चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)

आन्ध्रतात्पर्यसहितमु. ४०७

त्रिफलापुरकृष्णानां त्रिपञ्चैकांशयोजिता, गुडिकां शोधगुल्मार्शोभगन्दरवतां हिता. १३.

गाडिदनेत्तुटितो पक्वमुचेसिन मद्दिचूर्ण्णलेपमु कानि दिंतेन चित्रमूलमु अतिवस वीटिलेपमु गानि कुक्कयॆमुकलनु नूरी लेपन चेसिनఁ गानि भगन्दरमुलनु नशिंपఁ जेयुनु. त्रिफलमुलरसमुलो पिल्लियॆमुकलनु नूरी लेपनचेसिननु भगन्दरमु नशिंचुनु. त्रिफलसुलु ३ भागमुलु गुग्गिलमु ५ भागमुलु पिप्पळ्लु १ भागमु वीटिमातౄलु वापुसु गुल्ममु मूळरोगमु भगन्दरमु मुन्नगुवानिनि पोगॊट्टुनु.

❧ सप्तविंशति गुग्गुलुमु. ❧

श्लो. त्रिकटु त्रिफला मुस्त विडंगामृतचित्रकं, शठ्येलापिप्पलीमूलं हपुषा सुरदारु च. १४. तुम्बुरुपुष्करंचव्यं विशालारजनीद्वयं, बिडं सौवर्चलं क्षारौ सैन्धवं गजपिप्पली. १५. यावन्त्येतानि चूर्णानि तावद्द्विगुणगुग्गुलुः, कोलप्रमाणं गुडिकां भक्षयेन्मधुना सह. १६. कासश्वासं तथा शोधमर्शांसि सभगन्दरं, हृच्छूलं पार्श्वशूलं च कुक्षिवस्तिगुदे रुजं. १७. अश्मरीं मूत्रकृच्छ्रं च अन्त्रवृद्धिं तथा क्रिमीन्, चिरज्वरोपसृष्टानां क्षयोपहतचेतसां. १८. आनाहं च गळोन्मादं कुष्ठानि चोदराणिच, नाडीदुष्टव्रणान्सर्वान्प्रमेहाश्लीपदं तथा. १९. सप्तविंशतिकोह्येष सर्वरोगनिषूदनः.

शोंठि मिरियमुलु पिप्पळ्लु त्रिफलमुलु तुंगमुस्तॆलु वायुविडंगमुलु तगरमु चित्रमूलमु कच्चूरमु पिलकुल मोडि देवदारुवु धनियामुलु पुष्करमूलमु चव्यमु इंद्रवारुणि पसपु म्रानि Greenhouse/पसपु अंटुप्पु सौवर्चलवणमु यवक्षारमु सर्जक्षारमु सैंधवलवणमु गजपिप्पलि वीटिचूर्णमंत रॆंडिंतलु गुग्गिलमुनु वेसि रेगुपंडंत मात्रलनु गट्टि तेनेतो तिनवलयुनु. दग्गु श्वासमु वापु मूळरोगमु भगन्दरमु हृच्छूलमु नुन्नगुवानि निदि पोगॊट्टुनु.

❧ विष्यन्दन तैलमु. ❧

श्लो. जम्बूकस्य च मांसानि भक्षयेद्व्यंजनादिभिः. २०. अजीर्णवर्जी मासेन मुच्यते ना भगन्दरात्, पंचतिक्तं घृतं श

408 చక్రదత్త—౪౬. భగందరాధికారము.

స్తం పంచతిక్తశ్చ గుగ్గులుః 21. న్యగ్రోథాదిగణో యస్తు హిత శ్శోధన రోపణః, తైలం ఘృతం వా తత్పక్వం భగందరవినాశనం. 22. చిత్ర కార్కా త్రివృత్త్రైఫలే ములపూహయమారకా, సుధాం వచాం లాంగ లికం హరితాలం సువర్చికాం. 23. జ్యోతిష్మతీం చ సంయోజ్వ తైలం ధీరో విపాచయేత్, ఏత ద్విష్యన్దనం నామ తైలం దద్యా ద్భగందరే. 24. శోధనం రోపణం చైవ సవర్ణకరణం తథా.

అజీర్ణము లేని రోగియైనచో నక్కమాంసపు వ్యంజనాదులతో నేలగోజుల భక్షించిన భగందరము నశించును. పంచతిక్తఘృతము పంచతిక్త గుగ్గిలము నిందులకు ప్రశస్తములే యగును. న్యగ్రోథాదిగణౌషధుల రోపణశోధనలయందు హితకరములు. తైలమును గాని నేతిని గాని దీనిలో పక్వము చేసి సేవించిన భగందరను నశించును. చిత్రమూలము జిల్లేడు తెల్లతెగడ అగరుశొంఠి నల్లగాలరు గజ్జేరు జముడు వస హరిదళము సజ్జ క్షీటిని కలిపి తైలమును పక్వము చేసి ప్రయోగించినను భగందరములు మానిపోవును.

కరవీరాద్యతైలము.

శ్లో. కరవీర నిశా దస్తీ లాంగలీ లవణాగ్నిభిః, మాతులుంగా ర్క_వత్సాహ్వైః పచే త్తైలం భగందరే. 25.

గజ్జేరు పసుపు దంతివేళ్లు ముయ్యాకు పొన్న సౌవర్చలవణము చిత్రమూలము మాచిపత్రి జిల్లేడు కొష్ఠు వీటితో తైలమును పక్వము చేసి భగందరమున కుపయోగించ వలయును.

నిశాద్య తైలము.

శ్లో. నిశార్క క్షీరసింధ్వగ్ని పురాశ్వహనవత్సకైః, సిద్ధ మభ్యం జనే తైలా భగందరవినాశనం. 26. వ్యాయామం మైథునం యుద్ధం పృష్టయానం గురూణి చ, సంవత్సరం పరిహారే దుపరూఢ వ్రణో నరః. 27.

పసుపు జిల్లేడుపాలు సైంధవలవణము చిత్రమూలము గుగ్గిలము గజ్జేరు కోష్ఠు వీటితో సిద్ధముచేసిన తైలమును రుద్దినచో భగందరములు నశించును. వ్యాయామము మైథునము యుద్ధము పృష్ఠయానము మున్నగునవి ఒకసం॥ వఱకును వదలిపెట్ట వలయును.

ఇట్లు చక్రదత్తయందు భగందరాధికారప్రకరణము ముగిసెను.

४६. उपदंशाधिकारमु.

---

౼ उपदंशमुनन्दु प्रयोगिंपवलसिन तंत्रमु. ౼

श्लो. स्निग्धस्विन्नशरीरस्य ध्वजमध्ये शिराव्यधः, जलौकःपातनं वास्या दूर्ध्वाधःशोधनं तथा. १.
पाको रक्ष्यः प्रयत्नैन शिश्नक्षयकरो हि सः, पटोलनिंब त्रिफलागुडूची क्वाथं पिबे द्ध्वा खदिराशनाभ्यां, सगुग्गुलुं वा त्रिफलायुतं वा, सर्वोपदंशापहरः प्रयोगः. २.

स्विन्नुनु स्निग्धमुनगु शरीरमुलयोक्क लिंगमध्यमुनंदलि नरमुलनु छेदंचिगानि जलगलनु पट्टिंचिगानि वमनमुलनु विरेचनमुलनु चेयिंप वलयुनु. प्रयत्नमुगा पाकमुनु कापाडवलयुनु. लेनिचो शिश्नमुनु तिनिवेयुनु. पटोलनु निंबमु त्रिफलमुलु तिप्पतीग वीटिकषायमुनुगानि काचु गुग्गिलमु त्रिफलमुलु वीटिकषायमुनैननु द्रागवलयुनु. इय्यदि उपदंशलनु पोगोट्टुनु.

---

౼ उपदंशयन्दु सामान्योपायमुलु. ౼

श्लो. प्रपौंडरीकं मधुकं रास्ना कुष्ठं पुनर्नवा, सरला गुरुभद्राद्वै रावृतीके लेपनेचने. ३.
गैरिकांजन मंजिष्ठा मधुकोशीरपद्मकैः, सचंदनोत्पलैः स्निग्धैः पैत्तिकं संप्रलेपयेत्. ४.
निंबार्जुना श्वेतकदंबशाल जंबूवटोदुंबर वेतसेषु, प्रक्षाळनालेपघृतानि कुर्या च्चूर्णानि पित्तास्रभवोपवंशे. ५.
त्रिफलायाः कषायेण भृंगराजरसेन वा, व्रणप्रक्षालनं कुर्या दुपदंशप्रशांतये. ६.
दहे त्कटाहे त्रिफलां समांशां मधुसंयुतां, उपवंशे प्रलेपोयं सद्यो रोपयति व्रणं. ७.
रसांजनं शिरीषेण पथ्यया वा समन्वितं, सक्षौद्रं वा प्रलेपेन सद्योलिंगगदापहं. ८.
बब्बूलदलचूर्णेन दाडिमत्वग्भवेन वा, गुंडनं वह्निचूर्णेन उपदंशहरं परं. ९.
लेपः पूगफले ना

---

५२

410 चक्रदत्त—४६. उपदंशाधिकारमु.

