गदनिग्रह (आचार्य सोढल - कायचिकित्सा एवं रोग-विनिश्चय सटीक)

१.] गदनिग्रहः । २३ चिकित्साकलिकाया गुल्मे महाबिन्दुघृतम् । त्रिवृत्पलं स्नुक्पयसः पलं च कम्पिल्लकस्यापि पलं तृतीयम् । चतुष्पलं चामलकीरसस्य पलार्धमन्यल्लवणस्य चैव ॥ २३३ ॥ प्रस्थार्धमेभिर्हविषो विपक्वं जले महाबिन्दुघृतं प्रसिद्धम् । निहन्ति गुल्मं जठराणि चैव प्लीहामयानाशु विरेकयोगात्॥२३४ कुष्ठे बिन्दुघृतम् । अर्कक्षीरपले द्वे तु स्नुहीक्षीरं पलानि षट् । पथ्या कम्पिल्लकं श्यामा श्यामाकं गिरिकर्णिका ॥ २३५॥ नीलिनी त्रिवृता दन्ती शङ्खिनी चित्रकं तथा । एतेषां पलिकैर्भागैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ २३६ ॥ अथास्य मलिने कोष्ठे बिन्दुमात्रं प्रदापयेत् । यावन्तो ना पिवेद्बिन्दून् तावद्वारान्विरिच्यते ॥ २३७ ॥ कुष्ठं गुल्ममुदावर्तं श्वयथुं सभगन्दरम् । शमयत्युदराण्यष्टौ वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा ॥ २३८ ॥ एतद्विन्दुघृतं नाम येनाभ्यक्तो विरिच्यते । कुष्ठे पञ्चतिक्तकं घृतम् । निम्बं पटोलं व्याघ्रीं च गडूचीं वासकं तथा ॥ २३९ ॥ कुर्यात्तुलां तु संचूर्ण्य काथयेत्तज्जले शुभे । पादावशेषेण ततो घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ २४० ॥ त्रिफलागर्भसंयुक्तं पञ्चतिक्तकमुच्यते । अशीतिर्वातजान् रोगांश्चात्वारिंशच्च पैत्तिकान् ॥ २४१ ॥ विंशतिः श्लेष्मजांश्चैव पानादेवापकर्षति । खरनादाच्छूले लशुनघृतम् । प्रस्थं लशुनबीजानां कण्टकार्यास्तथैव च ॥ २४२ ॥ आटरूषकप्रस्थं च जलद्रोणे विपाचयेत् । द्राक्षाया गोस्तनायाश्च कुडवं चात्र मिश्रयेत् ॥ २४३ ॥ तत्र दद्याद्धृतप्रस्थं गोक्षीरप्रस्थमेव च । लशुनस्य तु पिष्टस्य पलं निष्पीड्य योजयेत् ॥ २४४ ॥

२४ आयुर्वेदियग्रन्थमाला । [घृताधिकारः] आटरूषकपत्राणां पेषयित्वा पलं तथा । एतन्मृद्वग्निना सिद्धं सितं पूतमथापि वा ॥ २४५ ॥ द्विपलं शर्कराचूर्णं क्षीरार्धकुडवं तथा । त्वक्क्षीर्याश्च पलार्धं हि तत्सर्वं खजमूर्च्छितम् ॥ २४६ ॥ निदध्याद्भाजने शुद्धे काञ्चने राजतेऽपिवा । एतत्प्रायोगिकं सर्पिरिमान् व्याधीन् व्यपोहति ॥ २४७ ॥ कासं श्वासं ज्वरं गुल्मं कार्यं छर्दिमरोचकम् । हृद्रोगं पार्श्वशूलं च क्षतक्षीणं प्लीहोदरम् ॥ २४८ ॥ जीवनं बृंहणं वृष्यं पाण्डुश्वयथुनाशनम् । तन्त्रान्तराद्दाडिमाद्यं घृतम् । दाडिमात्कुडवो धान्यात्कुडवार्धं पलं पलम् ॥ २४९ ॥ चित्रकाच्छृङ्गवेराच्च पिप्पल्यष्टमिका तथा । कल्कैस्तैर्विंशतिपलं घृतस्य सलिलाढके ॥ २५० ॥ सिद्धं हृत्पाण्डुगुल्मार्शः प्लीहवातार्तिशूलनुत् । दीपनं श्वासकासघ्नं मूढवातानुलोमनम् ॥ २५१ ॥ दुःखप्रसविनीनां च वन्ध्यानां चैव पुत्रदम् । चित्रकाद्यं घृतम् । चित्रकस्य तुलाक्वाथे घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ २५२ ॥ आरनालं च द्विगुणं दधिमण्डं चतुर्गुणम् । पञ्चकोलकतालीसक्षारैर्लवणसंयुतैः ॥ २५३ ॥ द्विजीरकनिशायुग्मैर्मरिचं तत्र दापयेत् । गुल्मप्लीहोदराध्मानपाण्डुरोगारुचिज्वरान् ॥ २५४ ॥ बस्तिहृत्पार्श्वकट्यूरुशूलोदावर्त्तजान् गदान् । निहन्यात् पीतमशोंघ्नं पाचनं वह्निदीपनम् । बलवर्णकरं चापि भसकं च नियच्छति ॥ २५५ ॥ १ प्रायोगिकमिति प्रयोगः स्वास्थस्य सततोपयोगः, तत्र साधु प्रायोगिकम् ।

