गदनिग्रह (आचार्य सोढल - कायचिकित्सा एवं रोग-विनिश्चय सटीक)

२३२ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [परिशिष्टे मुखरोगे द्वितीया खदिरगुटिका । पद्माह्ववक्रागुरुकुङ्कुमैश्च तुल्यांशकैः श्लक्ष्णशिलाविपिष्टैः । सर्वैः समः स्यात्खदिरस्य सारः सारङ्गदर्पस्फटिकाधिवासिताः ॥ ४३ ॥ वल्लप्रमाणा गुटिका विधेया- स्ताः सेविता घ्नन्ति कफप्रमेहम् । हिकाग्निसादारुचिपीनसांश्च रोगानशेषान् खलु चास्य जातान् ॥ ४४ ॥ सूताभ्रहेमसहितां पूर्वोक्तां भक्षयेत्प्रातः । नाम्ना खादिरवटिका कथितेयं सिंहगुप्तेन ॥ ४५ ॥ वातरोगे त्वगाद्या गुटिका । त्वगेला गन्धकश्चैव गुग्गुलुः समभागतः । कुर्याद्वातारितैलेन गुटिका वातरोगिणाम् ॥ ४६ ॥ रसायनार्थे विजयागुटिका । पलत्रयं हरीतक्याश्चित्रकस्य तथैव तु । एलात्वक्पत्रमुस्तानां भागोऽर्धपलिकः स्मृतः ॥ ४७ ॥ व्योषं पिप्पलिमूलं च विषं च पलमात्रकम् । नागकेसरचूर्णं तु कर्षं दद्याद्विचक्षणः ॥ ४८ ॥ रेणुकार्धपलं चात्र रसस्य कर्षमेव च । एतत्संभृत्य संभारं सूक्ष्मचूर्णं तु कारयेत् ॥ ४९ ॥ गुडस्यार्धतुलां दत्त्वादर्व्या सम्यग्विघट्टयेत् । ततस्तु गुटिकाः कृत्वा तस्मात्षष्टिशतत्रयम् ॥ ५० ॥ एकैकां भक्षयेत्प्रातः कृताहारो यथाबलम् । मासेन पलितं हन्ति करोत्यग्निं द्वितीयके ॥ ५१ ॥

गुटिकाधिकारः ४.] गदनिग्रहः । २३३ शुक्रवृद्धिं तृतीये तु बलवर्णप्रसादनम् । हन्त्यष्टादश कुष्ठानि सप्त चैव महाक्षयान् ॥ ५२ ॥ प्लीहानं श्वासकासौ च अन्त्रवृद्धिमरोचकम् । अशीतिं वातजान्रोगान्मूत्रकृच्छ्रं भगन्दरम् ॥ ५३ ॥ प्रमेहान्विंशतिं चैव तथाऽर्शांसि गलग्रहम् । सर्पलूताविषं हन्ति सर्वं स्थावरजङ्गमम् ॥ ५४ ॥ योनिदोषमपस्मारमुन्मादं विषमज्वरम् । बलेन गजतुल्योऽसौ वेगेन तुरगोपमः ॥ ५५ ॥ मायूरस्तु भवेद्गिर्वावाराहश्रोत्र एव च । चटकः स्त्रीविलासेन गृध्रदृष्टिश्च जायते ॥ ५६ ॥ उपयोगात्परं जीवेन्नरो वर्षशतत्रयम् । न चान्ने परिहारोऽस्ति न चाध्वनि न मैथुने ॥ ५७ ॥ ग्राम्यधर्मं च कुर्वाणो भोजनं च यथेच्छया । विजया नाम गुटिका विख्याता रुद्रभाषिता । भक्षयन्ति नरा ये तु तेषां सिद्धिर्न संशयः ॥ ५८ ॥ वातरोगे योगोत्तमा गुटिका । त्र्यूषणं त्रिफला क्षारौ लवणान्यथ चित्रकम् । तालीसं चविकं शृङ्गी निशे द्वे गजपिप्पली ॥ ५९ ॥ एला त्वचं विडङ्गानि पौष्करं नागकेसरम् । ताप्यकं दीप्यको मुस्ता समभागानि कारयेत् ॥ ६० ॥ यावन्त्येतानि द्रव्याणि तावन्मात्रमयोरजः । तावच्छिलाजतुर्देयः सर्वैस्तुल्यस्तु गुग्गुलुः ॥ ६१ ॥ संक्षुद्य गुटिकां कुर्यादक्षमात्रप्रमाणतः । खादेच्चा मधुना युक्त्या तोयक्षीररसाशनः ॥ ६२ ॥ नियन्त्रितं सदा भोज्यं सर्वर्तुषु निरत्ययम् । अशीतिं वातजान्रोगांश्चत्वारिंशच्च पैत्तिकान् ॥

२३४ आयुर्वेदियग्रन्थमाला । [परिशिष्टे विंशतिं श्लैष्मिकांश्चैव प्रमेहांश्चैव विंशतिम् । उदराणि तथा चाष्टौ श्वयथुं पवनात्मकम् ॥ ६४ ॥ विंशतिं मूत्रकृच्छ्राणि दुष्टनाडीव्रणानि च । हन्त्यष्टादश कुष्ठानि सप्त चैव महाक्षयान् ॥ ६५ ॥ कासं श्वासं तथा हिक्कां हृच्छूलं छर्द्यरोचकम् । गुल्मांश्च पाण्डुरोगं च जयेत्पञ्च प्रकारजम् ॥ ६६ ॥ चत्वारो ग्रहणीदोषाः षडर्शांसि तथैव च । सर्वांस्तान्नाशयत्याशु तमः सूर्योदयो यथा ॥ ६७ ॥ तथाऽर्बुदं गण्डमालां विद्रधिं सभगन्दरम् । हरते सर्वरोगांश्च वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा । योगोत्तमेति विख्याता गुटिका वैद्यपूजिता ॥ ६८ ॥ प्रमेहे कर्पूरादिगुटिका । कर्पूरशृङ्गीमनुमत्तबीजं जातीफलं लोहमृताभ्रकं च । रसोऽथ गन्धं त्रपु नागशुल्बे एला विषं धान्यकटुत्रिकं च ॥६९॥ तालीसपत्रं त्वथ नागपुष्पं तमालपत्रं कपिकच्छुबीजम् । सत्त्वंगुडूच्याः क्षुरकस्य बीजं वटी विधेया सितया समेता ॥७०॥ वातप्रमेहं सकफं सपित्तं श्वासं च कासं बहुसन्निपातान् बलं च हीनं खरमङ्कजाख्यं निहन्ति कामं खलु दीपयत्यपि ॥७१ गुल्मे गुडवटकाः । गुडविश्वौषधपथ्यामागधिकादाडिमैः कृता गुटिकाः । विनिहन्ति भक्ष्यमाणा गुल्मार्शोवह्निसादगदान् ॥ ७२ ॥ पाण्डुरोगे क्षारवटकाः । शृङ्गवेरविडङ्गानि पिप्पली मरिचानि च । नीलीपत्रं पृथकपर्णी हरिद्राद्वयमेव च ॥ ७३ ॥ मञ्जिष्ठा भद्रमुस्तं च शिग्रुबीजानि चित्रकम् । देवदारुं वचा दन्ती त्रिफला हस्तिपिप्पली ॥ ७४ ॥

