि से बाधित है, जैसे 'महत्' शब्द की [फलतः यह अनुमान यहाँ विवक्षित है—'अव्यक्तशब्दो न सांख्यस्मृतिप्रसिद्धार्थगोचरः, वैदिक शब्दत्वात्, महच्छब्दवत्]। सांख्य दर्शन-प्रयुक्त 'महत्' शब्द का अर्थ है—'सत्तामात्र' : बौद्धदर्शनकारों ने परमार्थसत् का लक्षण करते हुए कहा है—"अर्थक्रियासमर्थं यत् तदत्र परमार्थसत्" (प्र. वा. पृ० १७५)। अर्थक्रिया नाम है प्रयोजन या पुरुषार्थ का, वह सांख्य-दृष्ट्या भोग और मोक्ष भेद से दो प्रकार का होता है—(१) शब्दादि समस्त विषयों का उपभोग और (२) प्रकृति- पुरुष की विवेक-ख्याति। दोनों प्रकार की अर्थक्रिया बुद्धि ही किया करती है—

सर्वं प्रत्युपभोगं यस्मात् पुरुषस्य साधयति बुद्धिः।
सैव च विशिनष्टि पुनः प्रधानपुरुषान्तरं सूक्ष्मम् ॥ (सां. का. ३६)

६०

४७४ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् [ अ. १ पा. ४ सू. ८

( २ चमसाधिकरणम् । सू० ८—१० ) चमसवदविशेषात् ॥ ८ ॥

पुनरपि प्रधानवाद्यशब्दत्वं प्रधानस्यासिद्धमित्याह । कस्मात् ? मन्त्रवर्णात् — ‘अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णां बह्वीः प्रजाः सृजमानां सरूपाः । अजो ह्येको जुषमाणोऽनुशेते जहात्येनां भुक्तभोगामजोऽन्यः’ (श्वे० ४।५) इति । अत्र हि मन्त्रे लोहितशुक्लकृष्णशब्दै रजःसत्त्वतमांस्यभिधीयन्ते । लोहितं रजः, रञ्जनात्मकत्वात् । शुक्लं सत्त्वं, प्रकाशात्मकत्वात् । कृष्णं तमः, आवरणात्मकत्वात् । तेषां साम्यावस्थाऽवयवधर्मैरव्यपदिश्यते लोहितशुक्लकृष्णेति । न जायत इति चाजा स्यात् , ‘मूलप्रकृतिरविकृतिः’


भामती

अजाशब्दो यद्यपि छागायां रूढस्तथाप्यध्यात्मविद्याधिकारान्न तत्र वर्तितुमर्हति । तस्माद्रूढेरसम्भवाद्योगेन वर्तयितव्यः । तत्र किं स्वतन्त्रं प्रधानमनेन मन्त्रवर्णेनानूद्यतामुत पारमेश्वरी मायाशक्तिस्तेजोऽबन्नव्याक्रियाकारणमुच्यताम् ? किं तावत् प्राप्तं ? प्रधानमेवेति । तथाहि—यादृशं प्रधानं सांख्यैः स्मर्यते तादृशमेवास्मिन्मन्त्रेऽनानतिरिक्तं प्रतीयते, सा हि प्रधानलक्षणा प्रकृतिर्न जायत इत्यजा च एका च लोहितशुक्लकृष्णा च । यद्यपि लोहितत्वादयो वर्णा न रजःप्रभृतिषु सन्ति, तथापि लोहितं कुसुम्भादि रञ्जयति


भामती-व्याख्या

इस प्रकार सांख्य-सम्मत महत् पदार्थ ही सत् या अर्थक्रियाकारी सिद्ध होता है। यह सत्ता या सत्त्व इस लिए कहलाता है कि वह प्रकृतिगत सत्त्वगुण का विकार है ] । किन्तु “बुद्धेरात्मा महान् परः” ( कठ० १।३।१० ) इत्यादि श्रुति-वाक्यों में 'महत्' पद का अर्थ बुद्धि नहीं अपि तु चैतन्य पुरुष है, क्योंकि 'आत्म' शब्द के प्रयोग का सामञ्जस्य जडात्मिका बुद्धि में सम्भव नहीं ॥ ७ ॥

विषय“अजमेकां लोहितशुक्लकृष्णाम्” ( श्वेता० ४।४ ) इस श्रुति का 'अजा' शब्द विचारणीय है।

संशय—उक्त श्रुति में प्रयुक्त 'अजा' को लेकर सन्देह होता है कि यद्यपि 'अजा' शब्द लोक-वेद-व्यवहारतः छाग ( बकरी ) में रूढ है [ लोक और वेद में बकरी के लिए यद्यपि ङीषन्त 'छागी' शब्द का प्रयोग अधिक हुआ है, तथापि शांखायन ( ७।१० ) और शतपथ ( ३।३।३।४ ) आदि ब्राह्मण ग्रन्थों में टाबन्त 'छागा' शब्द भी प्रयुक्त हुआ है ] । तथापि अध्यात्मविद्या का प्रकरण होने के कारण यहाँ 'अजा' शब्द छागी का बोधक नहीं हो सकता, अतः रूढ़ि का परित्याग कर एवं यौगिक शक्ति का सहारा लेकर किसी अर्थ का आविष्कार करना होगा। तब 'न जायते इत्यजा'—ऐसी व्युत्पत्ति के अनुसार 'अजा' शब्द के द्वारा सांख्यसम्मत प्रधान ( प्रकृति ) का ग्रहण किया जाय ? अथवा तेज, जल और पृथिवी की संवलितावस्थारूप पारमेश्वरी शक्ति ( माया ) ?

पूर्वपक्ष—यहाँ 'अजा' शब्द से सांख्य-सम्मत प्रधान तत्त्व का ही ग्रहण करना चाहिए, क्योंकि सांख्याचार्यों ने प्रधान तत्त्व का जो स्वरूप अपने दर्शन में अभिहित किया है, ज्यों-का-त्यों उक्त श्रुति में प्रतीत होता है। वह प्रधानरूप प्रकृति अनादि है, उत्पन्न नहीं होती, अतः अजा ( जन्म-रहिता ) कही जाती है, एक है और लोहितशुक्लकृष्णरूपा है। यद्यपि रजोगुणादि में लोहितत्वादि ( रक्तत्वादि वर्ण नहीं होते, तथापि जैसे कुसुम्भ ( वर्रें का फूल ) आदि स्वयं रक्त ( लाल ) होकर अपने सम्पर्क में आनेवाले वस्त्रादि को अभिरञ्जित कर ( लाल बना ) देते हैं, वैसे ही रजोगुणादि अपने सम्बन्धित कार्यादि को रजोगुणात्मक बना

अजांशब्दस्य मायापरत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ४७५

इत्यभ्युपगमात् । नन्वजाशब्दश्छागायां रूढः । बाढम्, सा तु रूढिरिह नाश्रयितुं शक्या, विद्याप्रकरणात् । सा च बह्वीः प्रजास्त्रैगुण्यान्विता जनयति । तां प्रकृतिमन

भामती

रजोऽपि रञ्जयतीति लोहितम् । एवं प्रसन्नं पाथः शुक्लं सत्त्वमपि प्रसन्नमिति शुक्लम् । एवमावरकं मेघादि कृष्णं तमोऽप्यावरकमिति कृष्णम् । परेणापि नाव्याकृतस्य स्वरूपेण लोहितत्वादियोग आस्थेयः, किन्तु तत्कार्यस्य तेजोऽबन्नस्य रोहितत्वादि कारण उपचरणीयम् । कार्यसारूप्येण वा कारणे कल्पनीयं तदस्माकमपि तुल्यम् । 'अजो ह्येको जुषमाणोऽनुशेते जहात्येनां भुक्तभोगामजोऽन्यः' इति स्वात्मभेदश्रवणात् सांख्यस्मृतेरेवात्र मन्त्रवर्णे प्रत्यभिज्ञानं न त्वव्याकृतप्रक्रियायाः । तस्यामेकात्म्याभ्युपगमेनात्मभेदाभावात् । तस्मात् स्वतन्त्रं प्रधानं नाशब्दमिति प्राप्तम् । ॐ तेषां साम्यावस्था अवयवधर्मैरिति ॐ । अवयवाः प्रधानस्यैकस्य सत्त्वरजस्तमांसि तेषां धर्मा लोहितत्वादयस्तैरिति । ॐ प्रजास्त्रैगुण्यान्विताः इति ॐ । सुखदुःखमोहात्मिकाः । तथाहि — मैत्रदारेषु नर्मदायां मैत्रस्य सुखं तत् कस्य हेतोस्तं प्रति सत्त्वसमुद्भू-

भामती-व्याख्या

देते हैं। जैसे स्वच्छ जल शुक्ल कहलाता है, वैसे सत्त्वगुण भी स्वच्छ होने से शुक्ल कहा जाता है। इसी प्रकार प्रकाश के अवरोधक मेघादि को कृष्ण कहते हैं, तमोगुण भी सत्त्वादि का अवरोधक है, अतः कृष्ण कहा गया है । रजोगुणादि में लोहितत्वादि उपचार केवल सांख्याचार्यों को ही नहीं करना पड़ता, अपि तु वेदान्तियों को भी अपनी अव्याकृत माया में लोहितत्वादि का उपचार मानना पड़ता है, क्योंकि माया में भी स्वरूपतः लोहितत्वादि का योग सम्भव नहीं, अपि तु उसके कार्यभूत तेज, जल और पृथिवी में वर्तमान लोहितत्वादि मायारूप कारण में उपचरित होते हैं। अथवा तेज आदि रूप कार्य (जन्य) पदार्थों में लोहितत्वादि को देखकर उनके जनकीभूत प्रधानतत्त्व में वस्तुतः लोहितत्वादि के सत्त्व की कल्पना (अनुमिति) हो जाती है; क्योंकि उपादान कारण और कार्य का वेदान्त-मत में सारूप्य माना जाता है। यह सब कुछ हम सांख्यवादी भी कर सकते हैं। उक्त श्रुति में वेदान्त-सिद्धान्त की प्रत्यभिज्ञा नहीं होती, क्योंकि वेदान्ती 'आत्मा' एक ही मानते हैं, किन्तु उक्त श्रुति में बद्ध और मुक्त आत्माओं का भेद (आत्मनानात्व) प्रतिपादित है—"अजो ह्येको जुषमाणोऽनुशेते जहात्येनां भुक्तभोगामजोऽन्यः" (श्वेता० ४।५) । अतः उक्त श्रुति में सांख्य-दर्शन का ही प्रत्यभिज्ञान होता है, वेदान्त-सम्मत अव्याकृतवाद का नहीं। फलतः स्वतन्त्र (किसी चेतन तत्त्व से अधिष्ठित न होकर) प्रधान (प्रकृति) ही जगत् का कारण है, ब्रह्म नहीं और 'ईक्षतेर्नाशब्दम्' (ब्र० सू० १।१।५) इस सूत्र के द्वारा जो प्रकृति को अशब्द (प्रमाण-रहित) कह कर सांख्य-मत का खण्डन किया गया, वह अनुचित है, क्योंकि उक्त श्रुतिरूप शब्द प्रमाण के द्वारा सांख्य-मत प्रमाणित है।

"तेषां साम्यावस्थाऽवयवधर्मैर्लोहितशुक्लकृष्णैति व्यपदिश्यते"—इस भाष्य का अर्थ यह है कि यद्यपि उक्त श्रुति में प्रधानादि शब्दों के द्वारा प्रकृति का प्रतिपादन नहीं किया गया, तथापि रजोगुण, सत्त्वगुण और तमोगुण की साम्यावस्था का नाम प्रकृति है, वह एक है उसके रजोगुणादि अवयव हैं। उनके जो लोहितत्वादि धर्म हैं, उनको प्रवृत्ति-निमित्त मानकर प्रकृति का 'लोहितशुक्लकृष्णा' शब्द के द्वारा अभिधान किया गया है। "सा च बह्वीः त्रैगुण्यान्विता जनयति"। उस अजा (प्रकृति) का प्रत्येक प्रजा (कार्य) सुख, दुःख और मोह—इन तीन गुणों से समन्वित होती है। इस तथ्य का स्पष्टीकरण इस दृष्टान्त के द्वारा हो जाता है कि 'मैत्र' नाम के पुरुष की रूपयौवन-सम्पन्न 'नर्मदा' नाम की पत्नी है, उसको देखकर उसका पति सुख-विभोर हो जाता है, क्योंकि अपने पति के लिए वह सुखरूप (सत्त्वात्मक) है।

