भारतकोश
संग्रह पर लौटें

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi

वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा

स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished639 पृष्ठ

अध्यासविचारः ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ४९

हि—'ब्राह्मणो यजेत' इत्यादीनि शास्त्राण्यात्मनि वर्णाश्रमवयोऽवस्थादिविशेषाध्यास-

भामती

पुरुषभेदादिति । अवजितक्रोधारातयः पुरुषा निषेधेऽधिक्रियन्ते, क्रोधारातिवशीकृतास्तु श्येनादिशास्त्र इति । अविद्यावत्पुरुषविषयत्वं नातिवर्त्तत इति यदुक्तं तदेव स्फोरयति ॐ तथाहि इति ॐ । वर्णाध्यासः—"राजा राजसूयेन यजेतेत्यादिः” । आश्रमाध्यासः—"गृहस्थः सदृशीं भार्यां विन्देदित्यादिः” । वयोऽध्यासः—"कृष्णकेशोऽग्नीनादधीतेत्यादिः” । अवस्थाध्यासः—अप्रतिसमाधेयव्याधीनां जलादिप्रवेशेन प्राणत्याग इति । आदिग्रहणं महापातकोपपातकसङ्करीकरणापात्रीकरणमलिनीकरणाद्यध्यासोपसंग्र-

भामती-व्याख्या

फिर भी इन दोनों शास्त्रों का कोई विरोध नहीं, क्योंकि अधिकारी पुरुष के भेद से उनकी व्यवस्था बन जाती है। अर्थात् क्रोधरूप शत्रु पर विजय प्राप्त कर लेनेवाले पुरुष "न हिंस्यात्”—इस निषेध शास्त्र के अधिकारी एवं क्रोधरूप शत्रु के वशवर्ती पुरुष 'श्येनेनाभिचरन्’—इत्यादि विधि शास्त्रों के अधिकारी माने जाते हैं। यह जो कहा गया कि "शास्त्रमविद्यावत्पुरुषविषयत्वं नातिवर्तते”। उसी का विशदीकरण किया जाता है—"तथा हि” इत्यादि से। वर्णाध्यास का उदाहरण है—"राजा राजसूयेन स्वाराज्यकामो यजेत” (आप. श्रौ. सू. १८।८।१४) । यहाँ राजा का अर्थ क्षत्रिय है, अतः क्षत्रिय वर्ण का अभिमानी पुरुष राजसूय कर्म का अधिकारी है। आश्रमाध्यास भी कहीं अपेक्षित है, जैसे—"गृहस्थः सदृशीं भार्या विन्देत्” (गौतम स्मृ. ४) । यहाँ गृहस्थ आश्रम का अध्यास होना चाहिए। "जातपुत्रः कृष्णकेशोऽग्नीनादधीत”—इत्यादि शास्त्रों के द्वारा विहित अग्न्याधान कर्म में लगभग तीस वर्ष की अवस्था का अभिमान अनिवार्य है। "अप्रतिसमाधेयव्याधीनां जलादिप्रवेशेन प्राणत्यागः”—इत्यादि वाक्यों में असाध्य रोग से पीड़ित अवस्था की अपेक्षा है। आदि पद के द्वारा (१) महापातक, (२) उपपातक, (३) संकरीकरण, (४) अपात्रीकरण, (५) मलिनीकरणादि का अध्यास गृहीत होता है [ (१) ब्रह्महत्यादि को महापातक कहा गया है—

"ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वङ्गनागमः।
महान्ति पातकान्याहुः संसर्गश्चापि तैः सह ॥” (मनु. ११।४)

उपपातक इस प्रकार गिनाए गए हैं—

गोवधोऽयाज्यसंयाज्यपारदार्यात्मविक्रयाः ।
गुरुमातृपितृत्यागः स्वाध्यायाग्न्योः सुतस्य च ॥
परिवित्तिताऽनुजेऽनूढे परिवेदनमेव च ।
तयोर्दानं च कन्यायास्तयोरेव च याजनम् ॥
कन्याया दूषणं चैव वार्धुष्यं व्रतलोपनम् ।
तडागारामदाराणामपत्यस्य च विक्रयः ॥
व्रात्यता बान्धवत्यागो भृत्याध्यापनमेव च ।
भृत्या चाध्ययनादानमपण्यानां च विक्रयः ॥
सर्वाकरेष्वधीकारो महायन्त्रप्रवर्तनम् ।
हिंसौषधीनां स्त्र्याजीवोऽभिचारो मूलकर्म च ॥
बन्धनार्थमशुष्काणां द्रुमाणामवपातनम् ।
आत्मार्थे च क्रियारम्भो निन्दितान्नादनं तथा ॥
अनाहिताग्निता स्तेयमृणानामपक्रिया ।
असच्छास्त्राधिगमनं कौशीलव्यस्य च क्रिया ॥


५०ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्[ अ. १ पा. १ सू. १

माश्रित्य प्रवर्तन्ते । अध्यास्रो नाम अतस्मिंस्तद्बुद्धिरित्यवोचाम । तद्यथा-पुत्रभार्या-दिषु विकलेषु सकलेषु वा अहमेव विकलः सकलो वेति बाह्यधर्मानात्मन्यध्यस्यति;

भामती

हार्यम् ।

तदेवमात्मानात्मनोः परस्पराध्यासमाक्षेपसमाधानाभ्यामुपपाद्य प्रमाणप्रमेयव्यवहारप्रवर्त्तनेन च दृढीकृत्य तस्यानर्थहेतुतामुदाहरणप्रपञ्चेन प्रतिपादयितुं तत्स्वरूपमुक्तं स्मारयति ॐ अध्यास्रो नामातस्मिं-स्तद्बुद्धिरित्यवोचाम ॐ । 'स्मृतिरूपः परत्र पूर्वदृष्टावभासः' इत्यस्य संक्षेपाभिधानमेतत् । तत्राहमिति धर्मितादात्म्याध्यासमात्रं ममेत्यनुत्पादितधर्माध्यासं नानर्थहेतुरिति धर्माध्यासमेव ममकारं साक्षादशेषा-नर्थसंसारकारणमुदाहरणप्रपञ्चेनाह ॐ तद्यथा, पुत्रभार्यादिषु इति ॐ । देहतादात्म्यमात्मन्यध्यस्य देहधर्मं पुत्रकलत्रादिस्वाम्यं च कृशत्वादिवदारोप्याहाहमेव विकलः सकल इति । स्वस्य खलु साकल्येन स्वाम्य-साकल्यात् स्वामीश्वरः सकलः सम्पूर्णो भवति । तथा स्वस्य वैकल्येन स्वाम्यवैकल्यात् स्वामीश्वरो विकलोऽसम्पूर्णो भवतीति । बाह्यधर्मा ये वैकल्यादयः स्वाम्यप्रणालिकया सञ्चारिताः शरीरे तानात्मन्यध्य-

भामती-व्याख्या

धान्यकुप्यपशुस्तेयं मद्यपस्त्रीनिषेवणम् ।
स्त्रीशूद्रविट्क्षत्रवधो नास्तिक्यं चोपपातकम् ॥ ( मनु. ११।५९-६६ )

गर्दभ-वधादि को सङ्कलीकरण कहा गया है—

खराश्वोष्ट्रमृगेभानामजाविकवधस्तथा ।
संकीरीकरणं ज्ञेयं मीनाहिमहिषस्य च ॥ ( मनु. ११।६८ )

अपात्र से दानादि-ग्रहण अपात्रीकरण कहा गया है—

निन्दितेभ्यो धनादानं वाणिज्यं शूद्रसेवनम् ।
अपात्रीकरणं ज्ञेयमसत्यस्य च भाषणम् ॥ ( मनु० ११।६९ )

मनुस्मृति में मलिनीकरण पातक भी गिनाए हैं—

कृमिकीटवयोहत्या मद्यानुगतभोजनम् ।
फलैधःकुसुमस्तेयमधैर्यं च मलावहम् ॥ ( मनु० ११।७० ) ] ।

इस प्रकार आत्मानात्मपदार्थों के अन्योऽन्याध्यास का आक्षेपसमाधानपूर्वक उपपादन किया गया, प्रमाण-प्रमेय-व्यवहार की उसमें प्रवर्तकता दिखाकर अध्यास का दृढीकरण दिखाया गया, अब विविध उदाहरणों के माध्यम से अध्यास की कथित अनर्थ-हेतुता का चित्रण करने के लिए अध्यास के पूर्वोक्त स्वरूप का स्मरण दिलाया जाता है—“अध्यासो नाम अतस्मिंस्तद्बुद्धिरित्यवोचाम”। यह “स्मृतिरूपः परत्र पूर्वदृष्टावभासः”—इस विशद लक्षण का संक्षिप्ताभिधान मात्र है। अध्यास के दो अंश दिखाए गए—( १ ) अहङ्काराध्यास और ( २ ) ममकाराध्यास। इन्हीं को क्रमशः धर्म्यध्यास और धर्माध्यास भी कहा जाता है। इनमें धर्माध्यास साक्षात् अनर्थ का हेतु है—यह अनेक उदाहरणों के द्वारा सिद्ध किया जाता है—“पुत्रभार्यादिषु”। आत्मा में देह का तादात्म्याध्यास करके देह के धर्मभूत पुत्रभार्यादि के स्वामित्व एवं कृशत्वादि का आरोप करके मनुष्य कहता है—“अहमेव विकलः सकलः”—इत्यादि। अर्थात् पुत्रादिरूप स्वकीय जनों की सकलता ( सम्पन्नता ) से उसका स्वामित्व सकल हो जाने के कारण स्वामी अपने को सकल ( सम्पन्न ) मानता है। उसी प्रकार पुत्रादि स्वकीय परिजनों की विकलता ( विपन्नता ) से अपने को विकल मानता है—इस प्रकार पुत्रादि बाह्य पदार्थों के धर्म स्वामित्व-परम्परा से आत्मा में सञ्चारित और अध्यस्त होते दिखाए गए। ये वैकल्य और साकल्यादि धर्म देह के अपने नहीं, अपितु पुत्रादि उपाधियों के

अध्यासविचारः ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ५१

तथा देहधर्मान्-स्थूलोऽहं, कृशोऽहं, गौरोऽहं तिष्ठामि, गच्छामि, लङ्घयामि चेति। तथेन्द्रियधर्मान्-मूकः, काणः, क्लीबः, बधिरः, अन्धोऽहमिति। तथाऽन्तःकरणधर्मान्-कामसंकल्पविचिकित्साध्यवसायादीन् । एवमहंप्रत्ययिनमशेषस्वप्रचारसाक्षिणि प्रत्यगात्मन्यध्यस्य, तं च प्रत्यगात्मानं सर्वसाक्षिणं तद्विपर्ययेणान्तःकरणादि-

भामती

स्यतीत्यर्थः। यदा च परोपाध्यपेक्षे देहधर्मे स्वाम्ये इयं गतिस्तदा कैव कथाऽनौपाधिकेषु देहधर्मेषु कृशत्वादिवित्यभिप्रायवानाह ꣤ तथा देहधर्मान् इति ꣥। देहादप्यन्तरङ्गाणामिन्द्रियाणामध्यस्तात्मभावानां धर्मान्मूकत्वादींस्ततोऽप्यन्तरङ्गस्यान्तःकरणस्याध्यस्तात्मभावस्य धर्मान् कामसङ्कल्पादीन् आत्मन्यध्यस्यतीति योजना।

तदनेन प्रपञ्चेन धर्माध्यासमुक्त्वा तस्य मूलं धर्म्यध्यासमाह ꣤ एवमहम्प्रत्ययिनम् ꣥। अहम्प्रत्ययो वृत्तिर्यस्मिन्नन्तःकरणादौ सोऽयमहम्प्रत्ययी तं ꣤ स्वप्रचारसाक्षिणि ꣥ अन्तःकरणप्रचारसाक्षिणि, चैतन्योदासीनताभ्यां, ꣤ प्रत्यगात्मन्यध्यस्य ꣥ तदनेन कर्तृत्वभोक्तृत्वे उपपादिते। चैतन्यमुपपादयति ꣤ तं च प्रत्यगात्मानं सर्वसाक्षिणं तद्विपर्ययेण ꣥ अन्तःकरणादिविपर्ययेण, अन्तःकरणाद्यचेतनं तस्य विपर्ययः चैतन्यं तेन, इत्थंभूतलक्षणे तृतीया। ꣤ अन्तःकरणादिष्वध्यस्यति ꣥। तदनेनान्तःकरणाद्यवच्छिन्नः प्रत्यगात्मा इदमनिदंरूपश्चेतनः कर्त्ता भोक्ता कार्य्यकारणाविद्याद्वयाधारोऽहङ्कारास्पदं

भामती-व्याख्या

द्वारा सञ्चारित औपाधिक धर्म हैं, उनकी जब ऐसी गति है, तब देहगत अनौपाधिक कृशत्वादि का आरोप आत्मा में क्यों न होगा? इसी भाव की अभिव्यक्ति करने के लिए कहा है— "तथा देहधर्मान्"। देह की अपेक्षा इन्द्रियाँ अन्तरङ्ग हैं, जिन वागादि इन्द्रियों में आत्मरूपता अध्यस्त है, उनके मूकत्वादि धर्मों एवं उनसे भी अन्तरङ्ग अन्तःकरण के सङ्कल्पादि धर्मों का आत्मा में अध्यास हो जाता है—इस प्रकार भाष्यार्थ की योजना कर लेनी चाहिए।