गुटिकाधिकारः ४.] गदनिग्रहः । २३५ शालिपर्णी मधुरसा द्राक्षा कटुकरोहिणी । भल्लातकानीन्द्रयवा बृहत्यौ द्वे दुरालभा ॥ ७५ ॥ शतावरी विशल्या च पाठा भार्गी हरेणुका । एतानि समभागानि सर्वाण्येकत कारयेत् ॥ ७६ ॥ यावन्त्येतानि चूर्णानि द्विस्तावत्स्यादयोरजः । क्षारं च यावशूकानां ततो द्विगुणमावपेत् ॥ ७७ ॥ गोमूत्रयुक्तांस्तान्कुर्याद्वटकानक्षसंमितान् । खादेदेकं ततो द्वौ वा सुखं चानु पिबेज्जलम् ॥ ७८ ॥ अर्शांसि ग्रहणीदोषं पाण्डुरोगं भगन्दरम् । श्वयथुं श्वासकासौ च कृमिदोषांश्च नाशयेत् ॥ ७९ ॥ व्याधितस्य बलं ज्ञात्वा गवां मूत्रेण दापयेत् । पाण्डुरोगं निहन्त्याशु ब्रह्मदण्ड इवोद्धतम् ॥ ८० ॥ विश्रुताः क्षारवटकाः प्रयोज्याः सिद्धिमिच्छता । एष शङ्करणो योगो वैद्यानामर्थकृत्तथा ॥ ८१ ॥ कुष्ठे पथ्यावटकाः । पथ्यां सेन्द्रयवां सर्किंशुकफलां सार्की तथाऽऽवर्त्तकीं व्याधिघ्नेन तु योजितां हुतभुजा सारुष्करां बाकुचीम् । तद्वच्च क्रिमिशत्रुणाप्युपगतामेकैकवृद्धानिमान् गोमूत्रेण विमृद्य तुल्यतुवरान्कुष्ठी वटान्भक्षयेत् ॥ ८२ ॥ निहन्ति हतनासिकाकरजकर्णपादाङ्गुलि- क्षरद्रुधिरपूतिपूयपरिजग्धजन्तुव्रणान् । प्रभिन्नचिरलक्षितखरमशेषकुष्ठं मह- न्निहन्ति कुरुतेऽरुणावर्कवपुषं नरं योगतः ॥ ८३ ॥ ज्वरे फलत्रिकाद्यो मोदकः । फलत्रिकगुडव्योषशर्करात्रिवृतादिकम् । मोदकं भक्षयित्वाऽनुपिबेत्कोष्णं जलं पुनः । पार्श्वशूलेऽरुचौ कासे ज्वरे चानिलसंभवे ॥ ८४ ॥

२३६ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [ परिशिष्टे रसायने त्रिफलाद्या वटकाः । त्रैफलस्य तु चूर्णस्य पलानि दश संहरेत् । सप्त चैव विडङ्गानां लोहचूर्णं पलत्रयम् ॥ ८५ ॥ शतं भल्लातकानां च पलानि दश बाकुची । शिलाजतु पले द्वे च गुग्गुलोस्तु पलद्वयम् ॥ ८६ ॥ पलं पुष्करमूलस्य पलार्धं फलमेव च । ग्रन्थिकाग्नि समरिचं पिप्पल्यो विश्वभेषजम् ॥ ८७ ॥ त्वक्पत्रं कुङ्कुमं मुस्ता नागकेसरमेव च । यष्टीमधुकरोध्रं च कार्षिकान्युपकल्पयेत् ॥ ८८ ॥ यावन्त्येतानि सर्वाणि तावत्खण्डं प्रदापयेत् । पलिकान्वटकान्कुर्यात्सर्वव्याधिविनाशनन् ॥ ८९ ॥ एकैकं भक्षयेत्प्रातर्यथेष्टं चात्र भोजनम् । प्लीहमर्शास्यतीसारं वातगुल्मं भगन्दरम् ॥ ९० ॥ कुष्ठानि चैव सर्वाणि सप्तरात्रान्न्यपोहति । एतत्सर्वं प्रयुञ्जानो जीवेद्वर्षशतत्रयम् ॥ ९१ ॥ अरुचौ लाजाद्यो मोदकः । द्वादशाष्टचतुस्त्रिंशत्येकार्धार्धसमायुतैः । लाजैस्तुगातिन्तिडीककोलव्योषत्रिजातकैः । सचन्द्रा मोदका रुच्याः क्रमाद्विगुणशर्कराः ॥ ९२ ॥ त्रिफलाया गुटिका । त्रिफलाबदराणां स्याद्व्योषस्य च पलद्वयम् । कर्पूरकर्षो लाजानां पलद्वादशकं भवेत् ॥ ९३ ॥ 'एलात्वक्पत्रकानां तु पलं स्याद्वंशरोचना । पलाष्टिका, वेतसश्च चतुष्पल उदाहृतः ॥ ९४ ॥ चूर्णाद्द्विगुणखण्डं स्याद्गुद्या वमिहरा परम् । यक्ष्माणं रक्तपित्तं च ज्वरं कासं च नाशयेत् ॥ ९५ ॥

गुटिकाधिकारः ४.] गदनिग्रहः । २३७ अर्शसि चित्रकगुटिकाः । चित्रकस्य पलं दत्त्वा पलं चार्धं त्रिवृत्तथा । कणाकर्षो गुडस्याष्टौ पलानि समुपाहरेत् ॥ ९६ ॥ विंशतिश्च हरीतक्‍यो गुटिका दश कारयेत् । दशमे दशमे चाह्नि त्वेकैकां भक्षयेत् सुधीः । मण्डलानि च कण्डूंश्च अर्शांसि ग्रहणीं जयेत् ॥ ९७ ॥ प्रमेहे वामदेवेन कथिता गुटिका । कटुत्रिकं वचा मुस्ता विडङ्गं चित्रकं विषम् । एतानि समभागानि पथ्या च द्विगुणा विषात् ॥ ९८ ॥ पञ्चत्रिंशद्गुडाद्भागाः क्वाथयेन्मृदुनाग्निना । बदरसमाश्च गुटिका कार्या, एषा गुटिका प्रमेहं, आमवातं, गुल्मं, मन्दाग्निं, हन्ति; विशेषतश्च लालामेहम् ॥ गुग्गुलुगुटिका । गुग्गुलु कुडवादद्धं ककुभत्वगयोरजोविडङ्गानि । भल्लातकगोक्षुरकौ त्रिवृता त्रिफला द्वितीयार्धम् ॥ ९९ ॥ भुक्त्वैनां गुटिकां यथेष्टचरितः षण्मासयोगात्पुमान् सव्याधीन्सभगन्दरान्सपिटिकानर्शांसि दुष्टव्रणान् । खालित्यं पलितं जरामपि तनोर्जित्वा प्रदीप्तानलः सौभाग्याप्तसुखो निरामयतनुर्जीवेत्समानां शतम् ॥ १०० ॥ शोफे लघुत्रिफलागुग्गुलुगुटिका । गुग्गुलुस्त्रिफला कृष्णा पञ्चनेत्रत्रिभागिकाः । गुटिकाः शोषगुल्मार्शो भगन्दरवतां हिताः ॥ १०१ ॥ वातव्याधौ पृथुत्रिफलाद्या गुग्गुलुगुटिका । त्रिफला हपुषा मुस्तं चविका चित्रकः शठी । यवानीग्रन्थिकव्योषसौवर्चलदुरालभाः ॥ १०२ ॥ अजमोदा विडङ्गं च दाडिमं साम्लवेतसम् । बाष्पिका पौष्करं दारु त्वगेलापत्रकेसरम् ॥ १०३ ॥