४७६ | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. ४ सू. ८

एकः पुरुषो जुषमाणः प्रीयमाणः सेवमानो वाऽनुशेते । तामेवाविद्ययाऽऽत्मत्वेनोपगम्य सुखी दुःखी मूढोऽहमित्यविवेकतया संसरति । अन्यः पुनरजः पुरुष उत्पन्नविवेकज्ञानो विरक्तो जहात्येनां प्रकृतिं भुक्तभोगां कृतभोगापवर्गां परित्यजति, मुच्यत इत्यर्थः । तस्माच्छ्रुतिमूलैव प्रधानादिकल्पना कापिलानामिति । एवं प्राप्ते ब्रूमः—नानेन मन्त्रेण श्रुतिमत्त्वं सांख्यवादस्य शक्यमाश्रयितुम् । न ह्ययं मन्त्रः स्वातन्त्र्येण कंचिदपि वादं

भामती

वात् । तथा च तत्सपत्नीनां दुःखं तत्कस्य हेतोस्ततः प्रति रजःसमुद्भवात् । तथा चैत्रस्य तामविन्दतो मोहो विषादः स कस्य हेतोस्तं प्रति तमःसमुद्भवात् । नर्मदया च सर्वे भावा व्याख्याताः। तदिदं त्रैगुण्यान्वितत्वं प्रजानाम् । अनुशेत इति व्याचष्टे ॐ तामेवाविद्यया इति ॐ । विषया हि शब्दादयः प्रकृतिविकारास्त्रैगुण्येन सुखदुःखमोहात्मान इन्द्रियमनोऽहङ्कारप्रणालिकया बुद्धिसत्त्वमपसंक्रामन्ति । तेन तद्बुद्धिसत्त्वं प्रधानविकारः सुखदुःखमोहात्मकं शब्दादिरूपेण परिणमते । चितिशक्तिस्त्वपरिणामिन्यप्रतिसंक्रमापि बुद्धिसत्त्वादात्मनो विवेकमबुध्यमाना बुद्धिवृत्त्यैव विपर्यासनाविद्यया वृत्तिस्थान् सुखादीन् आत्मन्यभिमन्यमाना सुखादिमतीव बभूव । तदिदमुक्तं सुखी दुःखी मूढोऽहमित्यविवेकतया संसरत्येकः । सत्त्वपुरुषान्यताख्यातिसमुन्मूलितनिखिलवासनाविद्यानुबन्धस्त्वन्यो जहात्येनां प्रकृतिं तदिदमुक्तम् ॐ अन्यः पुनः इति ॐ । भुक्तभोगामिति व्याचष्टे ॐकृतभोगापवर्गाम्ॐ । शब्दाद्युपलब्धिर्भोगः । गुणपुरुषान्यताख्यातिरपवर्गः । अपवृज्यते हि तया पुरुष इति ।

एवं प्राप्तेऽभिधीयते न तावदजो ह्येको जुषमाणोऽनुशेते जहात्येनां भुक्तभोगामजोऽन्य इत्येतदात्म-

भामती-व्याख्या

उसी को देखकर उसकी सपत्नियां दुःखी होती हैं, क्योंकि उनके प्रति वह रजोगुणात्मक है । चैत्रादि पड़ोसी व्यक्तियों को जिन्हें वह स्त्री प्राप्त नहीं होती, दूर से देख-देख कर मोह होता है, क्योंकि उनके प्रति वह तमोरूप होती है । इसी प्रकार प्रत्येक प्राकृत पदार्थ त्रिगुणात्मक है ।

श्रुतिगत 'अनुशेते' शब्द की व्याख्या की जा रही है—"तामेवाविद्ययाऽऽत्मत्वेनोपगम्य सुखी दुःखी मूढोऽहमित्यविवेकतया संसरति"। अर्थात् प्रकृति के विकारभूत शब्दादि विषय त्रैगुण्यसमन्वित होने के कारण सुख-दुःख-मोहात्मक होते हैं। वे इन्द्रिय, मन और अहंकार के माध्यम से बुद्धिगत सत्त्व में संक्रान्त हो जाते हैं, अतः बुद्धिगत सत्त्व सुख-दुःख-मोह-समन्वित होने के कारण शब्दादिरूपेण परिणत होता है । इसके विपरीत चैतन्य पुरुष सुखादि से असंक्रान्त होने के कारण अपरिणामी होता है फिर भी बुद्धिगत सत्त्व से विवेक-ज्ञान न होने के कारण चिदात्मा बुद्धि-सत्त्व को अपना स्वरूप और उसके सुखादि को अपना ही धर्म मानकर अपने को सुखादिमान् मान लेता है ! जो पुरुष सत्त्व और पुरुष की विवेक-ख्याति के द्वारा निखिल वासनाओं से युक्त अविद्या के सम्बन्ध का विच्छेद कर डालता है, वह पुरुष इस प्रकृति का परित्याग कर देता है, भाष्यकार यही कह रहे हैं—"अन्यः पुनरजः पुरुषः" । श्रुतिगत "भुक्तभोगाम्"—इस विशेषण की व्याख्या है—"कृतभोगापवर्गाम्"। शब्दादि विषयों की उपलब्धि का नाम भोग एवं सत्त्व और पुरुष की अन्यता ( भेद ) की ख्याति का नाम अपवर्ग है [ यहाँ मोक्षार्थक 'अपवर्ग' पद मोक्ष के साधनोभूत सत्त्वपुरुषान्यताख्याति के लिए प्रयुक्त हुआ है ] क्योंकि इस अन्यताख्याति के द्वारा ही पुरुष अपवृक्त ( मुक्त ) होता है ।

सिद्धान्त—पहली बात तो यह है कि "अजो ह्येको जुषमाणोऽनुशेते, जहात्येनां भुक्तभोगामजोऽन्यः"—यह वाक्य आत्मनानात्व का प्रतिपादक नहीं, अपितु लोक-सिद्ध आत्मनानात्व का अनुवाद करके बन्ध और मोक्ष का प्रतिपादन करता है । वह अनूद्यमाव

अजाशब्दस्य मायापरत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ४७७

समर्थयितुमुत्सहते, सर्वत्रापि यया कयाचित्कल्पनयाऽजातत्वादिसंपादनोपपत्तेः सांख्य- वाद एवेहाभिप्रेत इति विशेषावधारणकारणाभावात् । चमसवत् । यथा हि 'अर्वा- ग्बिलश्चमस ऊर्ध्वबुध्नः' (बृ० २।२।३) इत्यस्मिन्मन्त्रे स्वातन्त्र्येणायं नामासौ चमसोऽभिप्रेत इति न शक्यते निरूपयितुम् । सर्वत्रापि यथाकथंचिदवर्वाग्बिलत्वादि- कल्पनोपपत्तेः । एवमिहाप्यविशेषः 'अजामेकाम्' इत्यस्य मन्त्रस्य । नास्मिन्मन्त्रे प्रधानमेवाजाऽभिप्रेतेति शक्यते नियन्तुम् ॥ ८ ॥

तत्र तु 'इदं तच्छिर एष ह्यर्वाग्बिलश्चमस ऊर्ध्वबुध्नः' इति वाक्यशेषाच्चमस- विशेषप्रतिपत्तिर्भवति । इह पुनः केयमजा प्रतिपत्तव्येति ? अत्र ब्रूमः—

ज्योतिरुपक्रमा तु तथा ह्यधीयत एके ॥ ९ ॥

परमेश्वरादुत्पन्ना ज्योतिःप्रमुखा तेजोजन्नलक्षणा चतुर्विधस्य भूतग्रामस्य प्रकृतिभूतेयमजा प्रतिपत्तव्या । तुशब्दोऽवधारणार्थः । भूतत्रयलक्षणैवेयमजा विज्ञेया, न गुणत्रयलक्षणा । कस्मात् ? तथा ह्येके शाखिनस्तेजोजन्नानां परमेश्वरादुत्पत्तिमा- म्नाय तेषामेव रोहितादिरूपतामामनन्ति—'यदग्ने रोहितं रूपं तेजसस्तद्रूपं यच्छुक्लं

भामती

भेदप्रतिपादनपरमपि तु सिद्धमात्मभेदमनूद्य बन्धमोक्षौ प्रतिपादयतीति । स चानूदितो भेदः — 'एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा' इत्यादिश्रुतिभिरात्मैकत्वप्रतिपादनपराभिविरोधात्काल्पनिकोधवतिष्ठते । तथा च न सांख्यप्रक्रियायाः प्रत्यभिज्ञानमित्यजावाक्यं चमसवाक्यवदरिप्लवमानं न स्वतन्त्रप्रधाननिश्चयाय पर्याप्तं, तदिदमुक्तं सूत्रकृता — “चमसवदविशेषादिति” ॥ ८ ॥ उत्तरसूत्रमवतारयितुं शङ्कते ॐतत्र त्विदं तच्छिर इतिॐ । सूत्रमवतारयति ॐ अत्र ब्रूमः ॐ। सर्वशाखाप्रत्ययमेकं ब्रह्मेति स्थितौ शाखान्तरोक्तरोहितादिगुणयोगिनी तेजोजन्नलक्षणा जरायुजाण्डजस्वेद- जोद्भिज्जचतुर्विधभूतग्रामप्रकृतिभूतेयमजा प्रतिपत्तव्या । रोहितशुक्लकृष्णमिति रोहितादिरूपतया तस्या

भामती-व्याख्या

आत्मनानात्व "एको देवः सर्वभूतेषु गूढः" (श्वेता. ६।११) इत्यादि आत्मैकत्व-प्रतिपादक श्रुति-वाक्यों से बाधित होकर काल्पनिक मात्र रह जाता है। फलतः उक्त श्रुति में सांख्य- प्रक्रिया का प्रत्यभिज्ञान सम्भव नहीं, अतः अजा-घटित वाक्य चमस-घटित वाक्य के समान अनिश्चिताार्थक होने के कारण स्वतन्त्र प्रकृतिवाद का निर्णायक नहीं हो सकता, सूत्रकार यही कर रहे हैं—“चमसवदविशेषात्” ॥ ८ ॥ उत्तरभावी सूत्र का अवतरण प्रस्तुत करने के लिए सन्देह किया जाता है—“तत्र त्विदं तच्छिर एव ह्यर्वाग्बिलश्चमस ऊर्ध्वबुध्नः”। अर्थात् दृष्टान्त-स्थल पर वाक्य-शेष के द्वारा शिरःकपालरूप चमस-विशेष का निश्चय किया जाता है, किन्तु उक्त श्रुति में 'अजा' पद वेदान्त-सम्मत विशेष अर्थ का समर्पक क्योंकर होगा ? उक्त सन्देह के समाधान में उत्तरभावी सूत्र को अवतरित किया जाता है—“अत्र ब्रूमः”। दार्शन्तिक-स्थल पर निर्णायक "यदग्ने रोहितं रूपम्" (छां. ६।४।१) यह वाक्यशेष यद्यपि अन्य शाखा का है, तथापि शाखान्तराधि- करण में कहा गया है—“एकं वा संयोगरूपचोदनाख्याविशेषात्” (जै. सू. २।४।२९) अर्थात् विभिन्न शाखाओं के समान-प्रकरण-पठित वाक्यों की एकवाक्यता में किसी प्रकार का व्यवधान नहीं माना जाता। प्रकृत में सभी शाखाओं का मुख्य प्रतिपाद्य ब्रह्म वस्तु है। उसी की एक लोहितादि गुण-योगिनी, तेजोजलान्नस्वरूप, जरायुज, अण्डज, स्वेदज और उद्भिज्ज नाम के चतुर्विध प्राणियों की जननी ज्योति (माया शक्ति) यहाँ अभिहित है—

४७८ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्[ अ. १ पा. ४ सू. १९

तदपां यत्कृष्णं तदन्नस्य' इति, तान्येवेह तेजोबन्नानि प्रत्यभिज्ञायन्ते रोहितादिशब्द- सामान्यात्। रोहितादीनां च शब्दानां रूपविशेषेषु मुख्यत्वान्नाङ्कत्वाच्च गुणविषय- त्वस्य। असंदिग्धेन च संदिग्धस्य निगमनं न्याय्यं मन्यन्ते। तथेहापि 'ब्रह्मवादिनो वदन्ति । किंकारणं ब्रह्म' (श्वे० १।१) इत्युपक्रम्य 'ते ध्यानयोगानुगता अपश्यन्देवा- त्मशक्तिं स्वगुणैर्निगूढाम्' (श्वे० १।३) इति पारमेश्वर्याः शक्तेः समस्तजगद्विधायिन्या वाक्योपक्रमेऽवगमात्। वाक्यशेषेऽपि 'मायां तु प्रकृतिं विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम्' इति 'यो योनिं योनिमधितिष्ठत्येकः' (श्वे० ४।१०, ११) इति च तस्या एवावगमान्न