गदनिग्रहः । २५ शोफे चित्रकाद्यं घृतम् । चित्रकं धान्ययवान्यजाजीसौवर्चलत्र्यूषणवेतसाम्लम् । ल्वोत्पलं दाडिमयावशूकं सपिप्पलीमूलमथापि चव्यम् २५६ ष्टाऽक्षमात्राणि जलाढकेन पक्त्वा घृतप्रस्थमथापि युञ्ज्यात् । र्शांसि गुल्मान् श्वयथुं सकृच्छ्रं निहन्ति वह्निं च करोति दीप्तम्॥ प्लीह्नि तृतीयं रोहीतकाद्यघृतम् । रोहीतकत्वचः श्रेष्ठात्पलानां पञ्चविंशतिः । कोलद्विप्रस्थसंयुक्तं कषायमुपकल्पयेत् ॥ २५८ ॥ पालिकैः पञ्चकोलैश्च तैः सर्वैश्चापि तुल्यया । रोहीतकत्वचा पिष्टैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ २५९ ॥ प्लीहाभिवृद्धिं शमयेदेतदाशु प्रयोजितम् । तथा गुल्मज्वरश्वासकृमिपाण्डुत्वकामलान् ॥ २६० ॥ कुष्ठे गुग्गुलुपञ्चतिक्तकं घृतम् । निम्बामृतावृषपटोलनिदिग्धिकानां भागानिमान्दशपलान्विपचेद्वटेऽपाम् । अष्टांशशेषितशृतेन पुनश्च तेन प्रस्थं घृतस्य विपचेद्धृतभागकल्कैः ॥ २६१ ॥ पाठाविडङ्गसुरदारुगजौपकुल्या- द्विक्षारनागरनिशामिशिचव्यकुष्ठैः । तेजोवतीमरिचवत्सकदीप्यकाग्नि- रोहिण्यरुष्करवचाकणमूलयुक्तैः ॥ २६२ ॥ मञ्जिष्ठयाऽतिविषया विषया यवान्या संशुद्धगुग्गुलुपलैरपि पञ्चसंख्यैः । तत्सेवितं विधुवति प्रबलं समीरं सन्ध्यस्थिमज्जगतमप्यथ कुष्ठमीदृक् ॥ २६३ ॥ नाडीव्रणार्बुदभगन्दरगण्डमाला- जत्रूर्ध्वसर्वगदगुल्मगुदोत्थमेहान् । ३

२६ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [घृताधिकारः यक्ष्मारुचिश्वसनपीनसशोफकास- हृत्पाण्डुरोगमदविद्रधिवातरक्तान् ॥ २६४ ॥ शीतकल्याणकं घृतम् । कुमुदं पद्मकोशीरं गोधूमा रक्तशालयः । शृङ्गपर्णी पयस्या च काश्मरी मधुयष्टिका ॥ २६५ ॥ बलातिबलयोर्मूलमुत्पलं तालमस्तकम् । विदारी शतपत्री च शालपर्णी सजीवकम् ॥ २६६ ॥ फलं त्रपुसबीजानि प्रत्यग्रं कदलीफलम् । एषामर्धपलान् भागान् गव्यं क्षीरं चतुर्गुणम् ॥२६७॥ पानीयं द्विगुणं दत्वा घृतप्रस्थं विपाचयेत् । प्रदरे रक्तगुल्मे च रक्तपित्ते हलीमके ॥ २६८ ॥ बहुरूपं च यत्पित्तं कामलां च सशोणितम् । अरोचके ज्वरे जीर्णे पाण्डुरोगे मदे भ्रमे ॥ २६९ ॥ तरुणा चानपत्या ये या च गर्भं न विन्दति । अहन्यहनि च स्त्रीणां भवति प्रीतिवर्धनम् ॥ २७० ॥ शीतकल्याणकं नाम परमुक्तं रसायनम् । हिक्काश्वासे शम्याथं घृतम् । शठिर्वचाऽभया कुष्ठं पिप्पली बिल्वशुण्ठिका ॥२७१॥ पलांशं सैन्धवं चव्यं तेजोवत्यथ पुष्करम् । सौवर्चलं तामलकी भूतीकं चाक्षकसंमितम् ॥ २७२ ॥ हिङ्ग्वर्धकर्षकोपेतं घृतप्रस्थं विपाचयेत् । चतुर्गुणं जलं चात्र दत्वा मृद्वग्निना पचेत् ॥ २७३ ॥ ग्रहण्यर्शोहितं कासहिक्कोरःपार्श्वशूलनुत् । श्वासान् सन्धिगतांश्चान्यान् हन्याद्वातकफामयान्॥२७४॥ नारसिंहं घृतम् । वह्निंर्भल्लातकं चैव शिंशपा खदिरं तथा । हरीतकींविडङ्गानि बीजके च तथाऽक्षकम् ॥ २७५ ॥

गदनिग्रहः । २७ एषामाहृत्य भागांस्तु सम्यग्दशपलोन्मितान् । जलद्रोणे युतं कृत्वा लोहभाण्डे निधापयेत् ॥ २७६ ॥ लोहभाण्डे पचेत्तावद्यावत्पादावशेषितम् । क्वाथं लोहयुतं कृत्वा स्थापयेद्दिवसत्रयम् ॥ २७७ ॥ त्रिगुणं तु शतावर्या रसं धात्र्याश्च निःक्षिपेत् । निःक्षिपेत्त्रिगुणं चात्र भृङ्गराजरसं शुभम् ॥ २७८ ॥ छागक्षीरं च तत्रैव त्रिगुणं च नियोजयेत् । पक्त्वा घृताढकं तेन मधुना सितयाऽथवा ॥ २७९ ॥ गुडेन वा पिबेत्सार्धं केवलं वा पलोन्मितम् । न किंचित्परिहार्यं स्याद्वातातपनिषेवणम् ॥ २८० ॥ अजीर्णे पिवतश्चापि वनितासेविनस्तथा । नान्धता नामिहानिश्च न वलीपलितं भवेत् ॥ २८१ ॥ अनेन च भवत्याशु नरः सिंहपराक्रमः । भवत्यश्वजवश्चैव हेमवर्णश्च जायते ॥ २८२ ॥ कान्ताऽपि सेविता तेन गुणैरेतैश्च युज्यते । नारसिंहमिति ख्यातं घृतं बलविवर्धनम् ॥ २८३ ॥ विषेऽमृतं घृतम् । शिरीषस्य त्वचं व्योषं त्रिफलां चन्दनोत्पलम् । द्वे बले सारिवास्फोटासुरभीनिम्बपाटलाः ॥ २८४ ॥ बन्धुजीवातसीमूर्वावासासुरसवत्सकम् । पाठाङ्कोलाश्वगन्धार्कमूलं यष्ट्याह्वपद्मके ॥ २८५ ॥ विशालां बृहतीं द्राक्षां कोविदारं शतावरीम् । कटभीदन्त्यपामार्गपृश्निपर्णीरसाञ्जनम् ॥ २८६ ॥ शणश्वशुरकौ श्वेतौ कुष्ठं दारु प्रियङ्कुकम् । विदारी मधुकात्सारं करञ्जस्य फलं वचा ॥ २८७ ॥ राजन्यौ लोध्रमक्षांशान् पिष्ट्वा साध्यं घृताढकम् । तुल्याम्बुच्छागगोमूत्रे त्र्याढके तद्विषापहम् ॥ २८८ ॥