२३८ आयुर्वेदियग्रन्थमाला । [परिशिष्टे एषामर्धपलैर्भागैः पलानि दश गुग्गुलोः । संमिश्र्य सर्पिषा सार्धं गुटिकां कारयेद्बुधः ॥ १०४ ॥ भक्षयित्वा ससर्पिष्कां जीर्णे च प्रमिताशनम् । वातश्लेष्मविकारेषु नाडीदुष्टव्रणेषु च ॥ १०५ ॥ श्लेष्मकासे च शोफे च योगमेनं प्रयोजयेत् । जठरे योनिशूलेषु त्वन्तर्भूतं च विद्रधिम् ॥ १०६ ॥ पार्श्वशूलं कृमीन् गुल्मान्प्रमेहान् छर्द्यरोचकौ । केवलानिलजात्रोगानशीतिं श्लैष्मिकानपि । विंशतिं नाशयत्याशु रसायनमनुत्तमम् ॥ १०७ ॥ गुल्मे त्रिवृताद्या गुटिका । त्रिवृत्पलं हिङ्गुकर्षस्त्रिक्षारस्य पलत्रयम् । यवान्यजाजीमरिचं धान्यकं शितिवारकम् ॥ १०८ ॥ उपकुञ्चीविडङ्गाजमोदाश्चार्धपलोन्मिताः । पृथक्पलद्वयं दद्यादम्लवेतसजं रजः ॥ १०९ ॥ मातुलुङ्गरसैनेषां गुटिकां कारयेद्भिषक् । सुखाम्बुनाम्लैर्मन्थैर्वा पिबेत्क्षीरेण सर्पिषा ॥ ११० ॥ काङ्कायनोक्तगुटिका वातगुल्मविनाशिनी । गोमूत्रयुक्ता कफजं पयसा पित्तसंभवम् ॥ १११ ॥ त्रिफलारसमूत्रैस्तु निहन्यात्सान्निपातिकम् । रक्तगुल्मे तु नारीणामुष्ट्रीदुग्धेन वा पिबेत् ॥ ११२ ॥ कृष्णाद्या गुटिका । कृष्णाशताह्वाशुण्ठीनां साभयानां पलं पलम् । गुडस्य षट्पलान्येषा गुटिका भ्रमनाशिनी ॥ ११३ ॥ इति श्रीवैद्यसोढलग्रथिते गदनिग्रहे परिशिष्टे गुटिकाधिकारश्चतुर्थः समाप्तः ।

अवलेहाधिकारः ५.] गदनिग्रहः । २३९ अथ परिशिष्टे पञ्चमोऽवलेहाधिकारः। शोषे पिप्पल्याद्योऽवलेहः । कृष्णाचूर्णं क्षिपेत्प्रस्थं सिताप्रस्थद्वयं तथा । प्रस्थार्धं गोघृतं चैव कुडवं माक्षिकं तथा ॥ १ ॥ दुग्धाढकोनसंयुक्तं यथोक्तं विपचेद्भिषक् । चातुर्जातपलं चैकं चूर्णमेतद्विनिक्षिपेत् ॥ २ ॥ प्रत्युषे भक्षयेन्नित्यं ततः कार्यं समाचरेत् । हन्त्यष्टादश कुष्ठानि क्षयमेकादशात्मकम् ॥ ३ ॥ पञ्चकासान् तथा श्वासान् पाण्डुं प्लीहमपंस्मृतिम् । मूत्रकृच्छ्रं तथा रक्तं शुक्रदोषं तथा जराम् ॥ ४ ॥ धातुक्षयं च मन्दाग्निं व्याधिं परमदुस्तरम् । सर्वांस्तानाश्यत्याशु तमः सूर्योदयो यथा ॥ ५ ॥ सुभगो दर्शनीयश्च स गच्छेदप्रमदाशतम् । रसायनमिदं श्रेष्ठमश्विभ्यां परिकीर्तितम् ॥ ६ ॥ शोषे द्वितीयो पिप्पल्याद्यवलेहः । प्रस्थं पिप्पलीमादाय क्षीरं चैव चतुर्गुणम् । अर्धाढकं घृतं गव्यं शुद्धखण्डात्तथाऽऽढकम् ॥ ७ ॥ पचेन्मृद्वग्निना तावद्यावत्पाकमुपागतम् । शीतीभूते क्षिपेत्तस्मिंश्चातुर्जातपलत्रयम् ॥ ८ ॥ योजयेन्मात्रया दोषधात्वग्निबलसात्म्यतः । बल्यो वृष्यस्तथा हृद्यो धातुपुष्टिकरः परः ॥ ९ ॥ जीर्णज्वरहरश्चैव स्त्रियं चैव तु बृंहयेत् । छर्दितृणारुचिश्वासशोषहिक्काः सकामलाः ॥ १० ॥ हृद्रोगं पाण्डुगुल्मं च प्रदरं च त्रिदोषजम् । शोणितानिलकार्श्यं च रक्तपित्तं नियच्छति ॥ ११ ॥ सक्ताभ्यासयोगेन वलीपलितवर्जितः ।

२४० आयुर्वेदौयग्रन्थमाला । क्षयादिरोगे रसाङ्गहरीतक्यवलेहः । हरीतक्याः शतं द्रोणे पयसि परिसाधयेत् ॥ १२ ॥ घृतावशेषमुत्तार्य निष्कुलीकृत्य च क्रमात् । रसगन्धकलोहानां चूर्णेनापूर्य वेष्टयेत् ॥ १३ ॥ सूत्रेण मासमेकं तु मधुमध्ये निधापयेत् । पथ्याशी भक्षयेदेकां सर्वरोगविमुक्तये ॥ १४ ॥ खण्डार्द्रकावलेहः । सुस्विन्नाच्छृङ्गवेरात्पलशतमिनवं निस्तुषं संविधाय प्रस्थे चाज्यस्य पक्त्वा पलशतसहितं शुद्धमत्स्यण्डिकायाः । कौराङ्गी देवपुष्पं मधुदलकणानागकिञ्जल्कभृङ्गं शुक्लाजाजी सघनमरिचतुगा सार्धकर्षद्वयाः स्युः ॥ १५ ॥ तस्मिन्क्षीरं विदित्वा ज्वलनमुखगतं पात्रमुत्तार्य यत्ना- त्कृत्वा चेष्ममदशशिसुरभितं चूर्णितेनावचूर्ण्य । प्रातः शीतेऽतिमात्रं मधुकुडवयुगं सार्धमावाप्य सान्द्रं तल्लीढं हन्ति जीर्णज्वरमथ कसनं राजयक्ष्माणमेव ॥ १६ ॥ अतीसारेऽङ्कोलमूलावलेहः । पलमङ्कोलमूलस्य दशांशं बिल्वमेव च । तद्भागो राजवृक्षस्य क्वाथयमष्टगुणे जले ॥ १७ ॥ तेन पादावशेषेण फाणितं कारयेद्भिषक् । शीतीभूते प्रदातव्यं मस्तुना सहितं बुधैः ॥ १८ ॥ फाणिते दीयमाने तु सत्वरं छर्दयेद्यदा । शीतलं भोजनं देयं दध्यन्नं भक्तमेव च ॥ १९ ॥ पक्वापकमतीसारं नानावर्णं सवेदनम् । दुर्वारं ग्रहणीदोषं जयेच्चैव प्रवाहिकाम् ॥ २० ॥ अर्शसि भल्लातकावलेहः । पर्पटावल्गुजानन्तात्वचाखंदिरचन्दनम् । पाठाशुण्ठीशठीमार्थीवासाभूनिम्बवत्सकम् ॥ २१ ॥