श्यामारामूलेन वा तथा, सेवेन्नित्यं यवान्नं च पानीयं कौपमेव च. 10. जयाजात्यीश्यामारार्क संपाकानां दलैः पृथक्, कृतं प्रक्षालने क्वाथं मेढ्रपाके प्रयोजयेत्. 11.

कमलमुलु यष्टिमधुकमु रास्ना कोष्टु गलिजेरु सरलमु अगरु भद्रमु स्तैलु वीटि लेपमुनु सेकमुनु वातोपदंशमुलंदु हितकरमुलु. निंबमु मद्धिचेक्क रागिचेक्क कदंबमु सालमु नेरेडु मट्टि जुव्वि वेतसमु वीटि चूर्णमुतो पित्तरक्तमुनंदु प्रक्षालन चेयवलयुनु. ईमूलिकलतो सिद्धमुचेसिन घृतमु हितकरमु. त्रिफलमुलनु कषायमुनु चेसि गानि गुंटगलगराकु रसमुतो गानि गायमुलनु तोमिन नुपदंशमुलु शांतिंचुनु. उसिरिक करक्कायलु ताडि वीटिनि समभागमुलुगा कटाहमुनंदु वैचि दग्धमु चेसि तेनेलो कलिपि लेपन चेसिन तत्कालमु नंदु रोपणमुलु कलगुनु. तुम्मचेक्क चूर्णमुतो गानि दानिम्मचेक्क चूर्णमुतो गानि मनुजुनि यॆमुकल चूर्णमुतो गानि गुंदन मुपदंशमुनु पोगोट्टुनु. पोकचेक्कलनु गन्नेरुनुगानि नूरी लेपन चेयवलयुनु. यवलअन्नमुनु बाविनीळ्लु निंडु पथ्यमुलु. अरणि जाजि गन्नेरु जिल्लेडु अम्लुवेतमु वीटिआकुलतो कषायमुनु काचि लिंगमुनु पक्वमुगा कडुगुट द्वारा प्रयोगिंपवलयुनु.

—•• भूनिम्बाद्य घृतम्. ••—

श्लो. भूनिम्बनिम्बत्रि फलापटोल करञ्जजातीखदिराशनानाम्, सतोयकल्कै- र्घृत माशु पक्वं सर्वोपदंशापहारं प्रदिष्टम्.

नेलवेमु निंबमु त्रिफलमुलु चेदुपाळ्ल नेमलियडुगु जाजि काचु रास्ना वीटिकषाय कल्क मुललो सिद्धमु चेसिन घृतमु समस्तविधमुलगु नुपदंशमुलनु पोगोट्टुनु.

—•• करञ्जादिघृतम्. ••—

श्लो. करञ्जनिम्बार्जुनशालजम्बू वटादिभिः कल्ककषायसिद्धं, सर्पि र्निहन्या दुपदंशदोषं सदाहपाकं स्रुतिरागयुक्तम्. 13.

नेमलियडुगु वेप अर्जुनमु मद्धि नेरेडु वीटिकल्ककषायमुललो सिद्धमु चेसिन नेयि दाहपाकसहितमुनु स्रावसहितमु नगु उपदंशमुलनैननु बोगोट्टुनु.

आंध्रतात्पर्यसहितमु. 411

---

अगारधूम तैलमु.

श्लो. अगारधूमरजनी सुराकीट्टं च तैस्त्रिभिः, भागोत्तरैः पचेत्तैलं कंडूशोथरुजासहं। 14। शोधनं रोपणं चैव सवर्णकरणं तथा, अर्शसां ఛिन्नदग्धानां क्रियाकार्योपदंशवत्। 15।

तात्पर्यमु: इंटिबोज़ु, पसुपु, मद्यमु वीटिनि भागोत्तरमुलुगा तैलमुतो पक्वमुचेसि उपयोगिंचिननु उपदंशादुलु निवर्तिंचुनु.

इदि चक्रदत्तयंदु उपदंशाधिकारप्रकरणमु मुगिसेनु.

---

42. शूकदोषाधिकारमु.

शूकदोषमुलकु सामान्योपायमुलु.

श्लो. हितंच सर्पिषः पानं पथ्यं चापि विरेचनं, हित श्शोणितमोक्ष श्च य च्चापि लघुभोजनं। 1।

सर्षपीं लिखितां सूक्ष्मैः कषायै रवचूर्णयेत्, तैरेवाभ्यंजनं तैलं साधयेद्व्रणरोपणं। 2।

क्रियेय मधिमंथेपिरक्तं स्राव्यं तथोभयोः, अष्ठीलायां हृते रक्ते श्लेष्मग्रंथिव दाचरेत्। 3।

कुंभिकायां हरेद्रक्तं पक्वायां शोधिते व्रणे, तिंदुका त्रिफलालोद्ध्रै र्लेप स्तैलं च रोपणं। 4।

अलज्यां हृतरक्ताया मय मेव क्रियाक्रमः, स्वेदये द्ग्रथितं स्निग्धं नाडीस्वेदेन बुद्धिमान्। 5।

सुभोष्णै रुपनाहै श्च सस्निग्धै रुपनाहयेत्, उत्पन्नाभ्यां तु पिडकां संछिद्य बडिशोद्धृतां। 6।

कल्कै श्चूर्णैः कषायाणां क्षौद्रयुक्तै रुपाचरेत्, क्रमः पित्त विसर्पोक्तः पुष्करीमूढयो र्हितः। 7।

त्वक्पाके स्पर्शहान्यां च सेचये न्मृदितं पुनः, बलातैलेन कोष्णेन मधुरै श्चोपनाहयेत्। 8।

रसक्रिया विधातव्या लिखिते शतपोनके, पृथक्पर्ण्यादिसिद्धं च तैलं देय मनंतरं। 9। पित्त...

412 చక్రదత్త — ౪౮. భగ్నాధికారము.

విద్రధేరివాచ్యాపి క్రియాశోణితజేఽప్యిదే, కషాయకల్క సర్పీంషి తైలం చూర్ణం రసక్రియాం. 10. శోధనే రోపణే చైవ వీక్ష్య వీక్ష్యావతారయేత్, అర్బుదం మాంసపాకం చ విద్రధిం తిలకాలకం. 11. ప్రత్యాఖ్యాయ ప్రకుర్వీత భిషక్తేషాం ప్రతిక్రియాం. 12.

నేయి త్రాగుటయును విరేచనము చేయించుటయును నెత్తుటిని వెడలించుటయును లఘ్వాహారమును ఇందు మిక్కిలి హితకరములు. ఆవాలు కషాయములతోచేర్చి సిద్ధము చేసిన తైలమును రుద్దిన గాయములందుంకురములు కలుగును. ఈచికిత్సనే అధిమంథమునకును చేయవలయును. ఈరెంటిటిలొ రక్తస్రావము అట్టిలాయందు రక్తస్రావము అయినపిమ్మట గ్రంధులకవలే చికిత్సను చేయవలయును. కుంభిక యందు రక్తమును వెడలింపవలయును. పక్వమైన కుంభికయందు గాయమును శోధించి త్రిఫలములు లోధ్ర వీటిలేపమును తైలమును రుద్దిన గాయములు అంకురించును. అలజీకి రక్తమును వెడలించిన పిమ్మట ఈచికిత్సనే చేయవలయును. గ్రథితమును స్నిగ్ధమును చేసి బుద్ధిమంతుఁడు నాడీస్వేదముతో స్వేదనఁ జేయింపవలయును. సుఖపూర్వకముగా వెచ్చని స్నిగ్ధమగు వాటితో నుపనాహము చేయింపవలయును. పెద్దపిడికలను చక్కగా ఛేదనచేసి బడిశముతో ఉద్ధరించి కషాయము కల్కము చూర్ణమునందు తేనెను కలిపి సేవింపవలయును. పిత్తవిసర్పియందు చెప్పినక్రమమే పృథ్వీ యందును హితకరము. త్వక్పాకము స్పర్శ హాని మృదితము వీట్లకు మాటిమాటికిని సేచన చేయవలయును. కొంచెము వెచ్చజేసిన ముత్తువుపులగపు తైలమును మధురపదార్థములతో నుపనాహము చేయవలయును. శతపోనకమునందు రసక్రియను చేయుట మంచిది. కషాయము కల్కము నేయి తైలము చూర్ణము రసక్రియ వీటిని చక్కగా పరీక్షించి శోధనమునందు నుపయోగింపవలయును. అర్బుదము మాంసపాకము విద్రధి తిలకాలకము వీటిని వదిలిపెట్టి తక్కినవానికి వైద్యుఁడు చికిత్స చేయఁబడును.