भामती

एवं प्रत्यभिज्ञानान्न तु सांख्यपरिकल्पिता प्रकृतिः, तस्या अप्रामाणिकतया श्रुतहान्यश्रुतकल्पनाप्रसङ्गा- द्ब्रह्माविना च रोहिताद्युपचारस्य सति मुख्यार्थसम्भवेऽयोगात् तदिदमुक्तं ॐ रोहितादीनां शब्दानाम् इति ॐ । अजापदस्य च समुदायप्रसिद्धिपरित्यागेन न जायत इत्यवयवप्रसिद्धाश्रयणे दोषप्रसङ्गात् । अत्र तु रूपककल्पनया समुदायप्रसिद्धेरेवानपेक्षायाः स्वीकारात्। अपि चायमपि श्रुतिकलापोऽस्मद्दर्शना- नुगुणो न सांख्यस्मृत्यनुगुण इत्याह ॐ तथेहापि इति ॐ । ॐ किंकारणं ब्रह्मेत्युपक्रम्य इति ॐ । ब्रह्म- स्वरूपं तावज्जगत्कारणं न भवति विशुद्धत्वात्तस्य यथाहुः —

पुरुषस्य च शुद्धस्य नाशुद्धा विकृतिर्भवेत्

इत्याशयवतीयं श्रुतिः : पृच्छति ॐकिंकारणंॐ यस्य ब्रह्मणो जगदुत्पत्तिस्तत् किकारणं ब्रह्मेत्यर्थः। ते ब्रह्मविदो ध्यानयोगेनात्मानं गताः प्राप्ता अपश्यन्निति योजना। ॐ यो योनिं योनिम् इति ॐ । अविद्या

भामती-व्याख्या

लोहितशुक्लकृष्णम्” (श्वेता. ४।५)। यदि इस ज्योति को अशब्द या अप्रामाणिक माना जाता है, “तब यदग्ने रोहितं रूपम्” (छां. ६।४।१) इत्यादि वाक्यों में श्रुत तत्त्व का बाध और अश्रुत (प्रधान) तत्त्व की कल्पना करनी पड़ेगी। अग्न्यादि में जब मुख्यत: लोहितत्वादि का समन्वय हो जाता है, तब रञ्जनात्मक रजोगुणादि की कल्पना संगत नहीं कही जा सकती, यहो सब कुछ ध्यान में रख कर भाष्यकार कह रहे हैं— “रोहितादीनां शब्दानां रूपविशेषेषु मुख्यत्वात्”। ‘अजा’ शब्द समुदाय (रूढि) शक्ति के द्वारा इसी मायारूप ज्योति का अभिधायक है, अतः रूढि शक्ति का परित्याग करके अवयव-शक्ति के द्वारा अर्थान्तर का प्रतिपादक नहीं हो सकता। माया रूप रूढ अर्थ का परित्याग करके ‘न जायते इत्यजा’— ऐसा अवयवार्थ का आश्रयण करने पर “रूढिर्योगमपहरति”—इस सहज-सिद्ध नियम का उल्लंघन होगा। प्रसिद्ध माया को अजा (छागी) के रूप में प्रस्तुत जो रूपकालङ्कार अभिनीत किया गया है, उसका सामञ्जस्य करने के लिए ‘अजा’ शब्द के रूढ अर्थ का ग्रहण करना आवश्यक है, क्योंकि रूढ अर्थ अवयवादि की शक्ति से निरपेक्ष होकर शीघ्र उपस्थित हो जाता है।

दूसरी बात यह भी है कि प्रकरण के अनुरोध पर उक्त सभी श्रुतियों का समन्वय हमारे वेदान्त-दर्शन के अनुरूप ही होता है, यह कहा जा रहा है—“तथेहापि ब्रह्मवादिनो वदन्ति”। निश्चितार्थक वाक्य की सहायता से सन्दिग्धार्थक वाक्य का नयन किया जाता है। प्रकृत में सन्देह किया गया—“किंकारणं ब्रह्म?” अर्थात् जगत् का कारण जो ब्रह्म कहा जाता है, वह किंकारणं (किसहायकं) अर्थात् वह ब्रह्म शुद्ध है, अशुद्ध कार्य का स्वतः कारण नहीं होता, अतः किस तत्त्व की सहायता से अशुद्ध जगत् का कारण बनता है? इस प्रश्न के उत्तर में कहा गया है—“ते ध्यानयोगानुगता अपश्यन् देवात्मशक्तिं स्वगुणैर्निगूढाम्” (श्वेता. १।३)। अर्थात् ब्रह्मवेत्ताओं ने अपने ध्यानरूप योग के द्वारा उस दैवी शक्ति (माया)

अजाशब्दस्य मायापरत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ४७९

स्वतन्त्रा काचित्प्रकृतिः प्रधानं नामाजामन्त्रेणाम्नायत इति शक्यते वक्तुम्। प्रकरणात्तु सैव दैवी शक्तिरव्याकृतनामरूपा नामरूपयोः प्रागवस्थानेनापि मन्त्रेणाम्नायत इत्युच्यते। तस्याश्च स्वविकारविषयेण त्रैरूप्येण त्रैरूप्यमुक्तम् ॥ ९ ॥

कथं पुनस्तेजोबन्नात्मना त्रैरूप्येण त्रिरूपाऽजा प्रतिपत्तुं शक्यते ? यावता न तावत्तेजोऽबन्नेष्वजाकृतिरस्ति। न च तेजोबन्नानां जातिश्रवणादजातिनिमित्तोऽप्यजाशब्दः संभवतीति । अत उत्तरं पठति -

कल्पनोपदेशाच्च मध्वादिवदविरोधः ॥ १० ॥

नायमजाकृतिनिमित्तोऽजाशब्दः। नापि यौगिकः। किं तर्हि ? कल्पनोपदेशोऽयम्। अजारूपकक्लृप्तिस्तेजोबन्नलक्षणायाश्चराचरयोनेरुपदिश्यते। यथा हि लोके यदृच्छया काचिदजा रोहितशुक्लकृष्णवर्णा स्याद्बहुबर्करा सरूपबर्करा च, तां च कश्चिदजो जुषमाणोऽनुशयीत, कश्चिच्चैनां भुक्तभोगां जह्यात्, एवमियमपि तेजोबन्नलक्षणा भूतप्रकृतिस्त्रिवर्णा बहु सरूपं चराचरलक्षणं विकारजातं जनयति, अविदुषा च क्षेत्रज्ञेनोपभुज्यते, विदुषा च परित्यज्यत इति। न चेदमाशङ्कितव्यम् — एकः क्षेत्रज्ञोऽ-


भामती

शक्तिर्योनिः सा च प्रतिजीवं नानेत्युक्तमतो वीप्सोपपन्ना। शेषमतिरोहितार्थम् ॥ ९ ॥

सूत्रान्तरमवतारयितुं शङ्कते ॐ कथं पुनः इति ॐ। अजाकृतिर्जातिस्तेजोबन्नेषु नास्ति। न च तेजोबन्नानां जन्मश्रवणादजन्मनिमित्तोऽप्यजाशब्दः संभवतीत्याह ॐ न च तेजोऽबन्नानाम् इति ॐ।

सूत्रमवतारयति ॐ अत उत्तरं पठति ॐ। ननु किं छागा लोहितशुक्लकृष्णैव ? यादृशीनामपि छागानामुपलम्भादित्यत आह ॐ यदृच्छया इति ॐ। बहुबर्करा बहुशावा। शेषं निगदव्याख्यातम् ॥१०॥


भामती-व्याख्या

का दर्शन किया, जिसका सहयोग पा कर ब्रह्म इस त्रिगुणात्मक प्रपञ्च का कारण बन जाता है। "योनिं योनिमधितिष्ठत्येकः" ( श्वेता० ४।११ ) इस श्रुति में 'योनिं-योनिम्'— ऐसा वीप्सा का प्रयोग इस लिए किया है कि जो अविद्या शक्ति जगत् की योनि कही जाती है, वह जीव के भेद से भिन्न होती है, एक नहीं। शेष भाष्य सुबोध है ॥ ९ ॥

दसवें सूत्र को अवतरित करने के लिए शङ्का की जाती है— "कथं पुनः"। शङ्कावादी का आशय यह है कि यहाँ 'अजा' शब्द का प्रवृत्ति-निमित्त 'अजात्व' जाति है? अथवा अवयवार्थ ? तेज, जल और पृथिवी में 'अजात्व' आकृति (जाति) नहीं रहती, अतः 'अजा' शब्द को 'जातिप्रवृत्ति-निमित्तक नहीं कह सकते। जन्माभावरूप अवयवार्थ भी 'अजा' शब्द का प्रवृत्ति-निमित्त नहीं हो सकता— "न च तेजोऽबन्नानां जातिश्रवणात्"। अर्थात् श्रुतियों के द्वारा तेज आदि की जाति ( जन्म ) का प्रतिपादन किया है, अतः 'न जायते'— ऐसा अवयवार्थ भी वहाँ सम्भव नहीं ।

उक्त शङ्का का निराकरण सूत्र के द्वारा किया जाता है— "अत उत्तरं पठति— कल्पनोपदेशाच्च मध्वादिवदविरोधः"। अर्थात् यहाँ 'अजा' शब्द न तो जातिप्रवृत्तिनिमित्तक है और न यौगिक, अपितु रूपक-कल्पना के द्वारा प्रयुक्त हुआ है। यद्यपि लोक में सभी अजाएँ ( बकरियाँ ) लोहितशुक्लकृष्णात्मक नहीं होतीं, तथापि यदृच्छा से जो बकरी वैसी चित्रा होती है, उसी का प्रकृत में रूपक प्रस्तुत किया गया है। बहुबर्करा का अर्थ है कि बहुत बच्चोंवाली बकरी ॥ १० ॥

४८० | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. ४ सू. ११

नुशेतेऽन्यो जहातीत्यतः क्षेत्रज्ञभेदः पारमार्थिकः परेषामिष्टः प्राप्नोतीति । न हीयं क्षेत्रज्ञभेदप्रतिपिपादयिषा, किन्तु बन्धमोक्षव्यवस्थाप्रतिपिपादयिषा त्वेषा । प्रसिद्धं तु भेदमनूद्य बन्धमोक्षव्यवस्था प्रतिपाद्यते । भेदस्तूपाधिनिमित्तो मिथ्याज्ञानकल्पितो न पारमार्थिकः, 'एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा' इत्यादि- श्रुतिभ्यः । मध्वादिवत्, यथा आदित्यस्यामधुनो मधुत्वम् ( छा० ३।१ ), वाचश्चा- धेनोधेनुत्वम् ( बृ० ५।८ ), द्युलोकादीनां चानग्नीनामग्नित्वम् ( बृ० ८।२।९ ) इत्येवं- जातीयकं कल्प्यते, एवमिदमनजाया अजात्वं कल्प्यत इत्यर्थः । तस्मादविरोधस्तेजोऽ- बन्नेष्वजाशब्दप्रयोगस्य ॥ १० ॥

( ३ संख्योपसंग्रहाधिकरणम् । सू० ११-१३ ) न संख्योपसंग्रहादपि नानाभावादतिरेकाच्च ॥ ११ ॥

एवं परिहृतेऽप्यजामन्त्रे पुनरन्यस्मान्मन्त्रात्सांख्यः प्रत्यवतिष्ठते । 'यस्मिन्पञ्च पञ्चजना आकाशश्च प्रतिष्ठितः । तमेव मन्य आत्मानं विद्वान्ब्रह्मामृतोऽमृतम्' (बृ. ४।४।१७) इति । अस्मिन्मन्त्रे पञ्च पञ्चजना इति पञ्चसंख्याविषयाऽपरा पञ्चसंख्या श्रूयते, पञ्चशब्दद्वयदर्शनात् । त एते पञ्चपञ्चकाः पञ्चविंशतिः संपद्यन्ते । तथा पञ्च-

भामती

अवान्तरसङ्गतिमाह एवं परिहृतेऽपि इति । पञ्चजना इति हि समासार्थः पञ्चसंख्यया सम्बध्यते । न च दिक् संख्ये संज्ञायामिति समासविधानान्मनुषेषु निरूढोऽयं पञ्चजनशब्द इति वाच्यम्, तथा सति पञ्च मनुजा इति स्यात् । एवं चात्मनि पञ्चमनुजानामाकाशस्य च प्रतिष्ठानमिति निस्ता- त्पर्यम्, सर्वस्यैव प्रतिष्ठानात् । तस्माद्रूढेरसम्भवात्तत्त्यागेनात्र योग आस्थेयः । जनशब्दश्च कथञ्चित्तत्त्वेषु व्याख्येयः । तत्रापि किं पञ्च प्राणादयो वाक्यशेषगता विवक्ष्यन्ते उत तदतिरिक्ता अन्य एव वा केचित् ?