अवलेहाधिकारः ५.] गदनिग्रहः । २४१ श्यामेन्द्रवारुणीमूर्वाविडङ्गेन्द्रयवं जलम् । हस्तिकर्ण्यमृताद्राक्षापटोलरजनीद्वयम् ॥ २२ ॥ कणारग्वधसप्ता बिल्वश्योनाकपाटलाः । एषां द्विपलिकान् भागान् जलद्रोणे विपाचयेत् ॥ २३ ॥ अष्टभागावशेषं तु कषायमवतारयेत् । भल्लातकसहस्राणि छित्त्वा द्रोणमितेऽम्भसि ॥ २४ ॥ चतुर्भागावशेषं तु कषायं परिकल्पयेत् । तौ कषायौ समादाय वस्त्रपूतौ तु कारयेत् ॥ २५ ॥ गुडस्य च तुलां दत्त्वा लेहवत्साधयेद्भिषक् । भल्लातकसहस्राणां मज्जानं तत्र दापयेत् ॥ २६ ॥ त्रिकटुत्रिफलामुस्तसैन्धवानां पलं पलम् । सौगन्धिकस्य दातव्यं चूर्णं पलचतुष्टयम् ॥ २७ ॥ दीप्यकस्य पलं चैव चातुर्जातं पलांशकम् । संचूर्ण्य प्रक्षिपेत्कोष्णे घृतभाण्डे निधापयेत् ॥ २८ ॥ महाभल्लातको ह्येष महादेवेन निर्मितः । प्राणिनां च हितार्थं वै जयेच्छीघ्रं निषेवितः ॥ २९ ॥ श्वित्रमौडुम्बरं सिध्मं रुक्षजिह्वं च काकणम् । पुण्डरीकं च चर्माख्यं विस्फोटं रक्तमण्डलम् ॥ ३० ॥ कृच्छ्रं कापालिकं कृष्णं पामां चैव विपादिकाम् । वातरक्तमुदावर्तं पाण्डुरोगं वमिं कृमिम् ॥ ३१ ॥ अर्शांसि षट्प्रकाराणि कासं श्वासं भगन्दरम् । समाभ्यासेन पलितमामवातं सुदुर्जयम् ॥ ३२ ॥ कुरुते च परां कान्तिं प्रदीप्तं जठरानलम् । अनुपाने प्रयोक्तव्यं छिन्नातोयं पयोऽथवा । भोजने च सदा त्याज्यमुष्णं चाम्लं विशेषतः ॥ ३३ ॥ ३१

२४२ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । अतीसारे कुटजाष्टकावलेहः । तुलामथार्द्रां गिरिमल्लिकायाः संक्षुद्य पक्त्वा रसमाददीत । तस्मिन् सुपूते पलसंमितानि श्लक्ष्णानि पिष्ट्वा सह शाल्मलेन ॥ ३४ ॥ पाठासमङ्गातिविषाः समस्ता बिल्वं च पुष्पाणि च धातकीनाम् । प्रक्षिप्य भूयो विपचेत्तु ताव- दर्वीप्रलेपं सुरसं च यावत् ॥ ३५ ॥ पीतस्त्वसौ कालविदा जलेन मण्डेन वाऽजापयसाऽथवाऽपि । निहन्ति सर्वं त्वतिसारमुग्रं कृष्णसितं लोहितपीतकं वा ॥ ३६ ॥ दोषं ग्रहण्या विविधं च रक्त- पित्तं तथाऽर्शांसि सशोणितानि । असृग्दरं चैवमसाध्यरूपं निहन्त्यवश्यं कुटजाष्टकोऽयम् ॥ ३७ ॥ धातुक्षये मधुपकामलकी । धात्रीफलानि भव्यानि तीक्ष्णलोहेन वेधयेत् । विश्वावरणपत्रैश्च फलैश्च खेदयेद्दृशम् ॥ ३८ ॥ उष्णोदकेन संस्वेद्य पानीयेन ततः परम् । मधुमध्ये क्षिपेद्भाण्डे स्थापयेद्दिनविंशतिम् ॥ ३९ ॥ ततो मधु संत्यज्य मधुमध्ये पुनः क्षिपेत् । शर्करां धात्रीफलान्युपरि च न्यसेत् ॥ ४० ॥ ...... मुखोपरि धारयेत् । ...... पुंसां बलक्षये ॥ ४१ ॥

अवलेहाधिकारः ५.] गदनिग्रहः । २४३ वाजीकरणमत्युग्रं फलानां सेवनं सदा । वीर्यवृद्धिकराण्याहुर्बुद्धिवृद्धिकराणि च ॥ ४२ ॥ त्वग्दोषं पित्तकोपं च शमयन्ति न संशयः । स्वरभङ्गे कुलिञ्जनाद्योऽवलेहः । कुलिञ्जनं समानीय नवीनं पलविंशतिम् । तुलाद्वये जले क्वाथ्यं तुलार्धमवशेषयेत् ॥ ४३ ॥ वस्त्रपूते जले तस्मिन् चूर्णान्येतानि दापयेत् । कट्फलं पौष्करं भार्गी पञ्चकोलं कटुत्रिकम् ॥ ४४ ॥ त्रिफला च विडङ्गं च धान्यकं जीरकद्वयम् । वासा करञ्जः शिखरी प्रत्येकं च पलद्वयम् ॥ ४५ ॥ सवार्धां प्रक्षिपेच्छुद्धां शर्करां गुडमेव च । हन्त्ययं पञ्चकासांश्च हिक्का अपि सवेदनाः ॥ ४६ ॥ स्वरभङ्गं महाघोरं कण्ठरोगं मुखामयम् । मन्दाग्निं च प्रतिश्यायं स्वरभङ्गं विशेषतः ॥ ४७ ॥ कासे भार्ग्याद्यवलेहः । भार्गी हरीतकीं वासां कण्टकारीं तथैव च । प्रत्येकं प्रस्थमादाय द्रोणेऽपां साधयेद्भिषक् ॥ ४८ ॥ क्वाथे पादावशेषे तु गुडं प्रस्थमितं क्षिपेत् । ततः पाकघनीभूते शीतेऽर्धकुडवं मधु ॥ ४९ ॥ पिप्पलीं कट्फलं शृङ्गीं मधुयष्टिं लवङ्गकम् । त्वक्क्षीरीं रजनीं चैव पलार्धप्रमितां क्षिपेत् ॥ ५० ॥ एषोऽवलेहः शमेत् पञ्च कासान् सुदारुणान् । हृद्रोगे चन्दनावलेहः । मातुलुङ्गरसप्रस्थं प्रस्थार्धं दाडिमाद्रसः ॥ ५१ ॥ तत्तुल्यं नारिकेलाम्बु शर्करा कुडवद्वयम् । पाकं कृत्वा यथान्यायं सिद्धे शीते समावपेत् ॥ ५२ ॥

२४४ आयुर्वेदौयग्रन्थमाला । [परिशिष्टे चन्दनं च तुगाक्षीरीं धान्यकं सारिवां तथा । कङ्कोलकमुशीरं च कुङ्कुमं शतपत्रिकाम् ॥ ५३ ॥ सत्त्वं गुडूच्याश्च तथा कर्षमानं पृथक् पृथक् । एषोऽवलेहो हृद्रोगं भ्रमं मूर्च्छा वमिं तथा ॥ ५४ ॥ दाहं च सुमहाघोरं शमयेन्नात्र संशयः । धातुक्षयेऽश्वगन्धाद्यवलेहः । अश्वगन्धा गोक्षुरश्च शतवीर्या विदारिका ॥ ५५ ॥ बलाबीजानि यष्ट्याह्वं बीजानिक्षुरकस्य च । कपिकच्छोश्च बीजानि शाल्मलीमूलकं तथा ॥ ५६ ॥ वृद्धदारुकबीजानि लवङ्गं जातिपत्रिका । जातीफलं केशरं च त्वक् पत्रं वंशरोचना ॥ ५७ ॥ एलाद्वयं कुङ्कुमं च गुडूचीसत्त्वमेव च । एतेषां कर्षमादाय मधुनः कुडवत्रयम् ॥ ५८ ॥ कृत्वा लेहं ततो मात्रां यथायोग्यां प्रदापयेत् । धातुक्षयं तथा वातं ध्वजभङ्गं नियच्छति । अनेनाशीतिवर्षोऽपि युवेव च वृषायते ॥ ५९ ॥ इति श्रीवैद्यसोढलग्रथिते गदनिग्रहे परिशिष्टे पञ्चमोऽवलेहाधिकारः । समाप्तं चेदं प्रयोगखण्डपरिशिष्टम् ।

