गदनिग्रह (आचार्य सोढल - कायचिकित्सा एवं रोग-विनिश्चय सटीक)

२४२ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [परिशिष्ट] दारुणके सारिवाद्यं तैलम् । सारिवोग्रामृतायष्टीत्रिफलानीलमुत्पलम् । नीलीभृङ्गारकासीसमहानिम्बफलानि च ॥ २९ ॥ कटुतैलं पचेदेभिः सार्धं यवरसेन तु । कण्डूं दारुणकं हन्ति शिरोरोगे च शस्यते ॥ ३० ॥ वातरोगे दशाङ्गतैलम् । तर्कारीभृङ्गशिग्रूणां निर्गुण्डीशणयोस्तथा । वातघ्नवासाजातीनां निम्बभास्करयोरपि ॥ ३१ ॥ स्वरसं तु समादाय प्रत्येकं प्रस्थमानतः । प्रस्थं तु तिलतैलस्य शनैर्मृद्वग्निना पचेत् ॥ ३२ ॥ एरण्डमूलवर्षाभूहयगन्धाशतावरी- रास्नागोक्षुरकाश्चैव शतपुष्पा च सैन्धवम् ॥ ३३ ॥ प्रत्येकं कर्षमादाय कर्षार्धं त्रिकटोस्तथा । एलात्वक्पत्रमांसीनां कर्षार्धं च विनिक्षिपेत् ॥ ३४ ॥ तैलेनानेन नश्यन्ति वातरोगाः सुदारुणाः । आक्षेपकं हनुस्तम्भमपतन्त्रकमर्दितम् ॥ ३५ ॥ अवबाहुकविश्वाचीपक्षाघातापतानकम् । स्नायुसन्धिगतं वातं सप्तधातुगतं तथा ॥ ३६ ॥ ऊरुस्तम्भं वातरक्तमामवातं सुदारुणम् । दशाङ्गसंज्ञकं तैलं हन्यादन्यांश्च वातजान् ॥ ३७ ॥ कर्पूराद्यं तैलम् । कर्पूरचन्दनवचासुरदारुदूर्वा- गन्धर्वमूलरजनीद्वयसिन्धुजातैः । मेदाद्वयत्रिकटुकुष्करमूलकुष्ठ- रास्नाद्रवाङ्कुरितोत्पलकुङ्कुमैश्च ॥ ३८ यष्ट्याह्विकेलिविरजोङ्कुरसारसार्थैः

तैलाधिकारः २.] गदनिग्रहः । २१३ शृङ्गीजटाह्वयुतैः खलु कल्कितैश्च । गोदुग्धयुक्त कटुकतैलमिदं विपक्वं ख्यातं निहन्ति सहसा विविधा रुजश्च ॥ ३९ ॥ ज्वरे लाक्षादिकं तैलम् । लाक्षारससमं तैलं तैलान्मस्तु चतुर्गुणम् । अश्वगन्धानिशादारुकौन्तीकुष्ठान्जचन्दनैः ॥ ४० ॥ मूर्वारोहिणिकासस्त्रातादाडमधुकैः सह । सिद्धं लाक्षादिकं नाम तैलमभ्यञ्जनादिभिः ॥ ४१ ॥ सर्वज्वरविषोन्मादश्वासापस्मारकासनुत् । यक्षराक्षसभूतघ्नं गर्भिणीनां च शस्यते ॥ ४२ ॥ पित्तज्वरेण तीव्रेण दह्यमानस्य देहिनः । प्रवातमन्दिरस्थस्य कुर्याच्छीतामिमां क्रियाम् ॥ ४३ ॥ अन्वासनं तैलम् । पिप्पली पौष्करं मूलं शतपुष्पा वचा शठी । यष्ट्याह्नं देवदारुश्च चित्रको मदनात्फलम् ॥ ४४ ॥ बिल्वं कुष्ठं च कल्केन तैलात्पादांशकेन हि । तैलतो द्विगुणं क्षीरं दत्त्वा मृद्वग्निना पचेत् ॥ ४५ ॥ एतदन्वासनं नाम गुदस्रावं प्रवाहिकाम् । गुदव्यथां पुरीषस्य प्रवृत्तिं च पुनः पुनः ॥ ४६ ॥ वङ्क्षणस्यावरोधं च मलोरोधं कटिग्रहम् । निहन्ति वातजान् रोगान् दीपयत्यपि चानलम् ॥ ४७ महानीलं तैलम् । ककुभस्य श्रीपर्ण्याः पुष्पं जम्बूफलं प्रियङ्गुश्च । मञ्जिष्ठा त्रिफलागरुमदनफलं चित्रकञ्चैव ॥ ४८ ॥ नीलोत्पलमृणालकबीजककर्दमकनील्यश्च । मञ्ज्ञातः स्रोतोञ्जनमाम्रास्थिकासीसपौण्डरीकं च ॥ ४९

२१४ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [परिशिष्टे मदयन्ती बाकुंचिका रोध्रं चैतैस्तु समभागैः । तुलसीपत्रं बीजं सणस्य सूर्यभक्ता च ॥ ५० ॥ काकमाचीदारुकयष्टीमधुमार्कवं च सैरेयः । एतैर्द्विगुणैः कल्कीकृतैर्बिभीतमज्जतैलं च ॥ ५१ ॥ कल्काच्चतुर्गुणितं, तच्चतुर्गुणोऽथ धात्रीस्वरसः । सूर्यातपे विपाच्यं नाम्ना तैलं महानीलम् ॥ पलितादिषु प्रयोज्यं जत्रूर्ध्वगेषु च निपुणतरैः ॥ ५२ ॥ पलिते नील्याद्यं तैलम् । नीलीदलं भृङ्गरजोऽर्जुनत्वक् पिण्डीतकं कृष्णमयोरजश्च । बीजोद्भवं साहचरं च पुष्पं पथ्याक्षधात्रीसहितं विपाच्य ५३ एकीकृतं सर्वमदः प्रमाय पङ्केन तुल्यं नलिनीभवेन । संयोज्य पक्षं कलशे निधाय लौहे दृढे सद्मनि सापिधाने ५४ एतेन तैलं विपचेद्विमृश्य रसेन भृङ्गात्त्रिफलाभवेन । आसन्नपाके च परीक्षणार्थं पक्षं बलाकाभवमाक्षिपेच्च ॥ ५५ ॥ भवेद्यदा तद्भ्रमराङ्गनीलं तदा विपक्वं विनिधाय पात्रे । कृष्णायसे मासमवस्थितं तदभ्यङ्गयोगात्पलितानि हन्यात् ५६ उरुस्तम्भे द्विपञ्चमूल्याद्यं तैलम् । द्वे पञ्चमूल्यौ त्रिफला चित्रको देवदारु च । एकाष्ठीला त्वपामार्गः श्रेयसी वायसी सुधा ॥ ५७ ॥ काला भार्गी पृथकपर्णी सुवहा मदयन्तिका । विशल्योशीरकाश्मर्यहिंस्रादावस्तथाऽम्लिका ॥ ५८ ॥ चिरबिल्वो विशोकश्च बला चांशुमती तथा । पयस्या पीलुपर्णी च संगुडूची शतावरी ॥ ५९ ॥ एषां पञ्चपलान् भागान् जलद्रोणेषु सप्तसु । अष्टभागावशेषेण पचेत्तैलं शनैः शनैः ॥ ६० ॥ कुष्ठं च शतपुष्पा च चित्रकव्यूषणं वचा । देवदार्वगरु श्रेष्ठं विडङ्गं मुस्तमेव च ॥ ६१ ॥