भामती-व्याख्या

अवान्तर संगति - 'अजा मन्त्र' में सांख्य-मतोद्भावन निराकृत हो जाने पर भी अन्य मन्त्र के माध्यम से सांख्य-सिद्धान्त का उद्भावन किया जाता है।

विषय - "यस्मिन् पञ्च पञ्चजना आकाशश्च प्रतिष्ठितः" (बृह. उ. ४।४।१७) यह वाक्य विचारणीय है।

संशय - उक्त श्रुति सांख्याभिमत पञ्चविंशति तत्त्व की प्रतिपादिका है? अथवा प्राणादि पाँच पदार्थों की ?

पूर्वपक्ष - 'पञ्च पञ्चजनाः' यहाँ पर 'जन' शब्द 'मनुष्य' में रूढ न होकर 'जायते इति जनः'—इस प्रकार कार्य मात्र का वाचक है, अतः 'जन' शब्द का स्वार्थ में तात्पर्य न होने के कारण 'पञ्च पञ्चकाः'—इस अर्थ में तात्पर्य पर्यवसित होता है, जिसका अर्थ है पाँच पंचक या पचीस तत्त्व।

यद्यपि "दिक्संख्ये संज्ञायाम्" (पा० सू० २।१।५०) इस सूत्र के द्वारा संख्या-वाचक शब्द के साथ संज्ञा (रूढ) शब्दों का ही समास होता है, अतः 'सप्तर्षयः' के समान 'पंचजन' शब्द भी पंचभूत-जनित मनुष्य की संज्ञा ही है, केवल संख्या का वाचक नहीं। तथापि वैसा मानने पर 'पंच पंचजनाः' इस वाक्य का अर्थ होता है—'पंच मनुष्या'। तब पूरे वाक्य का अर्थ करना होगा—'आत्मा में पाँच मनुष्य और एक आकाश—ये छः पदार्थ ही प्रतिष्ठित हैं। ऐसे अर्थ में श्रुति का कभी तात्पर्य नहीं हो सकता, क्योंकि आत्मा में तो समस्त विश्व

पञ्चजनशब्दस्य प्राणादिपरत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ४८१

विंशतिसंख्यया यावन्तः संख्येया आकाङ्क्ष्यन्ते तावन्त्येव च तत्त्वानि सांख्यैः

भामती

तत्र पौर्वापर्यपर्यालोचनया काण्वमाध्यन्दिनवाक्ययोर्विरोधात् । एकत्र हि ज्योतिषा पञ्चत्वमन्नेनेतरत्र । न च षोडशिग्रहणाग्रहणद्विकल्पसम्भवः, अनुष्ठानं हि विकल्प्यते न वस्तु । वस्तुतत्त्वकथा चेयं नानुष्ठानकथा, विध्यभावात् । तस्मात्कानिचिदेव तत्त्वानीह पञ्च प्रत्येकं पञ्चसंख्यायोगीनि पञ्चविंशतितत्त्वानि भवन्ति । सांख्यैश्च प्रकृत्यादीनि पञ्चविंशति तत्त्वानि स्मर्यन्ते इति तान्येवानेन मन्त्रेणोच्यन्त इति नाशब्दं प्रधानादि । न चाधारत्वेनात्मनो व्यवस्थानात् स्वात्मनि चाधाराधेयभावस्य विरोधाद् आकाशस्य च व्यतिरेचनात् त्रयोविंशतिर्जना इति स्यान्न पञ्च पञ्चजना इति वाच्यम्, सत्यप्याकाशात्मनोर्व्यतिरेचने मूलप्रकृतिभागैः सत्त्वरजस्तमोभिः पञ्चविंशतिसंख्योपपत्तेः । तथा च सत्याकाशात्मभ्यां सप्तविंशतिसंख्यायां पञ्चविंशति तत्त्वानीति स्वसिद्धान्तव्याकोप इति चेत् । न, मूलप्रकृतित्वमात्रेणैकीकृत्य सत्त्वरजस्तमांसि पञ्चविंशतितत्त्वोपपत्तेः । हिरुग्भावेन तु तेषां सप्तविंशतित्वाविरोधात्तस्मान्नाशाब्दी सांख्यस्मृतिरिति

भामती-व्याख्या

प्रतिष्ठित है, केवल छः पदार्थ ही नहीं। फलतः 'पंचजन' शब्द को रूढ न होकर यौगिक ही मानना होगा । 'जन' शब्द को कथंचित् तत्त्वार्थक माना जा सकता है।

फिर भी यदि सन्देह हो कि क्या वाक्य-शेषगत प्राणादि पाँच पदार्थ यहाँ विवक्षित हैं ? अथवा उनसे भिन्न कोई अन्य तत्त्व ? प्राणादि पाँच पदार्थों का ग्रहण करने पर काण्व शाखीय उपनिषत् और माध्यन्दिन शाखीय उपनिषत् के वाक्यों में विरोध उपस्थित होता है, क्योंकि एक उपनिषत् में ज्योति को लेकर पाँच संख्या की पूर्ति की गई है और दूसरी उपनिषत् में अन्न ( पृथिवी ) को लेकर [ उत्तरभावी सूत्रों में इस का विश्लेषण आ रहा है ] । “अतिरात्रे षोडशिनं गृह्णाति” (मै. सं. ४।७।६) “नातिरात्रे षोडशिनं गृह्णाति” ( ) इसके समान दोनों विरोधी अर्थों का विकल्पात्मक समन्वय यहाँ नहीं किया जा सकता, क्योंकि क्रिया या प्रयोग में विकल्प होता है, वस्तु में विकल्प नहीं हो सकता । प्रकृत में वस्तु तत्त्व का प्रतिपादन किया जाता है, अनुष्ठान का नहीं, क्योंकि अनुष्ठान का बोधक कोई विधि वाक्य यहाँ उपब्ध नहीं। परिशेषतः कोई ऐसे पाँच तत्त्वों का अभिधान करना होगा, जिनमें प्रत्येक तत्त्व पञ्चात्मक हो । इस प्रकार सब मिलाकर पचीस तत्त्व सम्पन्न हो जाते हैं । सांख्य-दर्शन में प्रकृत्यादि पञ्चविंशति तत्त्व प्रतिपादित हैं। वे ही उक्त श्रुति में अभिहित हैं, अतः प्रधान ( प्रकृति ) तत्त्व को अशब्द ( अप्रामाणिक ) नहीं कहा जा सकता ।

शङ्का- '१ मूल प्रकृति + ७ महदादि + १६ विकृति + १ पुरुष या आत्मा' इन सांख्याभिमत पचीस तत्त्वों का प्रतिपादन “यस्मिन् पञ्च पञ्चजना आकाशश्च प्रतिष्ठितः” ( बृह० उ० ४।४।१७ ) इस श्रुति के द्वारा सम्भव नहीं, क्योंकि इस श्रुति में आत्मा को पचीस तत्त्वों का आधार माना गया है, पचीस तत्त्वों के अन्तर्गत नहीं, क्योंकि आधार-आधेयभाव एक ( अभिन्न ) तत्त्व में सम्भव नहीं, अतः पचीस आधेय तत्त्वों में से पुरुष या आत्मा को निकाल देने पर चौबीस तत्त्व शेष रहते हैं एवं आकाश को भी पचीस से भिन्न गिनाया गया है, अतः आकाश को भी निकाल देने पर तेईस तत्त्व ही शेष रह जाते हैं, अतः 'पञ्च पञ्चजनाः' का अर्थ तेईस करना होगा, जो कि न तो सम्भव है और न सांख्य-पक्ष का उपस्थापक ।

समाधान- आत्मा और आकाश को घटा देने पर भी मूल प्रकृति के स्थान पर सत्त्व, रज और तम - इन तीन गुणों की गणना कर लेने पर पचीस तत्त्वों का लाभ हो जाता है। आत्मा और आकाश को आधेय पचीस तत्त्वों से निकाल कर सभी तत्त्वों का आकलन करने पर सब सत्ताईस तत्त्व हो जाते हैं, तब सांख्य-सिद्धान्त से विरोध उपस्थित क्यों नहीं

६१

४८२ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्[ अ. १ पा. ४ सू. ११

संख्यायन्ते — 'मूलप्रकृतिरविकृतिर्महदाद्याः प्रकृतिविकृतयः सप्त । षोडशकश्च विकारो न प्रकृतिर्न विकृतिः पुरुषः' (सांख्यका० ३) इति । तया श्रुतिप्रसिद्ध्या पञ्चविंशति-संख्यया तेषां स्मृतिप्रसिद्धानां पञ्चविंशतितत्त्वानामुपसंग्रहात्प्राप्तं पुनः श्रुतिमत्त्वमेव प्रधानादीनाम् ।

ततो ब्रूमः, — न संख्योपसंग्रहादपि प्रधानादीनां श्रुतिमत्त्वं प्रत्याशा कर्त्तव्या ।

भामती

प्राप्ते । मूलप्रकृतिः प्रधानम् । नासावन्यस्य विकृतिरपि तु प्रकृतिरेव तदिदमुक्तं ॐ मूला इति । महदहङ्कारः पञ्चतन्मात्राणि प्रकृतिश्च विकृतिश्च । तथाहि--महत्त्वमहङ्कारस्य तत्त्वान्तरस्य प्रकृति-र्मूलप्रकृतेस्तु विकृतिः । एवमहङ्कारतत्त्वं महतो विकृतिः, प्रकृतिश्च तदेव तामसं सत् पञ्चतन्मात्राणाम् । तदेव सात्त्विकं सत् प्रकृतिरेकादशेन्द्रियाणाम् । पञ्चतन्मात्राणि चाहङ्कारस्य विकृतिराकाशादीनां पञ्चानां प्रकृतिस्तदिदमुक्तं महदाद्याः प्रकृतिविकृतयः सप्त । षोडशकश्च विकारः षोडशसंख्यावच्छिन्नो गणो विकार एव । पञ्चभूतान्यतन्मात्राण्येकादशेन्द्रियाणीति षोडशको गणः । यद्यपि पृथिव्यादयो गोघटादीनां प्रकृतिस्तथापि न ते पृथिव्यादिभ्यस्तत्त्वान्तरमिति न प्रकृतिः । तत्त्वान्तरोपादानत्वं चेह प्रकृतित्वमभिमतं नोपादानमात्रत्वमित्यविरोधः । पुरुषस्तु कूटस्थनित्योऽपरिणामो न कस्यचित्प्रकृतिर्नापि विकृतिरिति ।

एवं प्राप्तेऽभिधीयते — ॐ न संख्योपसंग्रहादपि प्रधानादीनां श्रुतिमत्त्वाशङ्का कर्तव्या । कस्मा-

भामती-व्याख्या

होता ? इस प्रश्न का उत्तर यह है कि सत्त्वादि तीन गुणों का मूलप्रकृतित्वेन एकरूप में संग्रह कर लेने पर पचीस तत्त्वों की उपपत्ति हो जाती है, उसके पृथग्भाव की विवक्षा होने पर श्रुति-प्रतिपादित सत्ताईस संख्या की भी उपपत्ति हो जाती है। सांख्याचार्यों ने अपने पचीस तत्त्व इस प्रकार गिनाए हैं—

मूलप्रकृतिरविकृतिर्महदाद्याः प्रकृति विकृतयः सप्त ।
षोडशकश्च विकारो न प्रकृतिर्न विकृतिः पुरुषः ॥ ( सा० का० ३ )

'मूलप्रकृति' शब्द से 'प्रधान' तत्त्व विवक्षित है, जो कि अन्य किसी तत्त्व का विकार नहीं, केवल प्रकृति ही है—यह 'मूल' पद के द्वारा कहा गया है। महत्तत्त्व, अहंकार, शब्दादि पाँच तन्मात्राएँ—ये सात तत्त्व किसी की प्रकृति भी हैं और किसी के विकार भी अर्थात् महत्तत्त्व अपने से पृथक् तत्त्वरूप अहंकार की प्रकृति और प्रधानसंज्ञक मूल प्रकृति का विकार है; अहंकार तत्त्व महत्तत्त्व का विकार और ग्यारह इन्द्रियों के सहित पाँच तन्मात्राओं की प्रकृति है, अन्तर केवल इतना है कि तामस अहंकार पाँच तन्मात्राओं एवं सात्त्विक अहंकार इन्द्रियों का जनक होता है; पाँच तन्मात्राएँ अहंकार के विकार एवं आकाशादि पाँच महाभूतों की प्रकृति (जनक) हैं, यह कहा गया—"महदाद्याः प्रकृतिविकृतयः सप्त । षोडशकश्च विकारः" । षोडश संख्या से अवच्छिन्न समूह केवल विकार है, पञ्च महाभूतों और एकादश इन्द्रियों के समूह को 'षोडशकः' कहा गया है। यद्यपि पृथिव्यादि भूत भी घट, पट और वृक्षादि शरीरों के जनक होने से उनकी प्रकृति भी हैं, अतः उन्हें विकृतिमात्र नहीं कहा जा सकता । तथापि घटादि को पृथिव्यादिरूप ही माना जाता है, उनसे भिन्न अन्य तत्त्व नहीं, फलतः पृथिव्यादि भूत अपने से भिन्न किसी तत्त्व की प्रकृति न होने के कारण विकृतिमात्र हैं । यहाँ प्रकृतित्व का लक्षण तत्त्वान्तरोपादानत्व ही विवक्षित है, उपादानत्वमात्र नहीं । पुरुष तत्त्व कूटस्थ, नित्य, अपरिणामी होने के कारण न तो किसी तत्त्व की प्रकृति ( परिणामी उपादान कारण ) हो सकता है और न किसी की विकृति ( परिणाम ) यही कहा गया है—"न प्रकृतिर्न विकृतिः पुरुषः" ।