विस्तारपूर्वक धर्माध्यास की चर्चा करने के पश्चात् धर्माध्यास के मूल कारण धर्म्यध्यास का भाष्यकार वर्णन कर रहे हैं— "एवमहंप्रत्ययिनमशेषस्वप्रचारसाक्षिणि प्रत्यगात्मानमध्यस्य"। 'अहम्', 'अहम्'--इस प्रकार का प्रत्यय (वृत्ति) जिसमें होता है, उस अन्तःकरण को 'अहंप्रत्ययी' कहते हैं। उस (अन्तःकरण) का तादात्म्याध्यास उस प्रत्यगात्मा में किया जाता है, जो अन्तःकरण की वृत्तियों का स्वगत चैतन्य (ज्ञान) और तटस्थता के कारण साक्षी है [लोक में भी साक्षी वही पुरुष कहा जाता है, जो किसी वाद का ज्ञान तो रखता है, किन्तु उस वाद में सक्रिय भाग नहीं लेता, तटस्थ रहता है]। इस प्रकार 'अन्तःकरण से तादात्म्यापन्न होकर प्रत्यगात्मा अपने को कर्त्ता-भोक्ता मानने लगता है'--यह दिखाया गया। अन्तःकरण में चैतन्यारोप दिखाया जाता है— "तं च प्रत्यगात्मानं सर्वसाक्षिणम्"। "तद्विपर्ययेण" का अर्थ है—अन्तःकरणगत अचैतन्य (जाड्य) के विपरीत जो चैतन्य है, उस चैतन्य से उपलक्षित आत्मा का अन्तःकरण में अध्यास होता है। 'तद्विपर्ययेण'—यहाँ तृतीया विभक्ति "इत्थंभूतलक्षणे" (पा. सू. २।३।२१) इस सूत्र के द्वारा विहित हुई है [जो कि ज्ञापकार्थक होती है, जैसे किसी व्यक्ति के शिर पर जटाएँ देख कर समझ लिया जाता है कि यह तपस्वी है। वहाँ 'जटाभिः तापसः' ऐसा प्रयोग होता है, वैसे ही 'तद्विपर्ययेण प्रत्यगात्मा अध्यस्तो भवति'-यहाँ पर 'जाड्यविपरीतेन चैतन्यरूपेण'-ऐसा अर्थ फलित होता है]। "अन्तःकरणादिषु अध्यस्यति" ऐसा कह कर भाष्यकार ने स्पष्ट कर दिया है कि अन्तःकरणादि से अवच्छिन्न प्रत्यगात्मा 'इदम्' और 'अनिदम्'-इस प्रकार विरुद्धरूपापन्न (चिदचिद्रूप) होकर चेतन, कर्त्ता-भोक्ता, 'कार्याविद्या और कारणाविद्या'--इन दो प्रकार की 'अविद्याओं का आधारभूत,

५२ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् [ अ. १ पा. १ सू. १


ऽध्यस्यति । एवमयमनादिरनन्तो नैसर्गिकोध्यासो मिथ्याप्रत्ययरूपः कर्तृत्वभोक्तृत्वप्रवर्तकः सर्वलोकप्रत्यक्षः । अस्यानर्थहेतोः प्रहाणाय, आत्मैकत्वविद्याप्रतिपत्तये

भामती

संसारी सर्वानर्थसम्भारभाजनं जीवात्मा इतरेतराध्यासोपादानस्तदुपादानश्चाध्यास इत्यनादित्वाद्वीजाङ्कुरवन्नेतरेतराश्रयत्वमित्युक्तं भवति । प्रमाणप्रमेयव्यवहारदृढीकृतमपि शिष्यहिताय स्वरूपाभिधानपूर्वकं सर्वलोकप्रत्यक्षतयाऽध्यासं सुदृढीकरोति । ॐ एवमयमनादिरनन्तः ॐ तत्त्वज्ञानमन्तरेणाशक्यसमुच्छेदः । अनाद्यनन्तत्वे हेतुरुक्तः ॐ नैसर्गिकः ॐ इति । ॐ मिथ्याप्रत्ययरूपः ॐ मिथ्याप्रत्ययानां रूपमनिर्वचनीयत्वं तद्यस्य स तथोक्तः, अनिर्वचनीय इत्यर्थः । प्रकृतमुपसंहरति ॐ अस्यानर्थहेतोः प्रहाणाय ॐ । विरोधिप्रत्ययं विना कुतोऽस्य प्रहाणमित्यत उक्तम् ॐ आत्मैकत्वविद्याप्रतिपत्तये ॐ । प्रतिपत्तिः प्राप्तिः तस्यै न तु जपमात्राय, नापि कर्मसु प्रवृत्तये, आत्मैकत्वं विगलितनिखिलप्रपञ्चत्वमानन्दरूपस्य सतस्तत्प्रतिपत्तिं निर्विचिकित्सां भावयन्तो वेदान्ताः समूलघातमध्यासमुपघ्नन्ति । एतदुक्तं भवति—अस्मत्प्रत्ययस्यात्मविषयस्य समीचीनत्वे सति ब्रह्मणो ज्ञातत्वान्निष्प्रयोजनत्वाच्च न जिज्ञासा स्यात् । तदभावे च न ब्रह्मज्ञानाय वेदान्ताः पठेरन् । अपि त्वविवक्षितार्था जपमात्रे उपयुज्येरन् । नहि तदौपनिषदामप्रत्ययः प्रमाणतामश्नुते । न चासावप्रमाणमभ्यस्तोऽपि वास्तवं कर्तृत्वभोक्तृत्वाद्यात्मनोऽपनेतुमर्हति । आरोपितं


भामती-व्याख्या

अहङ्कारास्पद, संसारी समस्त अनर्थ-प्रपञ्च का पात्र, जीवात्मा अन्योन्याध्यास पर आधृत और उत्तरोत्तर अध्यास का प्रयोजक होता है [ अर्थात् अध्यास-प्रयुक्त अहंविषयता और अहंविषयतापन्न चिदात्मा में प्रपञ्चाध्यास होता है ] । फलतः पूर्वोक्त अध्यासों की अन्योऽन्याश्रयता प्रत्याख्यात हो जाती है। यद्यपि प्रमाण-प्रमेयादि व्यवहारों के द्वारा अध्यास की दृढता का चित्रण किया जा चुका है, तथापि अबोध शिष्यों को भली प्रकार समझाने के लिए अध्यास का स्वरूप दिखा कर उसे दृढ़ता प्रदान की जा रही है— "एवमनादिरनन्तो नैसर्गिकोध्यासो" । यहाँ अनन्त का अर्थ है कि तत्त्व-ज्ञान के बिना उस (अध्यास) का अन्त (उच्छेद) नहीं किया जा सकता। अध्यास की अनादिता और अनन्तता का कारण बताया जाता है—'नैसर्गिकः"। "मिथ्याप्रत्ययरूपः"––का तात्पर्य है कि मिथ्या ज्ञानों के रूप (अनिर्वचनीयत्व) से युक्त अध्यास अनिर्वचनीय है। प्रकृत प्रसङ्ग का उपसंहार किया जाता है—"अस्यानर्थहेतोः प्रहाणाय"।

विरोधी ज्ञान के बिना इस (मिथ्या प्रत्यय) का प्रहाण नहीं हो सकता, अतः विरोधी ज्ञान और उसके साधनों का प्रदर्शन किया जाता है—"आत्मैकत्वविद्याप्रतिपत्तये सर्वे वेदान्ता आरभ्यन्ते"। प्रतिपत्ति का अर्थ प्राप्ति है, उसके लिए ही वेदान्त शास्त्र प्रवृत्त हुआ है, केवल जप या कर्म-प्रपञ्च में प्रवृत्ति के लिए नहीं, "आत्मैकत्व' से आत्मगत निखिल-प्रपञ्चाभावरूपता विवक्षित है, आत्मा स्वतः आनन्दरूप है, किन्तु पूर्वोक्त अध्यास के कारण उसकी आनन्दरूपता जो अप्राप्त-जैसी हो गई है, उसकी प्राप्ति (असन्दिग्ध निश्चय) कराते हुए वेदान्त-वाक्य अध्यास का समूल घात कर डालते हैं। सारांश यह है कि यदि आत्मविषयक अहं प्रत्यय समीचीन (प्रमारूप) होता, तब अहङ्कारास्पदत्वेन ब्रह्म ज्ञात ही है, अतः निष्प्रयोजन होने के कारण ब्रह्म की जिज्ञासा नहीं हो सकती थी, जिज्ञासा के अभाव में ब्रह्म का ज्ञान कराने के लिए वेदान्त वाक्यों की प्रवृत्ति ही नहीं होती या वे अविवक्षितार्थक होकर जपमात्र के उपयोगी रह जाते, क्योंकि पहले ही ब्रह्म का निश्चय रहने पर औपनिषद ब्रह्म का ज्ञान ज्ञातार्थ-ज्ञापक होने के कारण अप्रमाण ही हो जाता। अप्रमाणभूत ज्ञान का कितना भी अभ्यास किया जाय, वह आत्मा के वास्तविक कर्तृत्व-भोक्तृत्वादि धर्मों का अपनयन नहीं कर

विषयादिविचारः ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ५३

सर्वे वेदान्ता आरभ्यन्ते । यथा चायमर्थः सर्वेषां वेदान्तानां तथा वयमस्यां शारीरकमीमांसायां प्रदर्शयिष्यामः ।


भामती

हि रूपं तत्त्वज्ञानेनापोद्यते, न तु वास्तवमतत्त्वज्ञानेन । नहि रज्ज्वा रज्जुत्वं सहस्रमपि सर्पधाराप्रत्यया अपवदितुं समुत्सहन्ते । मिथ्याज्ञानप्रसञ्जितं च स्वरूपं शक्यं तत्त्वज्ञानेनापवदितुम् । मिथ्याज्ञानसंस्कारश्च सुदृढोऽपि तत्त्वज्ञानसंस्कारेणादरनैरन्तर्यदीर्घकालतत्त्वज्ञानाभ्यासजन्मनेति ।

स्यादेतत्—प्राणाद्युपासना अपि वेदान्तेषु बहुलमुपलभ्यन्ते, तत्कथं सर्वेषां वेदान्तानामात्मैकत्वप्रतिपादनमर्थ इत्यत आह ॐ यथा चायमर्थः सर्वेषां वेदान्तानां तथा वयमस्यां शारीरकमीमांसायां प्रदर्शयिष्यामः ॐ । शरीरमेव शरीरकं तत्र निवासी शारीरको जीवात्मा तस्य त्वंपदाभिधेयस्य तत्पदाभिधेयपरमात्मरूपतामीमांसा या सा तथोक्ता ।


भामती-व्याख्या

सकता। यह नैसर्गिक नियम है कि अध्यस्त पदार्थ का ही तत्त्व-ज्ञान से बाध होता है, वास्तविक पदार्थ की मिथ्या ज्ञान के द्वारा कभी भी निवृत्ति नहीं होती, जैसे कि रज्जुगत वास्तविक रज्जुत्व धर्म को 'अयं सर्पः', 'इयं जलधारा'—इत्यादि सहस्रों प्रकार के मिथ्या ज्ञान कभी भी निवृत्त नहीं कर सकते। मिथ्या ज्ञान के द्वारा आरोपित रूप का ही बाध तत्त्व-ज्ञान कर सकता है। मिथ्या ज्ञान से जनित सुदृढ़ संस्कार भी उस तत्त्व-ज्ञान के द्वारा जनित संस्कारों से विनष्ट हो जाते हैं, जिस तत्त्व का दीर्घकाल तक निरन्तर श्रद्धापूर्वक अभ्यास किया गया है। [ विजातीय वृत्तियों या संस्कारों के झंझावात को शान्त करने का एकमात्र उपाय है—सुदृढ़ निरोधाभ्यास, अभ्यास सुदृढ़ कैसे होता है? इसका मार्ग योग-सूत्र ने दिखाया है—"स तु दीर्घकालनैरन्तर्यसत्कारासेवितो दृढभूमि" (यो. सू. १।१४)। श्रद्धापूर्वक निरन्तर दीर्घ समय तक आसेवित अभ्यास सुदृढ़ होकर पूर्णतया अर्थक्रियाकारी माना जाता है ]। भाष्यकार ने जो कहा है—"आत्मैकत्वविद्याप्रतिपत्तये सर्वे वेदान्ता आरभ्यन्ते"। वहाँ यह शङ्का होती है कि वेदान्त या उपनिषद् ग्रन्थों में "यो ह वै ज्येष्ठं च श्रेष्ठं च वेद ज्येष्ठश्च ह वै श्रेष्ठश्च भवति प्राणो वाव ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च" (छां० उ० ५।१।१) इत्यादि प्रसङ्गों में प्राणादि उपासनाओं का भी प्रतिपादन किया गया है, तब सभी वेदान्त-वाक्यों में केवल आत्मैकत्वप्रतिपादकत्व क्योंकर घटेगा? इस शङ्का के समाधानार्थ कहा है—"यथा चायमर्थः सर्वेषां वेदान्तानां तथा वयमस्यां शारीरकमीमांसायां प्रदर्शयिष्यामः"। 'शारीरक' शब्द की शरीरमेव शरीरकम्, तत्र भवः शारीरकम्—ऐसी व्युत्पत्ति के आधार 'शारीरक' शब्द का अर्थ है—शरीराभिमानी चेतन जीव। यह जीव "तत्त्वमसि" (छां. ६।८।७) इस महावाक्य के घटकीभूत 'त्वम्' पद का वाच्यार्थ है। उसमें तत्पदाभिधेय परमात्मरूपता की मीमांसा (विचारशास्त्र) [ यहाँ यह विचारणीय हो जाता है कि इस वेदान्त-दर्शन को जीव-मीमांसा कहा जाय? या ब्रह्म-मीमांसा? जीव-मीमांसारूप मानने पर "अथातो ब्रह्मजिज्ञासा" (ब्र. सू. १।१।१) इस सूत्र में 'ब्रह्म' शब्द का जीवभावापन्न ब्रह्म अर्थ करना होगा और जिज्ञासा का आकार रखना होगा—कोऽयं जीवः? उसके अनुसार द्वितीय सूत्र में जिज्ञास्यभूत जीव का लक्षण करना चाहिए था, ब्रह्म का नहीं। कर्त्ता-भोक्ता जीव में संशयादि न होने के कारण जिज्ञास्यता भी नहीं बनती, अतः इस शास्त्र को ब्रह्ममीमांसा ही कहना चाहिए, हाँ, वस्तुस्थिति को ध्यान में रखकर 'जीव-मीमांसा' शब्द के द्वारा इस शास्त्र का अभिधान किया जा सकता है, अतः 'शारीरक' शब्द का अर्थ कुछ विद्वानों ने शरीरे भवः शारीरो जीवः, तं शारीरं कायति ब्रह्मरूपं गायति'—इस व्युत्पत्ति के माध्यम से 'अहं ब्रह्मास्मि'—इत्यादि

५४ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् [ अ. १ पा. १ सू. १

भामती

एतावानत्रार्थसंक्षेपः—यद्यपि च स्वाध्यायाध्ययनविधिना स्वाध्यायपदवाच्यस्य वेदराशेः फलवदर्थावबोधपरतामापादयता कर्मविधिनिषेधानाभिव वेदान्तानामपि स्वाध्यायशब्दवाच्यानां फलवदर्थावबोधपरत्वमापादितम् । यद्यपि चाविशिष्टस्तु वाक्यार्थ इति न्यायान्मन्त्राणामिव वेदान्तानामर्थपरत्वमौत्सर्गिकं, यद्यपि च वेदान्तेभ्यश्चैतन्यान्नन्दघनः कर्तृत्वभोक्तृत्वरहितो निष्प्रपञ्च एकः प्रत्यगात्माऽवगम्यते, तथापि कर्तृत्वभोक्तृत्वदुःखशोकमोहमयमात्मानमवगाहमानेनाहम्प्रत्ययेन सन्देहबाधविरहिणा विरुध्यमाना वेदान्ताः स्वार्थात्प्रच्युता उपचरितार्था वा जपमात्रोपयोगिनो वेत्यविवक्षितस्वार्थाः । तथा च तदर्थविचारात्मिका चतुर्लक्षणी शारीरकमीमांसा नारब्धव्या । न च सर्वजनीनाहमनुभवसिद्ध आत्मा सन्दिग्धो वा सप्रयोजनो वा येन जिज्ञास्यः सन् विचारं प्रयुञ्जीतेति पूर्वः पक्षः ।