ఇట్లు చక్రదత్తయందు శూకదోషాధికార ప్రకరణము ముగిసెను.

---

౪౮. భగ్నాధికారము.

భగ్నమునకు సామాన్యోపాయములు.

శ్లో. ఆదౌ భగ్నం విదిత్వా తు సేచయే చ్ఛీతలాంబునా, పంకేనాలేపనం కార్యం బంధనం చ కుశాన్వితం. 1. సుశ్రుతోక్తం చ. భగ్నే

आन्ध्र तात्पर्यसहितमु. 418

सुवीक्ष्य बन्धादि माचरेत्, अवनामित मुन्नम्ये दुन्नतं चावनामयेत्. २.
आच्छेदति क्षिप्त मधोगतं चोपरिवर्तयेत्,
आलेपनार्थमञ्जिष्ठा मधुकञ्चाम्लपेषितम्. ३.
शतधौतघृतोन्मिश्रं शालिपिष्टं च लेपनं,
सप्तरात्रा त्सप्तरात्रा त्सौम्ये ह्यृतुषु मोक्षणम्. ४.
कर्तव्यं स्या त्त्रिरात्रा च्च तथाग्नेयेषु जानता,
काले च समशीतोष्ण पञ्चरात्रा द्विमोचयेत्. ५.
न्यग्रोधादि कषायं च सशीतं परिषेचने,
पञ्चमूलीपक्वं तु क्षीरं दद्या त्स्ववेदने. ६.
सुभोष्ण मवतार्यं वा चक्रतैलं विजानता,
मांसं मांसरस स्पर्शी क्षीरं यूषः सतीनजः. ७.
बृंहणं चा न्नपानं च देयं भग्नं विजानता,
सृष्टिक्षीरं ससर्पिष्कं मधुकाषधसाधितम्. ८.
शीतलं द्राक्षया युक्तं प्रात र्भग्नः पिबेन्नरः,
सघृतेनास्थिसंहारं लाक्षागोधूम मार्जुनम्. ८.
सन्धियुक्तेऽस्थिभग्ने च पिबेत् क्षीरेण मानवः,
रशोन मधुलाक्षाज्य सिताकल्कं समश्नताम्. १०.
भिन्नभिन्नच्युतार्थीनां सन्धान मचिराद्भवेत्,
पीतव राटुकाचूर्णं द्विगुञ्जं वा त्रिगुञ्जकं,
अपक्वक्षीरपीतं स्या दस्थिभग्न प्ररोहणम्.

तोलुतविरिगिनस्थलमुनु गुर्तिञ्चि चल्लनिनीटितो सेचनचेयवलयुनु. बुरदतो लेपन चेयुटयुनु कुशलतोఁ गट्टुटयुनु हितकरमुलु. भग्नमुलन्दु सुश्रुतुडु चेप्पिनदानि चक्कఁगा चूचि चेयवलयुनु. वङ्गिनदानिनि एत्ति कट्टवलयुनु. एत्ति कोनियुन्नदानिनि वञ्चि कट्टवलयुनु. लेपनकोఱकु मञ्जिष्ठमु मधुकमुनु पुल्लनि रसमुतो नूरि मूडुवन्दल मारुलु वडियकट्टिन नेतिलोकलिपि बिय्यमुनु नूरि पट्टिम्पवलयुनु. पञ्चमूलमुललो पक्वमुचेसिन पालनु बाधकल भग्नरोगमुनन्दु ईयवलयुनु. लेनिचो निपुणुडैनवैद्युडु वेच्चगा चक्रतैलमु नुपयोगिम्पवलयुनु. मांसरसमु नेयि पालु चिरिसेनगलयूषमु पुष्टिनि कलिगिञ्चु अन्नमुनु भग्नरोगमुनं दु तगुनुले.

---

लाक्षागुग्गुलमु.

श्लो. क्षीरं सलाक्षा मधुकं ससर्पि स्नाव्य जीवनीयं च सुखावहं च,
भग्नः पिबेत्त्वक्पय. वार्जुनस्य गोधूमचूर्णं सघृ

414 चक्रदत्त—४८. भग्नाधिकारमु.

तेन वाथ. 12. लाक्षास्थि संहृत्यकुभाश्वगंधा, चूर्णीकृतानागबलापुरश्च, संभग्नयुक्तास्थिరుజం निहन्या, दङ्गानि कुर्यात्कुलिशोपमानि. 13. अत्रान्यतोऽपि दृष्टत्वा त्तुल्य चूर्णेन गुग्गुलुः.

पालु लक्क मधुकमु नेयि जीवनीयगणपुटौषधमुलनु त्रागवलयुनु. अर्जुनपुचेक्कनु पालतोनैननु नेतिनि पालतोनैननु गोधूमलचूर्णमुनु सेविञ्चिन भग्नमुलन्दु हितकरमगुनु. लक्क अर्जुनपुचेक्क पेन्नेरु पेद्दमुत्तुव पुलगमु गुग्गिलमु वीटिनि चूर्णमुचेसि तिनिन एमुकलु विఱुगुतोटिकूडिन समस्त बाधलुनु नशिञ्चुनु.

❧ आभागुग्गुलु. ❧

श्लो. आभाफलत्रिकै रोव्यै स्सर्वै रेवैः स्समीकृतैः
तुल्यो गुग्गुलु रायोज्यो भग्न संधान साधकः. 14.

पेद्दपिल्लपीचर त्रिफलमुलु शोंति मिरियमुलु पिप्पळ्ळु वीटिनिसमानभागमु चेसि वीटिअन्निटियंत गुग्गिलमुनु चूर्णमुचेसि सेविञ्चिन भग्नसंधु लदुकुकोनुनु.

❧ गन्धतैलमु. ❧

श्लो. सव्रणस्य तु भग्नस्य व्रणं सर्पि र्मधूत्तमैः, प्रतिसार्य कषायै श्च शेषं भग्नव दाचरेत्. 15. भग्नं नैति यथापाकं प्रयतेत तथा भिषक्, वातव्याधिनिर्दिष्टा स्नेहा नत्र प्रयोजयेत्. 16. रात्रौ रात्रौ तिला न्क्लुप्ता न्वासये दस्थिरे जले, दिवा दिवैव संशोष्य क्षीरेण परिभावयेत्. 17. तृतीयं सप्तररात्रं च भावये न्मधुकांबुना, ततः क्षीरं पुनः पीता स्सुशुष्कां श्चूर्णये द्भिषक्. 18. काकोल्यादिश्वदंष्ट्रां च मंजिष्ठां शारिवां तथा, कुष्ठं सर्जरसं मांसीं सुरदारु सचंदनं. 19. शतपुष्पां च संचूर्ण्य तिलचूर्णेनयोजयेत्, पीडनार्थं च कर्तव्यं सर्वगंधै श्श्ऋतं पयः. 20. चतुर्गुणेन पयसा तत्तैलं विपचे त्त्वनः, एला मंशूमतीं पत्रं जीरकं तगरं तथा. 21. लोध्रं प्रपौंडरीकं च तथा कालानूशारिबां, शैलेयकं क्षीरशुक्ला मसन्तां समधूलिकां. 22. पिष्ट्वा

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 415

శృంగాటకం చైవ ప్రాగుక్తా న్యౌషధాని చ, ఏభి స్త ద్విపచే త్తైలం
శాస్త్రవి న్మృదునాగ్నినా. 23.
ఏత త్తైలం సదా పథ్యం భగ్నానాం సర్వ కర్మసు,
ఆక్షేపకే పక్షఘాతే చాంగశోషే తథార్దితే. 24.
మన్యాస్తంభే శిరోరోగేకర్ణశూలే హనుగ్రహే,
బాధిర్యే తిమిరే చైవ యే చ స్త్రీషు క్షయం గతాః. 25.
పథ్యం పానే తథాభ్యంగే నస్యే వస్తిషు యోజయేత్,
గ్రీవాస్కంధోరసాం వృద్ధి రనే నైవోపజాయతే. 26.
ముఖం చ పద్మప్రతిమం స్వస్వగంధిసమీరణం,
గంధతైల మిదం నామ్నా సర్వవాతవికారనుత్. 27.
రాజార్హ మేత త్కర్తవ్యం రాజ్ఞామేవ విచక్షణైః,
తిలచూర్ణ చతుర్థాంశం మిళితం చూర్ణమిష్యతే. 28.
లవణం కటుకం క్షార మమ్లం మైథున మాతపం,
వ్యాయామం చ న సేవేత భగ్నో రూక్షాన్న మేవచ. 29.