तैलाधिकारः २.] गदनिग्रहः । २१५ अश्वगन्धा स्थिरा पाठा मूर्वा श्योनाकमेव च । पिप्पली शृङ्गवेरं च दन्ती हिङ्ग्वम्लवेतसौ ॥ ६२ ॥ गर्भेणानेन मिषकषायेण च साधयेत् । सिद्धं शीतं च पूतं च क्षौद्रेण सह संसृजेत् ॥ ६३ ॥ तदस्य दद्यात्पानार्थं तदेवाभ्यञ्जने भवेत् । ऊरुस्तम्भशिरोत्पन्नस्तैलेनानेन शाम्यति ॥ ६४ ॥ आढ्यवातं श्लीपदानि खुडवातांश्च नाशयेत् । अर्शसि कासीसाद्यं तैलम् । काशीसदन्तीसिन्धूत्थकरवीरानलैः पचेत् ॥ ६५ ॥ तैलमर्कपयोन्मिश्रमभ्यङ्गात्पायुकीसजित् । कृमिरोगे महावीर्यं तैलम् । शशमार्जारयोर्ब्रश्चोः कपेर्वृषवराहयोः ॥ ६६ ॥ मांसानां द्वे तुले सम्यक् पचेद्रोणेषु सप्तसु । अष्टभागावशेषेण तेन तैलाढकं पचेत् ॥ ६७ ॥ भासवायसकाकानां गृध्रसाखोः शुकस्य च । कलविङ्ककुलिङ्गानां कुक्कुटस्य च या वसा ॥ ६८ ॥ मज्जाश्च दापयेदेषां पित्तान्यपि च लाभतः । अपामार्गफलं भार्गी बीजं शैरीषमेव च ॥ ६९ ॥ फणिज्जकं विडङ्गानि शिग्रुकस्य त्वचस्तथा । त्र्यूषणं हिङ्गुकफलं वचा कुष्ठं सचन्दनम् ॥ ७० ॥ हस्तिपर्ण्याः शिरीषस्य ककुभस्यासनस्य च । पलाशस्यारिमेदस्य मूलं बीजं च संहरेत् ॥ ७१ ॥ पिचुमन्दस्य निर्यासः शल्लक्या गुग्गुलोस्तथा । हिङ्ग्वम्लवेतसौ चापि तथा ब्राह्मी निदिग्धिका ॥ ७२ ॥ तुल्यान्येतानि गर्भाणि तैलं कर्णप्रपूरणम् । नावनं चावगाहश्च शीर्षकृमिविनाशनम् ॥ ७३ ॥

२१६ आयुर्वेदियम्रन्थमाला । [परिशिष्टे तैलस्यास्य प्रणीतस्य गन्धेन कृमयः स्थिराः । नश्यन्ति न विवर्धन्ते बलात्सुबहवोऽपि वा ॥ ७४ ॥ युक्त्यास्मिन् कृमयस्तैले नस्ये तु प्रतिपादिते । तालुं भित्त्वाऽऽशु शिरसः प्रद्रवन्त्युपपीडिताः ॥ ७५ ॥ सर्वकृमिहरं ह्येतत्तैलं शिरसि देहिनाम् । बलाबलं चिन्तयित्वा नस्यं तदवचारयेत् ॥ ७६ ॥ कृमिभिर्भक्ष्यमाणानां नराणामेतदुत्तमम् । तैलमेतन्महावीर्यं सर्वकृमिविनाशनम् ॥ ७७ ॥ अन्त्रवृद्धौ गन्धर्वतैलम् । शतमेरण्डमूलस्य शुण्ठीपलयवाढके । जलद्रोणेऽथ पयसा पचेदष्टगुणेन तु ॥ ७८ ॥ प्रस्थमेरण्डतैलस्य सन्मूला द्विपलं तथा । द्विपलं शृङ्गवेरस्य गर्भं दत्त्वा शनैः पचेत् ॥ ७९ ॥ पिबेत्तन्नियतः शुद्धो नरः क्षीरान्नभुक् भवेत् । अन्त्रवृद्धिं निहन्त्याशु तैलं गन्धर्वसंज्ञितम् ॥ ८० ॥ कर्णरोगे लाङ्गल्याद्यं तैलम् । लाङ्गलीकुष्ठमरिचं शुण्ठी मागधिकञ्च घनम् । सरसाञ्जनकासीसं जतुसैन्धवगुग्गुलु ॥ ८१ ॥ मनःशिलार्ले निर्गुण्डी विल्वं भल्लातकं तथा । कार्षिकैर्देवदारूत्थतैलस्य द्विपलेन च ॥ ८२ ॥ कुडवं तिलतैलस्य पचेन्मूत्रे चतुर्गुणे । तत्कर्णपूरणात्तिथ्यं पूयस्रावनिवारणम् ॥ ८३ ॥ कृमिघ्नं दुष्टनाडीनां व्रणानां चैव रोपणम् । शिरोरोगे महानीलं तैलम् । आदित्यवल्ल्या मूलानि कृष्णसैरेयकस्य च ॥ ८४ ॥ सुरसस्य च पत्राणि फलं कुष्माण्डकस्य च । मार्कवं गिरिकर्णी च मधुकं देवदारु च ॥ ८५ ॥