पञ्चजनशब्दस्य प्राणादिपरत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ४८३

कस्मात् ? नानाभावात् । नाना ह्येतानि पंचविंशतितत्त्वानि । नैषां पंचशः पंचशः साधारणो धर्मोऽस्ति, येन पञ्चविंशतेरन्तराले पराः पञ्च पञ्चसंख्या निविशेरन् । न ह्येकनिबन्धनमन्तरेण नानाभूतेषु द्वित्वादिकाः संख्या निविशन्ते । अथोच्येत पञ्चविंश- तिसंख्येवेयमवयवद्वारेण लक्ष्यते, यथा ‘पञ्च सप्त च वर्षाणि न ववर्ष शतक्रतुः’ इति द्वादशवार्षिकीमनावृष्टिं कथयन्ति, तद्वदिति । तदपि नोपपद्यते, अयमेवास्मिन्पक्षे दोषो


भामती

त्रानाभावात् । नाना ह्येतानि पञ्चविंशतितत्त्वानि नैषां पञ्चशः पञ्चशः साधारणधर्मोऽस्ति ॐ । न खलु सत्त्वरजस्तमोमहदहङ्काराणामेकः क्रिया वा गुणो वा द्रव्यं वा जातिर्वा धर्मः पञ्चतन्मात्रादिभ्यो व्यावृत्तः सत्त्वादिषु चानुगतः कश्चिदस्ति : नापि पृथिव्यप्तेजोवायुघ्राणानां, नापि रसनचक्षुस्त्वक्श्रोत्रवाचां, नापि पाणिपादपायूपस्थमनसां, येनैकेनासाधारणेनोपगृहीताः पञ्च पञ्चका भवितुमर्हन्ति । पूर्वपक्षैकदेशिनमुत्था- पयति ॐ अथोच्येत पञ्चविंशतिसंख्येवेयम् इति ॐ । यद्यपि परस्यां संख्यायामवान्तरसंख्या द्वित्वादिका नास्ति, तथापि तत्पूर्व तस्याः सम्भवात् पौर्वापर्यलक्षणया प्रत्यासत्त्या परसंख्योपलक्षणार्थं पूर्वसंख्योपन्य- स्यत इति । दूषयति ॐ अयमेवास्मिन् पक्षे दोषः इति ॐ । न च पञ्चशब्दो जनशब्देन समस्तोऽसमस्तः


भामती-व्याख्या

सिद्धान्त—सांख्याभिमत पचीस संख्या का यथाकथञ्चित् उपसंग्रह (लाभ) कर लेने पर भी प्रधानादि पदार्थों में श्रुतिमत्त्व (शाब्दत्व या श्रुतिप्रमाण-सिद्धत्व) सम्भव नहीं, क्योंकि ‘नानाभावात्’ । सारांश यह है कि “पञ्च पञ्चजनाः” इस शब्द के साथ सामञ्जस्य स्थापित करने के लिए सांख्यीय पचीस तत्त्वों को इस प्रकार पाँच पञ्चकों में विभाजित करना होगा—(१) सत्त्व, रजः, तमः, महत् अहंकार । (२) पृथिवी, जल, तेज, वायु, घ्राण । (३) रसन, चक्षु, त्वक्, श्रोत्र, वाक् । (४) पाणि, पाद, पायु, उपस्थ, मन । (५) शब्दादि-तन्मात्रा-पञ्चक । किन्तु पञ्चकों के रूप में यह विभाजन तभी सम्भव होगा, जब कि प्रत्येक पंचक के घटकीभूत पाँचों तत्त्वों में रहनेवाला कोई एक साधारण धर्म हो । वह यहाँ सम्भव नहीं, क्योंकि पाँचों तत्त्वों में नाना (अनेक) धर्म रहते हैं, अतः प्रत्येक पंचकता का अवच्छेद- कीभूत कोई क्रिया या गुण या द्रव्य या जाति अथवा कोई धर्म ऐसा उपलब्ध नहीं होता, जो दूसरे पंचक के घटक तत्त्वों में अवृत्ति और केवल स्वकीय तत्त्वों में वर्तमान हो । फलतः पंच-पंचकों की उपपत्ति नहीं हो सकती ।

पूर्वपक्ष के किसी एकदेशा की ओर से विशेष पूर्वपक्ष प्रस्तुत किया जाता है—“अथोच्येत पंचविंशति संख्येवेयमवयवद्वारा लक्ष्यते” । यद्यपि यहाँ पंचविंशति संख्या का वाचक पद न होने के कारण मुख्य वृत्ति से महासंख्या का लाभ न होने पर भी अवान्तर संख्या-वाचक पद की महा संख्या में लक्षणा हो जाती है, जैसे—“पंच सप्त च वर्षाणि न ववर्ष शतक्रतुः” इस वाक्य के द्वारा बारह वर्ष की अनावृष्टि का जहाँ प्रतिपादन किया जाता है, वहाँ पंच और सप्तरूप अवान्तर संख्याओं के द्वारा द्वादशरूप महा संख्या का लाभ किया जाता है। वैसे ही “पंच पंचजनाः”—यहाँ पर भी ‘पंच-पंच’ शब्द की लक्षणा पंचविंशति में की जाती है। यद्यपि शतत्वादि महासंख्या के आधार में द्वित्वादि अवान्तर संख्या नहीं रहती, अतः दोनों सहचरित न होने के कारण उनमें लक्ष्य-लक्षणभाव सम्भव नहीं । तथापि लक्ष्य-लक्षणभाव के लिए नियत सहचार की ही अपेक्षा नहीं, हाँ, कोई सम्बन्ध अवश्य अपेक्षित है। महासंख्या की अवान्तर संख्या कारण होती है, अतः महासंख्या की उत्पत्ति के पूर्व उसी आधार में अवान्तर संख्या अवश्य रहती है, फलतः अवान्तर संख्या से जनित होने के कारण अवान्तर संख्या-वाचक शब्द की महासंख्या में लक्षणा सुकर है।

४८४ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्[ अ १ पा. ४ सू. ११

यल्लक्षणाश्रयणीया स्यात् । परश्चात्र पञ्चशब्दो जनशब्देन समस्तः पञ्चजना इति, पारिभाषिकेण स्वरेणैकपदत्वनिश्चयात् । प्रयोगान्तरे च 'पञ्चानां त्वा पञ्चजनानाम्' (तै० १।६।२।२) इत्यैकपद्यैकस्वर्यैकविभक्तिकत्वावगमात् । समस्तत्वाच्च न वीप्सा 'पञ्च

भामती

शक्यौ वक्तुमित्याह ॐ परश्चात्र पञ्चशब्द इति ॐ । ननु भवतु समासस्तथापि किमित्यत आह ॐ समस्तत्वाच्च इति ॐ । अपि च वीप्सायां पञ्चकद्वयग्रहणे दशैव तत्त्वानीति न सांख्यस्मृतिप्रत्यभिज्ञानमित्यसमासमभ्युपेत्याह ॐ न पञ्चकद्वयग्रहणं पञ्च पञ्च इति ॐ । न चैका पञ्चसंख्या पञ्चसंख्यान्तरेण शक्या विशेष्टुम् । पञ्चशब्दस्य संख्योपसर्जनद्रव्यवचनत्वेन संख्याया उपसर्जनतया विशेषणेनासयोगादित्यथाह

भामती-व्याख्या

उक्त पूर्वपक्ष में दोषाभिधान किया जाता है—"अयमेवास्मिन् पक्षे दोषः"। अर्थात् मुख्य वृत्ति का परित्याग कर लक्षणा वृत्ति का आश्रयण भी एक दोष ही है। वस्तुतः यहाँ द्वितीय 'पंच' शब्द स्वतन्त्र नहीं, अपितु 'जन' शब्द के साथ समस्त है—'पंचजनः', अतः 'पंच' और 'पंचजनाः' शब्द समानार्थक न होने के कारण उनके सह प्रयोग को वीप्सा नहीं कह सकते ' समस्तत्वाच्च न वीप्सा । [ भाष्यकार ने समास के समर्थन में कहा है—"भाषिकेण स्वरेणैकपदत्वनिश्चयात्"। भाषिक स्वर का स्पष्टीकरण श्रीशबरस्वामी ने प्रश्नोत्तर के द्वारा किया है—"कः पुनभार्षिकः स्वरः ? उच्यते—

छन्दोगा बह्वृचाश्चैव तथा वाजसनेयिनः ।
उच्चनीचस्वरं प्राहुः स वैभाषिक उच्यते ॥ ( शाबर. पृ. २२६२ )

अध्ययन-काल में प्रयुक्त मन्त्र-स्वर को प्रावचनिक स्वर एवं विनियोग-कालीन ब्राह्मण ग्रन्थों में प्रयुक्त मन्त्र-स्वर को भाषिक स्वर कहते हैं। श्रीशबरस्वामी का भी यही कहना है कि साम, ऋक् और यजुर्वेद के विनियोगदर्शी वैयाकरणों ने जो उदात्तादि स्वरों का विधान किया है, वही भाषिक स्वर है। उक्त मन्त्र में प्रथम 'पंच' शब्द आद्युदात्त और द्वितीय 'पंच' शब्द सर्वानुदात्त है। 'जनाः' शब्द अन्तोदात्त इस लिए है कि 'पंच' शब्द के साथ उसका समास हुआ है, अतः "समासस्य" ( पा. सू. ६।१।२२३ ) इस सूत्र के द्वारा नकारस्थ आकार में उदात्त स्वर का विधान किया एवं "अनुदात्तं पदमेकवर्जम्" ( पा. सू. ६।१।१५८ ) इस सूत्र ने 'पंचजनाः' इस समस्त पद के अन्तिम आकार को छोड़कर शेष सभी स्वरों को अनुदात्त कर दिया। इस प्रकार समास के बिना न तो नकारस्थ आकार उदात्त होता और न समस्यमान द्वितीय 'पंच' शब्द सर्वानुदात्त । समास का घटकीभूत 'पंच' शब्द 'जन' शब्द का विशेषण है, अतः अपने पूर्व-प्रयुक्त 'पंच' शब्द के साथ अन्वित नहीं हो सकता, तब वीप्सा की उपपत्ति क्योंकर होगी ? ]

यदि वीप्सा की उपपत्ति किसी प्रकार कर भी ली जाय, तब भी दो पंचकों को मिला देने पर दश ही तत्त्व बनते हैं, अतः पंचविंशति तत्त्ववादी सांख्य के सिद्धान्त की यहाँ प्रत्यभिज्ञा नहीं हो सकती — "न च पंचकद्वयग्रहणं पंच पंच"। एक पंच संख्या को अन्य पंच संख्या का विशेषण नहीं बना सकते, क्योंकि संख्यादि गुण द्रव्यादिरूप गुणी पदार्थों के विशेषण होते हैं, परस्पर उनका विशेष्य-विशेषणभाव सम्बन्ध नहीं होता, जैसा कि महर्षि जैमिनि ने कहा है—"गुणानां परार्थत्वादसम्बन्धः समत्वात् स्यात्" ( जै. सू. ३।१।२२ )। यद्यपि शुक्लादि शब्दों के समान पंचादि शब्द भी द्रव्यादि के उपस्थापक होते हैं, तथापि संख्योपसर्जन द्रव्य के ही वाचक माने जाते हैं, अतः उपसर्जनीभूत संख्या को अन्य संख्या का विशेष्य नहीं बनाया जा सकता, क्योंकि संख्यादि गुण साक्षात् द्रव्य के परिच्छेदक होते

पञ्चजनशब्दस्य प्राणादिपरत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ४८५

पंच' इति। न च पञ्चकद्वयग्रहणं पंच पंचेति। नच पंचसंख्याया एकस्याः पंचसंख्यया परया विशेषणं पंच पंचका इति, उपसर्जनस्य विशेषणेनासंयोगात्। नन्वापन्नपञ्चसंख्याका जना एव पुनः पंचसंख्यया विशेष्यमाणाः पंचविंशतिः प्रत्येष्यन्ते। यथा पंच पंचपूल्य इति पंचविंशतिपूलाः प्रतीयन्ते, तद्वत्। नेति ब्रूमः, युक्तं यत्पञ्चपूलीशब्दस्य समाहाराभिप्रायत्वात्प्रतीति सत्यां भेदाकाङ्क्षायां पञ्च पंचपूल्य इति विशेषणम्, इह तु पंच जना इत्यादित एव भेदोपादानात्प्रतीत्यसत्यां