గాయములైన భగ్నపుగాయములకు తేనె త్రిఫలములు వీటికషాయముతో ప్రతిసారణము చేసి తక్కినదానిని భగ్నమునకువలెనే చికిత్సఁ జేయవలయును. రాత్రులు నల్లనువ్వులు పారెడు నీటిలో వాసితముచేసి ప్రతిదినమును సుఖముగా పాలతో భావన చేయవలయును. మూడవసప్త రాత్రము మధుకకషాయముతో భావన చేసి పాలను పీల్చిన తిలలను చూర్ణము చేయవలయును. కాకోల్యాదిగణము పల్లేరు మంజిష్ఠ మనుబాల కోష్టు జటామాంసి సర్జరసము దేవదారువు చందనము సోంపు వీటిచూర్ణమును తిలచూర్ణముతో చేర్చి పీడనార్థము గంధద్రవ్యముతో పక్వము చేసి పాలను కాచవలయును. పిమ్మట దానికి నాలుగురెట్లు తిలతైలమును మంటల పక్వము చేయవలయును. ఏలకులు అంశుమతి జాపత్రి జీలకర్ర తగరము లోధ్రము ఉత్తరేణు లోవానము క్షీరకాకోలి మధుకములును శృంగాటకమును పూర్వపు ఔషధులును వీటితో తైలమును సన్ననిసెగతో పక్వముచేసి యుపయోగించినచో హితకరము. దీనిని ఆక్షేపకము పక్షఘాతము అంగశోషము మున్నగు వానియందు వాడవలయును. ఇయ్యది గంధతైలము. సమస్త వాతవికారములను పోగొట్టును. రాజయోగ్యమగు తైలము. తిలలచూర్ణము నాలుగవపాలు కలిపిన చూర్ణముగా నుండవలయును. ఉప్పు కటు క్షారము పులుసు స్త్రీభోగము రూక్ష భోజనమును భగ్నరోగి వదలివేయవలయును.

ఇట్లు చక్రదత్తయందు భగ్నాధికారప్రకరణము ముగిసెను.

౪౯. కుష్ఠాధికారము.

కుష్ఠుకు పంచకషాయములు.

శ్లో. వాతోత్తరేషు సర్పి ర్వమనం శ్లేష్మోత్తరేషు కుష్ఠేషు,
పిత్తోత్తరేషు మోక్షో రక్తస్య విరేచనం చాగ్ర్యం. ౧.
ప్రోచ్ఛన మల్పే కుష్ఠే మహతి చ శస్తం శిరావ్యధనమ్,
బహుదోషః సంశోధ్యః కుష్ఠీ బహుశోఽనురక్షతా ప్రాణాన్,
వచావాసాపటోలానాం నింబస్య ఫలినీత్వచః,
కషాయో మధునా పీతో వాన్తికృత్సదనాన్వితః. ౩.

వాతాధిక్యముగలదానికి నేయియును కఫాధిక్యతగల కుష్ఠునకు వమనమును పిత్తాధిక్యతగల కుష్ఠునకు రక్తవిస్రావమును విరేచనములును శ్రేష్ఠములు. అల్పకుష్ఠువునకు ప్రోచ్ఛనమును ఎక్కువదానియందు నాడీవేధనమును శ్రేష్ఠములు. బహుదోషములుగల కుష్ఠురోగి సంశోధము చేయఁదగినవాడు. వస అడ్డసరము పటోలము నింబము కఱుక్కాయనుగ వీటిబెెరడును కషాయము చేసి తేనె యున్మైత్తరసములను చేర్చి త్రాగినచో వాంతులను గలిగించును.

విరేచనాదులు.

శ్లో. విరేచనం తు కర్తవ్యం త్రివృద్ధాత్రీఫలత్రికైః,
యే లేపాః కుష్ఠానాం, ప్రయుజ్యస్తే నిర్గతాస్రదోషాణాం,
సంశోధితాశయానాం సద్యః సిద్ధి ర్భవతి తేషాం. ౪.
మనశ్శిలాలే మరిచాని తైల, మార్కం పయః కుష్ఠహరః ప్రదేహః,
కరంజబీజై డగజఃసకుష్ఠై,ర్గోమూత్రపిష్టశ్చ పరః ప్రదేహః. ౫.
పత్రాణి పిష్ట్వా చతురంగులస్య, తక్రేణ హల్లా న్యథ కాకమాచ్యాః,
తైలాక్తగాత్రస్య నరస్య కుష్ఠా న్యుద్వర్తయేదశ్వహనచ్ఛదేశ్చ. ౬.
ఆరగ్వధః సైడగజః కరంజో వాసాగడూచీమదనంహరిద్రే,
శ్ర్యాహ్వః సురాహ్వః ఖదిరో ధవశ్చ నింబో విడంగం కరవీరకశ్చ. ౭.
గ్రంధిశ్చ భార్జీ లశునశ్శిరీషః సలోమశో గుగ్గులు కృష్ణగంధే,
పణిజ్జకో వత్సకసప్తపర్ణీ పీలూని కుష్ఠం సుమనఃప్రవాలః. ౮.
వచాహరేణుత్రివృతాని కుంభీ భల్లాతకంగైరికమంజనం చ, మనశ్శి

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 417

లాలే గృహధూమవలా కాసీసలోధ్రార్జునముస్తసజ్జాః. 9. ఇత్యర్ధభాగైర్విహితాః షడేతే గోపిత్తపిష్టాః పునరేవ పిష్టాః, సిద్ధాః పరం సర్షపతైలయుక్తా శ్చూర్ణప్ర దేహః భిషజా ప్రయోజ్యాః. 10. కుష్ఠాని కృచ్ఛ్రాణి నవం కిలాసం సురేంద్రలుప్తం కిటిభం సదద్రుం, భగందరార్శాంస్యపచీం సపామాం హన్యుః ప్రయుక్తా అచిరా న్నరాణాం. 11.

తెల్లతెగడ దంతి త్రిఫలములు వీటితో విరేచనమున కిప్పించవలయును. నిర్గతాస్రదోషులకు సంశోధితమగు ఆమాశయము గలవారికి కుష్ఠురోగములకు ఇట్టి లేపమును ప్రయోగించిన శీఘ్రముగా సిద్ధి యగును. మనశ్శిల హరిదాలము మిరియములు తైలము జిల్లేడుపాలు వీటిలేపము కుష్ఠులను హరించును. నెమలిఅడుగువిత్తులు బావంచాలవిత్తులు కొష్ఠు వీటిని గోమూత్రముతో నూరి లేపన చేసిన కుష్ఠువులకు మంచిది. ఆమ్లవేతపు ఆకులను మజ్జిగతో కాకమాచి మహోహపుఆకులు నూరి గన్నేరురసముతో తైలమును తడిపి ఉద్వర్తనము (నలుగు) పెట్టింపవలయును. రేలచెక్క నెమలియడుగు అడ్డసరము తిప్పతీగె ఉమ్మెత్తకాయ పసపు మానిపసపు మారేడు భుజపత్రము ఉల్లిగడ్డ దిరిసెం నీలి గుగ్గులు అనఁగ కాను శ్వేత మరువము కోష్టు సప్తపర్ణ పీలు కుష్ఠము జాజిచిగుళ్లు వస రేణుకబీజములు తెల్లతెగడ దంతి హరితాళము ఇంటిబూజు ఏలకులు కాసీసము లొద్దుగ అర్జునము తుంగముస్తలు వీని అర్థ అర్థ శ్లోకములలో చెప్పినరీతి ఆరు చూర్ణములు చేసి గోపిత్తముతో ముద్ద జేసికొని ఆవనూనెతో చేర్చి లేపన చేయవలయును. కష్టసాధ్యములగు కుష్ఠులు మున్నగునవి దీనిచే నశించును.

— ౦౦ మనశ్శిలాదితైల ప్ర దేహములు. ౦౦ —

శ్లో. మనశ్శిలా త్వక్కుటజా త్త్వకుష్ఠా త్సలోమశః సైడగజః కరంజః, గ్రంధిశ్చ భార్గ్యః కరవీరమూలం చూర్ణాని సాధ్యా నిజతుంగదోకేన. 12. పలాశనిర్వ్యూహరసేనవాపి క్షీరోద్ధృతా న్యాఢక సంమితేన, దర్వీప్ర లేపం ప్రవదంతి లేప మేతత్పరం కుష్ఠవినాశనాయ. 13. కుష్ఠం హరిద్రే సరసం పటోలం నింబోఽశ్వగంధే సురదారు శిగ్రు, ససర్షపం తుంబురుధాన్యచవ్య చండా శ్చ దూర్వాశ్చ సమాని కుర్యాత్. 14. తైస్తక్రయుక్తైః ప్రథమం శరీరం తైలాక్త ముద్వర్తయితుం యతేత, తథాస్య కండూః పిడకాః సకోఠాఃకుష్ఠాని శోధాశ్చశమం ప్రయాంతి.15.