सिद्धान्तस्तु भवेदेतदेवं यद्यहम्प्रत्ययः प्रमाणं, तस्य तूक्तेन क्रमेण श्रुत्यादिबाधकत्वानुपपत्तेः । श्रुत्यादिभिश्च समस्ततीर्थंकरैश्च प्रमाणानभ्युपगमादध्यासत्वम् । एवं वेदान्ता नाविवक्षितार्थाः, नाप्युप-

भामती-व्याख्या

वेदान्त वाक्यों को शारीरक और इस वेदान्त-दर्शन को शारीरक-मीमांसा या वेदान्त-विचार कहा है। इन्हीं सब समस्याओं को ध्यान में रखकर श्री वाचस्पति मिश्र इस अधिकरण-ग्रन्थ में प्रथम अधिकरण की रचना करते हुए सभी प्रकार के सन्देहों का परिमार्जन करते हैं। प्रत्येक अधिकरण के पाँच अवयव होते हैं—

विषयो विशयश्चैव पूर्वपक्षस्तथोत्तरः ।
प्रयोजनं संगतिश्च शास्त्रेऽधिकरणं विदुः ॥ १ ॥

इसके अनुसार यहाँ अङ्ग हैं—
( १ ) विषय—अज्ञात ब्रह्म
( २ ) संशय—वेदान्तमीमांसा शास्त्र आरम्भणीय है ? अथवा नहीं ?
( ३ ) पूर्वपक्ष—यद्यपि 'स्वाध्यायोऽध्येतव्यः' (शत. ब्रा. १५।५।७।२) इस स्वाध्याय-अध्ययन-विधि के द्वारा 'स्वाध्याय' (स्वकीय शाखारूप वेद) का सप्रयोजन अर्थ के प्रतिपादन में तात्पर्य स्थिर किया गया है, अतः शाखागत कर्मविषयक विधि-निषेध वाक्यों के समान वेदान्त वाक्यों में भी फलवदर्थ-बोधकता निश्चित है । एवं “अविशिष्टस्तु वाक्यार्थः” (जै. सू. १।२।३२) इस सूत्र के भाष्य में कहा है—“अविशिष्टस्तु लोके प्रयुज्यमानानां वेदे च पदानामर्थः । स यथैव लोके विवक्षितः तथैव वेदे भवितुमर्हति ।” अतः संहिता भाग के समान ही वेदान्त-वाक्यों में विवक्षितार्थत्व स्वाभाविक है । वेदान्त-वाक्यों के द्वारा सच्चिदानन्दरूप-कर्तृत्व-भोक्तृत्व से रहित, निष्प्रपञ्च, एक प्रत्यगात्मतत्व अवगत होता है ।
तथापि कर्तृत्व, भोक्तृत्व, दुःख, शोकादि से युक्त आत्मा को विषय करने वाले संदेह और बाध से रहित अहमनुभव के द्वारा विरुद्ध पड़ जाने के कारण वेदान्त-वाक्य अपने वाच्यार्थ से हट कर गौणार्थक या जपमात्र में उपयोगी माने जाते हैं । फलतः वेदान्तार्थ-विचारात्मक चार अध्यायों वाला यह शारीरक-मीमांसा शास्त्र आरम्भणीय नहीं है । सर्वजन-प्रसिद्ध अनुभव के द्वारा प्रमाणित कर्त्ता भोक्ता आत्मा न सन्दिग्ध है और न उसके ज्ञान का कोई विशेष प्रयोजन, अतः वह न तो जिज्ञास्य है और न किसी प्रकार के विचार का प्रवर्तक ।
( ४ ) उत्तर पक्ष—यह सब कुछ कहना तभी सत्य हो सकता था, जबकि अहमनुभव प्रमाणभूत होता । जब कि पूर्वोक्त रीति से उक्त अनुभव में श्रुत्यादि की बाधकता सम्भव नहीं । अहमनुभव की प्रामाणिकता न तो श्रुत्यादि वाक्यों से संवादित है और न किसी तार्किक (दार्शनिक) के द्वारा अनुमोदित, पारिशेष्यात् उसे अध्यासत्मक ही मानना पड़ता

विषयादिविचारः ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ५५

( १ जिज्ञासाधिकरणम् । सू० १ )

वेदान्तमीमांसाशास्त्रस्य व्याचिख्यासितस्येदमादिमं सूत्रम्—

अथातो ब्रह्मजिज्ञासा ॥ १ ॥

भामती

चरितार्थाः, किन्तूक्तलक्षणाः । प्रत्यगात्मैव तेषां मुख्योऽर्थः । तस्य च वक्ष्यमाणेन क्रमेण सन्दिग्धत्वात्प्रयो- जनवत्त्वाच्च युक्ता जिज्ञासा, इत्याशयवान् सूत्रकारः तज्जिज्ञासामसूत्रयत् -- ❖ अथातो ब्रह्मजिज्ञासा इति ❖ । जिज्ञासया सन्देहप्रयोजने सूचयति । तत्र साक्षादिच्छा- व्याप्यत्वाद् ब्रह्मज्ञानं कण्ठोक्तं प्रयोजनम् । न च कर्मज्ञानात् पराचीनमनुष्ठानमिव ब्रह्मज्ञानात् पराचीनं किञ्चिदस्ति येनैतदवान्तरप्रयोजनं भवेत् । किन्तु ब्रह्ममीमांसाख्यतर्केतिकर्तव्यतानुज्ञातविषयैर्वेदान्तैराहितं निर्विकित्सं ब्रह्मज्ञानमेव समस्तदुःखोपशमरूपमानन्दैकरसं परमं प्रयोजनम् । तमर्थमधिकृत्य हि प्रेक्षावन्तः प्रवर्तन्तेतराम् । तच्च प्राप्तमप्यनाद्यविद्यावशादप्राप्तमिवेति प्रेप्सितं भवति । यथा स्वग्रीवागत- मपि ग्रैवेयकं कुतश्चिद् भ्रमान्नास्तीति मन्यमानः परेण प्रतिपादितमप्राप्तमिव प्राप्नोति । जिज्ञासा तु संशयस्य कार्यमिति स्वकारणं संशयं सूचयति । संशयश्च मीमांसारम्भं प्रयोजयति । तथा च शास्त्रे प्रेक्षावत्प्रवृत्तिहेतुसंशयप्रयोजनसूचनाद् युक्तमस्य सूत्रस्य शास्त्रादित्वमित्याह भगवान् भाष्यकारः ❖ वेदान्त- मीमांसाशास्त्रस्य व्याचिख्यासितस्य अस्माभिः इदमादिमं सूत्रम् ❖ । पूजितविचारवचनो मीमांसाशब्दः ।

भामती-व्याख्या

है । वेदान्त-वाक्यों का जब कोई विरोधी नहीं, तब वे न तो अविवक्षितार्थक हो सकते हैं और न गौणाद्यर्थक, किन्तु शुद्ध, बुद्ध मुक्तरूप आत्मतत्त्व के प्रतिपादक हैं । प्रत्यगात्मा ही उनका मुख्य अर्थ है, वह वक्ष्यमाण क्रम से सन्दिग्ध भी है और सप्रयोजन भी, अतः उसकी जिज्ञासा समुचित है—इस आशय से सूत्रकार ने उक्त जिज्ञासा को सूत्रित किया है— "अथातो ब्रह्मजिज्ञासा" । जिज्ञासा के माध्यम से अधिकरण के सन्देह और प्रयोजनरूप दो अवयव सूचित किए गए हैं।

( ५ ) प्रयोजन—ब्रह्म-जिज्ञासा का अर्थ ब्रह्म-ज्ञान की इच्छा है, इच्छा का साक्षात् विषय होने के कारण ब्रह्म-ज्ञान मुख्य प्रयोजन है । कर्मपरक वाक्यों से कर्म का ज्ञान और ज्ञान से कर्म का अनुष्ठान किया जाता है, तब स्वर्गादिरूप मुख्य प्रयोजन सिद्ध होता है, अतः वहाँ कर्म-ज्ञान जैसे अवान्तर प्रयोजन माना जाता है, वैसे यहाँ ब्रह्म-ज्ञान को मुख्य प्रयोजन न मानकर अवान्तर प्रयोजन नहीं माना जा सकता, क्योंकि कर्म-ज्ञान के पश्चात् जैसे कर्म का अनुष्ठान अपेक्षित होता है, वैसे यहाँ ब्रह्म-ज्ञान के पश्चात् कुछ कर्त्तव्य शेष नहीं रहता, क्योंकि ब्रह्म-विचारात्मक तर्करूप इतिकर्त्तव्यता ( सहायक व्यापार ) के द्वारा जिनके अर्थों का परिपोषण किया गया, ऐसे वेदान्त-वाक्यों से समुत्पादित असन्दिग्ध ब्रह्म-ज्ञान ही समस्त दुःखों का उपशामक और परमानन्दैकरसात्मक परम प्रयोजन माना जाता है । उसकी लालसा से ही विवेकिगण वेदान्त-विचार में प्रवृत्त होते हैं। यद्यपि वह तत्त्व-ज्ञान ब्रह्मरूप होने के कारण सदैव प्राप्त है, तथापि अनादि अविद्या के कारण वह अप्राप्त-जैसा होकर वैसे ही प्रेप्सित ( प्राप्त करने की इच्छा का विषय ) हो जाता है, जैसे कि अपने गले में विद्यमान हार किसी भ्रम के कारण विस्मृत एवं खो गया-सा हो जाता है और किसी व्यक्ति के द्वारा स्मरण दिलाने पर प्राप्त-सा हो जाता है । जिज्ञासा संशय से जनित होती है, अतः वह अपने कारणीभूत संशय को सूचित करती है और संशय मीमांसा के आरम्भ का प्रयोजक हो जाता है । इस प्रकार विचारशील व्यक्ति की शास्त्र में प्रवृत्ति के हेतुभूत संशय और प्रयोजन को सूचित करके के कारण "अथातो ब्रह्मजिज्ञासा'—इस वाक्य को भगवान्

५६ | सूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. १ सू. १ ]


तत्र अथशब्द आनन्तर्यार्थः परिगृह्यते, नाधिकारार्थः, ब्रह्मजिज्ञासाया अनधि-

भामती

परमपुरुषार्थहेतुभूतसूक्ष्मतमार्थनिर्णयफलता विचारस्य पूजितता। तस्या मीमांसायाः शास्त्रम्, सा ज्ञानेन शिष्यते शिष्येभ्यः यथावत्प्रतिपाद्यत इति। सूत्रं च बह्वर्थसूचनाद् भवति। यथाहुः—

“लघूनि सूचितार्थानि स्वल्पाक्षरपदानि च।
सर्वतः सारभूतानि सूत्राण्याहुर्मनीषिणः।।” इति।

तदेवं सूत्रतात्पर्यं व्याख्याय तस्य प्रथमपदमयेति व्याचष्टे ॐ तत्राथशब्द आनन्तर्यार्थः परिगृह्यते ॐ। तेषु सूत्रपदेषु मध्ये योऽयमथशब्दः स आनन्तर्यार्थ इति योजना। नन्वधिकारार्थोऽप्यथ-शब्दो दृश्यते, यथा—‘अथैष ज्योतिः’ इति वेदे, यथा वा लोके ‘अथ शब्दानुशासनम्, ‘अथ योगानुशासनम्’ इति, तत्किमत्राधिकारार्थो न गृह्यत इत्यत आह ॐ नाधिकारार्थः ॐ। कुतः? ॐ ब्रह्मजिज्ञासाया अनधिकार्यत्वात् ॐ। जिज्ञासा तावदिह सूत्रे ब्रह्मणश्च तत्ज्ञानाच्च शब्दतः प्रधानं प्रतीयते। न च यथा दण्डी प्रैषानन्वाहेत्यत्राप्रधानमपि दण्डशब्दार्थो विवक्ष्यते, एवमिहापि ब्रह्मतज्ज्ञाने इति युक्तम्,

भामती-व्याख्या

भाष्यकार शास्त्र का आदिम (प्रथम) सूत्र कहते हैं—"वेदान्तमीमांसाशास्त्रस्य व्याचिख्यासितस्य इदमादिमं सूत्रम्"।

यहाँ 'मीमांसा' शब्द पूजित विचार का वाचक है। प्रकृत विचार में जो मोक्षरूप परम पुरुषार्थ के हेतुभूत सूक्ष्मतम अर्थ की निर्णायकता है, वही विचारगत पूजितता है। उस मीमांसात्मक तर्क की इस (वेदान्त दर्शन) शास्त्र के द्वारा अधिकारी शिष्यों को शिक्षा दी जाती है। सूत्रवाक्य अपने विषय की पुष्कलरूप में संक्षिप्त सूचनामात्र देते हैं, इसी में उनका गौरव माना जाता है, क्योंकि सूत्र का लक्षण किया गया है—

लघूनि सूचितार्थानि स्वल्पाक्षरपदानि च।
सर्वतः सारभूतानि सूत्राण्याहुर्मनीषिणः॥ (पराशरोप. अ. १८)

[स्वल्पकाय उस पदावलि को मनीषीगणों ने सूत्र कहा हैं, जिसमें सारभूत प्रतिपाद्य वस्तु के सम्यक् प्रतिपादन की पूर्ण क्षमता हो]।