भामती

❀ एकस्याः पञ्चसंख्यायाः इति ❀। तदेवं पूर्वपक्षैकदेशिनि दूषिते परमपूर्वपक्षिणमुत्थापयति ❀ नन्वापन्नपञ्चसंख्याका जना एव इति ❀। अत्र तावद्रूढौ सत्यां न योगः संभवतीति वक्ष्यते, तथापि योगिकं पञ्चजनशब्दमभ्युपेत्य दूषयति ❀ युक्तं यत् पञ्चपूलीशब्दस्य इति ❀। पञ्चपूलित्यत्र यद्यपि पृथक्त्वैकार्थसमवायिनी पञ्चसंख्यावच्छेदिकास्ति तथापीयं समुदायिनोऽवच्छिनत्ति, न समुदायं समासपदगम्यमतस्तस्मिन् कति ते समुदाया इत्यपेक्षायां पदान्तराभिहिता पञ्चसंख्या सम्बध्यते पञ्चेति। पञ्चजना इत्यत्र तु पञ्चसंख्ययोत्पत्तिशिष्टया जनानामवच्छिन्नत्वात्समुदायस्य च पञ्चपूलीवदत्राप्रतीतेर्न पदान्तराभिहिता

भामती-व्याख्या

हैं, क्रिया या गुणादि के नहीं, भाष्यकार शबरस्वामी कहते हैं-''गुणस्तु विशिनष्टि साधनं साक्षाद् द्रव्यं क्रियां प्रति उपकरोति'' (शाबर. पृ. ६९५)। यही भाष्यकार कह रहे हैं-''न एकस्याः पंचसंख्यायाः''।

पूर्वपक्ष के एकदेशी को दूषित करके परम पूर्वपक्ष का उत्थापन किया जाता है-''नन्वापन्नपंचसंख्याका जना एव पुनः पंचसंख्यया विशेष्यमाणाः पंचविंशतिः प्रत्येष्यन्ते''। यद्यपि आगे चल कर 'पंचजन' शब्द को रूढ़ मान कर यौगिक नहीं माना गया है। तथापि यहाँ 'पंचजन' शब्द को यौगिक मान कर पूर्वपक्ष पर दूषणाभिधान किया जाता है-''युक्तं यत् पंचपूलीशब्दस्य समाहाराभिप्रायत्वात्' [ 'पंचानां पूलानां समाहारः पंचपूली' । "द्विगोः" ( पा. सू. ४।१।२१ ) इस सूत्र के द्वारा अदन्त 'पंचमूल' शब्द से ङीप् का विधान हो जाता है। खेत में पके गेहूँ, जौ आदि को काट-काट कर जो मुट्ठा बाँधते जाते हैं, उसका नाम पूल या पूला है। पाँच मुट्ठों की एक गाँठ का नाम पंचपूली है। वैसी पाँच पंचपूलियों में पचीस मुट्ठे हो जाते हैं]। यहाँ सिद्धान्ती का कहना यह है कि 'पञ्चपूल' और पञ्चजन' - दोनों शब्द अदन्त हैं। यदि दोनों समाहार के वाचक होते, तब पञ्चपूली के समान ही 'पञ्चजनी'-ऐसा प्रयोग होना चाहिए था, किन्तु वैसा नहीं, अतः यह मानना होगा कि 'पञ्चपूली' का अर्थ जैसे पंचपूल-समाहार है, वैसे पञ्चजन का पञ्चजन-समाहार अर्थ नहीं। कति समाहाराः के समान 'कति पंचपूल्यः' - ऐसी आकांक्षा में 'पंच पंचपूल्यः' - ऐसा प्रयोग सम्भव है, क्योंकि समाहार-घटक 'पंच' शब्द समाहार के घटकीभूत पूलों का विशेषण ( परिच्छेदक ) है, समाहार का नहीं अर्थात् समाहार पदार्थ एक या अपृथक् है और उस समाहार की घटकीभूत प्रत्येक इकाई पृथक् है, अतः उसमें पृथक्त्व और पंचत्व - दोनों रहते हैं। इस प्रकार 'पंचत्व' संख्या पृथक्त्व धर्म के साथ पूलारूप एक ही अर्थ में रहने के कारण पृथक्त्वैकार्थसमवायिनी है, समाहारगत अपृथक्त्वैकार्थसमवायनी नहीं [ वैशेषिकादि द्वित्वादि संख्या को पर्याप्त सम्बन्धेन प्रत्येक में नहीं मानते, किन्तु समवायेन या स्वरूपतः प्रत्येक में अवस्थित मानते हैं ] । समाहारगत संख्या की आकांक्षा को पूरा करने के लिए द्वितीय 'पंच' पद का प्रयोग आवश्यक है- 'पंच पंचपूल्यः' किन्तु 'पंचजनाः' - यहाँ पर एक ही आकांक्षा है-'कति जनाः ?' उस आकांक्षा की शान्ति तो समास-घटक 'पंच' शब्द से ही हो जाती है,

४८६ | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. ४ सू. ११

भेदाकाङ्क्षायां न पंच पंचजना इति विशेषणं भवेत्। भवदपीदं विशेषणं पंचसंख्याया एव भवेत्, तत्र चोक्तो दोषः। तस्मात्पंच पंचजना इति न पंचविंशतितत्त्वाभिप्रायम्।

अतिरेकाच्च न पंचविंशतितत्त्वाभिप्रायम्। अतिरेको हि भवत्यात्माकाशाभ्यां


भामती

संख्या सम्बध्यते। स्यादेतत्—संख्येयानां जनानां मा भूच्छब्दान्तरवाच्यसंख्यावच्छेदः पञ्चसंख्यायास्तु तयावच्छेदो भविष्यति, न हि साव्यवच्छिन्नेत्यत आह ॐ भवदपीदं विशेषणम् इति ॐ। उक्तोऽत्र दोषः। नह्युपसर्जनं विशेषणेन युज्यते, पञ्च शब्द एव तावत्संख्येयोपसर्जनसंख्यामाह विशेषतस्तु पञ्चजना इत्यत्र समासे। विशेषणापेक्षायां तु न समासः स्यादसामर्थ्यान्नहि भवति ऋद्धस्य राजपुरुष इति समासोऽपि वृत्तिरेव ऋद्धस्य राज्ञः पुरुष इति सापेक्षत्वेनासामर्थ्यादित्यर्थः। ॐ अतिरेकाच्च इति ॐ। अभ्युच्चय-


भामती-व्याख्या

द्वितीय 'पंच' शब्द का प्रयोग क्योंकर होगा ? यद्यपि द्रव्यार्थक पद का विशेषण असमस्त भी होता है और उसके द्वारा अभिहित संख्या भी उस द्रव्य की परिच्छेदिका मानी जाती है। तथापि जनपदार्थ की उत्पत्ति (ज्ञप्ति) के जनकीभूत 'पंचजन'—इस शब्द के पूर्वपद से उपदिष्ट (प्रतिपादित) होने से पंचत्व संख्या समीपतर है, अतः इसी के द्वारा जन पदार्थ का परिच्छेद होगा, पदान्तराभिहित संख्या के द्वारा नहीं [उत्पत्ति-शिष्ट पदार्थ सदैव उत्पन्न-शिष्ट की अपेक्षा प्रबल माना जाता है, जैसे कि चातुर्मास्य नाम की इष्टि के प्रथम पर्व में "तप्ते पयसि दध्यानयति सा वैश्वदेवी आमिक्षा"—इस वाक्य के द्वारा आमिक्षाद्रव्यक याग का विधान किया गया। खौलते दूध में दही डाल देने से दूध फट कर दो भागों में विभक्त हो जाता है—(१) पनीर या छेना और (२) पानी। पनीर को 'आमिक्षा' और पानी को 'वाजिन' कहते हैं। आमिक्षा-याग-विधान के अनन्तर "वाजिभ्यो वाजिनम्"—यह वाक्य पठित है, इसमें यह सन्देह है कि इस वाक्य के द्वारा पूर्वोक्त आमिक्षा-याग में वाजिनरूप द्रव्यान्तर का विधान किया गया है ? अथवा इस वाक्य के द्वारा वाजिनद्रव्यक कर्मान्तर का ? सिद्धान्त में वार्तिककार ने कहा है—

आमिक्षोत्पद्यमानेन कर्मणा सह युज्यते।
ततो वाक्यान्तरोपात्तमुत्पन्नेन तु वाजिनम्॥ (तं० वा० पृ० ५३७)

जिस वाक्य में आमिक्षा-याग को उत्पत्ति (विधि) होती है, उसी वाक्य में पूर्वपद के द्वारा आमिक्षा का अभिधान होने से आमिक्षा उत्पत्ति-शिष्ट है और उस वाक्य से उत्पन्न (विहित) कर्म के उद्देश्य से वाक्यान्तर के द्वारा वाजिन द्रव्य का विधान किया जाता है, अतः वाजिन उत्पन्न-शिष्ट है। उत्पत्ति-शिष्ट प्रबल होने से पहले ही कर्म के साथ अन्वित हो जाता है। एक द्रव्य से युक्त कर्म में वाजिनरूप द्रव्यान्तर को अवकाश नहीं मिल पाता, अतः "वाजिभ्यो वाजिनम्"—यह वाक्य कर्मान्तर का विधायक है]।

शङ्का—'पञ्चजन' यहाँ 'पञ्चत्व' संख्या का परिच्छेद्य (संख्येय) जो जनपदार्थ है, वह अन्य (समासाघटक) पद के द्वारा प्रतिपादित संख्या का परिच्छेद्य यदि नहीं हो सकता, तब उसकी परिच्छेदकीभूत पंचत्व संख्या को पदान्तराभिहित पंचत्व संख्या का परिच्छेद्य मान लेना चाहिए, क्योंकि वह किसी संख्यान्तर से परिच्छेद्य नहीं, फलतः पंच पंचकाः'—ऐसा प्रयोग सम्भव हो जाता है।

समाधान—भाष्यकार उक्त शङ्का का अनुवाद करते हुए निराकरण का स्मरण दिला रहे हैं—"भवदपि इदं विशेषणं पंचसंख्याया एव भवेत्, तत्र चोक्तो दोषः।" अर्थात् यह कहा जा चुका है कि "उपसर्जनस्य विशेषणेनासंयोगात्"।"पञ्चजनाः"—इस समस्त पद में 'पंच'

पञ्चजनशब्दस्य प्राणादिपरत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ४८७

पंचविंशतिसंख्यायाः। आत्मा तावदिह प्रतिष्ठां प्रत्याधारत्वेन निर्दिष्टः, यस्मिन्निति सप्तमीसूचितस्य 'तमेव मन्य आत्मानम्' इत्यात्मत्वेनानुकर्षणात्। आत्मा च चेतनः पुरुषः। स च पंचविंशतावन्तर्गत एवेति न तस्यैवाधारत्वमाधेयत्वं च युज्यते। अर्थान्तरपरिग्रहे च तत्त्वसंख्यातिरेकः सिद्धान्तविरुद्धः प्रसज्येत तथा 'आकाशश्च प्रतिष्ठितः' इत्याकाशस्यापि पंचविंशतावन्तर्गतस्य न पृथगुपादानं न्याय्यम्। अर्थान्तरपरिग्रहे चोक्तं दूषणम्। कथं च संख्यामात्रश्रवणे सत्यश्रुतानां पंचविंशतितत्त्वानामुपसंग्रहः प्रतीयेत? जनशब्दस्य तत्त्वेष्वरूढत्वात्। अर्थान्तरोपसंग्रहेऽपि संक्योपपत्तेः। कथं तर्हि पंच पंचजना इति? उच्यते—'दिक्संख्ये संज्ञायाम्' (पा० सू० २।१।५०) इति विशेषणस्मरणात्संज्ञायामेव पंचशब्दस्य जनशब्देन समासः। ततश्च