तैलाधिकारः २.] गदनिग्रहः । २१० पृथक् दशपलांशानि पिप्पली त्रिफलाञ्जनम् । प्रपौण्डरीकं मञ्जिष्ठा रोध्रं कृष्णागरूत्पलम् ॥ ८६ ॥ आम्रास्थि कर्दमः कृष्णो मृणालं रक्तचन्दनम् । नीली भल्लातकास्थीनि कासीसं मदयन्तिका ॥ ८७ ॥ सोमराज्यसनात्पुष्पं कृष्णपिण्डितचित्रकौ । पुष्पाण्यर्जुनकाश्मर्योः श्यामा जम्बूफलानि च ॥ ८८ ॥ पृथक् पञ्चपलांशानि तैः पिष्टैराढकं पचेत् । बिभीतकस्य तैलस्य धात्रीरसचतुर्गुणम् ॥ ८९ ॥ कुर्यादादित्यपाकं च यावत् शुष्को भवेद्रसः । लोहपात्रे ततः पूतं संशुद्धमथ योजयेत् ॥ ९० ॥ कुष्ठे गुञ्जामूलाद्यं तैलम् । गुञ्जिकामूलत्रिफलात्रिशूलीपुरतालकैः । पुत्रञ्जीवास्थिसिन्दूरमधूच्छिष्टनिशायुगैः ॥ ९१ ॥ विशानलशिखाकन्दवचापरशुच्छिन्नकैः । पृथक्पलार्धकैः पिष्टैस्तैलमर्धाढकं कटोः ॥ ९२ ॥ समालोड्य पचेत्सम्यग्गवां मूत्रे चतुर्गुणे । विपाच्य मतिमान् वैद्यः सर्वकुष्ठव्रणापहम् ॥ ९३ ॥ तैलं कुष्ठहरं वर्ण्यं फणिकीटविषापहम् । कण्डूविचर्चिकासिध्मवातासृक्शमनं परम् ॥ ९४ ॥ मञ्जिष्ठाद्यं तैलम् । मञ्जिष्ठा पद्मकं कुष्ठं चन्दनं गैरिकं बला । हरिद्रे द्वे प्रियङ्गुश्च नागं यष्टी सबाकुची ॥ ९५ ॥ दारु प्रपौण्डरीकं च पिष्ट्वाऽर्धपलिकानि तु । तैलप्रस्थं गवां क्षीरं दत्त्वा क्वाथं तथासनात् ॥ ९६ ॥ चतुर्गुणं भृङ्गरसं शनैर्मृद्वग्निना पचेत् । अस्य तैलस्य पक्वस्य शृणु वीर्यमतः परम् ॥ ९७ ॥ केशशाते शिरोदुःखे मन्यास्तम्भे हनुग्रहे । दन्तकर्णाक्षिशूले च नस्येऽभ्यङ्गे च योजयेत् ॥ ९८ ॥ १९

३१८ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [परिशिष्टे सुकुञ्चिताग्रान् सुस्निग्धान् केशान् संजनयेद्बहून् । पलिते चेन्द्रलुप्ते च तैलमेतत्प्रशस्यते ॥ ९९ ॥ मञ्जिष्ठाद्यमिदं नाम्ना शिरोरोगनिवारणम् । कुष्ठे सिद्धार्थकतैलम् । करवीरवचातुम्बूत्साञ्जनकरञ्जमुद्गलाक्षाभिः ॥ १०० ॥ सारुष्करसिद्धार्थकमूलकबीजाग्निगण्डीरैः । रजनीद्वयमञ्जिष्ठाश्वग्वविडङ्गमाक्षिकैः ॥ १०१ ॥ सैन्धवकटुकालाम्बुपिच्युमर्दास्फोटमालतीभिश्च । सर्षपतैलं कारञ्जं वा गवां मूत्रेण वै सिद्धम् ॥ १०२ ॥ द्विगुणेन साधितमचिरादभ्यङ्गाद्धन्ति कुष्ठानि । अष्टादशापि सिद्धं तैलं सिद्धार्थकं नाम ॥ १०३ ॥ इति श्रीसोढलग्रथिते गदनिग्रहे परिशिष्टे द्वितीयस्तैलाधिकारः । अथातः परिशिष्टस्तृतीयश्चूर्णाधिकारः । मन्दाग्नौ शुण्ठ्याद्यं चूर्णम् । शुण्ठीं ससौवर्चलचित्रकाभयां सरामठां दाडिमसैन्धवान्विताम् । खादन्ति ये मन्दहुताशना भुवि भवन्ति ते वाडवतुल्यवह्नयः॥१॥ हृद्रोगे तिक्तकं चूर्णम् । मुस्तैलाचन्दनोशीरं यवानी व्योषवत्सकौ । फलं त्वक् कटुका दारु दार्बी त्वक्पर्पटस्तथा ॥ २ ॥ पटोलपत्रं षड्ग्रन्था मूर्वाभूनिम्बशिग्रुकाः । त्रायमाणा च सौराष्ट्री सुरा प्रतिविषा समाः । तिक्तकं नाम हृदुल्लम्शूलघ्नं सन्निपातनुत् ॥ ३ ॥ कुष्ठे लाक्षाद्यं चूर्णम् । लाक्षा दन्ती च मूर्वा मधुरसवचाङ्गीपिपाठाद्रिकर्णी भल्लकङ्कुष्ठविडङ्गं त्रिकटुकराजनीससर्षपार्केरुबूकम् ।