२८ आयुर्वेदयीयग्रन्थमाला । [घृताधिकारः अपस्मारक्षयोन्मादभूतग्रहगलोदरान् । पाण्डुरोगान् क्रिमीन् मेहान् सप्लीहोदरकामलान् २८९ हनुस्तम्भग्रहादींश्च पानाभ्यञ्जननावनैः । हन्यात्संजीवयेच्चापि विषोदधिमृतान्ररान् ॥ २९० ॥ अमेघममृतं सर्वविषाणां स्याद्दृतोत्तमम् । ग्रहण्यामग्निघृतम् । चतुष्पलं चव्यकचित्रपाठतेजस्विनीपिप्पलीमूलमेदाः । दद्याच्च मुस्तात्रिफलं विशुद्धं मुष्टिं समग्रामथ पल्लवानाम्॥२९१॥ आस्फोटजाती अथ सप्तपर्णं पटोलशाखोटकनक्तमालम् । निम्बं प्रदद्यादथ कल्कमस्मिन्नधिश्रयेत्ताम्रमये कटाहे ॥२९२॥ सुक्वाथितं द्रोणजलेन पूर्णं पादावशिष्टं पुनरुद्धरेत्तत् । पलार्धतुल्याऽतिविषा सभद्रा कल्कीकृतानि द्विपलानि दद्यात् ॥ सयावशूकं विडसैन्धवं च पलानि चत्वारि च पिप्पलीनाम् । कल्कैः कषायेण च सिद्धमेतन्मृद्वग्निसिद्धं ह्यवतारयेच्च ॥२९४॥ पिबेच्च जीर्णे तु घृतस्य कर्षं विष्टम्भदोषे द्विगुणं पिबेच्च । अनेन सर्वे ग्रहणीविकाराः शाम्यन्ति गुल्माश्च बहुप्रकाराः २९५ विंशत्क्रिमीणामथ जातयश्च शाम्यन्ति सर्वा विविधप्रयोगात् । पाण्ड्वामयप्लीहशरोद्भवाश्च सोमा भविष्याश्च समं व्रजेयुः ॥२९६॥ सेवेत मद्यं पिशितानि चैव विवर्जकः स्यान्मधुतर्पणस्य । नाम्ना तदप्यग्निघृतं प्रसिद्धं वह्निं च संदीधयते प्रसह्य ॥२९७॥ ग्रहण्यां भल्लातकाद्यं घृतम् । भल्लातकानां द्विपलं पलांशं विदारिगन्धादिकपञ्चमूलम् । जलाढके जर्जरितं विपाच्य विस्राव्य पूतं विपचेद्धि कल्कैः२९८॥ रास्ना विडं सैन्धवयावशूकं विडङ्गकृष्णामधुकं वचा च । सविश्वकर्पूरहुताशहिङ्गु रास्नादिभिः पाणितलप्रमाणैः॥२९९॥ प्रस्थं विपक्वं पयसा समांशं घृतस्य योज्यं कफजे विकारे । प्लीहोदरे यक्ष्मणि वातरोगे श्वासे सकासे च हितं वदन्ति॥३००

व्यापन्नवह्नौ कफगुल्मिनां च कण्डूविकारेषु च शस्तमेतत् । भल्लातकाख्यं नियमेन पीतं जयेच्च सर्वान् ग्रहणीविकारान् ३०१ जीर्णज्वरे पिप्पल्याद्यं घृतम् । पिप्पलयतिविषाद्राक्षासारिवाबिल्वचन्दनैः । कटुकेन्द्रयवोशीरशठीतामलकीघनैः ॥ ३०२ ॥ त्रायमाणास्थिराधात्रीविश्वभेषजचित्रकैः । पक्वेनैतैर्घृतं पर्क विच्छिद्य विषमाश्रिताम् ॥ ३०३ ॥ जीर्णज्वरशिरःशूलगुल्मोदरहलीमकान् । क्षयकासान् ससंतापान् पार्श्वशूलान्यपास्यति ॥३०४॥ मायूरघृतम् । हेमन्तकाले शिशिरे च सेव्यं वसन्तकाले च मयूरसर्पिः । औष्ण्याद्धि बर्ही विषभक्षणाच्च वर्षाशरद्ग्रीष्ममुखे व्यपास्य ३०५ आहारजातं हि विहङ्गमस्य कीटाश्च सर्पाश्च सरीसृपाश्च । पिपीलिकामत्कुणमक्षिकाश्च तेनोष्र्णकालेष्वहितो मयूरः ३०६ तथैव काले जलदाभिरामे विसृज्य शुक्रं च मदं च बर्ही । कृशत्वमायाति हि हीनतां च शरन्मुखे तेन विवर्जनीयः३०७ अथाऽऽहरेत्स्वस्थमृतं वयस्थं निस्तुण्डपत्रात्रनखं मयूरम् । द्विद्रोणमात्रे पयसो निधाय विपाचयेन्द्रेषजसंप्रयुक्तम् ॥३०८॥ सश्रावणीमंशुमतीमनन्तां काकोलीमेदे वृषभे वयस्याम् । सविश्वदेवां सहदेवसाहां सप्तच्छदान्मूलफले बलां च ॥३०९॥ शतावरीजीवकसोमवल्कमेकैकशः स्युः पलसंमिताश्च । ततोऽर्धशिष्टे कथिते सुपूते घृताढकं तत्र पुनर्विपाच्य ॥३१०॥ कल्केरिमैः कर्षसमप्रमाणैर्द्रोणेन दुग्धस्य युतैः सुपिष्टैः । मुञ्जातकाक्षोडमथात्मगुप्ता वृद्धिस्तथा तामलकी सबीरा ३११ पियालमज्जा मधुकं तथैव सिद्धं प्रशान्तं गतफेनशब्दम् । पानेषु भोज्येषु च देयमेतद्भक्तेषु नानाप्रभवेषु चैव ॥ ३१२॥ मन्दाग्निरेतोविषपीडिताश्च क्षीणक्षताश्चापि कृषातिवृद्धाः ।