58

४१८ చక్రదత్త—ర౯. కుష్ఠాధికారము. / ४१८ चक्रदत्त—४९. कुष्ठाधिकारमु.

కొడిసెపాలవిత్తులు కోష్ఠు సైంధవలవణము గంజి వాయువిడంగములు వీటిలేపనము క్రిమిరోగములను దద్రుమండలకుష్ఠువులను పోగొట్టును. జెముడుకాడరసములో సర్షపకల్కమునుంచి బొగ్గునిప్పులతో పక్వము చేసి లేపన చేసినచో విచర్చికలు నశించును. జెముడుకాడరసములో బూజు సైంధవలవణములనుంచి పొగ బయటపోకుండ భస్మము చేసి తైలముతో లేపన చేసిన విచర్చికలు నశించును. తగిరిసెవిత్తులు తిలలు ఆవాలు కోష్ఠు పిప్పళ్లు అంటుప్పు సౌవర్చలవణము సైంధవలవణము వీటిని దుర్వాసన కలుగచేసి లేపనచేసిన విచర్చికాదులు నశించును. ఉమ్మెత్తగింజలు క్షారోదకములతోను ఆవనూనెతోను కాచి యుపయోగించినచో విపాదికలు నశించును.

---

❧ ధాత్ర్యాదిలేపములు. / धात्र्यादिलेपमुलु. ❧

శ్లో. ధాత్రీవృషపథ్యాక్రిమిశత్రువహ్ని భల్లాతకావల్గుజలోహ-
భృఙ్గైః, భాగాభివృద్ధైస్తిలతైలమిశ్రైః సర్వాణి కుష్ఠాని నిహన్తి లే-
పః. 16.

విడఙ్గసైన్ధవశివా శశిరేఖాసర్షపకరంజరజనీభిః, గోజలపిష్టో
లేపః కుష్ఠహరో దివసనాథసమః. 17.

విడఙ్గై డగజాకుష్ఠ నిశాసింధూత్థస-
ర్షపైః, ధాన్యామ్లపిష్టైర్లేపోయం దద్రుకుష్ఠరుజాపహః. 18.

దూర్వా-
భయాసైంధవచక్రమర్ద కుఠేరకాః కాంజికతక్రపిష్టాః, త్రిభిః ప్రలేపై-
రతిబద్ధమూలం దద్రుం చ కుష్ఠం చ నివారయన్తి. 19.

తుల్యో రస-
స్స్నుహ్యతరో స్సుధేణ సచక్రమర్దే పృథయొవిమిశ్రః, పానీయభక్తేన త-
దాంబుపిష్టో లేపః కృతో దద్రుగజేంద్రసింహః. 20.

---

संस्कृत श्लोक (देवनागरी):

श्लो.
धात्रीवृषपथ्याकृमिशत्रुवह्नि भल्लातकावल्गुजलोह-
भृङ्गैः, भागाभिवृद्धैस्तिलतैलमिश्रैः सर्वाणि कुष्ठानि निहन्ति ले-
पः ॥ १६ ॥

विडङ्गसैन्धवशिवा शशिरेखासर्षपकरञ्जरजनीभिः, गोजलपिष्टो
लेपः कुष्ठहरो दिवसनाथसमः ॥ १७ ॥

विडङ्गैडगजाकुष्ठनिशासिन्धूत्थस-
र्षपैः, धान्याम्लपिष्टैर्लेपोऽयं दद्रुकुष्ठरुजापहः ॥ १८ ॥

दूर्वा-
भयासैन्धवचक्रमर्दकुठेरकाः काञ्जिकतक्रपिष्टाः, त्रिभिः प्रलेपै-
रतिबद्धमूलं दद्रुं च कुष्ठं च निवारयन्ति ॥ १९ ॥

तुल्यो रस-
स्स्नुह्यतरोस्सुधेण सचक्रमर्दे पृथयोविमिश्रः, पानीयभक्तेन त-
दाम्बुपिष्टो लेपः कृतो दद्रुगजेन्द्रसिंहः ॥ २० ॥

---

తెలుగు తాత్పర్యము / देवनागरी लिप्यन्तरण:

ताडि युसिरिक करक्कायलु वायुविडंगमुलु चित्रमूलमु नल्लजीडि-
वित्तनमुलु बावंचालु लोहमु गंटुभारंगि—वीटिनि उत्तरोत्तरमुगा वृद्धि-
भागमुलतो ग्रहिंचि अनगा क्रममुगा नॉकदानिकंटे नॉकटि हेच्चुगाचेकोनि
तिलतैलमुनु कलिपि लेपन चेयिंचिनचो समस्तमुलगु कुष्ठुलुनु नशंचुनु. वायुविडं-
गमुलु सैंधवलवणमु करक्काय बावंचालु चेंगल्र्वकोष्ठु पसपु—वीटिनिगो-
मूत्रमुतो नूरी लेपनचेसिनचो सूर्यूनितोसमानमुगा समस्तकुष्ठमुलनु उ-
न्मूलिंपजेयुनु. वायुविडंगमुलु तिटेंपुचेक्क कोष्ठु पसपु सैंधवलवणमु आ-
वालु वीनिनिधान्याम्लमुतो नूरीलेपन जेसिननु कुष्ठरोगमुलुहरिंचुनु. दूर्वलु
(गरिकलु) करक्काय सैंधवलवणमु तिटेंपुगिंजलु वस तुलसि—वीटिनि गंजितो

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 419

గాని మజ్జిగతోగానినూరి లేపనచేసినచో దద్రురోగములను కుష్ఠురోగములనుకూడ నశింపజేయును. మద్దిచెక్కరసముతో తింటెపుగింజలు కరక్కాయవీటిని నీటితోనూరి లేపనచేసినచో దద్రు రోగములనెడి ఏనుగులకియ్యది సింహప్రాయము కాగలదు.

-⁎ ప్రపున్నాడాదిఉద్వర్తనము. ⁎-

శ్లో. ప్రపున్నాడస్య బీజాని ధాత్రీసర్జరసస్నుహీ, సౌవీరపిష్టం దద్రూణాం మేత దుద్వర్తనం పరం. 21.

చక్రమర్ధకబీజాని కరంజం చ సమాంశకం, స్తోకం సుదర్శనామూలం దద్రుకుష్ఠవినాశనమ్. 22.

లేపనా ద్భక్షణాచ్చైవ తృణకం దద్రునాశనం, యూథీపున్నాగమూలం చ లేపా త్కాంజిక పేషితం. 23.

కాసమర్దకమూలం చ సౌవీరేణ చ పేషితమ్, దద్రూకీటిభకుష్ఠాని జయే దేతత్ప్రలేపనాత్. 24.

శిఖరిరసేనసుపిష్టం మూలకబీజం ప్రలేపత స్సిద్ధ్మ, క్షారేణ వా కదల్యా రజనీమిశ్రేణ నాశయతి. 25.

గంధపాషాణచూర్ణేన యవక్షారేణ పేషితమ్, సిద్ధ్మనాశం వ్రజ త్యాశు కటుతైలయుతేన వా. 26.

కాసమర్దకబీజాని మూలకానాం తథైవ చ, గంధపాషాణమిశ్రాణి సిద్ధ్మానాం పరమౌషధమ్. 27.

ధాత్రీరస సర్జరస స్నుపాక్వః సౌవీరపిష్టశ్చ తథాయుతశ్చ, భవ న్తిసిద్ధ్మాని యథా న భూయ స్తథైవ ముద్వర్తనకం కరోతి. 28.

తింటెపుగింజలను ఉసిరిక సర్జరసము జెముడుపాల- అను వీనిని గంజితో నూరి పట్టించిన దద్రువులకు హితము. మరియు తింటెపుగింజలను కానుగ వీటిని సమాన భాగములనుదెచ్చి కొంచెము సుదర్శనమూలమును చేర్చి నూరి లేపనచేసిన దద్రువులు నశించును. తృణకమును (సుగంధితృణమును) నూరి లేపనచేసినను లేక భక్షించినను దద్రువులు నశించును. నంద్యావర్తపుపూవులు పున్నాగమూలను వీటిగంజితో నూరి పూసినను, కాసమర్దకమూలమును సౌవీరలవణముతో నూరి పూసినను, ముల్లంగిగింజలను ఉత్తరేణురసముతో నూరి పూసినను, యవక్షారము అరటి పసపు వీటిని నూరి పూసినను, గంధపాషాణచూర్ణముతో యవక్షారమును నూరి పూసినను లేక కటుతైలముతో లేపనచేసినను సిద్ధ్మలన్నియును నశించును. చేదుపొట్లగింజలను ముల్లంగివిత్తులను గంధపాషాణముతో నూరిపూసినను సిద్ధ్మలు కుదురగల్గు. మరియును ఉసిరిక రసము మద్దిరసము అంటుప్ప వీనిని గంజితోనూరి ముద్దచేసి నలుగుపెట్టినను సిద్ధ్మలు నశించును.