चूर्णाधिकारः ३.] गदनिग्रहः । २१९ रक्ता निम्बं सुरतरु वचा पञ्चमूल्यौ च चूर्णं . पीत्वा मासं जयति मितभुक् गव्यमूत्रेण कुष्ठम् ॥ ४ ॥ ग्रहण्यां पञ्चामृतरसः । कर्षे रसाद्गन्धकतस्तथैव विमर्द्य खल्वेऽभ्रकमेव तावत् । दद्यात्तथा ताप्यमयोरजश्च गव्येन चाज्येन विमृश्य किञ्चित् ५ पात्रे मन्दं वह्निना ज्वालयेत्तद्ध्यान्मात्रां रक्तिकैकप्रवृद्ध्या । यावन्माषो नाधिकं मानवेभ्यः कृत्वा वह्नेर्दीपनं हन्ति रोगान् ६ पाण्डुप्रीहोन्माददुर्नाममेहान् पित्तं साम्लं सातिसारं ज्वरं च । सद्यः शूलान् त्वग्ग्रहण्यामयं च तथैव रोगान् खलु सूतिकायाः७ अयं हि पञ्चामृतनामधेयो रसेन्द्रराजः क्षयरोगहारी । वातास्रमग्रं श्वयथुं च हन्यात्स्वयोग्ययुक्तः सकलान्विकारान् ८ पञ्चसमं चूर्णम् । पथ्यानागरजीरकारुय्यरुचकैः श्यामान्वितैः पञ्चभि- श्चूर्णं पञ्चसमं समस्तरुजहृत्कायाग्निसंदीपनम् । घ्राणोत्साहविवर्धनं रुचिकरं गुल्मप्लीहापहं प्रत्याध्मानकरादिशमनं सामानिले पूजितम् ॥ ९ ॥ छर्द्यां बदराद्यं चूर्णम् । बदरत्रिफलानां च व्योषस्य च पलद्वयम् । कर्पूरकर्षो लाजानां पलद्वादशकं भवेत् ॥ १० ॥ एलात्वक्पत्रकाणां तु पलं स्याद्वंशरोचना । पलाष्टका, वेतसाम्लश्चतुष्पलमुदाहृतः ॥ ११ ॥ चूर्णं द्विगुणखण्डं तु हृद्यं वमिहरं परम् । यक्ष्माणं रक्तपित्तं च ज्वरं कासं च नाशयेत् ॥ १२ ॥ उदरे नवक्षारकं चूर्णम् । तुवरीटङ्गणव्योषसामुद्रं सैन्धवं बिडम् । काचं सौवर्चलं चव्यं क्षारश्चेशुरकोद्भवः ॥ १३ ॥

२२० आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [परिशिष्टे एतानि समभागानि चूर्णीकृत्य प्रयोजयेत् । रक्तवातारुचिप्लीहोदररोगापनुत्तये ॥ १४ ॥ मन्दाग्नावजमोदाद्यं चूर्णम् । साजमोदलवणा हरीतकी शृङ्गवेरसहिता च पिप्पली । मद्येन तक्रेण तथोष्णवारिणा चूर्णपानमुदराग्निदीपनम् ॥१५॥ दन्तरोगे जातीपत्राद्यं चूर्णम् । जातीपत्रपुनर्नवातिलकणाकोरण्टपुष्पं वचा । शुण्ठीदीप्यकपध्यकाः समधृतं चूर्णं मुखे धारयेत् ॥ वातघ्नं कफनाशनं कृमिहरं दुर्गन्धिनिर्नाशनं शूलं शोफहरं च रक्तशमनं दतांश्च वज्रायते ॥ १६ ॥ कासे जातीफलाद्यं चूर्णम् । जातीफलं विडङ्गं च चित्रकस्तगरस्तिलाः । तालीसं चन्दनं शुण्ठी लवङ्गं चोपकुञ्चिका ॥ १७ ॥ कर्पूरं चाभया धात्री मरिचं पिप्पली शुभा । एषामक्षसमान् भागान् चातुर्जातकसंयुतान् ॥ १८ ॥ पलानि त्रीणि भृङ्गायाः शर्करा समयोजिता । एतच्चूर्णं तु मधुना कर्षार्धं लेहयेत्तथा ॥ १९ ॥ जयेत्कासं क्षयं श्वासं ग्रहणीमग्निमार्दवम् । वातश्लेष्मोद्भवांश्चान्यान् प्रतिश्यायमरोचकम् ॥ २० ॥ एताः सर्वा रुजो हन्ति वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा । दाडिमाद्यं चूर्णम् । दाडिमस्य पलान्यष्टौ शृङ्गवेरपलत्रयम् ॥ २१ ॥ पलद्वयं पिप्पली च कोलचूर्णं पलद्वयम् । यवानी चाजमोदा च मिशिश्चैवाम्लवेतसम् ॥ २२ ॥ वृक्षाम्लं चविका चात्र अभया च पलोन्मिता । सौवर्चलं धान्यकं च सूक्ष्मैला त्वक्तथैव च ॥ २३ ॥

चूर्णाधिकारः ३.] गदनिग्रहः । २२१ ग्रन्थिकं मरिचं चात्र पत्रकं सतुगाह्वयम् । एषामर्धपलान् भागान् सर्वैस्तुल्या सिता भवेत् ॥ २४ ॥ एतन्माकू भोजनाच्चूर्णं दीपनं गुल्मनाशनम् । अर्शांसि ग्रहणीदोषमतीसारं प्रवाहिकाम् । पार्श्वशूलमथानाहं प्रमेहांश्च प्रणाशयेत् ॥ २५ ॥ मन्दाग्नावामलक्यादिचूर्णम् । आमलकवह्निपथ्यामागधिकांसैन्धवैः कृतं चूर्णम् । विनिहन्ति कण्ठरोगं मन्दाग्निं रक्तपित्तमपि ॥ २६ ॥ स्त्रीरोगे मेथिकाद्यं चूर्णम् । मेथिका शतपुष्पा च यवानी मधुयष्टिका । त्रिकटु त्रिफला मुस्ता त्रिजातं च पुनर्नवा ॥ २७ ॥ ऋष्यप्रोक्ता समङ्गा च चन्दनं रक्तचन्दनम् । द्राक्षापुष्करमञ्जिष्ठाः समं चूर्णं प्रकल्पयेत् ॥ २८ ॥ घृतखण्डेन पक्तव्यं काले स्त्रीणां च दापयेत् । वन्ध्यानां गर्भजननं स्त्रीणां बलविवर्धनम् ॥ २९ ॥ रक्तवातप्रशमनं पित्तोपद्रवनाशनम् । त्रिदोषे रुद्धगर्भे च परमं सुखकारकम् ॥ ३० ॥ कामवृद्धौ राजयोगः । अहिफेनं वत्सनागः केशरं चव्यचित्रकम् । धत्तूरभृङ्गशिग्रूणां बीजानि सितजीरकम् ॥ ३१ ॥ कपिकच्छुश्चाश्वगन्धा कलिङ्गकलवङ्गकम् । अजमोदार्ककरभो मुशली च शतावरी ॥ ३२ ॥ पिप्पली पिप्पलीमूलं चातुर्जातकसंयुक्तम् । कटाहे मधुना पक्त्वा कुर्यात्पूगोपमा वटीः ॥ ३३ ॥ भोजनानन्तरं वक्त्रे गुटी धार्या घटीद्वयम् । जातीपत्री विशेषेण धारणीया मुखे सदा ॥ ३४ ॥