स्नेहचूर्णगुटीलेहासवानां परिभाषा । अत्र गदनिग्रहे वैश्यवरसोढलेन घृतादिसाधनपरिभाषा नोक्ता, अतोऽध्येतॄणां सौकर्यार्थं मया संक्षेपेण परिभाषा निर्दिश्यते । तत्र पूर्वं मानपरिभाषैव ज्ञेया भवति । अतः सोच्यते— न मानेन विना युक्तिर्द्रव्याणां जायते क्वचित् । अतः प्रयोग- कार्यार्थं मानमत्रोच्यते मया ॥ यवोऽष्टसर्षपैः प्रोक्तो गुञ्जा स्यात्त- च्चतुष्टयम्। षड्भिस्तु रक्तिकाभिः स्यान्माषको हेमधान्यकौ ॥ माषै- श्चतुर्भिः शाणः स्याद्धरणं तन्निगद्यते । टङ्कः स एव कथितस्तद्वयं कोल उच्यते ॥ क्षुद्रको वटकश्चैव द्रङ्क्षणः स निगद्यते । कोलद्वयं च कर्षः स्यात्स प्रोक्तः पाणिमानिका ॥ अक्षः पिचुः पाणितलं किञ्चित्पाणिश्च तिन्दुकम् । बिडालपदकं चैव तथा षोडशिका मता ॥ करमध्यो हंसपदं सुवर्णं कवडग्रहः । उदुम्बरं च पर्यायैः कर्ष एव निगद्यते ॥ स्यात्कर्षाभ्यामर्धपलं शुक्तिरष्टमिका तथा । शुक्तिभ्यां च पलं ज्ञेयं मुष्टिराम्रं चतुर्थिका ॥ प्रकुञ्चः षोडशी बिल्वं पलमेवात्र कीर्त्यते । पलाभ्यां प्रसृतिर्ज्ञेया प्रसृतश्च निग- द्यते ॥ प्रसृतिभ्यामञ्जलिः स्यात्कुडवोऽर्धशरावकः । अष्टमानं च स ज्ञेयः, कुडवाभ्यां च मानिका ॥ शरावोऽष्टपलं तद्वज्ज्ञेयमत्र विचक्षणैः । शरावाभ्यां भवेत्प्रस्थश्चतुःप्रस्थैस्तथाऽऽढकम् ॥ भाजनं कंसपात्रे च चतुःषष्टिपलं स्मृतम् । चतुर्भिराढकैर्द्रोणः कलशो नलवणोऽर्मणः ॥ उन्मानं च घटो राशिर्द्रोणपर्यायसंज्ञकाः । द्रोणाभ्यां सूर्पकुम्भौ च चतुःषष्टिशरावकः ॥ सूर्पाभ्यां च भवे- द्रोणी वहो गोणी च सा स्मृता । द्रोणीचतुष्टयं खारी कथिता सूक्ष्मबुद्धिभिः ॥ चतुःसहस्रपलिका षण्णवत्यधिका च सा । पलानां द्विसहस्रं च भार एकः प्रकीर्तितः ॥ तुला पलशतं ज्ञेयं सर्व- त्रैष विनिश्चयः । माषटङ्काख्यबिल्वानि कुडवः प्रस्थ आढकम् । राशिर्द्रोणिः खारिकेति यथोत्तरचतुर्गुणाः ॥ युक्तिः योजना, कर्तव्यविधिरिति यावत् । यवेत्यादि अत्र परमाण्वादिमाना- कथनं तु तेषां चिकित्सायामनुपयोगादेव । सर्षपोऽत्र गौरसर्षपः । तैरष्टभिरेको यवः । यवोऽत्र निस्तुषो ग्राह्यः । चतुर्भिर्यवैरेका गुञ्जा, सा चात्र रक्ता ज्ञेया । षड्भिः रक्तगुञ्जाभिरेको माषकः । अयं च सुवर्णमाषक इति सुश्रुतादौ

प्रसिद्धः । चतुर्भिर्माषकैरेकः शाणः । द्वाभ्यां शाणाभ्यामेकः कोलः, द्वाभ्यां कोलाभ्यां चैकः कर्षः । स च संप्रति भारतवर्षे प्रचलितरूप्यकाख्यव्यावहारिक- द्रव्यपरिमितः। अतो माषशाणकोला यथाक्रमं एकाणक-आणकचतुष्टय-अर्धरूप्यक- (रु० ४-, रु० ०।-, रु० ०।।,) परिमिता ज्ञेयाः । शरावस्य 'शेर' इति नाम्ना भाषायां व्यवहारः, द्रोणस्य च 'मण' इति नाम्ना । अन्यत्स्पष्टम् । शुष्काणां स्यादिदं मानं द्विगुणं तद्रवार्द्रयोः । न द्वैगुण्यं तुला- माने पलोल्लेखागते तथा ॥ शुष्कद्रव्येषु यन्मानमार्द्रस्य द्विगुणं हि तत् । शुष्कस्य गुरुतीक्ष्णत्वं तस्मादर्धे प्रयोजयेत् ॥ शुष्कं नवीनं यद्द्रव्यं योज्यं सकलकर्मसु । आर्द्रं च द्विगुणं दद्यादेष सर्वत्र निश्चयः ॥ यत्र प्रयोगे यद्द्रव्यं शुष्कमुपयुज्यते तस्य यावन्मानं लिखितं तावन्मितमेव तद्ग्राह्यं; तदेव यद्यार्द्रमुपयुज्यते तदोक्तमानापेक्षया द्विगुणं ग्राह्यं; यच्च द्रव्यं क्षीर- तोयादिकं द्रवमेवोपयुज्यते तदप्युक्तमानापेक्षया द्विगुणं ग्राह्यं; एतच्च द्रवार्द्रयोर्द्वैगुण्यं रक्तिकादौ कुडवादौ च सर्वत्रैव ज्ञेयं; परं यत्र तुलामानं यत्र वा पलशब्देन मानो- ल्लेखः यथा-'रोहितकत्वचः श्रेष्ठात्पलानां पञ्चविंशतिः' इत्यादौ तत्र तु द्रवार्द्रयोर्द्वैगुण्यं न कार्यम् । यत्तु “गुञ्जादिमानमारभ्य यावत्स्यात्कुडवस्थितिः । द्रवार्द्र- शुष्कद्रव्याणां तावन्मानं समं मतम् ॥ प्रस्थादिमानमारभ्य द्विगुणं तद्द्रवार्द्रयोः”—इति तन्न प्रमाणं, युक्तिविरोधाच्चरकसुश्रुतविरोधाच्च । येषां तु द्रव्याणामार्द्रतायामेव नियमतः प्रयोगो न शुष्कतायां, तेषामाद्रीणां द्वैगुण्यं न कार्यं; आर्द्रतायामेवैषामुपयोगस्तु तदवस्थायामेवैषामुत्कृष्टवीर्यत्वात् । तानि च यथा— “गुडूची कुटजो वासा कूष्माण्डं च शतावरी । अश्वगन्धा- सहचरौ शतपुष्पा प्रसारणी ॥ प्रयोक्तव्या सदैवार्द्रा द्विगुणं नैव कारयेत्—” इति । अन्यच्च—“वासानिम्बपटोलकेतकिबलाकुष्मा- ण्डकेन्दीवरीवर्षाभूकूटजाश्वगन्धसहितास्ताः पूतिगन्धामृताः । मांसं नागबला सहाचरपुरौ हिङ्ग्वार्द्रके नित्यशो ग्राह्यास्तत्क्षण- मेव न द्विगुणिता ये चेक्षुजाता घनाः”—इति । अथ भेषजादिग्रहणसंकेतः—लवणं सैन्धवं प्रोक्तं चन्दनं रक्तचन्द- नम् । चूर्णलेहासवस्नेहाः साध्या धवलचन्दनैः ॥ कषायलेपयोः प्राप्तो युज्यते रक्तचन्दनम् । पयःसर्पिःप्रयोगेषु गव्यमेव हि गृह्यते ॥ शकृद्रसो गोमयकं मूत्रं गोमूत्रमुच्यते । सिद्धार्थः सर्षपे ग्राह्य उत्पले नीलमुत्पलम् ॥ कालेऽनुक्ते प्रभातं स्यादङ्गेऽनुक्ते