इस प्रकार प्रथम सूत्र का तात्पर्य बताकर सूत्र-घटक प्रथम 'अथ' पद की व्याख्या करते हैं—"तत्राथशब्द आनन्तर्यार्थः परिगृह्यते"। तत्र (इस सूत्र के सभी पदों के मध्य में) जो यह 'अथ' शब्द प्रयुक्त हुआ है, वह आनन्तर्यार्थक है। शङ्का होती है कि 'अथ' शब्द अधिकार (आरम्भ) अर्थ में भी प्रयुक्त होता है, जैसे वेद में “अथैष ज्योतिः” (ता. ब्रा. १६।८।१) अथवा लोक में जैसे—'अथ शब्दानुशासनम्” (म. भाष्य पृ. ५) “अथ योगानुशासनम्” (यो. सू. १।१)। अतः यहाँ भी उस (आरम्भ) अर्थ में 'अथ' शब्द का प्रयोग क्यों न मान लिया जाय? इस शङ्का का निराकरण करते हैं—"नाधिकारार्थः”, क्योंकि 'ब्रह्म-जिज्ञासा'—यहाँ शब्दतः इच्छा 'ब्रह्म और उसके ज्ञान' इन दोनों से प्रधान है, उसका विषय ज्ञान है और ज्ञान का विषय है—ब्रह्म। ['इच्छा का आरम्भ करना चाहिए'-ऐसी आज्ञा कर देने मात्र से इच्छा की उत्पत्ति नहीं होती, अपितु विषयगत इष्टसाधनता या सौन्दर्य का ज्ञान ही इच्छा का जनक माना जाता है, उसके बिना] इच्छा अधिकार्य या समुत्पाद्य नहीं होती। यदि कहा जाय कि इच्छा यदि आरम्भणीय नहीं, तब उसके विषयीभूत ज्ञान और ब्रह्म को 'ब्रह्मजिज्ञासा' पद का अर्थ वैसे ही माना जा सकता है, जैसे “दण्डी प्रैषान् अन्वाह” [दण्ड के सहारे खड़ा होकर आज्ञा वचनों का उच्चारण करे] यहाँ पर अप्रधानभूत 'दण्ड' शब्दार्थ की विवक्षा होती है, अतः प्रकृत में ब्रह्म या ब्रह्म-ज्ञानरूप अमुख्यार्थ में अधिकारार्थ

अथशब्दार्थविचारः ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ५७

भामती

ब्रह्ममीमांसाशास्त्रप्रवृत्त्यङ्गसंशयप्रयोजनसूचनार्थत्वेन जिज्ञासाया एव विवक्षितत्वात् । तदविवक्षायां तु तदसूचनेन काकदन्तपरीक्षायामिव ब्रह्ममीमांसायां न प्रेक्षावन्तः प्रवर्तेरन् । न हि तदानीं ब्रह्म वा तज्ज्ञानं वाऽभिधेयप्रयोजने भवितुमर्हतः । अनध्यस्ताहंप्रत्ययविरोधेन वेदान्तानामेवंविधेऽर्थे प्रामाण्यानुपपत्तेः । कर्मप्रवृत्त्युपयोगितयोपचरितार्थानां वा जपोपयोगिनां वा हुमित्येवमादीनामविवक्षितार्थानामपि स्वाध्यायाध्ययनविध्यधीनग्रहणत्वस्य सम्भवात् । तस्मात्सन्देहप्रयोजनसूचनी जिज्ञासा इह पदतो वाक्यतश्च प्रधानं विवक्षितव्या । न च तस्या अधिकार्यत्वम्, अप्रस्तूयमानत्वात्, येन तत्समभिव्याहृतोऽथशब्दोऽधिकारार्थः स्यात् । जिज्ञासाविशेषणं तु ब्रह्मज्ञानमधिकार्यं भवेत् । न च तदप्यथशब्देन सम्बध्यते, प्राधान्याभावात् । न च जिज्ञासा मीमांसा येन योगानुशासनवदधिक्रियेत । नान्तत्त्वं निपात्य माङ् मान इत्यस्माद्वा मान पूजायामित्यस्माद्वा धातोर्मान्बधेत्यादिनाऽनिच्छार्थे सनि व्युत्पादितस्य मीमांसाशब्दस्य पूजितविचार-

भामती-व्याख्या

का अन्वय क्यों न कर दिया जाय ? तो ऐसी शङ्का नहीं करनी चाहिए, क्योंकि ब्रह्मविचारात्मक शास्त्र में प्रवृत्ति के अङ्गभूत संशय और प्रयोजन के सूचनार्थ जिज्ञासा ही विवक्षित है, उसकी विवक्षा न करने पर संशय और प्रयोजन का लाभ न होगा और उसके न होने के कारण जैसे निरर्थक और निष्प्रयोजन काक-दन्त-परीक्षा शास्त्र में कोई विचारशील प्रवृत्त नहीं होता, वैसे ही इस ब्रह्म-मीमांसा में भी कोई प्रवृत्त न होगा, क्योंकि जिज्ञासा के बिना ब्रह्म में सन्दिग्धत्व और ब्रह्म-ज्ञान में सप्रयोजनरूपता का लाभ नहीं होता । ब्रह्म और ज्ञान स्वरूप सत् प्रवर्तक नहीं होते, अपितु सन्दिग्ध और सप्रयोजन के रूप में ही प्रवर्तक होते हैं । संशय का विषयीभूत सद्वितीय ब्रह्म ही है, उसमें वेदान्त-वाक्यों का तात्पर्य माना नहीं जा सकता, क्योंकि 'अहमद्वितीयः', 'अहं ब्रह्मास्मि'—इत्यादि अनध्यस्त अहमाकार ( अखण्डाकार ) वृत्ति उसकी विरोधिनी है । वेदान्त-वाक्य यदि अविवक्षितार्थक या जपमात्र के उपयोगी मान लिए जाते हैं, तब “स्वाध्यायोऽध्येतव्यः”—इस स्वाध्याय विधि के द्वारा उनके सविधि अध्ययन का विधान क्योंकर होगा ? इस प्रश्न का उत्तर यह है कि कर्म की प्रवृत्ति में अनुपयोगी अविवक्षितार्थक, या जपमात्र में उपयोगी 'हुम्'—इत्यादि शब्दों का भी स्वाध्यायाध्ययन-विधि के द्वारा ग्रहण माना जाता है । फलतः प्रकृत में संशय और प्रयोजन की सूचिका जिज्ञासा ही पद और वाक्य की मर्यादा के अनुसार विवक्षित है । [ 'शमदमादिसाधनसम्पत्त्यनन्तरं ब्रह्मजिज्ञासा भवति'—इस प्रकार के विवक्षित वाक्य में जैसे 'जिज्ञासा' प्रधान है, वैसे ही 'ब्रह्म-जिज्ञासा'—इस पद में भी ब्रह्म की अपेक्षा जिज्ञासा प्रधान है ] । यह जिज्ञासा अधिकार्य ( आरम्भणीय ) नहीं, क्योंकि इस वेदान्त-दर्शन के द्वितीयादि सूत्रों में कहीं भी इसका प्रतिपादन नहीं किया गया है । यदि किसी भी सूत्र में जिज्ञासा का आरम्भ या प्रतिपादन किया गया होता, तब 'जिज्ञासा' पद के समीप में पठित 'अथ' शब्द को आरम्भार्थक माना जा सकता था । जिज्ञासा का विशेषणीभूत ब्रह्म-ज्ञान अवश्य आरम्भणीय है, किन्तु 'अथ' शब्द के साथ उसका अन्वय नहीं हो सकता, क्योंकि पद के प्रधानभूत अर्थों का ही परस्पर अन्वय होता है, 'ब्रह्म-ज्ञान' प्रधान नहीं, अपितु जिज्ञासा का विशेषण है । जिज्ञासा का यहाँ मीमांसा अर्थ भी नहीं कर सकते कि “अथ योगानुशासनं” के समान उसका आरम्भ सम्भव हो जाता, क्योंकि 'जिज्ञासा' पद में 'सन्' प्रत्यय इच्छार्थक है, किन्तु 'मीमांसा' पद में 'सन्' प्रत्यय इच्छार्थक नहीं, अपितु स्वार्थमात्र का समर्पक है—'माङ् माने' अथवा 'मान पूजायां'—इस धातु से “मान्बधदान्शान्भ्यो दीर्घश्चाभ्यासस्य” ( पा. सू. ३।१।६ ) इस सूत्र के द्वारा 'माङ्' धातु में 'ङ्' के स्थान पर 'न्' का निपातनतः आदेश और अभ्यास के विकारभूत इकार को दीर्घ करके

५८ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्[ अ. १ पा. १ सू. १

कार्यत्वात् । मङ्गलस्य च वाक्यार्थे समन्वयाभावात् । अर्थान्तरप्रयुक्त एव ह्यथशब्दः

भामती

वचनत्वात् । ज्ञानेच्छावाचकत्वाज्जिज्ञासापदस्य, प्रवर्त्तिका हि मीमांसायां जिज्ञासा स्यात् । न च प्रवर्त्य-प्रवर्त्तकयोरेक्यम् , एकत्वे तद्भावानुपपत्तेः । न च स्वार्थपरत्वस्योपपत्तौ सत्यामन्यार्थपरत्वकल्पना युक्ताऽ-तिप्रसङ्गात् । तस्मात् सुष्टूक्तं जिज्ञासाया अनधिकार्थत्वादिति ।

अथ मङ्गलार्थोऽथशब्दः कस्मान्न भवति ? तथा च मङ्गलहेतुत्वात् प्रत्यहं ब्रह्मजिज्ञासा कर्त्तव्येति सूत्रार्थः सम्पद्यत इत्याह ॐ मङ्गलस्य च वाक्यार्थे समन्वयाभावात् ॐ । पदार्थ एव हि वाक्यार्थे समन्वी-यते, स च वाच्यो वा लक्ष्यो वा । न चेह मङ्गलमथशब्दस्य वाच्यं वा लक्ष्यं वा, किन्तु मृदङ्गशङ्खध्वनि-वदथशब्दश्रवणमात्रकार्यम् । न च कार्यज्ञाप्ययोर्वाक्यार्थे समन्वयः शब्दव्यवहारे दृष्ट इत्यर्थः ॥ तत्किमिदानीं मङ्गलार्थोऽथशब्दस्तेषु तेषु न प्रयोक्तव्यः । तथा च—

“ओंकारश्चाथशब्दश्च द्वावेतौ ब्रह्मणः पुरा।
कण्ठं भित्त्वा विनिर्य्यातौ तस्मान्माङ्गलिकावुभौ ॥”

इति स्मृतिव्याकोप इत्यत आह ॐ अर्थान्तरप्रयुक्त एव ह्यथशब्दः श्रुत्या मङ्गलप्रयोजनो भवति ॐ । अर्थान्तरेषु आनन्तर्यादिषु प्रयुक्तोऽथशब्दः श्रुत्या श्रवणमात्रेण वेणुवीणाध्वनिवद् मङ्गलं कुर्वन् मङ्गलप्रयो-

भामती-व्याख्या

‘मीमांसा’ शब्द बनाया गया है, जिसका रूढ़ अर्थ ‘पूजित विचार’ है। ‘मान्बध’—इस सूत्र के द्वारा ‘सन्’ प्रत्यय इच्छा में नहीं किया गया, क्योंकि इस सूत्र के उत्तरवर्ती "धातोः कर्मणः समानकर्तृकादिच्छायां वा” (पा. सू. ३।१।७) इस सूत्र के द्वारा इच्छा में ‘सन्’ का विधान करना यह सिद्ध करता है कि इस सूत्र के पूर्ववर्ती ‘मान्बध’—इस सूत्र से विहित सन् इच्छार्थक नहीं और ‘जिज्ञासा’ में सन् इच्छार्थक है—‘ज्ञातुमिच्छा जिज्ञासा’। इस प्रकार जिज्ञासा प्रवर्तक और मीमांसा (विचार) प्रवर्त्य है। प्रवर्तक और प्रवर्त्य—दोनों अभिन्न नहीं हो सकते, अन्यथा उनमें प्रवर्त्य-प्रवर्तकभाव ही नहीं बन सकेगा। ‘मीमांसा’ शब्द में जब स्वार्थपरक ‘सन्’ प्रत्यय की उपपत्ति हो सकती है, तब अन्य अर्थ में ‘सन्’ का तात्पर्य मानना युक्ति-युक्त नहीं, अन्यथा स्वार्थपरक प्रत्यय का विधान ही व्यर्थ हो जायगा। अतः भाष्यकार ने जो कहा है—‘जिज्ञासाया अनधिकार्यत्वात्’ वह बहुत सोच-समझ कर कहा है।

सूत्रोपात्त ‘अथ’ शब्द का मंगल अर्थ क्यों न मान लिया जाय ? ‘मंगल की साधिका होने के कारण ब्रह्म-जिज्ञासा प्रतिदिन करनी चाहिए’—ऐसा सूत्र का अर्थ किया जा सकता है। इस शङ्का का समाधान करते हुए कहा गया है—“मङ्गलस्य च वाक्यार्थे समन्वयाभा-वात्।” वाक्य-घटक पद के अर्थ का ही वाक्यार्थ में अन्वय हुआ करता है, वह अर्थ ‘पद’ का वाच्य होता है या लक्ष्य। मंगळरूप अर्थ न तो ‘अथ’ पद का वाच्य है और न लक्ष्य, किन्तु जैसे मृदङ्ग और शङ्खादि की ध्वनि श्रवणमात्र से मंगलार्थक मानी जाती है, वैसे ही ‘अथ’ शब्द के श्रवणमात्र का कार्य मंगल होता है। पद के वाच्य या लक्ष्यभूत अर्थ का ही वाक्यार्थ में अन्वय होता है, पद के कार्य या ज्ञाप्य अर्थ का नहीं यह शाब्दिक मर्यादा है। यदि कहा जाय कि इस प्रकार तो कहीं भी मङ्गल के लिए ‘अथ’ शब्द का प्रयोग ही न हो सकेगा, किन्तु स्मृतिकारों ने ‘अथ’ शब्द का मङ्गलार्थक प्रयोग माना है—

“ओंकारश्चाथशब्दश्च द्वावेतौ ब्रह्मणः पुरा।
कण्ठं भित्त्वा विनिर्य्यातौ तस्मान्माङ्गलिकावुभौ ॥

इस स्मृति वाक्य के विरोध का परिहार किया जाता है—“अर्थान्तरप्रयुक्त एव ह्यथशब्दः श्रुत्या मङ्गलप्रयोजनो भवति” अर्थात् आनन्तर्यादि अर्थों का बोध कराने के लिए भी प्रयुक्त