३० आयुर्वेदियम्रन्थमाला । [घृताधिकारः कासार्दिताः शोणितपित्तिनश्च पिवेयुरेते शिखिसर्पिरग्र्यम् ३१३ वृष्यं च बल्यं च रसायनं च सर्वेन्द्रियाणां बलवर्धनं च । ओजःखरं प्रीणयते च मात्रं विषघ्नमेतद्दरनाशनं च ॥ ३१४॥ एतेन वृद्धाः कृशदुर्बलाश्च तथैव वाग्ध्वससङ्गाहताश्च । प्रक्षीणवीर्याश्च रतिप्रसक्ताः स्त्रियः समागम्य तृषीमवन्ति ३१५ हिमव्यपाये हिमदग्धपल्लवाः पुनः प्ररोहन्ति यथा महीरुहाः । पुनस्तथा यौवनपुष्टिमन्तो नरा भवन्तीह घृतप्रयोगात्॥३१६॥ तिमिरे जीवन्त्याद्यं घृतम् । तुलां पचेद्वि जीवन्त्या द्रोणेऽपां पादशेषिते । दत्वा चतुर्गुणं क्षीरं घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ ३१७ ॥ प्रपौण्डरीककाकोलीपिप्पलीरोध्रसैन्धवैः । शताह्वामधुकद्राक्षासितादारुफलत्रयैः ॥ ३१८ ॥ कार्षिकैर्निशि तत्पीतं तिमिरापहरं परम् । अपस्मारे पञ्चगव्यं घृतम् । दशमूलेन्द्रवृक्षत्वङ्मूर्वाभार्गीफलत्रयैः । शम्याकश्रेयसीसप्तपर्णापामार्गफल्गुभिः ॥ ३१९ ॥ शृतैः कल्कैश्च भूनिम्बतृवृताव्योषचित्रकैः । त्रिवृत्पाठाविशालारुङ्मलारिविडङ्गपौष्करैः ॥ ३२० ॥ कटुकावासदन्त्युग्रानीलिनीक्रिमिशत्रुभिः । सर्पिरेभिश्च गोक्षीरदधिमूत्रशकृद्रसैः ॥ ३२१ ॥ साधितं पञ्चगव्याख्यं सर्वापस्मारभूतनुत् । चतुर्थकज्वरश्वासानुन्मादांश्च नियच्छति ॥ ३२२ ॥ ज्वरे महापञ्चगव्यं घृतम् । दशमूलमपामार्गं त्रिफलां कुटजत्वचम् । सप्तपर्णं हरिद्रे द्वे नीलिनीं कटुरोहिणीम् ॥ ३२३ ॥ आरग्वधं पुष्करं च फल्गुमूलं दुरालभाम् । द्विपलांशान् पचेद् द्रोणे साधयेत्पादशेषिते ॥ ३२४ ॥

गदनिग्रहः । ३१ त्रिवृतां निचुलं भार्गी श्रेयसीं मदयन्तिकाम् । पूतीकं रोहिसं पाठां दन्तीं चित्रकमाढकीम् ॥३२५॥ किराततिक्तकं मूर्वी व्योषं द्वे चापि सारिवे । सकषायं घृतप्रस्थमेभिः पेष्य विपाचयेत् ॥ ३२६ ॥ गव्यं शकृद्रसं क्षीरं तक्रं मूत्रं तथा दधि । तदैकध्यं पचेत्सर्पिः सिद्धं चैवावतारयेत् ॥ ३२७ ॥ एतन्महापञ्चगव्यं विख्यातदमृतं यथा । चातुर्थकान्मोचयति मन्त्रसिद्धो मुनिर्यथा ॥ ३२८ ॥ श्वयथुं पाण्डुरोगं च प्लीहार्शः सभगन्दरम् । उदराणि तथा गुल्मं कामलां चापकर्षति ॥ ३२९ ॥ तस्माद्भिष्क् प्रयुञ्जीत विधियुक्तेन योगवित् । बिन्दुसाराख्यं घृतम् । शतावरीबलारास्नादशमूलीत्रिकण्टकान् । अश्वगन्धासमायुक्तान् कुशकाससमन्वितान् ॥ ३३० ॥ दर्भेक्षुमूलसंयुक्तान् शरमूलविमिश्रितान् । मण्डूक्या च समायुक्तान् द्विपञ्चपलिकान् भिषक् ३३१ पुनर्नवायाः श्वेतायाः शिफां पलशतोन्मिताम् । जलद्रोणे प्रयत्नेन पचेत्सम्यक् चतुर्गुणे ॥ ३३२ ॥ पादावशेषे निःस्राव्य क्वाथमत्रावधिश्रयेत् । यवानीपिप्पलीद्राक्षाशुण्ठीयष्ट्याह्वसैन्धवान् ॥ ३३३ ॥ द्विपलिकान् विनिःक्षिप्य श्लक्ष्णं पिष्ट्वा विधानतः । घृतप्रस्थं पचेत्सम्यक् क्षीरप्रस्थद्वयान्वितम् ॥ ३३४ ॥ एरण्डतैलप्रस्थार्द्धं त्रिंशद्गुडपलैर्युतम् । एतदीश्वरपुत्राणां राज्ञां चैव विशेषतः ॥ ३३५ ॥ स्त्रीसंभोगरतानां च ग्राम्यभोजननिन्दितम् । ऊरुशूले कटिस्तम्भे योनिशूले च दारुणे ॥ ३३६ ॥ बस्तिवाते प्रवृद्धे च वातरोगे सुदुःसहे ।

३२ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [तैलाधिकार घृतमेतत्प्रशंसन्ति सुकुमारं रसायनम् ॥ ३३७ ॥ कासे दशमूलाद्यं घृतम् । दशमूल्याढके प्रस्थं घृतस्याक्षसमैः पचेत् । पुष्कराह्वशठीबिल्वसुरसान्व्योषहिङ्गुभिः ॥ ३३८ ॥ पेयानुपानं तत्पेयं कासे श्वासे कफात्मके । श्वासरोगेषु सर्वेषु कफवातात्मकेषु च ॥ ३३९ ॥ इति श्रीसोढलग्रथिते गदनिग्रहे घृताधिकारः प्रथमः । अथातो द्वितीयस्तैलाधिकारः प्रारभ्यते । कुष्ठे कटुकालाबुतैलम् । कटुकालाबुबीजं द्वे तुत्थे रोचना हरिद्रे द्वे । बृहतीफलमेरण्डः सविशालश्चित्रको मूर्वा ॥ १ ॥ कासीसहिङ्गुत्र्यूषणसुरदारुतुम्बरुविडङ्गम् । लाङ्गलकी कुटजत्वक् कटुकारूष्या रोहिणी चैव ॥ २ ॥ सर्षपतैलं कल्कैर्मूत्रेण चतुर्गुणेन गवां सात्म्यम् । कण्डूकुष्ठविनाशनमभ्यङ्गाद्वातकफहन्तृ ॥ ३ ॥ कुष्ठे भद्रार्यं तैलम् । भद्रश्रीदारुमरिचद्विहरिद्रात्रिवृद्धनैः । गोमूत्रपिष्टैः पलिकैर्विषस्यार्धपलेन तु ॥ ४ ॥ जाम्बीरसार्कजक्षीरगोशकृद्रससंयुतम् । प्रस्थं सर्षपतैलस्य सिद्धमाशु व्यपोहति ॥ ५ ॥ पानाद्यैः शीलितं कुष्ठदुष्टनाडीव्रणापचीन् । वातव्याधौ बलातैलम् । बलाया जातसारायास्तुलां कुर्यात्सुकुट्टिताम् ॥ ६ ॥ क्वाथयेच्चतुर्द्रोणे चतुर्भागावशेषिते । पलानि दश पिष्टानि बलायास्तत्र दापयेत् ॥ ७ ॥