६३२ आयुर्वेदौयग्रन्थमाला । क्षाराम्लदधिवर्जं च कार्यं भोजनमुत्तमम् । कुष्ठत्वं स्वल्पवीर्यत्वं हन्याच्छीतमिवानलः ॥ ३५ ॥ अतिसारे प्रमेहे च मन्दाग्नौ राजयक्ष्मणि । आमवाते पाण्डुरोगे महावाते शिरोगदे ॥ ३६ ॥ प्लीह्नि पानीयजे रोगे सर्वाङ्गवात इष्यते । ईश्वरेण भगवता कार्तिकेयाय सुन्दरः ॥ ३७ ॥ एष द्वात्रिंशको नाम योगराजः प्रकीर्तितः । क्षये आभाद्यं चूर्णम् । आभा च धातुमाक्षीकं गिरिजं च त्रिजातकम् ॥ ३८ ॥ जीवर्षभकौ मेदा काकोली पुण्डरीयकम् । व्योषं च वालकं चैव पृथ्वी कालेयकं बिडम् ॥ ३९ ॥ एतानि समभागानि आयसं द्विगुणं क्षिपेत् । शर्करा च समा देया मधुना सह लेहयेत् ॥ ४० ॥ क्षयमेकादशाकारं श्वासं कासं तथैव च । स्वरभेदं पार्श्वशूलं ज्वरं कम्पं च दारुणम् ॥ ४१ ॥ रक्तनिष्ठीवनं तृष्णां पीनसं च हनुग्रहम् । हिध्मां च कण्ठरोगांश्च नाशयेन्नात्र संशयः ॥ ४२ ॥ पिप्पल्याद्यं चूर्णम् । चत्वारि पिप्पलीनां तु पञ्च सौवर्चलोद्भवाः । जीरकस्य त्रयो भागाः शुण्ठ्या भागत्रयं तथा ॥ ४३ ॥ सप्त सप्त स्मृता भागास्तीक्ष्णदाडिमसारयोः । द्वौ भागौ तिन्तिडीकस्य चत्वारश्चाम्लवेतसात् ॥ ४४ ॥ पञ्चागाः सैन्धवस्योक्तास्तथाऽर्धो हिङ्गुतः स्मृतः । निस्तुषानां विडङ्गानामेको भागः प्रकीर्तितः ॥ ४५ ॥ तत्सर्वमेकतः कृत्वा सूक्ष्मचूर्णं तु कारयेत् । लवणं दीपनमिदं वातश्लेष्मविकारनुत् । रुच्यमम्लेन संयुक्तं केवलं वा हितं तथा ॥ ४६

चूर्णाधिकारः ३.] गदनिग्रहः । २२३ मन्दाग्नौ रुचकाद्यं चूर्णम् । रुचकमरिचशुण्ठीजीरकैर्भागवृद्धै- र्बिडलवणविभागः सैन्धवं चापि सार्धम् । कफपवनविकारे शस्यते वातगुल्मे जनयति जठराग्निं भोजने चेत्सतक्रम् ॥ ४७ ॥ मन्दाग्नौ सिंहचूर्णम् । अर्धं हिङ्गुपलं पलं सुविमलं सौवर्चलं द्वे पले प्रत्येकं मरिचाम्लदीप्यलवणाम्भोराशिजातान् क्षिपेत् । शुण्ठ्याश्च त्रिपलं चतुष्पलमपि स्याद्दाडिमं जीरकं श्रीमत्सिंहणभूमिपालकथितं सेव्यं सदेदं बुधैः ॥ ४८ ॥ अर्शसि सूरणाद्यं चूर्णम् । सूरणं दहनं क्षारो मरिचं नागरं क्रमात् । अर्धार्धकमिदं चूर्ण क्षाराम्लार्द्रकभावितम् ॥ ४९ ॥ हन्यादर्शांसि शूलं च गुल्मप्लीहोदरकृमीन् । भुक्तं भुक्तं पचत्याशु शान्तमग्निं च दीपयेत् ॥ ५० ॥ वातरोगे हरीतकीयोगः । धान्यकाञ्जिकयुता हरीतकी हिङ्गुसैन्धवकणासुपूरिता । भक्षिता भवति वातरोगहा हन्त्यजीर्णमथ च क्षुधाकरी ॥ ५१ ॥ विद्रधौ भूनिम्बाद्यं चूर्णम् । भूनिम्बार्धपलं निशापलयुतं दार्व्याः पले द्वे तथा दार्व्यर्धेन पुनर्नवां कुरु समां दार्वीसमः प्रग्रहः । सार्धे दुःस्पर्शया तु कटुका योज्या तदर्धेन वै अश्माहं निशया समानममृता पादाधिकं खात्यलम्॥५२॥ एतद्वत्सकसप्तपर्णसहितं सुश्लक्ष्णचूर्णीकृतं वासायाः स्वरसेन भावितमिदं त्रीन् सप्त वा वासरान् । भूयस्तण्डुलवारिणा प्रमुदितं पेयं पुरःस्थे रवौ एतद्विद्रधिरोगिणां विजयकृत् चूर्णं तु गुह्योत्तमम् ॥ ५३ ॥