अथशब्दार्थविचारः ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ५९

श्रुत्या मङ्गलप्रयोजनो भवति। पूर्वप्रकृतापेक्षायाश्च फलत आनन्तर्याव्यतिरेकात्।

भामती जनो भवति, अन्यार्थमानीयमानोदकुम्भदर्शनवत्। तेन न स्मृतिव्याकोपः। न चेहानन्तर्यार्थस्य सतो न श्रवणमात्रेण मङ्गलार्थतेत्यर्थः। स्यादेतत्—पूर्वप्रकृतापेक्षोऽथशब्दो भविष्यति विनैवानन्तर्यार्थत्वम्। तद्यथेममेवाथशब्दं प्रकृत्य विमृश्यते, किमयमथशब्द आनन्तर्येऽथाधिकारे इति? अत्र विमर्शवाक्येऽथशब्दः पूर्वप्रकृतमथशब्दमपेक्ष्य प्रथमपक्षोपन्यासपूर्वकं पक्षान्तरोपन्यासे। न चास्यानन्तर्यमर्थः, पूर्वप्रकृतस्य प्रथमपक्षोपन्यासेन व्यवधानात्। न च पूर्वप्रकृतानपेक्षा, तदनपेक्षस्य तद्विषयत्वाभावेनासमानविषयतया विकल्पानुपपत्तेः, न हि जातु भवति किं नित्य आत्मा, अथानित्या बुद्धिरिति? तस्मादानन्तर्यं विना पूर्वप्रकृतापेक्ष इहाथशब्दः कस्मान्न भवतीत्यत आह पूर्वप्रकृतापेक्षायाश्च फलत आनन्तर्याव्यतिरेकात्। अस्यायमर्थः—न वयमानन्तर्यार्थतां व्यसनितया रोचयामहे, किन्तु ब्रह्मजिज्ञासाहेतुभूतपूर्वप्रकृतसिद्धये। सा च पूर्वप्रकृतार्थापेक्षत्वेऽप्यथशब्दस्य सिध्यतीति व्यर्थं आनन्तर्यार्थत्वावधारणाग्रहोऽस्माकमिति। तदिदमुक्तं,

भामती-व्याख्या 'अथ' शब्द श्रवणमात्र से वीणादि की ध्वनि के समान ही मङ्गल्यरूप प्रयोजन का वैसे ही साधक हो जाता है, जैसे कि कोई कन्या अपने माता-पिता की प्यास बुझाने के लिए जल से भरा घट ला रही है, यद्यपि वह घट मङ्गल्यरूप प्रयोजन की सिद्धि के लिए नहीं लाया गया, तथापि उसके दर्शन मात्र से द्रष्टा पुरुष का मंगल सिद्ध हो जाता है, अतः 'अथ' शब्द का आनन्तर्य अर्थ मानने पर भी किसी प्रकार का उक्त स्मृति-वाक्य से विरोध नहीं होता, क्योंकि आनन्तर्य अर्थ में प्रयुक्त 'अथ' शब्द के श्रवणमात्र से मङ्गल नहीं होता—ऐसा नहीं, अपितु मङ्गल होता ही है।

शङ्का होती है कि आनन्तर्य और मङ्गल—इन दो अर्थों को छोड़ कर पूर्व प्रकृत पदार्थ के परामर्श (उपस्थापकत्व) में भी 'अथ' शब्द का प्रयोग देखा जाता है, जैसे कि इसी 'अथ' शब्द को लेकर यह सन्देह होता है कि 'किमयमथशब्द आनन्तर्ये, अथ अधिकारे?' इस सन्देह-वाक्य में 'अथ' शब्द के लिए एक कोटि का उपन्यास करने के पश्चात् कोटयन्तर की उपस्थिति कराने के लिए पूर्व प्रकृत 'अथ' शब्द का उपस्थापन 'अथ' पद के प्रयोग से किया गया है। यह 'अथ' पद आनन्तर्यार्थक नहीं, क्योंकि पूर्व प्रकृत 'अथ' शब्द और इस 'अथ' पद का आनन्तर्य (अव्यवहितोच्चारण) नहीं, अपितु 'आनन्तर्ये'—इस प्रकार प्रथम कोटि का उपन्यास कर देने से पूर्व प्रकृत 'अथ' शब्द अनन्तर (अव्यवहित) न रह कर व्यवहित हो जाता है। फलतः पूर्वप्रकृतापेक्षी 'अथ' शब्द को आनन्तर्यार्थक नहीं माना जा सकता। यह 'अथ' पद पूर्वप्रकृतापेक्षी भी नहीं—ऐसा कहना सम्भव नहीं, अन्यथा उक्त वाक्य से संशय का लाभ न हो सकेगा, क्योंकि एक ही धर्मी में विरुद्ध दो कोटियों के आरोपण का नाम संशय होता है। यदि उक्त 'अथ' पद पूर्वप्रकृत का उपस्थापक न होकर अर्थान्तर का बोधक है, तब उक्त वाक्य का 'किमथशब्द आनन्तर्ये, अथवा अन्यशब्दः अधिकारे'? यह वाक्य संशय का वैसे ही बोधक नहीं माना जाता, जैसे कि 'कि नित्य आत्मा, अथ अनित्या बुद्धिः'। फलतः सूत्र में भी 'अथ' शब्द का प्रयोग आनन्तर्यार्थ में न मान कर पूर्व प्रकृत-परामर्शी क्यों न मान लिया जाय? इस शङ्का का समाधान है—"पूर्वप्रकृतापेक्षायाश्च फलतः आनन्तर्याव्यतिरेकात्।" इस भाष्य का तात्पर्य यह है कि हम यहाँ 'अथ' शब्द का प्रयोग जिस-किसी भी पदार्थ के आनन्तर्य अर्थ में नहीं करते, अपितु पूर्वप्रकृत की अपेक्षा से ही ब्रह्म-जिज्ञासा के लिए नियमतः पूर्व अपेक्षित कारण पदार्थ की सिद्धि करने के लिए 'अथ' शब्द का प्रयोग मानते हैं। यह प्रयोजन तो 'अथ' पद के पूर्वप्रकृतापेक्षी मानने पर

६०ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्[ अ. १ पा. १ सू. १

सति चानन्तर्यार्थत्वे यथा धर्मजिज्ञासा पूर्ववृत्तं वेदाध्ययनं नियमेनापेक्षते, एवं ब्रह्मजिज्ञासापि यत्पूर्ववृत्तं नियमेनापेक्षते, तद्वक्तव्यम् । स्वाध्यायानन्तर्यं तु समानम् ।

भामती

फलत इति । परमार्थतस्तु कल्पान्तरोपन्यासे पूर्वप्रकृतापेक्षा, न चेह कल्पान्तरोपन्यास इति पारिशेष्यादानन्तर्यार्थ एवेति युक्तम् । भवत्वानन्तर्यार्थः किमेवं सतीत्यत आह ॐ सति चानन्तर्यार्थत्वे इति ॐ । न तावद्यस्य कस्यचिदानन्तर्यमिति वक्तव्यं, तस्याभिधानमन्तरेणापि प्राप्तत्वाद्, अवश्यं हि पुरुषः किञ्चित् कृत्वा किञ्चित् करोति । न चानन्तर्यमात्रस्य दृष्टमदृष्टं वा प्रयोजनं पश्यामः । तस्मात्तस्यात्रानन्तर्यं वक्तव्यं यद्विना ब्रह्मजिज्ञासा न भवति, यस्मिन् सति तु भवन्ती भवत्येव । तदिदमुक्तम् ॐ यत्पूर्ववृत्तं नियमेनापेक्षते इति ॐ ।

स्यादेतद्—धर्मजिज्ञासाया इव ब्रह्मजिज्ञासाया अपि योग्यत्वात् स्वाध्यायानन्तर्यं, धर्मवद् ब्रह्मणोऽप्याम्नायैकप्रमाणगम्यत्वात् । तस्य चागृहीतस्य स्वविषये जिज्ञासाजननत्वात्, ग्रहणस्य च स्वाध्यायोऽध्येतव्य इत्यध्ययनेनैव नियतत्त्वात् । तस्माद् वेदाध्ययनानन्तर्यमेव ब्रह्मजिज्ञासाया अप्यथशब्दार्थ इत्यत आह ॐ स्वाध्यायानन्तर्यं तु समानं धर्मब्रह्मजिज्ञासयोः ॐ । अत्र च स्वाध्यायेन विषयेण तद्विषय-

भामती-व्याख्या

भी सिद्ध हो जाता है, अतः आनन्तर्यार्थकत्व का आग्रह हमारा नहीं, क्योंकि फलतः इन दोनों पक्षों में कोई अन्तर नहीं, विशेषता यहाँ इतनी अवश्य है कि पूर्वप्रकृतापेक्षी 'अथ' शब्द का प्रयोग पक्षान्तर ( कोट्यन्तर ) के उपन्यास में होता है, यहाँ पर तो कोई कोट्यन्तर का उपस्थापन नहीं किया जा रहा, अतः पारिशेष्यात् आनन्तर्यार्थ में 'अथ' शब्द का प्रयोग मानना चाहिए। 'अथ' शब्द का आनन्तर्य में प्रयोग मानने पर क्या लाभ ? इस प्रश्न का उत्तर है—"सति चानन्तर्यार्थत्वे"। आशय यह है कि जैसे "अथातो धर्मजिज्ञासा"—यहाँ 'अथ' शब्द पूर्वप्रकृतापेक्षा-सहगत आनन्तर्यार्थक माना गया है, जैसा कि भाष्यकार शबरस्वामी कहते हैं—"तत्र लोकेऽयमथशब्दो वृत्तादनन्तरस्य प्रक्रियार्थे दृष्टः, तत्तु वेदाध्ययनम्, तस्मिन् हि सति साऽवकल्पते" ( जै. सू. १।१।१ ) । अर्थात् 'धर्म-जिज्ञासा' सूत्र का घटकीभूत 'अथ' शब्द आनन्तर्यार्थक होने पर भी जिस-किसी क्रिया के आनन्तर्य को स्वीकार नहीं करता, अपितु पूर्व-प्रकृत वेदाध्ययन के आनन्तर्य का अभिधान करता है, वैसे ही "अथातो ब्रह्मजिज्ञासा"—यहाँ पर भी 'अथ' शब्द के द्वारा उसी पदार्थ के आनन्तर्य की विवक्षा होती है, जिस पदार्थ के बिना ब्रह्म-जिज्ञासा सम्भव न होकर उस पदार्थ के अनुष्ठानान्तर ही उक्त जिज्ञासा पनप सके—इस आशय का स्पष्टीकरण किया जाता है—"यत् पूर्ववृत्तं नियमेनापेक्षते"

शङ्का होती है कि स्वाध्याय ( वेद-शाखा ) का अध्ययन कर लेने पर अध्येता पुरुष में जैसे यह योग्यता आ जाती है कि वह धर्म-जिज्ञासा ( धर्म-विचार ) कर सके, वैसे ही ब्रह्म-जिज्ञासा ( ब्रह्म-विचार ) की क्षमता भी उसमें आ जाती है, क्योंकि धर्म और ब्रह्म के प्रतिपादक वे ही वैदिक वाक्य होते हैं, जिनका वह अध्ययन ( ग्रहण ) "स्वाध्यायोऽध्येतव्यः"—इस विधि के बल पर ही कर चुका है, अतः "अथातो धर्मजिज्ञासा" ( जै. सू. १।१।१ ) इस सूत्र में 'अथ' शब्द का स्वाध्यायानन्तर्य अर्थ होता है, वैसे ही "अथातो ब्रह्मजिज्ञासा" ( ब्र. सू. १।१।१ ) इस सूत्र में भी 'अथ' शब्द का स्वाध्यायानन्तर्य ही अर्थ क्यों न मान लिया जाय ? इस शङ्का का समाधान किया गया है—"स्वाध्यायानन्तर्यं समानम्"। इस भाष्य में 'स्वाध्याय' पद स्वाध्यायविषयक अध्ययन का लक्षक है, क्योंकि स्वाध्याय ( वेद ) विषय और अध्ययन विषयी है, विषय-वाचक पद की विषयी में लक्षणा

अथशब्दार्थविचारः ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ६१

नन्विह कर्मावबोधानन्तर्यं विशेषः । न, धर्मजिज्ञासायाः प्रागप्यधीतवेदान्तस्य ब्रह्म-


भामती

मध्ययनं लक्षयति । तथा चाथातो धर्मजिज्ञासेत्यनेनैव गतमिति नेदं सूत्रमारब्धव्यम् । धर्मशब्दस्य वेदार्थमात्रोपलक्षणतया धर्मवद् ब्रह्मणोऽपि वेदार्थत्वाविशेषेण वेदाध्ययनानन्तर्योपदेशसाम्यादित्यर्थः ।

चोदयति ॐ नन्विह कर्मावबोधानन्तर्यं विशेषो धर्मजिज्ञासातो ब्रह्मजिज्ञासायाः ॐ । अस्यार्थः—‘विविदिषन्ति यज्ञेन’ इति तृतीयाश्रुत्या यज्ञादीनामङ्गत्वेन ब्रह्मज्ञाने विनियोगात् , ज्ञानस्यैव कर्मतयेच्छां प्रति प्राधान्यात्, प्रधानसम्बन्धाच्चाप्रधानानां पदार्थानाम् । तत्रापि च न वाक्यार्थज्ञानोत्पत्तावङ्गभावो यज्ञादीनां, वाक्यार्थज्ञानस्य वाक्यादेवोत्पत्तेः । न च वाक्यं सहकारितया कर्माण्यपेक्षत इति युक्तम् , अकृतकर्मणामपि विदितपदपदार्थसङ्गतोनां समधिगतशाब्दन्यायतत्त्वानां गुणप्रधानभूतपूर्वापरपदार्थार्काङ्क्षासन्निधियोग्यतानुसन्धानवतामप्रत्यूहं वाक्यार्थप्रत्ययोत्पत्तेः । अनुत्पत्तौ वा विधिनिषेधवाक्यार्थप्रत्ययाभावेन तदर्थानुष्ठानपरिवर्जनाभावप्रसङ्गः । तद्द्बोधतस्तु तदर्थानुष्ठानपरिवर्जने परस्पराश्रयः—तस्मिन् सति


भामती-व्याख्या

प्रायः हुआ ही करती है, जैसे ‘धूमेन वह्निरनुमीयते’ का अर्थ होता है—‘धूमविषयकज्ञानेन वह्निरनुमीयते’। फलतः ब्रह्म-जिज्ञासा में स्वाध्यायाध्ययन का आनन्तर्य तो “अथातो धर्मजिज्ञासा” (जै. सू. १।१।१) इस सूत्र से ही अवगत हो जाता है, उसके लिए “अथातो ब्रह्मजिज्ञासा” (ब्र. सू. १।१।१) इस सूत्र की कोई आवश्यकता नहीं रह जाती । “अथातो धर्म-जिज्ञासा”—इस सूत्र में ‘धर्म’ शब्द समस्त वेदार्थ का बोधक है, जैसा कि शालिकनाथमिश्र कहते हैं—“धर्मशब्दश्च वेदार्थमात्रपरः” (बृहतीपञ्चिका पृ. २०)। ‘धर्म’ और ‘ब्रह्म’—दोनों समानरूप से वेदार्थ हैं, अतः इन दोनों में वेदाध्ययनानन्तर्य ‘अथातो धर्मजिज्ञासा’—इसी से प्राप्त है ।