भामती

मात्रम्। यदि सत्त्वरजस्तमांसि प्रधानेनेकीकृत्याकाशा तत्त्वेभ्यो व्यतिरिच्यते, तदा सिद्धान्तव्याकोपः। अथ तु सत्त्वरजस्तमांसि मिथो भेदेन विवक्ष्यन्ते, तथापि वस्तुतत्त्वव्यवस्थापने आधारत्वेनात्मा निष्कृष्यतामाधेयान्तरेभ्यस्त्वाकाशस्याधेयस्य व्यतिरेचनमनर्थकमिति गमयितव्यम्। ॐ कथञ्च संख्यामात्रश्रवणे सति इति ॐ। दिक्संख्ये संज्ञायामिति संज्ञायां समासस्मरणात् पञ्चजनशब्दस्तावदयं क्वचित्प्ररूढः। न च रूढौ सत्यामवयवप्रसिद्धेर्ग्रहणं सापेक्षत्वात्, निरपेक्षत्वाच्च रूढेः। तद्यदि रूढौ मुख्योऽर्थः प्राप्यते ततः स एव ग्रहीतव्योऽथ त्वसौ न वाक्ये सम्बन्धार्हः पूर्वोत्तरवाक्यविरोधी वा ततो रूढ्यपरित्यागेनैव वृत्त्यन्तरेणार्थान्तरं कल्पयित्वा वाक्यमुपपादनीयम्। यथा श्येनेनाभिचरन् यजेतेति श्येनशब्दः शकुनि-


भामती-व्याख्या

शब्द विशेषण और 'जन' शब्द विशेष्य है। विशेषणीभूत 'पंच' शब्द का अन्य पंच विशेषण से सापेक्ष हो जाता है, सापेक्ष पद असमर्थ माना जाता है और समास सदैव समर्थ पदों में ही होता है, जैसा कि “समर्थः पदविधिः” (पा० सू० २।१।१) इस सूत्र में भाष्यकार ने कहा है—'सापेक्षमसमर्थं भवति' (महाभाष्य० पृ० २।११)। जैसे कि 'ऋद्धस्य राजपुरुषः' यहाँ पर विशेषणीभूत 'राज' शब्द का 'ऋद्ध' विशेषण होने के कारण 'पुरुष' पद के साथ उस का समास नहीं होता, अपि तु 'ऋद्धस्य राज्ञः पुरुषः'—ऐसा वाक्य ही रह जाता है।

सूत्रस्थ 'नानाभावात्' शब्द की व्याख्या करने के पश्चात् 'अतिरेकात्' पद की व्याख्या प्रस्तुत की जाती है—'अतिरेकाच्च न पंचविंशतितत्त्वाभिप्रायम्'। यस्मिन् पंच पंचजनाः' आकाशश्च प्रतिष्ठितः' यहाँ 'पंच पंचजनाः'—इस वाक्य के द्वारा पचीस तत्त्वों का ग्रहण करने और आकाश की पृथक् गिनती करने पर अभिमत पचीस संख्या से अतिरिक्त छब्बीस तत्त्व हो जाते हैं और 'यस्मिन्' शब्द से आधारभूत आत्मा का आहित पचीस तत्त्वों से पृथक्करण करने पर सत्ताईस तत्त्व हो जाते हैं। 'अतिरेकात्' यह हेत्वन्तर यहाँ पृथक् प्रयत्न-साध्य नहीं, अपि तु 'नानात्वात्'—इस हेतु की खोज में किए जानेवाले प्रयत्न से ही अतिरेक्ताच्च' इस का लाभ भी हो जाता है, अतः यह हेतु-प्रयोग केवल अभ्युच्चयमात्र है [एक तथ्य की गवेषणा में अपने-आप अनुनिष्पन्न पदार्थों को अभ्युच्चय कहा गया है—'अभ्युच्चयो यदिदमिह भवतीति विज्ञानेऽपरमपि भवतीति विज्ञानम्' (शाबर पृ० १७९१)]।

“कथं च संख्यामात्रश्रवणे सत्यश्रुतानां पंचविंशतितत्त्वानामुपसंग्रहः प्रतीयेत्” इस भाष्य का आशय यह है कि 'पंचजनाः'—यहाँ पर “दिक्संख्ये संज्ञायाम्” (पा. सू. २।१।५०) इस सूत्र के द्वारा समास सम्पन्न किया गया है। इस सूत्र का कहना है कि दिशा और संख्या के वाचक शब्दों का उत्तर पदों के साथ तभी समास होता है, जब कि समस्त पद किसी पदार्थ की संज्ञा हो, जैसे—'दक्षिणाग्निः', 'सप्तर्षयः'। इसी प्रकार, पंचजन' शब्द भी किसी

४८८ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् [ अ. १ पा. ४ सू. १२

रूढत्वाभिप्रायेणैव केचित्पंचजना नाम विवक्ष्यन्ते, न सांख्यतत्त्वाभिप्रायेण । ते कतीत्यस्यामाकांक्षायां पुनः पंचेति प्रयुज्यते । पंजजना नाम ये केचित्ते च पंचैवेत्यर्थः । सप्तर्षयः सप्तेति यथा ॥ ११ ॥

के पुनस्ते पंचजना नामेति ? तदुच्यते—

प्राणादयो वाक्यशेषात् ॥ १२ ॥

'यस्मिन्पञ्च पञ्चजनाः' इत्यत उत्तरस्मिन्मन्त्रे ब्रह्मस्वरूपनिरूपणाय प्राणादयः पञ्च निर्दिष्टाः—'प्राणस्य प्राणमुत चक्षुषश्चक्षुरुत श्रोत्रस्य श्रोत्रमन्नस्यान्नं मनसो ये मनो विदुः' इति । तेऽत्र वाक्यशेषगताः संनिधानात्पञ्चजना विवक्ष्यन्ते । कथं

भामती

विशेषे निरूढवृत्तिस्तदपरित्यागेनैव निपत्यादानसादृश्येनार्थवादिकेन क्रतुविशेषे वर्तते, तथा पञ्चजनशब्दोऽवयवार्थयोगानपेक्ष एकस्मिन्नपि वर्तते यथा सप्तर्षिशब्दो वसिष्ठ एकस्मिन् सप्तसु च वर्तते । न चैष तत्त्वेषु रूढः पंचविंशतिसंख्यानुरोधेन तत्त्वेषु वर्त्तयितव्यः । रूढौ सत्यां पंचविंशतेरेव संख्याया अभावात् कथं तत्त्वेषु वर्तते ॥ ११ ॥

एवञ्च के ते पञ्चजना इत्यपेक्षायां किं वाक्यशेषगताः प्राणादयो गृह्यन्तामुत पंचविंशतिस्तत्त्वानीति विशये तत्त्वानामप्रामाणिकत्वात् प्राणादीनाञ्च वाक्यशेषे श्रवणात्तत्परित्यागे श्रुतहान्यश्रुतकल्पनाप्रसङ्गात्प्राणादय एव पञ्चजनाः । न च काण्वमाध्यन्दिनयोर्विरोधान्न प्राणादीनां वाक्यशेषगतानामपि ग्रहणमिति साम्प्रतं, विरोधेऽपि तुल्यबलतया षोडशिग्रहणाग्रहणवद्विकल्पोपपत्तेः ।

भामती-व्याख्या

अर्थ की संज्ञा माननी होगी । संज्ञा शब्द रूढ होता है, यौगिक नहीं, अतः 'जन' शब्द की अवयव-व्युत्पत्ति के द्वारा तत्त्वपरता उचित नहीं, अपितु अवयवार्थ-सापेक्ष यौगिक शब्द की अपेक्षा तन्निरपेक्ष रूढ शब्द के द्वारा किसी मुख्य अर्थ का ग्रहण करना होगा । यदि उस अर्थ का प्रकृत वाक्य के साथ कोई सम्बन्ध नहीं बनता, या पूर्वोत्तर वाक्यों से विरोध होता है, तब रूढि शक्ति का परित्याग न करते हुए अन्य वृत्ति के द्वारा अर्थान्तर की कल्पना करके वाक्य का उपपादन करना होगा, जैसे—"श्येनेनाभिचरन् यजेत” ( षड्विंश. ३।८ ) यहाँ 'श्येन' शब्द 'बाज' पक्षी में रूढ है, अतः उस अर्थ का परित्याग न करते हुए "यथा वै श्येनो निपत्यादत्ते एवमयं द्विषन्तं भ्रातृव्यं निपादत्ते" ( षड्विश. ३।८ ) इस अर्थवाद में प्रतिपादित श्येन के स्वभाव का साम्य अपना कर 'श्येन' शब्द यागविशेष का वाचक माना जाता है । उसी प्रकार 'पंचजन' शब्द भी अवयवार्थ-निरपेक्ष किसी एक अर्थ का भी वाचक वैसे ही हो सकता है, जैसे कि 'सप्तर्षि' शब्द वसिष्ठादि सात ऋषियों का भी बोधक होता है और अकेले वसिष्ठ का भी । 'पञ्चजन' शब्द तत्त्वों में कहीं रूढ नहीं माना जाता कि पञ्चविंशति संख्या के अनुरोध पर वह सांख्याभिमत तत्त्वार्थक मान लिया जाय । 'पंचजन' शब्द जब रूढ है, तब 'पंच' शब्द को पृथक् संख्या-परक नहीं माना जा सकता, तब संख्या के सम्बन्ध से तत्त्वार्थक क्योंकर होगा ॥ ११ ॥

जब कि 'पंचजन' शब्द तत्त्वार्थक नहीं हो सकता, तब 'के ते पंचजनाः'—ऐसी आकांक्षा होने पर क्या वाक्य-शेषगत प्राणादि का ग्रहण किया जाय ? अथवा सांख्याभिमत पंचविंशति तत्त्वों का ? ऐसा संशय होने पर निर्णय-सूत्र प्रस्तुत किया गया है—"प्राणादयो वाक्यशेषात्" । अर्थात् पंचविंशति तत्त्वों की अप्रामाणिकता स्थिर हो चुकी है और प्राणादि वाक्य-शेष में प्रतिपादित हैं, अतः प्राणादि का परित्याग करने में श्रुत-हानि और तत्त्वों की

पञ्चजनशब्दस्य प्राणादिपरत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ४८९

पुनः प्राणादिषु जनशब्दप्रयोगः ? तत्त्वेषु वा कथं जनशब्दप्रयोगः ? समाने तु प्रसिद्धयतिक्रमे वाक्यशेषवशात्प्राणादय एव ग्रहीतव्या भवन्ति। जनसंबन्धाच्च प्राणादयो जनशब्दभाजो भवन्ति । जनवचनश्च पुरुषशब्दः प्राणेषु प्रयुक्तः—'ते वा एते पंच ब्रह्मपुरुषाः' ( छा० ३।१३।६ ) इत्यत्र । 'प्राणो ह पिता प्राणो ह माता' (छा० ७।१५।१) इत्यादि च ब्राह्मणम् । समासयलाच्च समुदायस्य रूढत्वमविरुद्धम् । कथं पुनरसति


भामती

न चेयं वस्तुस्वरूपकथाऽपि तूपासनानुष्ठानविधिर्मनसैवानुद्रष्टव्यमिति विधिश्रवणात् ॐ कथं पुनः प्राणादिषु जनशब्दप्रयोग इति ॐ । जनवाचकः शब्दो जनशब्दः, पंचजनशब्द इति यावत् । तस्य कथं प्राणादिष्वजनेषु प्रयोग इति व्याख्येयम् । अन्यथा तु प्रत्यस्तमितावयवार्थे समुदायशब्दार्थे जनशब्दार्थो नास्तीत्यपर्यनुयोग एव । रूढपरित्यागेनैव वृत्त्यन्तरं दर्शयति ॐ जनसम्बन्धाच्च इति ॐ । जनशब्दभाजः, पञ्चजनशब्दभाजः । ननु सत्यामवयवप्रसिद्धौ समुदायशक्तिकल्पनमनुपपन्नं, सम्भवति च पञ्चविंशत्यां तत्त्वेष्ववयवप्रसिद्धिरित्यत आह ॐ समासयलाच्च इति ॐ । स्यादेतत्—समासवलाच्चेद्रूढिरास्थीयते, हन्त न


भामती-व्याख्या

कल्पना में अश्रुत कल्पना प्रसक्त होती है, अतः प्राणादि-पंचक का ही 'पञ्चजनाः' शब्द से ग्रहण करना चाहिए। यह जो आक्षेप किया गया था कि काण्व और माध्यन्दिन शाखा के वाक्य-शेषों का परस्पर विरोध है, क्योंकि एक वाक्य-शेष में ज्योति को लेकर पंच संख्या पूरी की गई और दूसरे में अन्न (पृथिवी) को लेकर। उसका समाधान यह है कि समानबलवाले दो वाक्यों का विरोध उपस्थित होने पर विकल्प मान लिया जाता है, जैसे—"अतिरात्रे षोडशिनं गृह्णाति" (मै० सं० ७।६) और "नातिरात्रे षोडशिनं गृह्णाति"—यहाँ षोडशी का ग्रहण किया भी जा सकता है और नहीं भी। दोनों अवस्थाओं में कर्म विगुण नहीं होता। प्रकृत में भी वस्तु-स्वरूप का कथन नहीं कि विकल्प असम्भव हो जाता। यहाँ उपासनानुष्ठान का विधि-वाक्य उपलब्ध होता है—"मनसैवानुद्रष्टव्यम्" (बृह० ४।४।१९)।