२२४ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [परिशिष्टे ज्वरे किराततिक्ताद्यं चूर्णम् । किराततिक्तं त्रिफलापटोलं तिक्तेन्द्रबीजं सुरदारु दार्वीं । व्योषं शठीचन्दनयुग्मनिम्बं दुरालभाचन्दनपद्मकं च ॥ ५४॥ पुनर्नवोशीरविषागुडूचीत्रायन्तिकापिप्पलिमूलतुल्यम् । चूर्णं विलिह्यान्मधुनाऽथ वारिणा तथाऽनुपानं त्वमृतारसेन ५५ ज्वरं पुराणं विनिहन्ति शीघ्रं तृतीयकं वा वमिदाहयुक्तम् । चातुर्थकं चाक्षगतांश्च रोगान् सपीनसं कामलमाशु हन्ति ५६ कासे दुरालभाद्यं चूर्णम्। दुरालभां शृङ्गवेरं शठीं द्राक्षां सितोपलाम् । लिह्यात्कर्कटशृङ्गीं च कासे तैलेन वातजे ॥ ५७ ॥ ग्रहण्यां पिप्पलीमूलाद्यं चूर्णम् । समूला पिप्पली क्षारौ द्वौ पञ्चलवणानि च । मातुलुङ्गाभयारास्नाशठीमरिचनागरम् ॥ ५८ ॥ कृत्वा समांशं तच्चूर्णं पिबेत्यातः सुखाम्बुना । श्लेष्मके ग्रहणीदोषे बलवर्णाग्निवर्धनम् ॥ ५९ ॥ ग्रहण्यां कुठेरकाद्यं चूर्णम्। कुठेरकश्चामलकी यवानी फलत्रिकं चैव कटुत्रिकं च । वृन्ताकगण्डीरवृषं सनिम्बं कुष्ठं तथा चेन्द्रयवा विडङ्गम् ६० बीजानि दद्यान्निचुलस्य दार्वी दुरालभा तिक्तकरोहिणी च । दुर्वाग्रगन्धाऽतिविषा गुडूची किराततिक्तं गजपिप्पली च ६१ सर्वाण्युपाहृत्य तु चूर्णमेषां भागांशयुक्तं लवणं द्विरंशम् । अयोरजः स्यात्त्रिगुणं च युक्तं फलत्रिकं स्याच्चतुरंशयुक्तम् ६२ चूर्णीकृतं तद्धृतभाजनस्थं पिबेच्च मद्येन सुखोदकेन । चूर्णं यथासात्म्यबलानुरूपं प्लीहाग्निसादारुचिपार्श्वशूलम्॥६३॥ प्रमेहकुष्ठानथ पाण्डुरोगं हृद्रोगगुल्मं विषमज्वरं च । भगन्दरं श्वासगदांश्च हन्यात् सुदुस्तरान् वातकफोद्भवांस्तु । एतद्धि चूर्णं बलमांसकारि ओजस्करं रोगगणापहारि ॥ ६४॥

चूर्णाधिकारः ३.] गदनिग्रहः । २२५ शोफे अयोरजश्चूर्णम् त्रिफलायास्तु कुडवं पिप्पलीकुडवं तथा । विडङ्गमरिचाभ्यां तु द्वे पले च समावपेत् ॥ ६५ ॥ पलं पलं तु कुर्वीत दन्तीचित्रकयोरपि । गुडूचीपिप्पलीमूलकुष्ठानां च पलं पलम् ॥ ६६ ॥ शृङ्गवेरपले द्वे तु पञ्च चव्यात्पलानि च । शेषाण्यर्धपलीकानि यानि वक्ष्यामि तत्वतः ॥ ६७ ॥ रास्ना स्थिरा गोक्षुरकं मधुकं देवदारु च । वचा चातिविषा चैव मुस्तकं कटुरोहिणी ॥ ६८ ॥ कट्फलं सारिवे द्वे च श्यामा भल्लातकानि च । पुनर्नवा तेजवती त्वचं पत्रं शतावरी ॥ ६९ ॥ निदिग्धिका व्याघ्रनखं मञ्जिष्ठा कूटशाल्मली । निचुलं त्रिवृता भार्गी कुटजस्य फलं त्वचम् ॥ ७० ॥ एतदौषधसंभारं सूक्ष्मचूर्णं तु कारयेत् । यावन्त्येतानि चूर्णानि द्विस्तावत्स्यादयोरजः ॥ ७१ ॥ तदेकत्र कृतं शोफी लेहयेन्मधुसर्पिषा । क्षीरं चानुपिबेद्युक्त्या निरन्नक्षीरसेवनः ॥ ७२ ॥ अयोरजसमित्येतत्ख्यातं सिद्धं रसायनम् । संवत्सरप्रयोगेण शतवर्षं च जीवति ॥ ७३ ॥ निहन्ति श्वयथुं चोग्रं वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा । अर्शांसि पाण्डुरोगं च मन्दाग्निं कृमिकोष्ठताम् ॥ ७४ ॥ भगन्दरं च पामां च कुष्ठानि किटिभानि च । यस्मिन् यस्मिन् विकारे हि युज्यते त्वयसो रजः । तं तं निहन्ति वै रोगं देवारीन् केशवो यथा ॥ ७५ ॥ पाण्डुरोगे नवायसं चूर्णम् । किराततिक्तं सुरदारु दार्वी मुस्ता गुडूची कटुका पटोलम् । दुरालभा पर्पटकं सनिम्बं कटुत्रिकं वह्निफलत्रिकं च ॥ ७६ ।