गदनिग्रहः । ३३ लुश्वितानां तिलानां च दद्यात्तैलाढकद्वयम् । चतुर्गुणेन पयसा पाचयेन्मृदुनाऽग्निना ॥ ८ ॥ वातव्याधिषु सर्वेषु रक्तपित्ताश्रयाश्च ये । व्यापन्नासु च योनिषु शस्तं नष्टे च रेतसि ॥ ९ ॥ तालुशोषं तृषां दाहं पार्श्वशूलमसृग्दरम् । हन्ति शोषमपस्मारं विसर्पं सशिरोग्रहम् ॥ १० ॥ आयुर्वर्णकरं चैव बलातैलं प्रजाकरम् । वातव्याधौ बृहद्बलातैलम् । बृहद्वलायास्तु तुलां चतुर्द्रोणेऽम्भसः पचेत् ॥ ११ ॥ समुत्तार्य ततः सम्यग्दशभागस्थिते रसे । दधिमण्डेक्षुनिर्यासयुक्तैस्तैलाढकं समैः ॥ १२ ॥ पचेत्साजपयोर्धार्शैः कल्कैरेभिः पलोन्मितैः । शठीसरलदार्वेलामञ्जिष्ठागुरुचन्दनैः ॥ १३ ॥ पद्मकातिबलामुस्तासूर्यपर्णीहरेणुभिः । यष्ट्याह्वसुरसव्याघ्रनखर्षभकजीवकैः ॥ १४ ॥ पलाशरसकस्तूरीनलिकाजातिकोशकैः । स्पृक्काकुङ्कुमशैलेयमालतीकदफलाम्बुभिः ॥ १५ ॥ त्वचाकुन्दुरुकर्पूरतुरुष्कश्रीनिवासकैः । लवङ्गनखकङ्कोलकुष्ठमांसीप्रियङ्गुभिः ॥ १६ ॥ स्थौणेयतगरध्यामवचादमनचोरकैः । सनागकेशरैः सिद्धे दद्यात्पात्रावतारिते ॥ १७ ॥ तत्र कल्कं ततः पूतं विधिना च प्रयोजयेत् । कासं श्वासं ज्वरं छर्दिं शूलं हिक्कां क्षतक्षयम् ॥ १८ ॥ प्लीहं शोषमपस्मारमलक्ष्मीं च प्रणाशयेत् । बलातैलमिदं श्रेष्ठं वातव्याधिहरं परम् ॥ १९ ॥ वातव्याधौ तृतीयं बलातैलम् । बलाशतकषाये तु तैलस्यार्धाढकं पचेत् ।

३४ आयुर्वेदborder/ग्रन्थमाला । [ तैलाधिकार कल्कैर्मधुकमञ्जिष्ठाचन्दनोत्पलपद्मकैः ॥ २० ॥ सूक्ष्मैलापिप्पलीकुष्ठत्वगेलागुरुकेसरैः । गन्धैश्च जीवनीयैश्च क्षीराढकसमायुतम् ॥ २१ ॥ हतन्मृद्वग्निना पक्वं स्थापयेद्भाजने शुभे । सर्ववातविकारांस्तु सर्वधात्वन्तराश्रयान् ॥ २२ ॥ तैलमेतत्प्रशमयेच्छिन्नाभ्रमिव मारुतः । बलातैलं नरेन्द्रार्हमेतद्वातविकारनुत् ॥ २३ ॥ मूढगर्भे चतुर्थं बलातैलम् । बलामूलकषायस्य दशमूलीकृतस्य च । यवकोलकुलत्थानां क्वाथस्य पयसस्तथा ॥ २४ ॥ अष्टावष्टौ शुभा भागास्तैलादेकस्तदैकतः । पचेदावाप्य मधुरं गणं सैन्धवसंयुतम् ॥ २५ ॥ तथागरुं सर्जरसं सबलं देवदारु च । मञ्जिष्ठां चन्दनं कुष्ठमेलां कालानुसारिवाम् ॥ २६ ॥ शतावरीं चाश्वगन्धां शतपुष्पां पुनर्नवाम् । तत्साधु सिद्धं सौवर्णे राजते मृन्मयेऽपि वा ॥ २७ ॥ प्रक्षिप्य कलशे सम्यक् खनुगुप्तं निधापयेत् । बलातैलमिदं ख्यातं सर्ववातविकारनुत् ॥ २८ ॥ यथाबलमतो मात्रां सूतिकायै प्रदापयेत् । या च गर्भार्थिनी नारी क्षीणशुक्रश्च यः पुमान् ॥ २९ ॥ धातुक्षीणे मर्महते मथितेऽभिहते तथा । मग्ने श्रमाखिपन्ने च सर्वथैव प्रयुज्यते ॥ ३० ॥ एतदाक्षेपकादींश्च वातव्याधीनपोहति । अलपघातुः पुरुषो भवेत्सुस्थिरयौवनः ॥ ३१ ॥ राज्ञामेतत्प्रकर्तव्यं राजमात्राश्च ये नराः । सुखिनः सुकुमाराश्च धनिनाश्चापि ये नराः ॥ ३२ ॥