पूर्वपक्ष—यद्यपि वेदाध्ययन का आनन्तर्य धर्म और ब्रह्म—इन दोनों में समान है, तथापि धर्मजिज्ञासा की अपेक्षा ब्रह्म-जिज्ञासा में अपेक्षित कर्म-ज्ञान का आनन्तर्य अधिक है । आशय यह है कि “विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसानाशकेन” (बृह. उ. ४।४।२२) इस वेद-वाक्य के ‘यज्ञेन’ इत्यादि पदों में प्रयुक्त तृतीया विभक्तिरूप श्रुति ब्रह्मज्ञान में ही यज्ञादि कर्मों का अङ्गत्वेन विनियोग करती है, इच्छा में नहीं, क्योंकि यद्यपि विविदिषा पद वेदन (ज्ञान) और ज्ञानकर्मक इच्छा—इन दोनों का बोधक है, तथापि साध्यार्थ (कर्मार्थ) अभीप्सित होने के कारण इच्छा की अपेक्षा भी प्रधान ही माना जाता है, प्रधान पदार्थ के साथ ही करणादि रूप अङ्गपदार्थों का अन्वय होता है। ज्ञान भी परोक्ष और अपरोक्ष—दो प्रकार का होता है, यज्ञादि अङ्गों का विनियोग वाक्यार्थविषयक परोक्ष ज्ञान में नहीं होता, क्योंकि वह ज्ञान तो यज्ञादि कर्मों की अपेक्षा नहीं करता, केवल वाक्य के श्रवणमात्र से उत्पन्न हो जाता है । ‘वाक्य अपनी सहायता के लिए कर्म की अपेक्षा करता है’—ऐसा कहना भी युक्ति-युक्त नहीं, क्योंकि जिन व्यक्तियों ने किसी प्रकार के यज्ञादि कर्म का अनुष्ठान नहीं किया, जिन्हें केवल पदों और पदार्थों की संगति का ज्ञान है, शाब्दबोधोपयोगी युक्तियों का तात्त्विक ज्ञान है, गुणप्रधानभूत पूर्वापर-प्रयुक्त पदों में आकांक्षा, योग्यता और सन्निधिरूप शाब्द सामग्री का भली-भाँति स्मरण है, ऐसे व्यक्तियों को वाक्यार्थ का बोध उत्पन्न हो जाता है। कर्मानुष्ठान के बिना यदि वाक्य-श्रवण से वाक्यार्थ-बोध नहीं होता, तब विहित कर्मों के प्रवर्तक और निषिद्ध कर्मों के निवर्तक वाक्यों से बोध न होने के कारण विहित कर्मों का अनुष्ठान और निषिद्ध कर्मों का परित्याग कैसे होगा ? यदि कर्मानुष्ठान से वाक्यार्थ-बोध और वाक्यार्थ-बोध से कर्मानुष्ठान माना जाता है, तब विस्पष्ट

६२ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्[ अ. १ पा. १ सू. १ ]

भामती

तदर्थानुष्ठानपरिवर्जनं ततश्च तद्बोध इति । न च वेदान्तवाक्यानामेव स्वार्थप्रत्यायने कर्मापेक्षा, न वाक्यान्तराणामिति साम्प्रतम्, विशेषहेतोरभावात् । ननु तत्त्वमसीतिवाक्यात् त्वंपदार्थस्य कर्तृभोक्तृरूपस्य जीवात्मनो नित्यशुद्धबुद्धोदासीनस्वभावेन तत्पदार्थेन परमात्मनैक्यमशक्यं द्रागित्येव प्रतिपत्तुम्, आपाततोऽशुद्धसत्त्वैर्योग्यताविरहनिश्चयात् । यज्ञतपोदानतनूकृतान्तर्मलास्तु विशुद्धसत्त्वाः श्रद्धाना योग्यतावगमपुरःसरं तादात्म्यमवगमिष्यन्तीति चेत्, तत्किमिदानीं प्रमाणकारणं योग्यतावधारणमप्रमाणात्कर्मणो वक्तुमध्यवसितोऽसि ? प्रत्यक्षाद्यतिरिक्तं वा कर्मापि प्रमाणम् ? वेदान्ताविरुद्धतन्मूलन्यायबलेन तु योग्यतावधारणे कृतं कर्मभिः ? तस्मात् तत्त्वमसीत्यादेः श्रुतमयेन ज्ञानेन जीवात्मनः परमात्मभावं गृहीत्वा तन्मूलया चोपपत्त्या व्यवस्थाप्य तदुपासनायां भावनापराभिधानायां दीर्घकालनैरन्तर्यवत्यां ब्रह्मसाक्षात्कारफलायां यज्ञादीनामुपयोगः । यथाहुः—'‘स तु दीर्घकालनैरन्तर्यसत्काराऽऽसेवितो दृढभूमिः’’


भामती-व्याख्या

रूप में अन्योऽन्याश्रयता दोष प्रसक्त होता है। 'केवल वेदान्त-वाक्यों को ही कर्मानुष्ठान की अपेक्षा है, अन्य ( कर्मादिपरक ) वाक्यों को नहीं'—ऐसा कहना भी उचित नहीं, क्योंकि जब सभी वैदिक वाक्यों में स्वार्थ-समर्पण की प्रणाली में कोई अन्तर नहीं, तब कतिपय वाक्यों को ही कर्मानुष्ठान की अपेक्षा क्यों ?

इसका उत्तर यह है कि "तत्त्वमसि" (छां. ६।८।७) इत्यादि वाक्यों के द्वारा त्वं-पदार्थ-रूप कर्तृत्वभोक्तृत्वादि धर्मों से युक्त जीवात्मा का नित्य, शुद्ध, बुद्ध, उदासीनस्वरूप तत्पदार्थ-भूत परमात्मा के साथ अभेद-बोध सहसा किसी भी श्रोता पुरुष को नहीं होता, क्योंकि 'जीव में परमात्मरूपता की योग्यता ही नहीं'—इस प्रकार के योग्यताभाव का निश्चय सहजतः सभी पुरुषों को होता है। किन्तु यज्ञ, तप और दानादि शुभ कर्मों के अनुष्ठान से जिनके अन्तःकरण का मल-विक्षेपादि दोष क्षीण हो जाता है, ऐसे विशुद्ध अन्तःकरणवाले श्रद्धालु पुरुषों को जीव में ब्रह्मभाव की योग्यता का निश्चय एवं उसके अनन्तर अभेद-बोध हो जाता है, इस प्रकार वेदान्त-वाक्यों को अपने अर्थ का बोध कराने में यज्ञादि कर्मों की अपेक्षा स्पष्ट हो जाती है। [ श्री मण्डन मिश्र भी कहते हैं—‘‘एवं च रागादिनिबन्धननैसर्गिकप्रवृत्तिभेदविलयद्वारेण दृष्टेनैव कर्मविधय आत्मज्ञानाधिकारोपयोगिनः। तथा हि शान्तस्य दान्तस्य समाहितस्य चात्मनि दर्शनमुद्दिश्यते शक्यं च’’, ( ब्र. सि. पृ. २७ ) ] ।

सिद्धान्त— जीव और ब्रह्म के अभेद में योग्यतावधारण की कारणता जो यज्ञादि में बताई गई, वहाँ जिज्ञासा होती है कि कर्मों को अप्रमाणभूत मानकर कारण माना गया है ? अथवा प्रमाणरूप मानकर ? प्रथम कल्प संगत नहीं, क्योंकि उक्त योग्यता का अवधारण (निश्चय या प्रमा ज्ञान) किसी प्रमा के करणीभूत प्रमाण का काम है, अप्रमाणभूत कर्मों का नहीं। "प्रमाणकारणं योग्यतावधारणम्" का अर्थ है—प्रमाणकारणं (प्रमाणं कारणं यस्य, तत्) योग्यतावधारणम्। द्वितीय कल्प भी उचित नहीं, क्योंकि प्रत्यक्षादि परिगणित प्रमाणों में यज्ञादि कर्म की गणना किसी ने नहीं की, अतः कर्म को एक पृथक् प्रमाण मानना होगा। यदि वेदान्त के अविरुद्ध (उपक्रमादि) युक्तियों के बल पर उक्त योग्यता का अवधारण किया जाता है, तब कर्मों की क्या आवश्यकता ? अतः 'तत्त्वमसि' इत्यादि शब्दों को सुनकर प्राप्त श्रुतमय ( शाब्दबोधात्मक परोक्ष ) ज्ञान के द्वारा जीव में ब्रह्मभाव की परोक्ष प्रतीति होती है। वेदान्तानुकूल उपक्रमादि युक्तियों के द्वारा उक्त अभेद व्यवस्थापित होता है। इस प्रकार श्रवण और मनन के पश्चात् अभेदविषयिणी निदिध्यासनरूप भावना की लोकोत्तर लता में ब्रह्म साक्षात्कारात्मक फल की निष्पत्ति करने के लिए यज्ञादि कर्मानुष्ठान के माध्यम से

अथशब्दार्थविचारः ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ६३


भामती

इति। ब्रह्मचर्यतपःश्रद्धायज्ञादयश्च सत्कारः। अत एव श्रुतिः “तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः” इति। विज्ञाय तर्कोपकरणेन शब्देन प्रज्ञां भावनां कुर्वीतेत्यर्थः। अत्र च यज्ञादीनां श्रेयः-परिपन्थिकल्मषनिबर्हणद्वारेणोपयोग इति केचित्। पुरुषसंस्कारद्वारेणान्ये। यज्ञादिसंस्कृतो हि पुरुष आदरनैरन्तर्यदीर्घकालैरासेवमानो ब्रह्मभावनामनाद्यविद्यावासनां समूलकाषं कषति। ततोऽस्य प्रत्यगात्मा सुप्रसन्नः केवलो विशदीभवति। अत एव स्मृतिः—‘महायज्ञैश्च यज्ञैश्च ब्राह्मीयं क्रियते तनुः’। ‘यस्यैतेऽष्टाचत्वारिंशत्संस्काराः’ इति च॥

अपरे तु ऋणत्रयापाकरणेन ब्रह्मज्ञानोपयोगं कर्मणामाहुः। अस्ति हि स्मृतिः ‘ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य मनो मोक्षे निवेशयेत्’ इति।

अन्ये तु ‘तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन’ इत्यादिश्रुतिभ्यस्तत्तत्फलाय चोदि-


भामती-व्याख्या

दीर्घकालीन अभ्यास अपेक्षित है, जैसा कि महर्षि पतञ्जलि कहते हैं—“स तु दीर्घकालनैरन्तर्यसत्कारासेवितो दृढभूमिः” (यो० सू० १।१४)। ब्रह्मचर्य, तप, श्रद्धा और यज्ञादि कर्मों का अनुष्ठान करना ही अभेद-भावना का सत्कार है। इस बोधक्रम की व्यवस्था स्वयं श्रुति कर रही है—“तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः” (बृह० उ० ४।४।२१)। अर्थात् युक्ति-सहकृत श्रुतिरूप शब्द के द्वारा विज्ञाय [उक्त अभेद का (परोक्ष) ज्ञान प्राप्त कर] भावनारूप प्रज्ञा में संलग्न हो जाय। इस भावना में यज्ञादि का उपयोग कुछ लोग कल्याण के विरोधी कल्मष (अन्तःकरणगत कालुष्य) के निबर्हण (नाश) में मानते हैं [श्री मण्डनमिश्र ने भी कहा है—“अन्ये तु मन्यन्ते अनवाप्तकामः कामोपहृतमना न परमाद्वैतदर्शनयोग्यः। कर्मभिस्तु कृतकर्मनिबर्हणः सहस्रसंवत्सरपर्यन्तः प्राजापत्यात् पदात् परमाद्वैतमात्मानं प्रतिपद्यते” (ब्र० सि० पृ० २७)]।

कुछ लोग यज्ञादि कर्मों का उपयोग अधिकारी पुरुष को संस्कृत करने में मानते हैं, क्योंकि यज्ञादि कर्मों के अनुष्ठान से संस्कृत होकर अधिकारी व्यक्ति ब्रह्मभावना का श्रद्धापूर्वक निरन्तर दीर्घ समय तक अभ्यास करके अनादि अविद्या के भेदविषयक सुदृढ़ संस्कारों को समूल नष्ट कर डालता है, उसके अनन्तर ही उसका प्रत्यगात्मा सुप्रसन्न केवलीभूत ज्योति के रूप में जगमगा उठता है [श्री मण्डनमिश्र ने (ब्र० सि० पृ० २८ में) कहा है—“अन्ये तु पुरुषसंस्कारतयात्मज्ञानाधिकारसंसर्शी कर्मणां वर्णयन्ति—‘महायज्ञैश्च यज्ञैश्च ब्राह्मीयं क्रियते तनुः’ (मनु० २।२८), ‘यस्यैते चत्वारिंशत् संस्कारा अष्टावात्मगुणाः’ (गौ० ध० सू० ८।२२)]।

अन्य आचार्य (देव-ऋण, पितृऋण और ऋषि-ऋण—इन) तीन ऋणों के उद्धार में कर्मानुष्ठान का उपयोग मानते हैं, जैसा कि स्मृतिकारों ने कहा है—

ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य मनो मोक्षे निवेशयेत्।
अनपाकृत्य मोक्षं तु सेवमानो व्रजत्यधः॥ (मनु० ६।३५)

[“जायमानो वै ब्राह्मणस्त्रिभिऋणवा जायते ब्रह्मचर्येणर्षिभ्यो यज्ञेन देवेभ्यः प्रजया पितृभ्यः” (तै० सं० ६।३।१०।५) यह श्रुति कहती है कि ब्राह्मण जन्म ही से तीन ऋणों का भाजन होता है, उनमें यज्ञादि ब्रह्मचर्य से ऋषि-ऋण, यज्ञादि कर्मों के अनुष्ठान से देव-ऋण तथा सन्तानोत्पत्ति से पितृऋण का उद्धार होता है। अतः उक्त तीन ऋणों को चुका कर ही ब्राह्मण को मोक्ष-मार्ग पर आरूढ होना चाहिए। [श्री मण्डनमिश्र कहते हैं कि “अन्येषां दर्शनम्—पृथक्कार्या एव सन्तः कर्मविधय आत्मज्ञानाधिकारमवतारयन्ति पुरुषम्, अनपाकृतर्णत्रयस्य तत्रानधिकाराद्—“ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य मनो मोक्षे निवेशयेदिति”]।