४२० चक्रदत्त—४९. कुष्ठाधिकारमु.

कुष्ठादि लेपमुलु.

श्लो. कुष्ठं मूलकबीजं प्रियङ्गुन सर्षपा स्तथा रजनी, एत त्केसरकुष्ठं निहन्ति बहुवार्षिकं सिध्म. २९. नीलकुरंटकपत्रं स्वरसेनालिप्य गात्र मतिबहुशः, लिम्पे न्मूलक बीजै स्तक्रै र्ग्रथिद्धि सिध्मनाशाय. ३०. चक्राह्वयं स्नुहीक्षीरभावितं मूत्रसंयुक्तं, रवितप्तं हि किञ्चित्तु लेपना त्किटिभापहम्. ३१. आरग्वधस्य पत्राणि आरनाळेन पेषयेत्, दद्रूकिटिभकुष्ठानि हन्ति सिध्मानमेव च. ३२. बीजानिवा मूलकसर्षपाणां लाक्षारजन्या प्रपुन्नाडबीजं. ३३. श्रीवेष्टकव्योषविडंगकुष्ठं पिष्ट्वा च मूत्रेण तु लेपनं स्यात्, दद्रूणि सिध्मं किटिभानि पामां कापालकुष्ठं विषमंच हन्यात्. ३४.

कोष्टु मुल्लंगिवित्तुलु प्रेंखणमु आवालु पसुपु वीटिनि नूरी लेपनचेसिनचो अनेकमुलु पिंड्लनुंडि वच्चुचुन्न सिध्मरोगमुनु नशिंचुनु. नल्लगोरिंटरसमुतो मुल्लंगिवित्तुलनु नूरी मज्जिगकलिपि पूसिनचो सिध्मलु नशिंचुनु. दिंटेननु जेमुडुपाललो भावनचेसि गोमूत्रमुलोनेंडलो नेंडिंचि नूरी पूसिननु, रेलपूवुलनु गंजितोनूरी पूसिननु दद्रुकिटिभकुष्ठमुलु नशिंचुनु. सिध्मलनु निवर्तिंचुनु. मुल्लंगिगिंजलनु आवालु लक्कपसपु तिंटेनगिंजलु वीटिनीन्नी श्रीवेष्टकमु वायुविडंगमुलु चेंगल्वकोष्टुलनु गोमूत्रमुतो नूरी पूसिनचो दद्रुरोगमुलु सिध्मलु किटिभरोगमुलु पाम कपालकुष्ठमु इय्यवि नशिंचुनु.

विडङ्गादिलेपनमुलु.

श्लो. एडगजकुष्ठ सैंधव सौवीरसर्षपैः क्रिमिघ्नैश्च, क्रिमिसिद्ध दद्रुमण्डल कुष्ठानां नाशनो लेपः. ३५. स्नुक्काण्डे सर्षपात्कल्कः कुकूलानालपाचितः, लेपा द्विचर्चिकां हन्ति रागवेग इव त्रपाम्. ३६. स्नुक्काण्डे सुषिरं दग्ध्वा गृहधूमं ससैंधवम्, अस्थ्नामूत्रं तैलयुक्तं लेपा द्धन्ति विचर्चिकाम्. ३७. एडगजतिलसर्षप कुष्ठमागधिका लवणत्रयमस्तु, पूतिकृतं दिवसत्रय मेतद्धन्ति विचर्चिका दद्रुनकुष्ठं. ३८. उन्मत्तकस्य बीजेन मानाक हतवारिणा, कटुतैलं विपक्तव्यं शीघ्रं हन्या द्विपादिकाम्. ३९. नारिकेळोदके न्यस्ता स्तंडुलाः पूतितां गताः, लेपा द्विपादिकां

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము। ४२१

घ्नन्ति चिरकालानुबन्धिनीम् ॥ ४० ॥

सर्जरेसः सिन्धुसम्भव-गुड-मधु-महिषाक्ष-गैरिकं सघृतम् ।
सिक्थकमेतत्पक्वं पादस्फुटनापहं सिद्धम् ॥
अविल्गुजं कासमर्दं चक्रमर्दं निशायुतम् ॥ ४१ ॥
माणिमन्थेन तुल्यांशं मस्तुकाञ्जिकपेषितम् ।
कच्छूं कण्डूं जयत्युग्रं सिद्ध एष प्रयोगराट् ॥ ४२ ॥
कोमलं सिंहास्यदलं सनिशं सुरभिजलेन सम्पिष्टम् ।
दिवसत्रयेण नियतं क्षपयति कच्छूं विलेपनतः ॥ ४३ ॥

तिलबीजगिञ्जमु कोष्ठु सैन्धवलवणमु सौवीराञ्जनमु आवालु वीनिनि नूरि लेपन चेसिन क्रिमिसिद्ध दद्रु कुष्ठुलु नशिञ्चुनु। जेमुडु पालकाडलनु आवाळतो नूरि कोलदिपाटि नेगमीद कल्कमुचेसि लेपनचेसिनचो विचर्चिकलु नशिञ्चुनु। इण्टिबूडु तैलमुतो नूरि पूसिननु विचर्चिकलु नशिञ्चुनु। तिलबीजवित्तुलु नुव्वुलु आवालु कोष्ठु लवणमुलु मूडुनु नूरि पूसिनचो पूतिगन्धमु गलविचर्चिकलुनु दद्रुवुलुनु कुष्ठरोगमुलुनु नशिञ्चुनु। उम्मेत्तगिञ्जलनु नूने कन्द वीटिनिक्षारोदकमुलतो कलिपि कटुतैलमुनु सिद्धमुचेसि पूसिनचो विचर्चिकलु नशिञ्चुनु। एडनीटिकायललो बिय्यमु नानबेट्टि मरिगिनतर्वात नूरि पूसिननु दद्रुवुलु कुष्ठुवु विचर्चिकलुनु नशिञ्चुनु। सर्जरसमु सैन्धवलवणमु बेल्लमु तेने मैसाक्षिगुग्गिलमु वीटिनि नेतिथोनूरि पूसिननु सिक्तकमुलु हरिञ्चुनु। बावञ्चालु पसुपु तिलबीजगिञ्जलनु नूरिपूसिननु कच्छूकण्ड्वादुलु नशिञ्चुनु। अड्डसरमुयोक्क लेतआकुरसमुतो पसपुनु नूरि पूसिनप्पटिकिनि मूडु रोजुललो कच्छुवुलु नशिञ्चिपोगलवु। इय्यदि सिद्धक्रिय यनियु नेरुङ्क वलयुनु।

---

गोमूत्रपानादुलु

श्लो.
हरिद्राकल्कसंयुक्तं गोमूत्रस्य पलद्वयम् ।
पिबेन्नरः कामचारी किच्छूपामाविनाशनम् ॥ ४४ ॥

शोथपाण्ड्वामयहरी गुल्ममेहकफापहा ।
कच्छूपामाहरी चैव पथ्या गोमूत्रसाधिता ॥ ४५ ॥

पिबति सकटुतैलं गण्डपाषाणचूर्णं रविकिरणसुतप्तं पावलो यः पलार्धम् ।
त्रिदिनतदनुसिक्तः क्षीरभोजी च शीघ्रं भवति कनकदीप्त्या कामयुक्तो मनुष्यः ॥ ४६ ॥

कण्डुपामुल गोमूत्रमुलो हरिद्राकल्कमुनु चेर्चिकौनि कामचारि यगु वाडु त्रागनेनि कच्छुवु पाम नशिञ्चुनु। गोमूत्रमुलो साधिञ्चिन कर...

422 చక్రదత్త—౮౯. కుష్ఠాధికారము.

కాక్కాయలు శోధ పాండురోగము గుల్మము ప్రమేహము మున్నగువానిని పోగొట్టును. గంధపాషాణచూర్ణమును ఆవనూనెలో కలిపికొని సూర్యకిరణములతో పక్వముచేసి అరపలము చొ॥ పామవ్యాధి గలవాడు త్రాగవలయును. దానితోనే సేకమును చేయవలయును. పాలనే త్రాగుచుండవలయును. ఇట్లైనచో బంగరువంటి కాంతి గలవాడగును.

హరిద్రాలేపము.