गदनिग्रहः । ३५ वातव्याधौ प्रसारणीतैलम् । समूलपत्रामुत्पाट्य जातसारां प्रसारणीम् । कुट्टयित्वा पलशतं कटाहे समधिश्रयेत् ॥ ३३ ॥ वारिद्रोणसमायुक्तं चतुर्थांशावशेषितम् । कषायसममात्रं तु तैलमत्र प्रदापयेत् ॥ ३४ ॥ दध्नस्तथाऽऽढकं दत्वा द्विगुणैश्चाम्लकाञ्जिकैः । यवक्षारपले द्वे च सैन्धवस्य पलद्वयम् ॥ ३५ ॥ द्वे पले पिप्पलीमूलाच्चित्रकस्य पलद्वयम् । एतत्सर्वं समालोड्य शनैर्मृद्वग्निना पचेत् ॥ ३६ ॥ एतदभ्यञ्जनं श्रेष्ठं नस्यकर्मणि शस्यते । पाने बस्तौ च दातव्यं न क्वचित्प्रतिहन्यते ॥ ३७ ॥ अशीतिर्वातरोगाणां तैलमेतद्व्यपोहति । गृध्रसीं सास्थिभङ्गां च मन्दाग्नित्वं च नाशयेत् ॥ ३८ ॥ अपस्मारमथोन्मादं विद्रधिं मन्दगामिताम् । त्वग्गताश्चापि ये वाताः शिरासन्धिगताश्च ये ॥ ३९ ॥ जानुगुल्फगताश्चैव पादपृष्ठगतास्तथा । अश्वं वा वातसंभग्नं नरं वा जर्जरीकृतम् ॥ ४० ॥ सर्वान् प्रशमयत्येतत्तैलमात्रेयपूजितम् । इन्द्रियैश्वर्यजननं वन्ध्यानां च प्रजाकरम् ॥ ४१ ॥ एतेनान्धकवृष्णीनां बहुच्छत्रं कुलं कृतम् । प्रसारणीतैलमिदं बलमांसविवर्धनम् ॥ ४२ ॥ धन्यं प्रजाकरं श्रेष्ठं वृद्धकालेऽपि सेवितम् । पङ्गुः पीठसर्पी वा पीत्वैतत्सं प्रधावति ॥ ४३ ॥ द्वितीयं प्रसारणीतैलम् । प्रसारण्याः पलाशतं बलामूलार्धमाषिकम् । शतावर्यह्वगन्धा च शतपुष्पा पुनर्नवा ॥ ४४ ॥ भङ्गी दशमूलं च चित्रको मदनं शठी । CATALOGUED.

पलाशंकान् समापोथ्य जलद्रोणे विपाचयेत् ॥ ४५ ॥ चतुर्भागावशेषं तु कषायमवतारयेत् । रास्त्रां शताह्वां मधुकं पिप्पलीं नागरं वचां ॥ ४६ ॥ कुष्ठं हरेणुकां मांसीं प्रियङ्गि्वन्द्रयवान् बिडम् । सैन्धवं शृङ्गवेरं च यवक्षारं सचित्रकम् ॥ ४७ ॥ मधूलिकां व्याघ्रनखं पालिकान् श्लक्ष्णपेषितान् । पचेत्तैलाढकं पूतमारानालपयोयुतम् ॥ ४८ ॥ एतदभ्यञ्जनं श्रेष्ठं नस्यकर्मानुवासने । गृध्रसीमस्थिभङ्गं च ये च मन्दाग्नयो नराः ॥ ४९ ॥ अपस्मारं तथोन्मादं विद्रधिं मन्दगामिताम् । त्वग्गतांश्चापि ये वाताः शिरासन्धिंगताश्च ये ॥ ५० ॥ अश्वं वा वातसम्भग्नं नरं वा जर्जरीकृतम् । सर्वान् प्रशामयत्येतत्तैलमात्रेयपूजितम् ॥ ५१ ॥ स्थिरीकरणमेतद्धि वलीपलितनाशनम् । इन्द्रियाणां बलकरं वर्णौदार्यकरं तथा ॥ ५२ ॥ बल्यं प्रजाकरं श्रेष्ठं वृद्धकालेऽपि सेवितम् । पङ्गुर्वाऽप्यथवा खञ्जः पीत्वा तैलं प्रधावति ॥ ५३ ॥ वातरोगे तृतीयं प्रसारणीतैलम् । समूलपत्रामुत्पाट्य जातसारां प्रसारणीम् । कुट्टयित्वा पलशतं कटाहे समधिश्रयेत् ॥ ५४ ॥ दशमूली बला रास्ना तथा सहचरामृते । शतावरी श्वदंष्ट्रा च एरण्डः कपिकच्छुका ॥ ५५ ॥ पृथग्दशपलान् भागांस्तथैव समधिश्रयेत् । वारिद्रोणे समायुक्तं चतुर्भागावशेषितम् ॥ ५६ ॥ काञ्जिकसमभागं तु तैलमत्र प्रदापयेत् । प्रशस्ते ऽहनि दिने कार्ये नक्षत्रे चापि शोभने ॥ ५७ ॥

देवदारु वचा कुष्ठं शताह्वा मधुयष्टिका । पिप्पली मधुकं रास्त्रा ह्यष्टवर्गेण संयुता ॥ ५८ ॥ चित्रकं पद्मकोशीरे कुष्ठं व्याघ्रनखं शठी । शुण्ठीसैन्धवमञ्जिष्ठाः कल्कपेष्याणि कारयेत् ॥ ५९ ॥ दधिमस्त्वम्लशुक्तानां तथा मांलरसस्य च । आढकाढकमादाय शनैर्मृद्वग्निना पचेत् ॥ ६० ॥ एतदभ्यञ्जनं पानं नस्यकर्मानुवासनम् । पृष्ठपार्श्वग्रहे शूले सक्थिवङ्क्षणयोस्तथा ॥ ६१ ॥ एकाङ्गे पक्षवधे हनुमन्याशिरोग्रहे । बाधिर्ये कर्णशूले च कर्णनादे च दापयेत् ॥ ६२ ॥ अभ्यङ्गात्त्वग्गतं हन्ति पानान्मांसगतं तथा । पक्वाशयगते बस्तिर्निरूहः सार्वकार्मिकः ॥ ६३ ॥ अशीतिर्वातजान् रोगांश्चत्वारिंशच्च पैत्तिकान् । विंशतिः श्लेष्मजांश्चैव सर्वानेवापकर्षति ॥ ६४ ॥ गृध्रसीं वातभग्नं च ऋतुदोषं तथैव च । ये नरा नष्टशुक्राश्च ऋतुहीनाश्च याः स्त्रियः ॥ ६५ ॥ वन्ध्या च लभते गर्भमृतुस्नाता न संशयः । (यस्मात्प्रसारयत्येषा मेधाग्निजनता शुभा ॥ ६६ ॥ आयुर्वृद्धिकरा चैव तथा जनकपूजिता । ?) वातव्याधौ चतुर्थं प्रसारणीतैलम् । प्रसारणीशतं क्षुण्णं पचेत्तोयार्मणे शुभे ॥ ६७ ॥ पादशेषे पचेत्तैलं दधिमस्त्वम्लकाञ्जिकम् । द्विगुणं श्लक्ष्णपिष्टानि द्रव्याणीमानि योजयेत् ॥ ६८ ॥ द्विपलाभ्यधिकंमधुककणामूलं पटुं वचाम् । मूलं तथा प्रसारण्याः क्षारं च यवशूकजम् ॥ ६९ ॥ त्रिंशद्बल्लातकास्थीनि नागरात्पलपञ्चकम् । ४