६४ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्[ अ. १ पा. १ सू. १

भामती

तानामपि कर्मणां संयोगपृथक्त्वेन ब्रह्मभावनां प्रत्यङ्गभावमाचक्षते, क्रत्वर्थस्येव खादिरत्वस्य वीर्य्यार्थताम्, एकस्य तूभयार्थत्वे संयोगपृथक्त्वमिति न्यायात् । अत एव पारमर्षं सूत्रम्- 'सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्ववत्' इति । यज्ञतपोदानादि सर्वं तदपेक्षा ब्रह्मभावनेत्यर्थः । तस्माद्यदि श्रुत्यादयः प्रमाणं यदि वा पारमर्षं सूत्रं सर्वथा यज्ञादिकर्मसमुच्चिता ब्रह्मोपासना विशेषणत्रयवत्यनाद्यविद्यातद्वासनासमुच्छेदक्रमेण ब्रह्मसाक्षात्काराया मोक्षापरनाम्ने कल्पत इति तदर्थं कर्माण्यनुष्ठेयानि । न चैतानि दृष्टादृष्टसामवायिकारादुपकारहेतुभूतोपदेशिकातिदेशिकक्रमपर्य्यन्ताङ्गग्रामसहितपरस्परविभिन्नकर्मस्वरूपतदधिकारिभे-

भामती-व्याख्या

दूसरे आचार्यगण "तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन" ( बृह० उ० ४।४।२२ ) इस श्रुति के बल पर संयोगपृथक्त्वन्याय के अनुसार यज्ञादि कर्मों का विधान ब्रह्मजिज्ञासा में वैसे ही मानते हैं, जैसे कर्म के अङ्गभूत खादिरत्व का "खादिरं वीर्यकामस्य यूपं कुर्वीत"-इस श्रुति के द्वारा वीर्य-कामना में विनियोग माना जाता है। [ श्रीमण्डन मिश्र भी कहते हैं- "अन्ये तु संयोगपृथक्त्वेन सर्वकर्मणामेवात्मज्ञानाधिकारानुप्रवेशमाहुः "विविदिषन्ति यज्ञेन" इति श्रुतेः" (ब्र० सि० पृ० २७ ) ] । संयोग-पृथक्त्व का स्वरूप बताते हुए महर्षि जैमिनि कहते हैं- "एकस्य तूभयत्वे संयोग-पृथक्त्वम्' (जै० सू० ४।२।५) [ भाष्यकार ने उसका स्पष्टीकरण उदाहरणों के द्वारा किया है कि "अग्निहोत्रे श्रूयते- "दध्ना जुहोति" (आप० श्रौ० सू० ६।२५ ) इति । पुनश्च "दध्नेन्द्रियकामस्य जुहुयात्" (तै० ब्रा० २।३।५।६) इति । तथाऽग्नीषोमीये पशावाम्नायते- "खादिरे बध्नाति" इति । पुनश्च खादरिं वीर्यकामस्य यूपं कुर्यात्" इति । तत्र एकस्योभयत्वे नित्यत्वे नैमित्तिकत्वे च संयोगपृथक्त्वं कारणम्-एकः संयोगो दध्ना जुहोतीति, एको दध्नेन्द्रियकामस्येति" (शाबर० पृ० १२५०) । यहाँ संयोग का अर्थ 'वाक्य' है। एक ही क्रिया का दो प्रधान फलों के साथ भी अन्वय (साध्य-साधनभाव) माना जा सकता है, यदि उनके बोधक वाक्य पृथक्-पृथक् हैं]। प्रकृत में भी "यजेत स्वर्गकामः"-ऐसे वाक्यों के द्वारा यागादि में स्वर्गादि की साधनता और "विविदिषन्ति यज्ञेन" इस वाक्य के द्वारा यागादि कर्मों में आत्मज्ञान की साधनता अवबोधित होती है। अत एव हमारे ब्रह्मसूत्रकार ने भी कहा है- "सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्ववत्" (ब्र० सू० ३।४।२६) । यहाँ यज्ञ, तप और दानादि क्रियाओं का 'सर्व' पद से ग्रहण किया गया है, उनकी अपेक्षा है जिस ब्रह्मभावना में, वह ब्रह्मभावना सर्वापेक्षा है। इस प्रकार चाहे 'यज्ञेन'-यहाँ तृतीया विभक्त्यादि श्रुतियों को विनियोजक प्रमाण माना जाय, चाहे परम ऋषि के "सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेः"-इस सूत्र को अङ्गाङ्गिभाव के प्रतिपादन में प्रमाण माना जाय, सर्वथा यह सिद्ध होकर रह जाता है कि यज्ञादि कर्मों से समुच्चित, (आदर नैरन्तर्य और दीर्घकाल-इन) तीन विशेषणों से युक्त ब्रह्मभावना अनादि अविद्या तथा तज्जन्य संस्कारों का समुच्छेद करती हुई मोक्षसंज्ञक ब्रह्मसाक्षात्कार को प्राप्त कराने में पूर्णतया सक्षम होती है, अतः उस (ब्रह्मज्ञान) के लिए कर्मों का अनुष्ठान करना चाहिए। कर्मों का अनुष्ठान तब तक नहीं किया जा सकता, जब तक कि दृष्ट (धान की भूसी उतारना आदि), अदृष्ट (प्रोक्षण और प्रयाजादि कर्मों से जनित पुण्यादि), सामवायिक (अवघातादि सन्निपत्योपकारक अङ्गभूत कर्म), आरादुपकार के हेतुभूत (द्रव्यादि से दूरस्थ परमापूर्व के उपकारक प्रयाजादि अङ्ग कर्म), औपदेशिक (विकृतिभूत कर्मों में प्रत्यक्षतः पठित शरमय बर्हिरादि), आतिदेशिक ('प्रकृतिवद्विकृतिः कर्त्तव्या'-इस अतिदेश वाक्य के द्वारा अवगमित अङ्ग), क्रमपर्यन्त (क्रम-प्राप्त) अङ्गों से युक्त परस्पर

आनन्तर्यार्थविचारः ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ६५

भामती

वपरिज्ञानं विना शक्यान्वनुष्ठातुम्। न च धर्ममीमांसापरिशीलनं विना तत्परिज्ञानम्। तस्मात् साधूक्तं 'कर्मावबोधानन्तर्यं विशेषः' इति। कर्मावबोधेन हि कर्मानुष्ठानसाहित्यं भवति ब्रह्मोपासनाया इत्यर्थः।

तदेतन्निराकरोति ॐ न ॐ। कुतः ? ॐ कर्मावबोधात् प्रागप्यधीतवेदान्तस्य ब्रह्मजिज्ञासोपपत्तेः ॐ। इदमत्राकूतम्—ब्रह्मोपासनया भावनापराभिधानया कर्माप्यपेक्ष्यन्त इत्युक्तं, तत्र ब्रूमः—क्व पुनरस्याः कर्मापेक्षा ? किं कार्ये, यथाऽऽग्नेयादीनां परमापूर्वं चरमभाविफलानुकूले जनयितव्ये समिदाद्यपेक्षा ? स्वरूपे वा, यथा तेषामेव द्विरवत्तपुरोडाशाद्विद्व्यग्निदेवताद्यपेक्षा ? न तावत् कार्ये, तस्य विकल्पासहत्वात्। तथा हि—ब्रह्मोपासनाया ब्रह्मस्वरूपसाक्षात्कारः कार्यमभ्युपेयः, स चोत्पाद्यो वा स्यात्, यथा संयवनस्य पिण्डः। विकार्यो वा, यथाऽवघातस्य व्रीहयः। संस्कार्यो वा, यथा प्रोक्षणस्योलूखलादयः। प्राप्यो वा, यथा दोहनस्य पयः। न तावदुत्पाद्यः, न खलु घटादिसाक्षात्कार इव जडस्वभावेभ्यो घटादिभ्यो भिन्न इन्द्रियाद्याधेयो ब्रह्मसाक्षात्कारो भावनाधेयः सम्भवति ब्रह्मणोऽपराधीनप्रकाशतया

भामती-व्याख्या

भिन्नस्वरूपवाले कर्म एवं उनके अधिकारी (फल-भोक्ता) पुरुषों के भेद का यथावत् ज्ञान नहीं होता, और धर्म-मीमांसा शास्त्र का परिशीलन किए बिना कथित कर्म-भेद का ज्ञान नहीं हो सकता। फलतः जो यह कहा गया कि "कर्मावबोधानन्तर्यं विशेषः", वह अत्यन्त उचित है अर्थात् कर्म-ज्ञान का आनन्तर्य ब्रह्म-जिज्ञासा में अत्यावश्यक है। पहले जो कहा गया कि कर्मानुष्ठान-साहित्य ब्रह्मभावना में विवक्षित है, वह कर्म-ज्ञान के द्वारा ही सम्पन्न हो सकता है।

उत्तर-पक्ष—कथित पूर्व-पक्ष का निराकरण करते हुए भाष्यकार कहते हैं—"न, कर्मावबोधात् प्रागप्यधीतवेदान्तस्य ब्रह्मजिज्ञासोपपत्तेः।" सिद्धान्ती का अभिप्राय यह है कि जो यह कहा गया है कि ब्रह्म की उपासना (भावना) कर्मानुष्ठान की अपेक्षा करती है, वहाँ जिज्ञासा होती है कि ब्रह्मोपासना को कर्मानुष्ठान की अपेक्षा किस अंश में है ? (१) क्या ब्रह्मोपासना को अपने कार्यभूत ब्रह्मज्ञान की सिद्धि करने के लिए कर्मानुष्ठान की वैसे ही अपेक्षा है, जैसे कि दर्शपूर्णमास-घटक आग्नेयादि छः प्रधान कर्मों को अपने कार्यभूत परमापूर्व से अन्तिम (स्वर्गादिरूप) फल की निष्पत्ति करने के लिए 'समिधु, तनूनपात, इडा, बर्हिः और स्वाहाकार'—इन नामों से प्रख्यात पाँच प्रयाज कर्मों की अपेक्षा होती है ? (२) अथवा जैसे आग्नेयादि कर्मों को ही अपने स्वरूप का लाभ करने के लिए द्विरवत्त (दो बार काटे गये) पुरोडाश के दो टुकड़ों और अग्न्यादिरूप देवता की अपेक्षा होती है, वैसे ही ब्रह्मभावना को अपने स्वरूप की सम्पत्ति करने के लिए कर्मानुष्ठान की अपेक्षा होती है ?

प्रथम कल्प के अनुसार ब्रह्मोपासना को अपने कार्य का लाभ करने के लिए कर्मानुष्ठान की अपेक्षा नहीं मानी जा सकती, क्योंकि तब तो ब्रह्म-साक्षात्कार को ब्रह्म-भावना का कार्य मानना होगा। सभी कार्य चार प्रकार के होते हैं—(१) उत्पाद्य, (२) विकार्य, (३) संस्कार्य और (४) प्राप्य। आटा सानने से जो पिण्ड (बाटी) बनता है, वह उत्पाद्य कार्य है। धानों के छिलके उतार देने से जो चावल बनाए जाते हैं, वे विकार्यभूत कार्य हैं। "व्रीहीन् प्रोक्षति"—इत्यादि विधि के द्वारा विहित प्रोक्षण कर्म से संस्कृत व्रीह्यादि को संस्कार्य तथा गौ को दुहने से प्राप्त दूध को प्राप्य कार्य कहा जाता है। इनमें ब्रह्म-साक्षात्कार को उत्पाद्यरूप कार्य नहीं माना जा सकता, क्योंकि जैसे जडस्वरूप घटादि पदार्थों का साक्षात्कार घटादि से भिन्न इन्द्रिय-साध्य माना जाता है, वैसे ब्रह्म-साक्षात्कार को भावना-साध्य नहीं माना जा सकता, अपितु स्वयंप्रकाशात्मक ब्रह्म का साक्षात्कार ब्रह्मरूप

६६ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् [ अ. १ पा. १ सू. १

भामती

तत्साक्षात्कारस्य तत्स्वभाव्येन नित्यतयोत्पाद्यत्वानुपपत्तेः । ततो भिन्नस्य वा भावनाधेयस्य साक्षात्कारस्य प्रतिभासप्रत्ययवत्संशयाक्रान्ततया प्रामाण्यायोगात् । तद्विषयस्य तत्सामग्रीकस्यैव बहुलं व्यभिचारोपलब्धेः । न खल्वनुमानविबुद्धं वह्निं भावयतः शीतातुरस्य शिशिरभरमन्थरतरकायकाण्डस्य स्फुरज्ज्यालाजटिलानलसाक्षात्कारः प्रमाणान्तरेण संवाद्यते, विसंवादस्य बहुलमुपलम्भात् । तस्मात् प्रामाणिकसाक्षात्कारलक्षणकार्याभावान्नोपासनाया उत्पाद्ये कर्मापेक्षा । न च कूटस्थनित्यस्य सर्वव्यापिनो ब्रह्मण उपासनातो विकारसंस्कारप्राप्तयः सम्भवन्ति । स्यादेतत्—मा भूद् ब्रह्मसाक्षात्कार उत्पाद्यादिरूप उपासनायाः, संस्कार्यस्त्वनिर्वचनीयानाद्यविद्याद्वयापिधानापनयनेन भविष्यति, प्रतिसीरापिहिता नर्त्तकीव प्रतिसीरापनयद्वारा रङ्गव्यापृतेन । तत्र च कर्मणामुपयोगः । एतावांस्तु विशेषः—प्रतिसीरापनये पारिषदानां नर्तकीविषयसाक्षात्कारो भवति । इह तु अविद्यापिधानापनयमात्रमेव नापरमुत्पाद्यमस्ति । ब्रह्मसाक्षात्कारस्य ब्रह्मस्वभावस्य नित्यत्वेनानुत्पाद्यत्वात् ।

अत्रोच्यते—का पुनरियं ब्रह्मोपासना ? किं शाब्दज्ञानमात्रसन्ततिराहो निर्विचिकित्सशाब्दज्ञान-


भामती-व्याख्या

होने से नित्य है। नित्य पदार्थ की कभी भी उत्पत्ति नहीं होती, अतः उसे उत्पाद्य क्योंकर कहा जा सकेगा ? ब्रह्मात्मक साक्षात्कार से भिन्न भावना-साध्य साक्षात्कार तो वैसा ही संशयाक्रान्त होता है, जैसा कि प्रतिभास ( अनवधारणात्मक ) ज्ञान, अतः उसे प्रमाण ही नहीं माना जा सकता, क्योंकि भावनाविषयविषयक और भावनारूप सामग्री से जनित ज्ञान प्रायः अपने विषय से व्यभिचरित ही पाए जाते हैं, जैसे कि हिमाच्छादित पर्वत-कन्दरा में भयङ्कर शीत से कांपता हुआ कोई व्यक्ति कभी अपनी अनुमित अग्नि की भावना ( निरन्तर चिन्तना ) करता-करता मूर्छित-सी अवस्था में जो अग्नि की विकराल ज्वाला का साक्षात्कार कर लेता है, वह प्रमाणभूत कदापि नहीं हो सकता, क्योंकि वह अन्य किसी भी प्रमाण से संवादित नहीं, प्रत्युत उसका प्रायः विसंवादन ( बाध ) ही उपलब्ध होता है । फलतः भावना के द्वारा कोई प्रमाणरूप साक्षात्कारात्मक कार्य उत्पन्न नहीं किया जा सकता कि भावना को अपने कार्य में कर्मानुष्ठान की अपेक्षा मानी जा सके ।