२२६ आयुर्वेदियग्रन्थमाला । [परिशिष्टे विडङ्गकं चैव समांशकानि सर्वैः समं चूर्णमथापि लौहम् । सर्पिर्मधुभ्यां गुटिका विधेयाः सेव्या सदा वै बदरप्रमाणाः॥७७ निहन्ति पाण्डुं श्वयथुं प्रमेहं हलीमकं संग्रहणीप्रदोषम् । श्वासं च कासं च सरक्तपित्तमर्शांसि चोर्ध्वग्रहमामवातम् ॥७८ प्रवाहिकायां कुटजाद्यं चूर्णम् । कुटजत्वगिन्द्रयवान् पाठां मुस्तं रसाञ्जनं शुण्ठीम् । बालं बिल्वमतिविषां कटुकं वै धातकीं समाहृत्य ॥ ७९ ॥ मधुनाऽऽलोड्य निपीतं तण्डुलपयसा प्रवाहिकां हरति । अर्शांसि गुदे शूलं पित्तरक्तातिसारं च ॥ ८० ॥ गुल्मे समशर्करं चूर्णम् । त्रिवृत्तुल्यार्धकर्षाणि हिङ्गुसौवर्चलत्वचः । श्रेष्ठाऽम्लवेतसव्योषं सर्वैस्तुल्या तु शर्करा ॥ ८१ ॥ समकं नाम तच्चूर्णं पिबेदुष्णेन वारिणा । गुल्मान् पञ्च सहृद्रोगान् कुक्षिशूलं च नाशयेत् ॥ ८२ ॥ शोषे तिलाद्यं चूर्णम् । तिलकर्केन्धुलाजानां चूर्णं मध्वाज्यसंयुतम् । क्षीरानुपानं मासेन शोषघ्नं नास्त्यतः परम् ॥ ८३ ॥ मन्दाग्नौ आमलकादिचूर्णम् । धात्री भागैकमुक्तं च पथ्या भागत्रयं तथा । कृष्णाभागत्रयं चैव द्वौ भागौ चित्रकस्य च ॥ ८४ ॥ भागैकं सैन्धवस्यैतच्चूर्णमामलकादिकम् । क्षुधाकरमिदं चूर्णं मन्दाग्निं विनिवारयेत् ॥ ८५ ॥ मन्दाग्नौ सौवर्चलाद्यं चूर्णम् । सौवर्चलं कणा शुण्ठी रामठं जीरकद्वयम् । अम्लसोदा च मरिचमम्लवेतसमेव च ॥ ८६ ॥ समभागमिदं चूर्णं मन्दाग्निविनिवारणम् ।

गुटिकाधिकारः ४.] गदनिग्रहः । २२७ मन्दामौ अग्निचूर्णम् । सौवर्चलं सैन्धवं च विडं क्षारः समांशकम् ॥ ८७ ॥ द्विगुणा च कणा शुण्ठी जीरकं षड्गुणं तथा । अग्निचूर्णकमेतच्च वातमन्दाग्निवारणम् ॥ ८८ ॥ मन्दामौ सिंहणचूर्णम् । सौवर्चलं सैन्धवं च सामुद्रं मरिचं तथा । दाडिमसारकं चाम्लवेतसं समभागकम् ॥ ८९ ॥ नागरं त्रिगुणं चैव जीरकं च चतुर्गुणम् । सिंहणं चूर्णमेतच्च मन्दाग्निविनिवारणम् ॥ ९० ॥ इति श्रीवैद्यसोढलग्रथिते गदनिग्रहे परिशिष्टे चूर्णाधिकारस्तृतीयः । अथातो परिशिष्टो गुटिकाधिकारश्चतुर्थः । क्षतक्षीणे सर्पिर्गुटिका । त्वक्क्षीरीश्रावणीद्राक्षामूर्वर्षभकजीवकैः । वीरर्द्धिक्षीरकाकोलीवृहतीकपिकच्छुभिः ॥ १ ॥ खर्जूरफलमेदाभिः क्षीरपिष्टैः पलोन्मितैः । धात्रीविदारीक्षुरसप्रस्थैः प्रस्थं घृतातपचेत् ॥ २ ॥ शर्कराऽष्टपलं शीते क्षौद्रार्धप्रस्थमेव च । 'दत्त्वा सर्पिर्गुडान् कुर्यात्कासहिक्काज्वरापहान् ॥ ३ ॥ यक्ष्माणं तमकं श्वासं रक्तपित्तं हलीमकम् । शुक्रनिद्राक्षयं तृष्णां हन्युः कार्श्यं सकामलम् ॥ ४ ॥ क्षतक्षीणे क्षीरादिलेहगुटिका । नीत्वा विदारिख़रसं चतुःपलमिदं भिषक् । प्रस्थं तित्तिरिमांसस्य रसात् प्रस्थं घृतस्य च ॥ ५ ॥ प्रस्थद्वयं गवां क्षीरं रसादिक्षोस्तथाऽऽढकम् । पाकार्थं प्रक्षिपेद्भाण्डे तत्र कल्कमिमं क्षिपेत् ॥ ६ ॥

२२८ आयुर्वेदियग्रन्थमाला । जीवन्ती चैव काकोल्यौ द्वे मेदे मधुकं तथा । जीवकर्षभकौ मुद्गमाषपर्ण्यौ प्रमाणतः ॥ ७ ॥ प्रत्येकं तत्पलार्धं स्यात्पियालस्य चतुःपलम् । चतुःपलं मधूकानां द्विपला वंशलोचना ॥ ८ ॥ मधुयष्ट्या भवेत् कर्षो अक्षमज्जापलं तथा । कणापलं च खर्जूरं पलानां विंशतिः स्मृतम् ॥ ९ ॥ कल्कं संपेषयेदिक्षो रसैः पूर्वद्रवे क्षिपेत् । मन्दाग्निपाचनाल्लेहीभूते शीते क्षिपेत्सिताम् ॥ १० ॥ विंशत्पलप्रमाणां तु मधुनोऽष्टपलं तथा । अजाजीमरिचानां तु पलमेकं नियोजयेत् ॥ ११ ॥ क्षीरादिलेहगुटिका कासहिक्काज्वरापहा । यक्ष्माणं तमकं श्वासं रक्तपित्तं हलीमकम् ॥ १२ ॥ शुक्रनिद्राक्षयं तृष्णां हन्यात्कार्श्यं सकामलम् । प्रभावतीवटिका । हरिद्रा निम्बपत्राणि पिप्पल्यो मरिचानि च ॥ १३ ॥ भद्रमुस्ता विडङ्गानि सप्तमं विश्वभेषजम् । सैन्धवं चित्रकं चैव कुष्ठं पाठा हरीतकी ॥ १४ ॥ एतानि समभागानि छागमूत्रेण पेषयेत् । कोलास्थिका गुटी छायाशुष्का नाम्ना प्रभावती ॥ १५ ॥ अग्निमुखवटी । हिङ्गुभागो भवेदेको वचा च द्विगुणा भवेत् । त्रयो भागा विडङ्गानां सैन्धवं च चतुर्गुणम् ॥ १६ ॥ अजाज्याः पञ्चभागाश्च षड्भागाश्चैव नागरात् । मरिचस्य सप्त भागाः पिप्पली चाष्टभागिका ॥ १७ ॥ कुष्ठं नवगुणं प्रोक्तं दशभागा हरीतकी । एकादश तथा वह्नेर्भागा द्वादश दीप्यकात् ॥ १८ ॥