३८ आयुर्वेदग्रन्थमाला । [तैलाधिकारः सिद्धं मृद्वग्निना तैलं वातश्लेष्मामयाञ्जयेत् ॥ ७० ॥ अशीतिर्नरनारीणां वातरोगान्निषूदति । कुब्जवामनपङ्गुत्वं खञ्जत्वं गृध्रसीं खुडम् ॥ ७१ ॥ हन्यात्पृष्ठकटिग्रीवास्तम्भं चाशु व्यपोहति । पीठसर्पी विभग्नश्च पीत्वा तैलं सुखी भवेत् ॥ ७२ ॥ प्रसारणीतैलमिदं बलवर्णाग्निवर्धनम् । वातरक्ते शतावरीतैलम् । शतावरीरसप्रस्थं क्षीरप्रस्थं तथैव च ॥ ७३ ॥ शतपुष्पा देवदारु मांसी शैलेयकं बला । चन्दनं तगरं कुष्ठमेला सांशुमती तथा ॥ ७४ ॥ एतैः कर्षसमैर्भागैस्तैलप्रस्थं विपाचयेत् । कुष्ठवामनपङ्गनां बधिरव्यङ्गकुष्ठिनाम् ॥ ७५ ॥ वायुना भग्नदेहानां येऽवसीदन्ति मैथुने । जराजर्जरदेहानां घर्मार्तमुखशोषिणाम् ॥ ७६ ॥ त्वग्गताश्चापि ये वाताः सिरास्नायुगताश्च ये । सर्वांस्तान्नाशयत्याशु तैलं नास्त्यत्र संशयः ॥ ७७ ॥ नारायणमिदं नाम्ना विष्णुना समुदाहृतम् । दक्षाङ्गमिव विख्यातं न क्वचित्प्रतिहन्यते ॥ ७८ ॥ वातव्याधौ द्वितीयं शतावरीतैलम् । शतावर्यास्तु मूलानां रसप्रस्थं समाहरेत् । क्षीरद्विगुणसंयुक्तं तैलप्रस्थं विपाचयेत् ॥ ७९ ॥ शतपुष्पा देवदारु मांसी शैलेयकं वचा । मञ्जिष्ठा चन्दनं कुष्ठमेला चांशुमती बला ॥ ८० ॥ तुरङ्गन्धा काकोली मेदा रास्ना पुनर्नवा । एतैरर्धपलैर्द्रव्यैः शनैर्मृद्वग्निना पचेत् ॥ ८१ ॥ अस्य तैलस्य पक्वस्य शृणु वीर्यमतः परम् । कुब्जानां वामनानां च पङ्गनां पीठसर्पिणाम् ॥ ८२ ॥

आक्षेपके च भग्नानां तथा भग्नास्थिसन्धिषु । एकाङ्गं तुद्यते यस्य गतिर्यस्य विहन्यते ॥ ८३ ॥ रक्तपित्तहरं शस्तं वातघ्नं परमं स्मृतम् । वातव्याधौ रास्नातैलम् । रास्नामूलस्य कुर्वीत द्वेशते च बलाशतम् ॥ ८४ ॥ शतावरीगुडूचीभ्यां वरुणाच्च शतं शतम् । निर्गुण्डीशिग्रुकैरण्डशिरीषारग्वधादपि ॥ ८५ ॥ श्वदंष्ट्राभूतिकाभ्यां च पृथक् पञ्चपलं क्षिपेत् । तोयद्रोणेषु शतसु साधयेत्सूक्ष्मकुट्टितम् ॥ ८६ ॥ द्रोणावशेषे तैलस्य शुद्धस्यार्धार्मणं पचेत् । द्रोणा दश च दुग्धस्य घृतस्यार्धाढकं तथा ॥ ८७ ॥ तदैकध्यं विपक्तव्यं गर्भ चात्र समावपेत् । मधुकं मालतीपुष्पं मञ्जिष्ठां मदयन्तिकाम् ॥ ८८ ॥ काश्मर्याण्यजमोदां च लवलीं तालमस्तकम् । आत्मगुप्ताफलं मूर्वां वार्त्ताकानि मधूलिकाम् ॥ ८९ ॥ सहदेवामयैरण्डं रोहिषं नवमालिकाम् । कायस्थां च वयस्थां च मधुपर्णी च चित्रकम् ॥ ९० ॥ महापुरुषदान्तां च बलां सकदलीफलाम् । देवदार्वगुरुश्रेष्ठं चन्दनं परिपेलवम् ॥ ९१ ॥ नीलोत्पलमुशीराणि मृद्वीकां साम्लवेतसाम् । एभिः पलशतैः पिष्टैः सम्यक् तैलं विपाचयेत् ॥ ९२ ॥ भोजनाभ्यञ्जने पाने बस्तौ नस्ये च शस्यते । वातव्याधिषु सर्वेषु क्षतक्षीणे शिरोग्रहे ॥ ९३ ॥ अपस्मारे रक्तगुल्मे पुंसां नष्टे च रेतसि । रास्नातैलमिदं श्रेष्ठं बलमांसविवर्धनम् ॥ ९४ ॥ वातव्याधौ शताह्वातैलम् । जलद्रोणे शताह्वायाः पादशेषे तुलां पचेत् ।

४० आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [तैलाधिकारः क्वाथं तैलाढकोन्मिश्रं पचेत्क्षीरे चतुर्गुणे ॥ ९५ ॥ हरेणुकुष्ठसूक्ष्मैलातगरामरुसैन्धवैः । पक्वं कल्कैः पलसमैः प्रयोज्यं वातशीघ्रनुत् ॥ ९६ ॥ योनिशुक्ररजोदोषनाशनं स्त्रीषु पुत्रदम् । शताह्वातैलमित्येतद्बृंहणं बलवर्धनम् ॥ ९७ ॥ वातव्याधौ मूलकतैलम् । बालमूलकनिर्यूहस्तैलदध्यम्लकाञ्जिकम् । क्षीरं गवाढकोन्मानं पचेत्कल्कैः पलोन्मितैः ॥ ९८ ॥ रास्ना भल्लातकं चैव सैन्धवं गजपिप्पली । बला सातिविषा शुण्ठी पिप्पलीचित्रकं वचा ॥ ९९ ॥ श्वदंष्ट्रा चेति तत्पक्वं श्लेष्मवातामयापहम् । वर्ध्मगृध्रसीपङ्गुत्वं कुण्डलं सापतन्त्रकम् ॥ १०० ॥ कट्यूरूतम्भशोषं च पर्वस्तम्भं सकम्पनम् । हन्याद्गुल्मं च वातोत्थं बलवर्णाग्निवर्धनम् ॥ १०१ ॥ वन्ध्यानां पुत्रदं चैव तैलं मूलकसाह्वयम् । वातव्याधौ सहचरतैलम् । समूलपत्रशाखस्य शतं सहचरस्य च ॥ १०२ ॥ चतुर्गुणे जलद्रोणे साधयेत्सूक्ष्मचूर्णितम् । द्रोणावशेषे पूते च पचेत्तैलाढकं शनैः ॥ १०३ ॥ सहचरस्य मूलानां पेष्यं दशपलं भवेत् । परिस्राव्य सुखोष्णे तु शर्करायाः प्रदापयेत् ॥ १०४॥ पलानि दश चाष्टौ च निर्मथ्य च निधापयेत् । बस्तौ पाने तथाऽभ्यङ्गे नस्ये चैव प्रशस्यते ॥ १०५ ॥ एकाङ्गिकं पक्षवधं हनुग्रहशिरोग्रहम् । अर्दितं वेपथून्मादं सर्वगात्रग्रहं ज्वरम् ॥ १०६ ॥ गृध्रसीं वातगुल्मं च भूतोपहतचेतसम् । अपस्मारं हनुस्तम्भमूरुस्तम्भं च नाशयेत् ॥ १०७ ॥

गदनिग्रहः । ४१ मण्डकुण्डलवधर्माणि हनुजानुविकुञ्चनम् । संधानं सर्वगात्राणां स्तम्भनं शोधनं तथा ॥ १०८ ॥ तैलमेतत्प्रशमयेच्छिन्नाञ्चाणीव मारुतः । वातव्याधौ सहचरतैलम् । समूलपत्रशाखस्य शतं सहचरस्य च ॥ १०९ ॥ क्षोदयित्वा जलद्रोणे क्वाथं पादावशेषितम् । शतपुष्पा देवदारु मांसी शैलेयकं वचा ॥ ११० ॥ चन्दनं तगरं कुष्ठमेलां चांशुमतीं तथा । एतैः कर्षसमैर्भागैस्तैलप्रस्थं विपाचयेत् ॥ १११ ॥ पयस्तद्द्विगुणं दत्त्वा पलान्यष्टौ च शर्करा । अथ तैलस्य पक्वस्य शृणु वीर्यमतः परम् ॥ ११२ ॥ ये च कोष्ठगता वाता ये च वाताः शिरोगताः । अस्थिमज्जगताश्चैव कर्णमध्यगताश्च ये ॥ ११३ ॥ मूकानां मिन्मिणानां च पीठकट्यूरूसर्पिणाम् । स्वभावेन च ये भग्ना अस्थिभग्नाश्च ये नराः ॥ ११४ ॥ तेषां च संप्रयोक्तव्यं हितमेतदनुत्तमम् । वातव्याधौ श्योनाकतैलम् । श्योनाकमूलस्य शतं दशमूलीशतं तथा ॥ ११५ ॥ रोहिषं शिग्रुकं रास्नां पृथक् पञ्चशतं क्षिपेत् । छागलादथमव्याच्च माहिषात्कौक्कुटादपि ॥ ११६ ॥ पञ्चाशत्पलिकान् भागान् मांसादेषां प्रदापयेत् । चतुर्षु तोयद्रोणेषु साधयेच्छक्ष्णकुट्टितम् ॥ ११७ ॥ द्रोणावशेषे पूते च पचेत्तैलाढकं शनैः । महासहां क्षुद्रसहां जीवन्तीं जीवकं वचाम् ॥ ११८ ॥ कुष्ठं च शतपुष्पां च सूक्ष्मैलां चैलवालुकम् । जीवकर्षभकौ द्राक्षां शृङ्गीं कर्कटकस्य च ॥ ११९ ॥ मोचां च निचुलं मुस्तां सारिवे द्वे महौषधम् ।

गदनिग्रहः । ४३ खुड्डाकपद्मकं तैलम् । पद्मोशीरयष्ट्याह्वरजनीक्वाथसाधितम् ॥ १३३ ॥ सुपिष्टैः सर्जमञ्जिष्ठावीराकाकोलिचन्दनैः । खुड्डाकपद्मकं तैलं वातासृग्दरदाहजित् ॥ १३४ ॥ वातरक्ते महापद्मकं तैलम् । पद्मवेतसयष्ट्याह्वफलिनीपद्मकोत्पलैः । पृथक् पञ्चपलैर्दर्भबलाचन्दनकिंशुकैः ॥ १३५ ॥ जले शृतैः पचेत्तैलं प्रस्थं सौवीरसंयुतम् । लोध्रकालीयकोशीरजीवकर्षभकेसरैः ॥ १३६ ॥ मदयन्तिलतापत्रपद्मकेशरपत्रकैः । प्रपौण्डरीककाकोलीमांसीदारुप्रियङ्गुभिः ॥ १३७ ॥ कुङ्कुमस्य पलार्धेन मञ्जिष्ठाद्विपलेन च । महापद्ममिदं तैलं वातास्ररोगनाशनम् ॥ १३८ ॥ ज्वरे तृतीयं महापद्मकं तैलम् । दर्भवेतसमूलानि चन्दनं मधुकं बला । फेनिलापद्मकोशीरमञ्जिष्ठाकमलोत्पलैः ॥ १३९ ॥ कैंशुकं च विभागाः स्युः पृथक् पञ्चपलोन्मिताः । जलद्रोणे विपक्तव्यमष्टभागावशेषितम् ॥ १४० ॥ जीवकर्षभकौ मेदां रोध्रं भल्लातकं तथा । कालीयकं प्रियङ्गुं च दद्यात्केशरमेव च ॥ १४१ ॥ प्रपौण्डरीकं मधुकं पद्मकं पद्मकेशरम् । सुरभि कुङ्कुमं चैव मञ्जिष्ठां मदयन्तिकाम् ॥ १४२ ॥ मांसीं पत्रं च तुल्यांशं द्विगुणं कुङ्कुमं भवेत् । चतुर्गुणा तु मञ्जिष्ठा सौवीरं तैलसंमितम् ॥ १४३ ॥ तैलप्रस्थं पचेदेभिः कषायेणाथ पेषितैः । एतदभ्यञ्जनं तैलं विषमज्वरनाशनम् ॥ १४४ ॥ १ खुड्डाकशब्दोऽल्पार्थः । यथा चरके-खुड्डिका गर्भावक्रान्तिः, अल्पेत्यर्थः ।