"कथं पुनः प्राणादिषु जनशब्दप्रयोगः"—इस भाष्य का अर्थ इस प्रकार है—'जनवाचकः शब्दो जनशब्दः अर्थात् 'पञ्चजन' शब्द का यहाँ जनशब्दत्वेन ग्रहण किया गया है। प्रस्तुत प्रश्न की पूरी व्याख्या इस प्रकार हो जाती है कि जो शब्द 'जन' का वाचक है, उसका जन से भिन्न प्राणादि अर्थों में प्रयोग क्यों कर होगा? अर्थात् नहीं हो सकता। अन्यथा [ भाष्यस्थ 'जन' शब्द से 'पञ्चजन' शब्द ग्रहण न कर केवल उसके अवयवरूप 'जन' शब्द का ग्रहण करने पर ] "कथं पुनः प्राणादिषु जनशब्दप्रयोगः ? "—यह आक्षेप असंगत या अनुक्तोपालम्भमात्र हो जाता है, क्योंकि सिद्धान्ती की ओर से कभी नहीं कहा गया कि केवल 'जन' शब्द का प्रयोग प्राणादि में होता है, अपि तु सिद्धान्ती ने तो अवयवार्थ का सर्वथा परित्याग करके केवल समुदायभूत 'पञ्चजन' शब्द को प्राणादिपरक माना है, अतः 'प्राणादिरूप समुदायर्थ में अवयवरूप 'जन' शब्द का प्रयोग नहीं हो सकता'—यह आक्षेप पर्यवसित होता है, जो कि अनुचित है। प्रकृत में रूढि शक्ति का परित्याग न करते हुए वृत्त्यन्तर (लक्षणा वृत्ति) का निमित्त प्रदर्शित किया जाता है—"जनसम्बन्धाच्च प्राणादयो जनशब्दभाजो भवन्ति"। यहाँ भी 'जनशब्दभाजः' का अर्थ 'पञ्चजनशब्दभाजः'—ऐसा ही करना चाहिए।

जब कि पञ्चविंशति तत्त्वों में अवयवार्थता लोक-प्रसिद्ध (क्लृप्त) है, तब समुदाय शक्ति की कल्पना क्यों ? इस प्रश्न का उत्तर दिया जाता है—"समासबलाच्च समुदायस्य रूढत्वमविरुद्धम्"। लोक-प्रसिद्धि की उपेक्षा करके यदि रूढार्थ की कल्पना की जाती है, तब

६२

४९० ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् [ अ. १ पा. ४ सू. १३

प्रथमप्रयोगे रूढिः शक्याऽऽश्रयितुम् ? शक्योद्भिदादिवदित्याह—प्रसिद्धार्थसंनिधाने ह्यप्रसिद्धार्थः शब्दः प्रयुज्यमानः समभिव्याहारात्तद्विषयो नियम्यते, यथा 'उद्भिदा यजेत', 'यूपं छिनत्ति', 'वेदिं करोति' इति । तथाऽयमपि पंचजनशब्दः समासान्त्वाख्यानादवगतसंज्ञाभावः संज्ञाकांक्षी वाक्यशेषसमभिव्याहृतेषु प्राणादिषु वर्तिष्यते । कैश्चित्तु देवाः पितरो गन्धर्वा असुरा रक्षांसि च पंच पंचजना व्याख्याताः । अन्यैश्च


भामती

दृष्टस्तर्हि तस्य प्रयोगोऽश्वकर्णादिवद् वृक्षादिषु । तथा च लोकप्रसिद्धयभावात्न रूढिरित्याक्षिपति ॐ कथं पुनरसतीति ॐ । जनेषु तावत् पञ्चजनशब्दस्य प्रथमः प्रयोगो लोकेषु दृष्ट इत्यसति प्रथमप्रयोग इत्यसिद्धमिति स्वकीयस्तयानभिधायाभ्युपेत्य प्रथमप्रयोगाभावं समाधत्ते ॐ शक्योद्भिदादिवद् इति ॐ । आचार्यदेशीयानां मतभेदेष्वपि न पञ्चविंशतिस्तत्त्वानि सिध्यन्ति । परमार्थतस्तु पञ्चजना वाक्यशेषगता एवेत्याशयवानाह ॐ कैश्चित् तु इति ॐ । शेषमतिरोहितार्थम् ॥ १२-१३ ॥


भामती-व्याख्या

जैसे 'अश्वकर्ण' शब्द की प्रसिद्धि वृक्षादि में होती है, वैसे ही 'पञ्चजन' शब्द की प्रसिद्धि पञ्चविंशति तत्त्वों में क्यों है ? एवं जिस अर्थ में जिस शब्द का प्रयोग लोकप्रसिद्ध नहीं, उस अर्थ में उस शब्द का प्रयोग नहीं हो सकता, क्योंकि शाब्दिक मर्यादा के प्रखर पारखी आचार्यों का कहना है कि “लोकावगतसामर्थ्यः शब्दो वेदेऽपि बोधकः” (ब्र० सि० पृ० ८२) इस आक्षेप का समाधान कोई आचार्य इस प्रकार करता है—'शक्या उद्भिदादिवत्' । [ आशय यह है कि एकमात्र लोक-व्यवहार ही शब्द-शक्ति का निर्णायक नहीं, अपितु प्रसिद्धार्थक पदों का समभिव्याहार या सन्निधान भी तात्पर्य-निश्चायक होता है, जैसा कि महर्षि जैमिनि ने “प्रसिद्धसन्निधानम्” (जै. सू. ९।४।२५) ऐसा कह कर सूचित किया है । शबरस्वामी भी कहते हैं—“प्रसिद्धस्य सन्निधौ यदभिधीयते, तत्तथैव” (शबर० पृ० १७८०) वार्तिककारने भी कहा है—

पदमज्ञातसन्दिग्धं प्रसिद्धैरपृथक्श्रुति ।
निर्णायते निरूढं तु न स्वार्थादपनीयते ॥ (तं. वा. पृ. ३२५)

“उद्भिदा यजेत पशुकामः” (तै० ब्रा० १९।७।३) यहाँ सन्देह किया गया है कि 'उद्भिद्' पद क्या किसी कर्म की संज्ञा है ? अथवा कर्म के उद्देश्य से किसी साधन (द्रव्य) का समर्पक ? पूर्वपक्षी ने कहा कि लोक-व्यवहार से उद्भिद्' पद याग के साधनोभूत किसी द्रव्य में रूढ प्रतीत नहीं होता, अतः 'उद्भिद्यत भूमिरनेन'—इस योग-व्युत्पत्ति से अवगत खनित्र (फावड़ा) आदि द्रव्य का विधान ज्योतिष्टोमनामक कर्म में करना चाहिए । सिद्धान्ती ने कहा कि अप्रसिद्धार्थक पद के अर्थ का निर्णय प्रसिद्धार्थक पद की सन्निधि से होता है । प्रकृत में 'यजेत' शब्द का अर्थ है—'यागेन भावयेत्' अतः पूरा वाक्य 'उद्भिदा यागेन भावयेत्'— ऐसा बनता है । दोनों तृतीयान्त पदों का अभिन्न अर्थ में तात्पर्य पर्यवसित होता है । 'याग' शब्द कर्म में प्रसिद्ध है, अतः 'उद्भिद्' पद भी कर्मविशेष की संज्ञा है । जैसे प्रसिद्धार्थक 'याग' पद की सन्निधि से 'उद्भिद्' पद कर्म-विशेष का बोधक है, वैसे ही सन्निहित वाक्य शेष के आधार पर 'पञ्चजन' शब्द प्राणादिपरक निर्णीत होता है ] । कतिपय आचार्यों ने देव, पितर, गन्धर्व, असुर और राक्षस'—इन पाँचों का ग्रहण 'पंचजन' शब्द से किया है एवं अन्य आचार्यों ने ब्राह्मणादि चार वर्ण और निषाद—इनको पंचजन कहा है । कहीं-कहीं 'पांचजन्या विशा' (ऋ. सं. ८।५३।७) इस प्रकार 'प्रजा' का वाचक

अजाशब्दस्य मायापरत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् [ ४९१

चत्वारो वर्णा निषादपंचमाः परिगृह्यीताः। क्वचिच्च 'यत्पंचजन्या विशा' (ऋ० सं० ८।५३।७) इति प्रजापरः प्रयोगः पंचजनशब्दस्य दृश्यते। तत्परिग्रहेऽपीह न कश्चिद्विरोधः। आचार्यस्तु न पञ्चविंशतेस्तत्त्वानामिह प्रतीतिरस्तीत्येवंपरतया 'प्राणादयो वाक्यशेषात्' इति जगाद ॥ १२ ॥

भवेयुस्तावत्प्राणादयः पंचजना माध्यंदिनानाम्, येऽन्नं प्राणादिष्वामनन्ति। काण्वानां तु कथं प्राणादयः पंचजना भवेयुर्येऽन्नं प्राणादिषु नामनन्तीति ? अत उत्तरं पठति—

ज्योतिषेकेषामसत्यन्ने ॥ १३ ॥

असत्यपि काण्वानामन्ने ज्योतिषा तेषां पञ्चसंख्या पूर्यत। तेऽपि हि 'यस्मिन् पञ्च पञ्चजनाः' इत्यतः पूर्वस्मिन्मन्त्रे ब्रह्मस्वरूपनिरूपणायैव ज्योतिरधीयते—'तद्देवा ज्योतिषां ज्योतिः' इति। कथं पुनरुभयेषामपि तुल्यवदिदं ज्योतिः पठ्यमानां समानमन्त्रगतया पञ्चसंख्यया केषांचिद् गृह्यते केषांचिन्नेति ? अपेक्षाभेदादित्याह। माध्यंदिनानां हि समानमन्त्रपठितप्राणादिपञ्चजनलाभान्नास्मिन्मन्त्रान्तरपठिते ज्योतिष्यपेक्षा भवति। तदलाभात् काण्वानां भवत्यपेक्षा। अपेक्षाभेदाच्च समानेऽपि मन्त्रे ज्योतिषो ग्रहणाग्रहणे। यथा समानेऽप्यतिरात्रे वचनभेदात्षोडशिनो ग्रहणाग्रहणे, तद्वत्। तदेवं न तावत् श्रुतिप्रसिद्धिः काचित्प्रधानविषयास्ति। स्मृतिन्यायप्रसिद्धी तु परिहरिष्येते ॥ १३ ॥


( ४ कारणत्वाधिकरणम्। सू० १४-१५ )

कारणत्वेन चाकाशादिषु यथाव्यपदिष्टोक्तेः ॥ १४ ॥

प्रतिपादितं ब्रह्मणो लक्षणम्। प्रतिपादितं च ब्रह्मविषयं गतिसामान्यं वेदान्तवाक्यानाम्। प्रतिपादितं च प्रधानस्याशब्दत्वम्।

भामती

अथ समन्वयलक्षणे केयमकाण्डे विरोधाविरोधचिन्ता ? भविता हि तस्याः स्थानमविरोधलक्षणमित्यत आह ॐ प्रतिपादितं ब्रह्मणो लक्षणमिति ॐ । अयमर्थः नानेकशाखागततत्तद्वाक्यालोचनया वाक्यार्थावगमे पर्यवसिते सति प्रमाणान्तरविरोधेन वाक्यार्थावगतेरप्रामाण्यामाशङ्कयाविरोधव्युत्पादनेन प्राप्तप्रामाण्यव्यवस्थापनमविरोधलक्षणार्थः, प्रासङ्गिकं तु तत्र सृष्टिविषयाणां वाक्यानां परस्परमविरोधप्रतिपादनम्, न तु लक्षणार्थः। तत्प्रयोजनं च तत्रैव प्रतिपादयिष्यते। इह तु वाक्यानां सृष्टिप्रतिपादकानां परस्प-


भामती-व्याख्या

'पञ्चजनाः' शब्द देखा जाता है। इस प्रकार आचार्यजनों का मत-भेद रहने पर भी 'पंचजन' शब्द से पञ्चविंशति तत्त्वों की कभी भी सिद्धि नहीं हो सकती। परमार्थतः वाक्यशेषगत प्राणादि ही यहाँ पञ्चजन हैं, इस आशय को मन में रख कर कहा है—'कैश्चित्तु इत्यादि'। शेष भाष्य सुगम है ॥ १२-१३ ॥


संगति—इससे पहले (१) ब्रह्म का लक्षण किया गया, (२) सभी वेदान्त-वाक्यों का ब्रह्म में समन्वय प्रतिपादित हुआ एवं (३) सांख्याभिमत प्रधानतत्त्व की अशब्दता (अनागमिकता) सिद्ध की गई। संस्थापित सिद्धान्तों पर उद्भावित कतिपय विरोधों का समाधान इस अधिकरण में किया जाता है। यहाँ जो यह शङ्का होती है कि इस समन्वयाध्याय के