३

जटा भवेत् । भागेऽनुक्ते च साम्यं स्यात् पात्रेऽनुक्ते च मृण्मयम् ॥ द्रवेऽनुक्ते जलं ग्राह्यं तैलेऽनुक्ते तिलोद्भवम् । एकमप्यौषधं योगे यस्मिन्त्यत्पुनरुच्यते ॥ मानतो द्विगुणं ग्राह्यं तद्द्रव्यं तत्त्वदर्शिभिः । व्याधेरयुक्तं यद्द्रव्यं गणोक्तमपि तत्यजेत् ॥ अनुक्तमपि युक्तं यद्यो- जयेत्तत्र तद्बुधः । कदाचिद्द्रव्यमेकं वा यदि योगे न लभ्यते ॥ तत्त- द्गुणयुतं द्रव्यं परिवर्तेन गृह्यते । द्रव्याभावे तु तत्तुल्यं द्रव्यमेव प्रदीयते ॥ न्यग्रोधादेस्त्वचो ग्राह्या सारः स्याद्वीजकादितः । तालीसादेश्च पत्राणि फलं स्यात्त्रिफलादितः ॥ धातक्यादेश्च पुष्पाणि स्नुह्यादेः क्षीरमाहरेत् । महान्ति यानि मूलानि काष्ठगर्भाणि यानि च ॥ तेषां तु वल्कलं ग्राह्यं सूक्ष्ममूलानि कृत्स्नतः । जाङ्गलानां वयःस्थानां चर्मरोमनखादिकम् ॥ क्षीरमूत्रपुरीषाणि जीर्णाहारे तु ग्राहयेत् । चतुष्पात्सु स्त्रियः श्रेष्ठाः पुमांसो विहगेषु च ॥ वल्मीक- कुत्सितानूपश्मशानोषरमार्गजाः । जन्तुवह्निहिमव्याप्ता नौषध्यः कार्यसाधिकाः ॥ शरद्यखिलकार्यार्थं ग्राह्यं सरसमौषधम् । विरे- कवमनार्थं च वसन्तान्ते समाहरेत् ॥ अथ स्नेहपाकपरिभाषा—अत्राह सुश्रुतः,—“स्नेहाच्चतुर्गुणो द्रवः, स्नेह- चतुर्थांशो भेषजकल्कः, तदेकध्यं संसृज्य विपचेदित्येष स्नेहपाक- कल्पः । भवति चात्र—स्नेहभेषजतोयानां प्रमाणं यत्र नेरितम् । तत्रायं विधिरास्थेयो निर्दिष्टे तत्तदेव तु” इति । स्नेहाच्चतुर्गुणो द्रव इति वचनं एकद्वित्रिद्रवेषु चतुर्गुणत्वन्यूने स्नेहसाधननिषेधार्थं, नतु पञ्चप्रभृतिद्रवेषु चतुर्गुणाधिक्ये प्रतिषेधार्थं, तेन यत्रैकेन द्रवेण पाकस्तत्रैकेनैव चातुर्गुण्यं, यत्र द्वाभ्यां द्वाभ्यां स्नेहपाकस्तत्र स्नेहद्विगुणाभ्यां ताभ्यां चातुर्गुण्यं, यत्र त्रिभिर्द्रवैः स्नेहपाकस्तत्र त्रिभिः मिलितैश्चातुर्गुण्यं, यत्र तु चतुर्भिर्द्रवैः स्नेहपाकस्तत्र स्नेह- समैश्चतुर्भिंश्चातुर्गुण्यमिति । यत्र तु पञ्चप्रभृतीनि द्रवाणि तत्र तु सर्वाणि स्नेह- समान्येव ग्राह्याणि । तत्र क्षीरे विशेषः-, यत्र द्रवान्तरं नोक्तं तत्र क्षीरं चतुर्गुणम् । द्रवान्तरप्रयोगे तु क्षीरं स्नेहसमं मतम्-इति । अस्या- यमर्थः—यत्र केवलेन क्षीरेणैव पाकस्तत्र क्षीरमेव चतुर्गुणं दत्त्वा स्नेहः साध- नीयः । यत्र तु एकद्रवान्तरयुतेन क्षीरेण पाकस्तत्र क्षीरं स्नेहसमं द्रवान्तरं च स्नेहत्रिगुणमिति मिलित्वा स्नेहचतुर्गुणेन द्रवेण पाकः, यत्र च द्रवान्तरद्वययुतेन क्षीरेण पाकस्तत्र क्षीरं स्नेहसमं द्रवान्तरद्वयं च स्नेहसार्धमिति मिलित्वा स्नेहचतु- र्गुणेन द्रवेण पाकः, यत्र द्रवान्तरत्रययुतेन क्षीरेण पाकस्तत्र क्षीरं द्रवान्तरत्रयं च स्नेहसममिति प्रत्येकं मिलितैश्चतुर्गुणैः स्नेहपाकः । तदूर्ध्वं चतुःप्रभृतिद्रवान्तरयोगे

४ क्षीरं द्रवान्तरं च प्रत्येकं स्नेहसमं दत्त्वा पाको निष्पादनीयः। अथ कल्कमानावपादः- “वृषादिकुसुमैः कल्कैर्यत्रोक्तं स्नेहसाधनम्। कल्काढ्यत्वात्तु पादार्धं तत्र कल्कं प्रदापयेत्” इति । यत्र स्नेहे कल्को नोक्तस्तत्र केवलेन द्रवेणैव चतुर्गुणेन स्नेहसाधनम् । यदुक्तं—“अकल्कः खलु यः स्नेहः स साध्यः केवले द्रवे” इति । यत्र योगे द्रव्यगण एव निर्दिष्टः क्वाथो वा कल्को वा न निर्दिष्टस्तस्मिन्ननिर्देशे तस्माद्द्रव्यगणात्कल्कक्वाथावुभावपि प्रयोजयेत् । यदुक्तं सुश्रुते—“कल्कक्वाथावनिर्देशे गणात्तस्मात्प्रयोजयेत्”—इति । अत्र च गणशब्दो गणसंज्ञया यो गणः पञ्चमूलादिरुक्तस्तन्मात्रे न विवक्षितः, किंतु त्रिप्रभृतिद्रव्यसमूहे विवक्षितः, गणात्तस्मादित्युक्तेः । एतेन यत्रैकेन द्रव्येण द्रव्य- द्वयेन वा पाकस्तत्र कल्केनैव, यत्र तु त्रिप्रभृतिभिर्द्रव्यैः पाकस्तत्र क्वाथकल्काभ्या- मुभाभ्यामिति ज्ञेयम् । स्नेहसाधने क्वाथकल्पनोक्ता सुश्रुतेन—“तत्र यथायोगं त्वक्पत्रफलमूलादीनामातपपरिशोषितानां छेद्यानि खण्डशश्छेद- यित्वा भेद्यान्यणुशो भेदयित्वाऽवकुट्याष्टगुणेन षोडशगुणेन वाऽम्भसाऽभिषिच्य स्थाल्यां चतुर्थांशावशिष्टं क्वाथयित्वाऽपहरे- दित्येष कषायपाककल्पः” इति । अत्राष्टगुणतोयं मृद्वादिसंघाताभिप्रायेण द्रवद्वैगुण्येनैवोक्तम् । यदुक्तमन्यत्र—“मृदौ चतुर्गुणं देयं कठिनेऽष्टगुणं जलम् । कठिनात्कठिनं यच्च तत्र षोडशिकं जलम् ॥ मृद्वादौ द्रव्य- संघाते मानानुक्तौ चिकित्सकाः । मध्यस्थोभयभागित्वादिच्छन्त्य- ष्टगुणं जलमिति । तथा—क्वाथ्यादष्टगुणं वारि, पादस्थं स्याच्चतुर्गु- णम् । स्नेहात्, स्नेहसमं क्षीरं, कल्कस्तु स्नेहपादिकः । चतुर्गुणं त्वष्टगुणं द्रवद्वैगुण्यतो भवेत्” इति । यत्र क्वाथ्यद्रव्यमानमल्पमष्टगुणे तोये क्वाथकरणे स्नेहचतुर्गुणः क्वाथो न भवति तत्रोक्तमानेन क्वाथ्यद्रव्यं गृहीत्वा षोडशगुणे तोये क्वाथयित्वा पादशेषं स्नेहचतुर्गुणं कुर्यादित्यभिप्रायेणोक्तं षोडश- गुणेन वाऽम्भसाऽभिषिच्येति । “अथवा तत्रोक्तद्रोणे त्वक्पत्रमूलादीनां तुलामावाप्य चतुर्थांशावशिष्टमपहरेदित्येष कषायपाककल्पः । तुलाद्रव्ये जलद्रोणो द्रोणे द्रव्यतुलाऽम्भसि । ततः पलशते द्रव्ये जलद्रोणोऽपि चेष्यते ॥” यत्र तुलाद्रव्यं जले पचेदित्युक्तं परं जलप्रमाणं नोक्तं, तत्र द्रोणमितं जलं ग्राह्यं; यत्र तु द्रोणमिते जले द्रव्यं पचेदित्युक्तं परं द्रव्यप्रमाणं नोक्तं, तत्र द्रव्यं तुलाप्रमाणं ग्राह्यमिति भावः । ‘अनिर्दिष्ट- प्रमाणानां स्नेहानां प्रस्थ इष्यते’ इति । स्नेहपाककालनियमः—स्नेहान् विपाच्यैव विरामयेत्तु क्षीरे द्विरात्रं स्वरसे त्रिरात्रम् । कल्के कषायेषु च पञ्चरात्रं दध्य़ारनाले पुनरे- करात्रम् ॥ अस्यायमर्थः—क्षीरादिद्रवाणि कल्कं चैकत्र्यं संसृज्य विपचेत् । तत्र,