శ్లో. నిశాసుధారగ్వధ కాకమాచీ పత్రై స్సదార్వీప్రపునాడబీజైః,
తక్రేణ పిష్టైః కటుతైలమిశ్రైః పామాది శూద్వర్తన మేతదిష్టం. 47.

సిందూరమరిచచూర్ణం మహిషీనవనీతసంయుతం బహుశః,
లేపా ద్వినిహన్తి పామాం తైలం కరవీరసిద్ధం వా. 48.

మాంసీ చందనసంపాక కరంజారిష్టసర్షపమ్,
శశీకుటజదార్వ్యబ్దం హన్తి కుష్ఠమయం గణః. 49.

భల్లాతకద్విపిసుధార్కమూలం గుంజాఫలం త్ర్యూషణశంఖచూర్ణమ్,
తుత్థం సకుష్ఠం లవణానిపంచ క్షారద్వయం లాంగలికాం చ పక్త్వా. 50.

స్నుహ్యర్కదుగ్ధేషున మాయసస్థం శలాకయా తం విదధీత లేపమ్. 51.

కుష్ఠే కిలాసే తిలకాలకే చ అశేషదుర్నామసు చర్మకీలే,
విషవరుణహరిద్రాచిత్రకాగారధూమ, మనిలమరిచదూర్వాః క్షీరమర్కస్నుహీభ్యాం. 52.

దహతి పలితమాత్రా త్కుష్ఠజాతీ రశేషాః,
కులిశ మివ సరోషా చ్చక్రహస్తాద్విముక్తమ్.

---

సుధత్తు జనుము రేల కానుంచి వీటిఆకులను తగిరెవిత్తులు నీటిని_మజ్జిగతో నూరి తైలములో కలిపి పామాదిరోగములందు మర్దించుట మంచిది. సిందూరము మిరియములచూర్ణమును గేదెనేతిలో కలిపిగాని గన్నేరుతో సిద్ధముచేసిన తైలమును గాని లేపన చేసిన పామ నశించును. జీడివిత్తులు చిత్రమూలము జెముడుచెక్క జిల్లేడుచెక్క చిరిసెనగ శొంతి మిరియములు పిప్పళ్లు శంఖచూర్ణము మైలుతుత్తము కోష్ఠు పంచలవణములు వీటిని గంగ శమములోవైచి జెముడు జిల్లేడు పాలతో పక్వము చేసి గడ్డగట్టిన పిమ్మట లేపన చేయవలయును. కుష్ఠము కిలాసము మూలరోగము మున్నగునవి నశించును. ఇందు విషము వరుణపసపు చిత్రమూలము ఇంటిబూజు మిరియములు గరిక

आन्ध्रतात्पर्यसहितमु. 423

अर्क, क्षीरस्नुहीक्षीरमुलनु कलपवलयुनु. वीटिनि पट्टिञ्चिनमात्रमुनने समस्त कुष्ठमुलुनु नशिञ्चुनु.

---

नवकषायमुलु.

श्लो.
शशाङ्कलेखा सविडङ्गसारा सपिप्पलीका सहुताशमूला ।
सायोमला सामलका सतैला सर्वाणि कुष्ठा न्युपहन्ति लीढा ॥ 53 ॥

तीव्रेण कुष्ठेन परीतदेहो यक्ष्मनुराजीं नियमेन खादेत् ।
संवत्सरं कृष्णतिलद्वितीयां ससोमराजीं वपुषातिशेत् ॥ 54 ॥

घर्मसेवी कदुष्णेन वारिणा वागुजीं पिबेत् ।
क्षीरभोजी त्रिसप्ताहात्कुष्ठरोगा द्विमुच्यते ॥ 55 ॥

एक स्तिलस्य भागा द्वौ सोमराज्या स्तथैव च ।
भक्ष्यमाण मिदं प्रात र्गुह्यदद्रुविनाशनम् ॥ 56 ॥

अवल्गुजा द्विजकर्षं पीत्वा कोष्णेन वारिणा ।
भोजनं सर्पिषा कार्यं सर्वकुष्ठप्रणाशनम् ॥ 57 ॥

त्रिफलापटोलरजसी मञ्जिष्ठा रोहिणीवचा निम्बैः ।
एष कषायोऽभ्यस्तो निहन्ति कफपित्तजं कुष्ठम् ॥ 58 ॥

भावार्थमु:
भावञ्चि, वायुविडङ्गमुलु, पिप्पळ्लु, चित्रमूलमु, मण्डूरमु, उसिरिक, तैलमु — वीटिनि कलिपि भक्षिञ्चिन अन्निविधमुलगु कुष्ठुलुनु नशिञ्चुनु. भयङ्करमगु कुष्ठुगलवारु नल्लनुव्वुलतो चेर्चिन बावञ्चि वित्तनमुलनु ओक्क संवत्सरमु नियममुगा भक्षिम्पवलयुनु. घर्ममुनु सेविञ्चुवाडु वेडिनीळ्लतो सोमराजीलुनु त्रागि पालगु त्रागुचुण्डिन कुष्ठु नशिञ्चुनु. तिललु 1 भागमु, बावञ्चि 2 भागमुलु वीटिनि प्रॊद्दुटने भक्षिञ्चुचुन्न गुप्तदद्रुवुलुनु नशिञ्चुनु. बावञ्चिनि ओक तुलमु वित्तनमुलनु वेडिनीळ्लतो त्रागि नेतिनि तिनिन अन्निविधमुलगु कुष्ठुलु नशिञ्चुनु. त्रिफलमुलु, पटोलमु, पसपु, मञ्जिष्ठ, कटुकरोहिणी, वस, निम्बमु — वीटिकषायमुनु निरन्तरमुनु त्रागिननु कुष्ठुलु नशिञ्चुनु.

---

छिन्नास्वरसादि सेवनमु.

श्लो.
छिन्नायाः स्वरसो वापि सेव्यमानो यथाबलम् ।
जीर्णे घृतेन भुञ्जीत स्वल्पं यूषोदकेन वा ॥ 59 ॥

अतिपूतिशरीरोऽपि दिव्यरूपो भवे न्नरः ।
पटोलखदिरारिष्ट त्रिफलाकृष्णवेत्रजम् ॥ 60 ॥

तिक्ताशनः पिबे त्क्वाथं कुष्ठी कुष्ठं व्यपोहति ।
तिलाज्यत्रिफलाक्षौद्रव्योषभल्लात शर्कराः ॥ 61 ॥
वृष्या स्सप्त समो मेध्यः

424 చక్రదత్త — ౪౯. కుష్ఠాధికారము.

కుష్ఠహా కామచారిణః, విడంగత్రిఫలాకృష్ణా చూర్ణం లీఢం సమాక్షికమ్. 62. హన్తి కుష్ఠం క్రిమీ న్మేహ న్నాడీవ్రణభగందరాన్, ఇంద్రాశనం గవాదాయ ప్రశస్తేఽహని చోద్యతః. 63. తచ్చూర్ణం మధుసర్పిర్భ్యాం లిహేత్తీరభుగాశనః, హత్వా చ సర్వకుష్ఠాని జీవే ద్వర్షశతద్వయమ్. 64. యః ఖాదే దభయాశిష్టం ముంచామలకాని వా, స జయేత్సర్వకుష్ఠాని మాసా దూర్ధ్వం న సంశయః. 65. దహ్యమానా చ్చ్యుతః కుంభే మూలగే ఖదిరాద్రసః, సాజ్య ధాత్రీరసక్షౌద్రో హన్యాత్కుష్ఠం రసాయనమ్. 66.

తేనిచో బలమనుసారముగా తిప్పతీగె రసమును సేవించి జీర్ణించిన పిమ్మట నేతితో గాని గంజితో గాని కొలదిగా భుజింపవలయును. మిక్కిలియును దుర్గంధశరీరముగలవాఁడైనను దివ్యరూపము కలవాఁడగును. పటోలము కాచు నింబము త్రిఫలములు నల్లజీలకఱ్ఱ వేపపస పిటికసాయమును తిక్తమగు భోజనమును కుష్ఠులనుబోగొట్టును. వాయువిడంగములు త్రిఫలములు పిప్పళ్లు వీటిచూర్ణమును తేనెతో సేవించిన కుష్ఠువులు క్రిమిరోగములు ప్రమేహములు నాడీవ్రణములు భగందరము మున్నగునవి నశించును. మంచిదినమునందు పెళ్లగించి తెచ్చిన పాపర వేరును చూర్ణము చేసి తేనెను నేతిని కలపి పాలను నేతిని త్రాగునభ్యాసముగలవాడు సేవింపవలయును. ఇయ్యది అన్ని విధములగు కుష్ఠులను పోగొట్టి 200 ఏండ్లు జీవింపచేయును. కరక నింబములనుగాని మిరియములను సిరికనుగాని తినిన నొక నెలలో కుష్ఠములు తొలగిపోవును. ఈరసాయనము కుష్ఠును హరించును.