गुटिकाधिकारः ४.] गदनिग्रहः । २२९ गुडेन द्विगुणेनैव गुटिकां कारयेद्बुधः । ततो वातरुजार्तानां नित्यमेव प्रयोजयेत् ॥ १९ ॥ श्वासादौ सूर्यचन्द्रप्रभागुटिका । त्रिकत्रयं हरिद्रे द्वे तिक्ता तिक्तं शठी वचा । वेल्लचित्रकतालीसभार्गीपद्मकजीरकम् ॥ २० ॥ द्वौ क्षारौ पिप्पलीमूलं पटूनि त्रीणि तुम्बरु । देवदारु वचा चव्यं धान्यकं गजपिप्पली । वत्सकातिविषादन्तीश्यामापुष्करकामृताः ॥ २१ ॥ भागोऽमीषां सूक्ष्मचूर्णीकृतानां भागश्चार्धस्तापितरोज्द्भवस्य । तदर्द्धश्या, भागवृद्ध्या परे स्यु- रभ्रं लोहं शैलजं कौशिकश्च ॥ २२ ॥ संमर्द्य गुटिका कार्या सूर्यचन्द्रप्रभाभिधा । पूर्वाह्ने तां प्रयुञ्जीत माक्षिकेण परिप्लुताम् ॥ २३ ॥ अनुपाने प्रयुञ्जीत तक्रं मधु रसोत्तमम् । क्षीरं बदरतोयं वा शर्करामिश्रितं जलम् ॥ २४ ॥ घृतं मूत्रं तथा चाम्लस्वादुदाडिमजं रसम् । कासं श्वासं तथा शोषमरुचिं पार्श्ववेदनाम् ॥ २५ ॥ अर्शांसि कामलां मेहं पाण्डुरोगं हलीमकम् । हृद्रोगं मूत्रकृच्छ्रं च श्वयथुं ग्रहणीगदम् ॥ २६ ॥ यकृत्प्लीहाभिवृद्धिं च कमिं ग्रन्थि भगन्दरम् । श्लीपदं गण्डमालां च व्रणानाडीव्रणानपि ॥ २७ ॥ अतिस्थौल्यातिकार्श्वं च विद्रधीन्पिटिकाश्चपि । नासानेत्राश्रितान्रोगान् शिरोरोगान् सुदारुणान् ॥ २८ मुखरोगानशेषांश्च रक्तपित्तं खरक्षयम् । ज्वरं च सन्निपातोत्थं विषमं चापि पैत्तिकम् ॥ २९ ॥ ३०

२३० आयुर्वेदौयग्रन्थमाला । [परिशिष्टे विंशतिं श्लैष्मिकांश्चैव संसृष्टान् सन्निपातिकान् । निजानृतुभवांश्चैव ये चान्ये नात्र कीर्तिताः । तान् तान् प्रशमयत्येषा वृक्षमन्द्राशनिर्यथा ॥ ३० ॥ मेधां स्मृतिं कान्तिमनामयत्व- मायूःप्रकर्षं पवनानुलोम्यम् । स्त्रीषु प्रहर्षं बलमिन्द्रियाणा- मग्नेश्च कुर्याद्विधिनोपयुक्ता ॥ ३१ ॥ अतीसारे विशल्या गुटिका । फलत्रयं त्र्यूषणजीरकं च कुबेरसंज्ञं पलमात्रमेतत् । पलद्वयं नूतनधूर्तपत्न्याः कर्षैककं चैव विषस्य योज्यम् ॥ ३२ ॥ पलार्धमात्रं करभस्य चूर्ण ततः समेनैव गुडेन योज्यम् । गुटी निबद्धा चणकप्रमाणा नियोजनीया हि सदातिसारे ॥ ३३ ॥ चतुर्विधाजीर्णभयापहर्त्री इयं विशल्या गुटिकेति नाम्ना ॥ ३४ ॥ त्रोटहरी गुटिका । शुण्ठीसक्तुपुनर्नवात्रिफलिकासैरेयशेफालिका- मुस्तावासकनिम्बपत्रकटुकाबोलाश्वगन्धावचाः । व्योषच्छिन्नरुहाविडङ्गसहिताः सर्वाः समांशा बुधै- विंशांशा च महौषधी परिमिता, खण्डस्य विंशांशकाः॥३५॥ तत्तुल्येन च गोघृतेन मधुना सर्वं च संमर्दितं बद्धा तेन शिवाप्रमाणगुटिका श्लेष्माणमुग्रं जयेत् ।

गुटिकाधिकारः ४.] गदनिग्रहः । २३१ क्षीणस्यानिलजानि हन्ति सहसा सर्वप्रमेहांस्तथा नाम्ना त्रोटहरी गुटी च विजया लोके च या विश्रुता ॥३६॥ कासे चन्द्रप्रिया गुटिका । चन्द्रप्रिया लोमशगन्धवत्यौ कटुत्रिकं तिक्तकरोहिणी च । भूनिम्बभार्ग्यौ गिरिमल्लिका च समानभागं खलु सर्वद्रव्यम् । वासारसेनाथ गुटी विधेया सुदुस्तरं चाशु निहन्ति कासम् ॥३७ मुखरोगे खदिरगुटी । जातीफलैलादलकुङ्कुमानि लवङ्गकङ्कोलकपष्कराणि । वराङ्गकर्पूरयुतान्यमूनि समानि भागानि निशाकरस्य ॥ ३८ ॥ भागद्वयं स्यान्मृगनाभिजायाः सपूतिकायः खलु तुर्यभागः । षष्टिर्विभागाः खदिरस्य सारात् भागत्रयं तत्र वरस्य दद्यात् ॥ ३९ ॥ एकीकृतं घृष्टसुचन्दनेन सुकामिनीहस्ततलैः प्रमर्द्य । सुवासितं पुष्पचयैः सुगन्धै- र्वटी कृता स्यान्मुखरोगहन्त्री ॥ ४० ॥ स्त्रीणां प्रमोदं विपुलं ददाति मुखं सुगन्धं विशदं करोति । युवातिरेतः सुभगो जनानां घ्राणप्रियः स्याद्वतिकामिनीनाम् ॥ ४१ ॥ कण्ठं विपञ्चीनिनदेन तुल्यं करोत्यसौ खादिरसंज्ञका वटी ॥ ४२ ॥