५ क्षीरं कल्कश्च यत्र तत्रैकध्यं द्वयं संसृज्य पक्त्वा द्विरात्रं विश्रामयेत्; स्वरसः कल्कश्च यत्र तत्रैकध्यं द्वयं संसृज्य पक्त्वा त्रिरात्रं विश्रामयेत्; यत्र केवलः कल्कस्तत्र कल्कं चतुर्गुणं जलं च संसृज्य पक्त्वा पञ्चरात्रं विरामयेत्; यत्र कषायः कल्कश्च तत्रैकध्यं द्वयं संसृज्य पक्त्वा पञ्चरात्रं विरामयेत्; यत्र दधि कल्कश्च तत्रै- कध्यं द्वयं संसृज्य पक्त्वा एकरात्रं विश्रामयेत्, यत्र आरनालः कल्कश्च तत्रैकध्यं द्वयं संसृज्य पक्त्वा एकरात्रं विरामयेत्; अत्र दधिशब्दस्तक्रस्य, आरनालशब्दश्च सुरादीनां संधानविशेषाणां मूत्रादीनां च उपलक्षणम् । यत्र कल्कश्च क्षीरादीनां द्वित्र्यादिकानि द्रवाणि च तत्र कल्कं गर्मे दत्त्वा तत्तत् क्षीरादिकं प्रत्येकं दत्त्वा संसृज्य पक्त्वा स्वस्खोक्तकालं विरामयेत्, यथा-क्षीरे द्विरात्रं, स्वरसे त्रिरात्रं, कषाये पञ्चरात्रं, दध्येकरात्रं, आरनाले चैकरात्रमिति । एतच्च विशेषेण गुणा- धानार्थम् । उक्तं हि-“घृततैलगुडादींश्च नैकाहादवतारयेत् । न्युषि- तास्तु प्रकुर्वन्ति विशेषेण गुणान् यतः”—इति । विरामरात्रान्यूनत्वे तु विशेषेण गुणाधानाभावमात्रं नतु स्नेहपाकासिद्धिः, अधिके च न दोषः । सिद्धं स्नेहं वस्त्राद्गालयिलोपयुञ्ज्यात् । तत्र मृदुपाके द्रवद्भावात्क्लिष्टं सर्वथा न पीडनीयं; मध्यमे मनाक् पीडनीयं, द्रवाभावात्; खरे तु यथेष्टं पीडनीयं, द्रव- रहितत्वात् । मध्यपाकस्तु सर्वत्र प्रशस्तः । यदुक्तं,–‘वरं पाको मृदु कार्यः स्नेहादीनां न वै खरः । स पूर्णे वीर्यमादत्ते तज्जहाति खरः पुनः’ । अथ स्नेहपाकविज्ञानम् । अत्राह सुश्रुतः-अत ऊर्ध्वं स्नेहपाकक्रममु- पदेक्ष्यामः । स च त्रिविधः । तद्यथा-मृदुः, मध्यः, खर इति । तत्र स्नेहौषधिविवेकमात्रं यत्र भेषजं स मृदुः, मधूच्छिष्टमिव विशदमविलेपि च यत्र भेषजं स मध्यमः, कृष्णमवसन्नमीषद्विशदं चिक्कणं च यत्र भेषजं स खर इति । अत ऊर्ध्वं दग्धस्नेहो भवति, तं पुनः साधु साधयेत् । तत्र पानाभ्यवहारयोर्मृदुः, नस्याभ्य- अञ्जयोर्मध्यमः, बस्तिकर्णपूरणयोस्तु खर इति । भवतश्चात्र- शब्दस्योपरमे प्राप्ते फेनस्योपरमे तथा । गन्धवर्णरसादीनां संपत्तौ सिद्धिमादिशेत् ॥ घृतस्यैवं विपक्वस्य जानीयात्कुशलो भिषक् । फेनोऽतिमात्रं तैलस्य शेषं घृतवदादिशेत् ॥ इति ॥ अथ चूर्णपरिभाषा-अत्यन्तशुष्कं यद्द्रव्यं सुपिष्टं वस्त्रगालितम् । तत् स्याच्चूर्णं रजः क्षोदस्तन्मात्रा कर्षसंमिता ॥ चूर्णे गुडः समो देयः शर्करा द्विगुणा भवेत् । चूर्णेषु भर्जितं हिङ्गु देयं नोत्क्लेश- कृद्भवेत् ॥ लिहेच्चूर्णं द्रवैः सर्वैर्घृताद्यैर्द्विगुणोन्मितैः । पिबेच्चतु- र्गुणैरेव चूर्णमालोडितं द्रवैः ॥ चूर्णविधाने द्विविधः प्रचारो दृश्यते वृद्ध- वैद्यानाम्। तत्रैके द्वित्र्यादिद्रव्यनिष्पाद्ये चूर्णप्रयोगे प्रत्येकं द्रव्यं संचूर्ण्य वस्त्रगालितं