వయస్యాది లేపములు.

శ్లో. వయస్యేడగజా కుష్ఠ కృష్ణాభి ర్గుడికా కృతా, బస్తమూత్రేణ సంపిష్టా లేపా చ్ఛ్విత్రవినాశినీ. 67. పూతికార్కస్నుహీరేంద్రద్రుమాణాం, మూత్రే సిక్తాః పల్లవాః సౌమనాశ్చ, లేపా చ్ఛ్విత్రం ఘ్నన్తి దద్రువ్రణాఁ శ్చ, కుష్ఠా న్యర్యాంసి భగ్ననాడీవ్రణాం శ్చ. 68. గజచిత్రవ్యాఘ్రచర్త్మ మసీ తైలవిలేపనాత్, శ్విత్రం నాశం వ్రజే త్సద్యో వా పూతి కీటవిలేపనాత్. 69. కుడవోఽవల్గుజబీజా ద్ధరితాలాచ్చతుర్థభాగసంమిశ్రః, మూత్రేణ గవాం పిష్టః సవర్ణకరణః పరః శ్విత్రే. 70.

మధుకము తగిరిసె కోష్ఠు పిప్పళ్లు వీటితో సిద్ధము చేసి మూత్రమునందునూరి లేపనచేసినచో తెల్లకుష్ఠులు నశించును. నెమలిఅడుగుచెక్క జిల్లేడు జెముడు పుష్కర

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 425

మూలము కేల జాజి వీటిఆకులను గోమూత్రముతో నూరి లేపన చేసినచో శ్విత్రములు దద్దులు కుష్ఠువు మున్నగునవి నశించును. దంతి చిత్రమూలము గుంటకలగర వీటి తైలమునందు పక్వముచేసి లేపనచేసినను, దుర్గంధముగలపురుగులను నూరి లేపనచేసినను శ్విత్రకుష్ఠములు నశించును. బావంచివిత్తనములు నాలుగు పలములు హరిదళము ఒక పలము వీటిని గోమూత్రములో నూరి లేపనచేసినను సమానమగు వర్ణము వచ్చును.

ధాత్రీ క్వాథములు.

శ్లో. ధాత్రీఖదిరయోః క్వాథం పీత్వా వల్గుజసంయుతమ్, శంఖేందుధవళం శ్విత్రం తూర్ణం హన్తి న సంశయః. 71. తీరేశు దగ్ధే గజలండజేచ గజస్య మూత్రేణ బహుస్రుతే చ, ద్రోణప్రమాణం దశభాగయుక్తే దత్త్వా పచేద్ద్విజ మవల్గుజస్య. 72. ఏత ద్విదా చిక్కణతాముపైతి తదా సుసిద్ధాం గుడికాం ప్రయుఞ్జ్యాత్, శ్విత్రం విలింపే దథ తేన ఘృష్టం తదా వ్రజే త్యాశు సవర్ణభావమ్. 73. శ్వేతాయంతీమూలం పిష్టం పీతం చ గవ్యపయసేవ, శ్విత్రం నిహన్తి నియతం రవివారే వైద్యనాథ స్వాజ్ఞా. 74.

ఉసిరిక కాచు వీటిక సాయములో బావంచిని కలిపికొని త్రాగిన చంద్రునివలె తెల్లగానున్న కుష్ఠులును నశించును. సందేహము లేదు. తెగరినెను చక్కగా దగ్ధముచేసి ఏనుగు మూత్రముతో కడిగి ద్రోణమునీటిలో పదవపాలు బావంచి విత్తనములను వైచి పక్వము చేసి గట్టిపడిన పిమ్మట మాత్రలనుచేసి వీటిని లేపనచేసినచో తెల్లకుష్ఠులు నశించును. తెల్లని నెల్లి వేరును నూరి గోమూత్రముతో చవటవటుకును నియమముగా త్రాగినచో శ్విత్రకుష్ఠములు నశించునని ధన్వంత్రీ యాజ్ఞయై యున్నది.

కుష్ఠహరచూర్ణము.

శ్లో. పుష్పకాలే తు పుష్పాణి ఫలకాలే ఫలాని చ, సంచూర్ణ్య పిచుమర్దస్య త్వఙ్మూలాని దలాని చ. 75. ద్వ్యంశాని సమాహృత్య భాగైకాని ప్రకల్పయేత్, త్రిఫలాత్ర్యుషణం బ్రాహ్మీ శ్వదంష్ట్రాఁగుష్కరాగ్ని కాః. 76. విడంగసారవారాహీ లోహచూర్ణామృతా స్సమాః, హరిద్రాద్వయావల్గుజవ్యాధిఘాతాః సశర్కరాః. 77. కుష్ఠేంద్రయవపాఠాశ్చ కృత్వా చూర్ణం సుసంయుతమ్, ఖదిరాసననింబానాం ఘనక్వాథేన భావయేత్. 78. సప్తధా పంచనింబం తు మార్కవస్వరసేన తు, స్నిగ్ధ

54

426 चक्रदत्त — ५०. कुष्ठाधिकारमु.

शुद्धतनुर्धीमान्योजयेच्च शुभे दिने ॥ ७९ ॥ मधुना तिक्तहविषा खदिराशनवारिणा । लेह्यं मुस्ताम्बुना वापि कोलवृद्ध्या पलं पिबेत् ॥ ८० ॥ जीर्णे च भोजनं कार्यं स्निग्धं लघुहितं च यत् । विचर्चिकोदुम्बरपुण्डरीककपालदद्रूकिटिभालसादने । शतारुविस्फोटविसर्पपामां कफप्रकोपं त्रिविधं किलासम् ॥ ८१ ॥ भगन्दरश्लीपदवातरक्तं जातान्यथो नाडीव्रणशीर्षरोगान् । सर्वान्नृमेहान्नृपदरांश्च सर्वान् दंष्ट्राविषं मूलविषं निहन्ति ॥ ८२ ॥ स्थूलोदरः सिंहकृशोदरश्च सुश्लिष्टसन्धिर्दृढनोपयोगात् । समोपयोगादपि ये दशघ्नी सर्पादयो यान्ति विनाशमाशु ॥ ८३ ॥ जीवेच्चिरं व्याधिजराविमुक्तः शुभे रतः चन्द्रसमानकान्तिः ॥ ८४ ॥

पञ्चनिम्बमुल पुष्पमुलनु फलकालमुलॊ फलमुलनु चॆक्करनु वेळ्लनु रॆंडु रॆंडु भागमुलुगा तॆच्चि त्रिफलमुलु शोंति मिरियमुलु पिप्पळ्लु ब्राह्मी पल्लेरु जीडी चित्रमूलमु वाराहीकंद तिप्पतीग वीटिनि समानभागमुलुगा चेकोनवलयुनु. पसपु मानिपसपु बावंचि आरे कंडरचक्कर कोष्ठु इंद्रयवमु अगरुशोंति वीटि चूर्णमुनु अंदु कलुपवलयुनु. काचु वेगिचॆक्क निंबमु वीटिकषायमुनंदु एडुवारमुलु भावनचेसि पञ्चनिम्बमुलनु गुंटगलकराकु रसमुलॊ भावनचेयवलयुनु. पिम्मट स्निग्धमुनु शुद्धमुनु नगु शरीरमुगलवाडु शुभदिनमुनंदु दीनिनि प्रयोगिंपगावलयुनु.

---

एकविंशतिगुग्गुलुमु

श्लो.
चित्रकं त्रिफलां व्योषमजाजीं कारवीं वचाम् ।
सैन्धवातिविषे कुष्ठं चव्यैलायावशूकजम् ॥ ८५ ॥
विडङ्गान्यूजमोदां च मुस्तान् यमरदारु च ।
यावन्त्येतानि सर्वाणि तावन्मात्रं तु गुग्गुलुम् ॥ ८६ ॥
संक्षुद्य सर्पिषा सार्धं गुडिकां कारयेद्भिषक् ।
प्रातर्भोजनकाले च भक्षयेत्तु यथाबलम् ॥ ८७ ॥
हन्त्यष्टादशकुष्ठानि कृमींस्तुष्टव्रणानि च ।
ग्रहण्यर्शोविकारं च मुखामयगलग्रहान् ॥ ८८ ॥
गृध्रसीमथ भग्नं च गुल्मं चाशु नियच्छति ।
व्याधीनोत्कटगतांश्चान्याञ्जयेद्विष्णुरिवासुरान् ॥ ८९ ॥

चित्रमूलमु त्रिफलमुलु शोंति. मिरियमुलु पिप्पळ्लु जीलकऱ्ऱ कारवि वस सैंधवलवणमु अतिवस कोष्ठु चव्यमु एलकुलु अजमोद वायुविडंगमुलु