इसी प्रकार कूटस्थ, नित्य, सर्वत्र सर्वदा प्राप्त ब्रह्मतत्त्व का भावना ( उपासना ) के द्वारा कोई विकार, संस्कार या अप्राप्त-प्रापण भी नहीं किया जा सकता कि ब्रह्मरूप साक्षात्कार को विकार्य, संस्कार्य या प्राप्य कहा जा सकता ।

शङ्का—ब्रह्मात्मक साक्षात्कार भले ही उत्पाद्य या विकार्य न हो, किन्तु संस्कार्य हो सकता है। जैसे रङ्ग-मञ्च पर किसी परदे के पीछे बैठी नर्तकी रङ्ग-व्यापृत नट के द्वारा परदा हटाए जाने पर दर्शकों को दिखने लग जाती है, वैसे ही अनादि अनिर्वचनीय द्विविध अविद्या का आवरण हटते ही चिति शक्ति जाज्वल्यमान हो जाती है, फलतः आवरण-निवर्तन-रूप संस्कार से संस्कृत ब्रह्मतत्त्व को संस्कार्य मानना सर्वथा न्याय-संगत है। आवरण की निवृत्ति में कर्मानुष्ठान की अपेक्षा होती है। दृष्टान्त से दाष्टर्न्तिक में इतना अन्तर है कि रङ्गस्थल पर पहले प्रतिसीर ( परदे ) के उठने पर रङ्गस्थ पुरुषों के द्वारा नर्तकी का साक्षात्कार होता है, किन्तु प्रकृत में ब्रह्म के अविद्यारूप आवरण की निवृत्ति मात्र होती है, अतः आवरण का नाश ही उत्पाद्य होता है, ब्रह्म-साक्षात्कार नित्य ब्रह्मरूप होने से उत्पाद्य नहीं होता ।

समाधान—यह ब्रह्मोपासना क्या वस्तु है ? क्या सामान्य शाब्द ज्ञान की अविरल धारा है ? अथवा असंशयात्मक शाब्द-बोध की धारा ? यदि सामान्य शाब्द ज्ञान की सन्तति

आनन्तर्यार्थविचारः ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ६७

भामती

सन्ततिः ? यदि शाब्दज्ञानमात्रसन्ततिः, किमियमभ्यस्यमानाप्यविद्यां समुच्छेत्तुमर्हति ? तत्त्वविनिश्चय- स्तदभ्यासो वा सवासनं विपर्ययसमुन्मूलयेत्, न संशयाभ्यासः, सामान्यमात्रदर्शनाभ्यासो वा। नहि स्थाणुर्वा पुरुषो वेति वाऽऽरोहपरिणाहवद्द्रव्यमिति वा शतशोऽपि ज्ञानमभ्यस्यमानं पुरुष एवेति निश्च- याय पर्याप्नुमृते विशेषदर्शनात् । ननूक्तं श्रुतमयेन ज्ञानेन जीवात्मनः परमात्मभावं गृहीत्वा युक्तिमयेन च व्यवस्थाप्यत इति । तस्मान्निर्विकित्सशाब्दज्ञानसन्ततिरुपासना कर्मसहकारिण्यविद्याद्वयोच्छेद- हेतुः । न चासावनुत्पादितब्रह्मानुभवा तदुच्छेदाय पर्याप्ता । साक्षात्काररूपो हि विपर्यासः साक्षात्- काररूपेणैव तत्त्वज्ञानेनोच्छिद्यते, न तु परोक्षावभासेन । दिङ्मोहालातचक्रचलवृक्षमरुमरीचिसलिलादि- विभ्रमेष्वपरोक्षावभासिषु अपरोक्षावभासिभिरेव दिगादितत्त्वप्रत्ययैर्निवृत्तिदर्शनात् । नो खल्वाप्तवचन- लिङ्गादिनिश्चितदिगादितत्त्वानां दिङ्मोहादयो निवर्तन्ते । तस्मात् त्वम्पदार्थस्य तत्पदार्थत्वेन साक्षात्कार एषितव्यः । एतावता हि त्वंपदार्थस्य दुःखिशोकित्वादिसाक्षात्कारनिवृत्तिर्नान्यथा ।

न चैष साक्षात्कारो मीमांसासहितस्यापि शब्दस्य प्रमाणस्य फलम् अपि तु प्रत्यक्षस्य, तस्यैव तत्फलत्वनियमात् । अन्यथा कुटजबीजादपि वटाङ्कुरोत्पत्तिप्रसङ्गात् । तस्मान्निर्विकित्सवाक्यार्थभाव- नापरिपाकहितमन्तःकरणं त्वंपदार्थस्यापरोक्षस्य तत्तदुपाध्याकारनिषेधेन तत्पदार्थतामनुभावयतीति युक्तम् । न चायमनुभवो ब्रह्मस्वभावो येन न जन्येत, अपि त्वन्तःकरणस्यैव वृत्तिभेदो ब्रह्मविषयः । न


भामती-व्याख्या

है, तब यह बार-बार अभ्यस्यमान होकर भी अविद्या की समुच्छेदिका क्योंकर होगी ? तत्त्वज्ञान का निश्चय अथवा उसका अभ्यास ही संस्कार-सहित विपर्यय ( अविद्या ) का उच्छेद कर सकता है। संशयात्मक ज्ञान का अभ्यास या वस्तुगत सामान्यांशमात्र के दर्शन का अभ्यास अध्यास का विनाश नहीं कर सकता, क्योंकि 'स्थाणुर्वा पुरुषो वा ?' इस प्रकार का संशय अथवा 'कोई लम्बी-चौड़ी यह वस्तु है'— इस प्रकार का सामान्य-ज्ञान शतशः अभ्यस्यमान होकर भी 'पुरुष एव'—इस प्रकार के निश्चय का जनक नहीं होता, हाँ पुरुषत्व- व्याप्य कर-चरणादिरूप विशेष का दर्शन ही 'पुरुषोऽयम्'—ऐसा निश्चय करा सकता है ।

शङ्का— यह कहा जा चुका है कि "तत्त्वमसि"—इत्यादि वाक्यों से जनित शब्द के द्वारा जीव में ब्रह्मरूपता का ग्रहण होता है और मननरूप यौक्तिक ज्ञान के द्वारा कथित ब्रह्मभाव का दृढीकरण, उसके पश्चात् निदिध्यासनात्मक संशय-रहित शब्द ज्ञान की सन्तति ही कर्मानुष्ठान से सहकृत होकर द्विविध अविद्या के उच्छेद का कारण मानी जाती है। कथित सन्ततिरूप ब्रह्म-भावना तब तक अविद्या का उच्छेद नहीं कर सकती, जब तक ब्रह्म- साक्षात्कार को उत्पन्न न करे, क्योंकि साक्षात्काररूप विपर्यय साक्षात्काररूप तत्त्व-निश्चय के द्वारा ही उच्छेदनीय होता है, परोक्ष ज्ञान के द्वारा नहीं । दिम्भ्रम, आलात-चक्र, वृक्षों की गतिशीलता, मरुमरीचिगत जलरूपतादि अपरोक्ष भ्रमों की अपरोक्षात्मक दिगादि तत्त्व- निश्चय के द्वारा ही निवृत्ति देखी जाती है, आप्त-वचन और लिङ्गादि से उत्पादित दिगादि के तत्त्व-ज्ञान के द्वारा नहीं ।

यहाँ त्वम्पदार्थ ( जीव ) का ब्रह्मरूपेण साक्षात्कार विवक्षित है। उस साक्षात्कार के द्वारा ही त्वम्पदार्थरूप जीवगत दुःखशोकादिमत्त्व का साक्षात्कार निवृत्त होगा, अन्यथा नहीं । यह जीव की ब्रह्मरूपता का साक्षात्कार मीमांसा-सहित शब्द प्रमाण का फल नहीं, अपितु प्रत्यक्ष प्रमाण का ही साक्षात्कार फल होता है, अन्यथा कुटज के बीज से भी वटाङ्कुर की उत्पत्ति 'ने लग जायगी । फलतः संशय-रहित शब्द-भावना से युक्त अन्तःकरणरूप प्रत्यक्ष प्रमाण अपरोक्षात्मक जीव में अब्रह्मरूपता का निषेध करके

६८ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्[ अ. १ पा. १ सू. १

भामती

चैतावता ब्रह्मणो नापराधीनप्रकाशता । नहि शब्दज्ञानप्रकाश्यं ब्रह्म स्वयंप्रकाशं न भवति । सर्वोपाधिरहितं हि स्वयंज्योतिरिति गीयते, न तूपहितमपि । यथाहु स्म भगवान् भाष्यकारः ॐ नायमेकान्तेनाविषयः इति ॐ । न चान्तःकरणवृत्तावध्यस्य साक्षात्कारे सर्वोपाधिविनिर्मोकः । तस्यैव तदुपाधेर्विनश्यदवस्थस्य स्वपरोपाधिविरोधिनो विद्यमानत्वात् । अन्यथा चैतन्यच्छायापत्तिं विनाऽन्तःकरणवृत्तेः स्वयमचेतनायाः स्वप्रकाशत्वानुपपत्तौ साक्षात्कारत्वायोगात् । न चानुमितभावितवह्निशाक्षात्कारवत्प्रतिभासत्वेनास्याप्रामाण्यं, तत्र वह्नित्वलक्षणस्य परोक्षत्वात् , इह तु ब्रह्मरूपस्योपाधिकलुषीतस्य जीवस्य प्रागप्यपरोक्षत्वात् । नहि शुद्धबुद्धत्वादयो वस्तुतस्ततोऽतिरिच्यन्ते । जीव एव तु तत्तदुपाधिरहितः शुद्धबुद्धविस्वभावो ब्रह्मेति गीयते । न च तत्तदुपाधिविरहोऽपि ततोऽतिरिच्यते । तस्माद्यथा गान्धर्वशास्त्रार्थज्ञानाभ्यासाहितसंस्कारसचिवश्रोत्रेन्दियेण षड्जादिस्वरग्राममूर्च्छनाभेदमध्यक्षमनुभवति, एवं वेदान्तार्थज्ञानाभ्यासाहितसंस्कारो जीवस्य ब्रह्मभावमन्तःकरणेनेति ।

अन्तःकरणवृत्तौ ब्रह्मसाक्षात्कारे जनयितव्येऽस्ति तदुपासनायाः कर्मापेक्षेति चेत्, न, तस्याः कर्मानुष्ठानेन सहभावाभावेन तत्सहकारित्वानुपपत्तेः । न खलु तत्त्वमसीत्यादिवाक्यान्निर्विकित्सं शुद्ध-


भामती-व्याख्या

ब्रह्मरूपता का आविर्भाव करा सकता है। यह जीव में ब्रह्मरूपता का अनुभव ब्रह्म-स्वभाव नहीं कि उत्पन्न न किया जा सके। उक्त अनुभव अन्तःकरण की एक विशेष ब्रह्म-विषयिणी वृत्ति है। इतने मात्र से ब्रह्म में अस्वप्रकाशता प्रसक्त नहीं होती, क्योंकि शब्द ज्ञान से प्रकाशित ब्रह्म स्वयंप्रकाश नहीं रहता—ऐसी बात नहीं। समस्त उपाधियों से रहित ब्रह्म ही स्वयंप्रकाश माना जाता है, उपाधि-युक्त नहीं, जैसा भगवान् भाष्यकार ने कहा है—"नायमेकान्तेनाविषयः"। अर्थात् यह ब्रह्माभिन्न जीव सर्वथा अविषय ही होता है—ऐसा नहीं, अपितु अहमाकार वृत्ति का विषय माना जाता है। अन्तःकरण की अखण्डाकार वृत्ति में ब्रह्म का साक्षात्कार होने पर ब्रह्म समस्त उपाधियों से निर्मुक्त नहीं होता, क्योंकि अन्ततोगत्वा वह अखण्डाकार वृत्ति ही एक उपाधि होती है, भले ही वह वृत्ति नाशोन्मुख एवं स्वात्मक और परात्मक उपाधियों की विरोधिनी होती है। यदि उक्त वृत्ति को चिदात्मा की उपाधि न माना जाय, तब चैतन्य-तादात्म्यापत्ति के बिना अन्तःकरण की जडरूप वृत्ति में प्रकाशकत्व ही न बनेगा। यह जो कहा गया कि अनुमित और भावित अग्नि के साक्षात्कार के समान ही उक्त ब्रह्म-साक्षात्कार भी एक अप्रमाणात्मक प्रतिभास ज्ञानमात्र है, वह उचित नहीं, क्योंकि अनुमान-स्थल पर अग्नि का प्रत्यक्ष ज्ञान नहीं, अपितु परोक्ष ही होता है, किन्तु जीव कर्तृत्ववादि उपाधियों से कलुषित होने पर भी वस्तुतः ब्रह्मरूपेण अपरोक्ष होता है। शुद्धत्व, बुद्धत्वादि धर्म चैतन्य तत्त्व से वस्तुतः भिन्न नहीं होते, जीव ही सभी उपाधियों से रहित होकर शुद्ध-बुद्धादिरूप ब्रह्म होता है। उपाधियों का अभाव भी चैतन्य से भिन्न नहीं होता, अतः जैस गन्धर्व-शास्त्र से जनित ज्ञान के अभ्यास द्वारा आहित संस्कारों से युक्त श्रोत्र इन्द्रिय (१) निषाद, (२) ऋषभ, (३) गान्धार, (४) षड्ज, (५) मध्यम, (६) धैवत और (७) पञ्चम—इन सात स्वरों के भेद-प्रभेद-समूह और उसकी मूर्च्छना (उतार-चढ़ाव) का प्रत्यक्ष अनुभव कर लेता है। वैसे ही वेदान्त-वाक्यार्थ ज्ञान के अभ्यास से जनित संस्कार वाला अन्तःकरण जीव में ब्रह्मभाव का साक्षात्कार कर लेता है। उक्त अन्तःकरण की वृत्तिरूप साक्षात्कार के उत्पादन में कर्मानुष्ठान की अपेक्षा होती है।

समाधान—उक्त ब्रह्म भावना में कर्मानुष्ठान का सहभाव सम्भव न होने के कारण कर्म-सहकारित्व उपपन्न नहीं हो सकता, क्योंकि "तत्त्वमसि"—इत्यादि वाक्यों को