६

कृत्वा ततो यथोक्तमानेन गृहीत्वा एकीकृत्य प्रयुञ्जन्ति; अपरे तु सर्वाण्यपि द्रव्याणि यथोक्तमानानि संगृह्य एकत्र्यं संचूर्ण्य वस्त्रगालितं कृत्वा व्यवहरन्ति । बहुषु प्रयोगेषु चूर्णं जम्बीराद्र्रकादीनां रसैर्भावयेदित्युक्तं, तत्र यस्य भावना देया तस्य यदि स्वरस उपलभ्यते तदा स्वरसेनैव भावयेत्, यदा तु स्वरसो नोपभ्येत तदा “भाव्यद्रव्यसमं क्वाथ्यं क्वाथ्यादष्टगुणं जलम् । अष्टां- शशेषितः क्वाथो भाव्यानां तेन भावना—” इति परिभाषया क्वाथं निष्पाद्य तेनैव भावयेत् । भावनाविधिस्तु—“द्रवेण यावता सम्यक् चूर्णं सर्वं प्लुतं भवेत् । भावनायाः प्रमाणं तु चूर्णे प्रोक्तं भिषग्वरैः॥ दिवा दिवातपे शुष्कं रात्रौ रात्रौ निवासयेत् । शुष्कं चूर्णीकृतं द्रव्यं यथोक्तं भावनाविधिः” इति । यथोक्तं भावनाविधिरिति सप्तवारं त्रिवारमेकवारं वा यावद्वारं भावनोक्ता तावद्वारं भावयेदित्यर्थः । अनुक्ते तु सप्तवारं भावयन्ति वृद्धवैद्याः । गुटिकापरिभाषा—वटकाश्चाथ कथ्यन्ते तन्नाम गुटिका वटी । मोदको वटकः पिण्डी गुण्डी वर्तिस्तथोच्यते ॥ लेहवत्साध्यते वह्नौ गुडो वा शर्कराऽथवा । गुग्गुलुर्वा, क्षिपेत्तत्र चूर्णं तन्निर्मिता वटी ॥ कुर्याद्वह्निसिद्धेन क्वचिद्गुग्गुलुना वटीम् । द्रवेण मधुना वाऽपि गुटिकां कारयेद्बुधः ॥ यथा लेहार्थं गुडादिकं साध्यते तथैवात्र गुडः शर्करा गुग्गुलुर्वा पक्तव्यः । पाके सति चूर्णं प्रक्षिप्य वटकान् कुर्यादिति भावः । गुडपाकलक्षणं तु गदनिग्रह एव प्रोक्तम् (प्रयोगखण्ड पृ. ११८) । गुडवद्गुग्गुलोः पाकः सबन्धस्तु विशेषतः । मण्डूराणां च सर्वेषां पाकोऽयं परिकीर्तितः॥ पक्षान्तरमाह-क्वचिदिति; न सर्वत्र । अवह्निसिद्धेन कुट्टितेन गुग्गुलुना वटकाः कार्याः । अथवा द्रवेण तोयक्षीरादिना, वा मधुना क्षौ- द्रेण संप्लाव्य संमर्द्य वटिकां कारयेत् । वटिकायां गुडशर्करादीनां मानं—सिता चतुर्गुणा देया वटीषु द्विगुणो गुडः। चूर्णाच्चूर्णसमः कार्यो गुग्गुलुर्मधु तत्समम् । द्रवं च द्विगुणं देयं मोदकेषु भिषग्वरैः॥ एतच्च शर्करादीनां मानमनुक्तप्रमाणेषु प्रयोगेषु ज्ञेयम् । अवलेहपरिभाषा—क्वाथादीनां पुनःपाकाद्धनत्वं सा रसक्रिया । सोऽवलेहश्च लेहश्च तन्मात्रा स्यात्पलोन्मिता ॥ अनुक्ते सितादीनां परिमाणमुच्यते—सिता चतुर्गुणा देया चूर्णाच्च द्विगुणो गुडः। द्रवं चतुर्गुणं दद्यादिति सर्वत्र निश्चयः ॥ द्रवमिति क्षौद्रघृतादिकम् । चतुर्धा खलु निष्पाद्यते लेहः । तत्र प्रथमः दार्व्यादिद्रव्याणां सामान्यक्वाथपरिभाषया क्वाथं निष्पाद्य तं पुनर्वस्त्रगालितं यावद्धनं भवेत्तावत्पक्त्वा निष्पाद्यते, तस्य निक्षेपतो 'रसक्रिया' इति नाम्ना प्रसिद्धिः । तथाहि—“गृहीत्वा क्वाथकल्पेन

७ क्वाथं पूतं पुनः पुनः । काथयेत्फाणिताकारमेषा प्रोक्ता रसक्रिया" इति । द्वितीयस्तु क्वाथ्यद्रव्याणि यथोक्तमानेन क्वाथयित्वा तं क्वाथं वस्त्रपूतं कृत्वा, तत्र शर्करादिकं प्रक्षिप्य पुनः पक्त्वा पाके सिद्धे चूर्णं प्रक्षिप्य निष्पाद्यते । तृतीयः केवलं शर्करादिकं जले पक्त्वा सिद्धे पाके चूर्णादिकं प्रक्षिप्य निष्पाद्यते । चतुर्थस्तु चूर्णे यथोक्तमानैः क्षौद्रघृतादिभिः संप्लाव्य निष्पाद्यते । अथ लेहादौ चूर्णप्रक्षेपविचारः—प्रायो न पाकश्चूर्णानां भूरिचूर्णस्य तेन हि । आसन्नपाके प्रक्षेपः स्वल्पस्य पाकमागते ॥ आसन्नपाक इति उपस्थि- तपाके नतु पाकमापन्ने, तथा सति प्रचुरचूर्णस्य प्रवेशो न स्यादित्यर्थः । स्वल्पस्य चूर्णस्य पाकान्ते कदुष्णदशायां प्रक्षेप इति । पाकलक्षणं तु—सुपक्के तन्तु- मत्त्वं स्यादवलेहेऽप्सु मज्जनम् । स्थिरत्वं पीडिते मुद्रा गन्धवर्ण- रसोद्भवः ॥ तथा—रसो गन्धः शुभः पाके वर्त्तिः स्याद्गाढमर्दनात् ॥ इति । स्थिरत्वमिति निश्चलत्वम् । एतेन द्रवरहित इत्यर्थः । मुद्राऽत्र निम्नता । अथ आसवारिष्टपरिभाषा—द्रवेषु चिरकालस्थं द्रव्यं यत्संहितं भवेत् । आसवारिष्टभेदैस्तत्प्रोच्यते भेषजोचितम् ॥ यदपक्वौषधा- म्बुभ्यां सिद्धं मद्यं स आसवः । अरिष्टः क्वाथसिद्धः स्यात्तन्मानं द्विपलोन्मितम् ॥ अनुक्तमानारिष्टेषु द्रवद्रोणे गुडतुलाम् । क्षौद्रं दद्याद्गुडादर्धं प्रक्षेपं दशमांशिकम् ॥ प्रक्षेपं पश्चाद्देयं द्रव्यं धातकीपुष्पा- दिकं, दशमांशिकं गुडपरिमाणादित्यर्थः । क्वाथ्यद्रव्याणि द्राक्षादीनि यथोक्तमानै- र्जले निष्क्वाथ्य वस्त्रपूतं विधाय गुडादिकं धातकीकुसुमादिकं च यथोक्तमानेन प्रक्षिप्य घृतभाविते दृढे मृण्मये कुम्भे यावदर्थं प्रपूर्य पक्षं मासं वा भूमौ स्थाप्य जातरसे उद्धृत्य वस्त्रगालितं कृत्वा उपयुञ्ज्यादित्यरिष्टविधिः । आसव- करणे तु जलादौ द्रवे एव गुडादीनि प्रक्षिप्य संधानं, न क्वाथकरणम् । शेषं अरिष्टवत् । अथ भेषजमात्राविचारः—न्यूनं चेन्मात्रया द्रव्यं न व्याधीन् विनि- वर्तयेत् । मात्रयाऽधिकया युक्तं जनयेच्चापदं परम् ॥ मात्राया नास्त्यवस्थानं दोषमग्निं बलं वयः। व्याधिं द्रव्यं च कोष्ठं च वीक्ष्य मात्रां प्रयोजयेत् ॥ तथाऽल्पपशुबुद्धीनामवबोधाय तत्र तत्र यथास्थूलं मात्रा- निर्देशः कृत इति ज्ञेयम् । संप्रति मनुष्याणां अल्पदेहबलवत्त्वात् प्राचीनग्रन्थे- षूक्तमात्रापेक्षया पादप्रमाणा अर्धा वा मात्रा देया ।