गदनिग्रह (आचार्य सोढल - कायचिकित्सा एवं रोग-विनिश्चय सटीक)

१.] गदनिग्रहः । ३ अथातो घृताधिकारः प्रारभ्यते ॥ ज्वरे मञ्जिष्ठाद्यं घृतम् । मञ्जिष्ठाऽतिविषा पथ्या वचा नागररोहिणी ॥ १ ॥ देवदारु हरिद्रा च द्रोणेऽपां पलिकान् पचेत् । क्वाथेऽस्मिन् साधयेत् पिष्टैर्घृतप्रस्थं पिचुन्मितैः ॥ २ ॥ शृङ्गवेरकणाहिङ्गुद्विक्षारपडुपञ्चकैः । तत्कफावृतसर्वोत्थज्वरिणाममृतोपमम् ॥ ३ ॥ वर्ध्मगुल्मानिलश्वासकासपाण्डुविकारिणाम् । गलग्रन्थिप्रमेहार्शःप्लीहापस्मारशोफिनाम् ॥ ४ ॥ उदावर्तपरीतानां मन्दाग्निकृमिकुष्ठिनाम् । द्वितीयं मञ्जिष्ठाद्यं घृतम् । मञ्जिष्ठा च हरिद्रा च देवदारु हरीतकी ॥ ५ ॥ शृङ्गवेरं ह्यतिविषा वचा कटुकरोहिणी । हिङ्गुतश्चाक्षमात्रेण तत्सिद्धमवतारयेत् ॥ ६ ॥ एतन्माञ्जिष्ठकं सर्पिर्बहून् रोगान्नियच्छति । हिक्कां श्वासं ज्वरं दुष्टं ग्रहणीं पाण्डुरोगताम् ॥ ७ ॥ प्रमेहान्मधुमेहांश्च कृमीन् कुष्ठमरोचकम् । कासं शोषमुदावर्तमपस्मारं तथैव च ॥ ८ ॥ अर्शांसि श्वयथुं चैव गण्डमालां प्लीहोदरम् । ज्वरे तिल्वकाद्यं घृतम् । तिल्वकस्य पलान्यष्टौ त्वचस्तु सुकृतादतः ॥ ९ ॥ अंशुमत्युरुबूकं च बिल्वाद्यं च पृथक् पलम् । यवकोलकुलत्थानां प्रस्थं प्रस्थं फलत्रिकात् ॥ १० ॥ तत्साधयेज्जलद्रोणे चाष्टभागावशेषितम् । घृतप्रस्थं पचेत्तेन दत्वा दम्नस्तथाढकम् ॥ ११ ॥ कर्षेण यावशूकस्य पर्कं तदवचूर्णयेत् । एतत्तु तैल्वकं नाम जीर्णज्वरविषापहम् ॥ १२ ॥

कृमिकुष्ठहरं चैव शोफपाण्ड्वामयापहम् । जीर्णज्वरे हारीताल्कटुकं घृतम् । त्रिफलां पञ्चमूल्यौ द्वे कुलत्थान् बदरान् यवान् ॥ १३ ॥ द्विपलिकान् जलद्रोणे त्वष्टभागावशेषितम् । निःस्राव्य विपचेत्कल्कं दत्वा प्रस्थं च सर्पिषः ॥ १४ ॥ पिप्पली पिप्पलीमूलं चव्यचित्रकनागरम् । पुष्करातिविषे भार्गी शठी सप्तच्छदं वचा ॥ १५ ॥ रजन्यौ नक्तमालं च पाठे द्वे शिग्रुतुम्बरु । सोमवल्कोऽर्कमूलानि मदनं कटुरोहिणी ॥ १६ ॥ तेजस्विनी सगोजिह्वा चन्दनं कण्टकारिका । किराततिक्तकं मुस्तं पटोलं सदुरालभम् ॥ १७ ॥ वयस्थां पिचुमन्दं च कटुकं हिङ्गुना सह । एतानक्षसमान् दत्वा क्षारौ द्वयर्धपलोन्मितौ ॥ १८ ॥ लवणानां च पञ्चानां कर्षं कर्षं प्रदापयेत् । सिद्धं तन्मात्रया पीतं सर्वजीर्णज्वरापहम् ॥ १९ ॥ हृत्प्लीहग्रहणीदोषश्वासकासार्शसां हितम् । गुल्मघ्नं कटुकं नाम कृष्णात्रेयेण पूजितम् ॥ २० ॥ दीर्घकालानुबद्धानां ज्वराणाममृतोपमम् । अग्निमान्द्ये अग्निघृतम् । मद्यातकान्पलशतं जलद्रोणे विपाचयेत् ॥ २१ ॥ चतुर्थांशावशेषं तु कषायमवतारयेत् । त्र्यूषणं पिप्पलीमूलं चित्रको हस्तिपिप्पली ॥ २२ हिङ्ग्वजमोदं च पञ्चैव लवणानि च । द्वौ क्षारौ दाडिमं चात्र दद्यादर्धपलोन्मितान् ॥ २३ मस्त्वम्लरसचुक्राणां प्रस्थं प्रस्थं प्रदापयेत् । आर्द्रकस्य रसप्रस्थं घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ २४ ॥ एतदग्निघृतं नाम मन्दाग्नीनां प्रशस्यते ।

गदनिग्रहः । ५ अर्शांसि वातरोगं च प्लीहोदरजलोदरम् ॥ २५ ॥ ग्रन्थ्यर्बुदापचीशोफकुष्ठमेदोऽनिलांस्तथा । ये च कुक्षिगता रोगा ये च बस्तिसमाश्रिताः ॥ २६ ॥ तान् सर्वान्नाशयेदेतत्सूर्यस्तम इवोदितः । ग्रहण्यां चाङ्गेरीघृतम् । पिप्पली नागरं पाठा यवानी विश्वभेषजम् ॥ २७ ॥ भागांस्त्रिपलिकान् कृत्वा कषायमुपकल्पयेत् । भार्गी च पिप्पलीमूलं व्योषं चव्यं सचित्रकम् ॥ २८ ॥ श्वदंष्ट्रा पिप्पली धान्यं बिल्वं पाठा यवानिका । एतैः पलार्थकैर्द्रव्यैः कृत्वा कल्कं विपाचयेत् ॥ २९ ॥ पलानि सर्पिषस्तस्मिन् चत्वारिंशत्समावपेत् । मृद्वग्निना ततः साध्यं सिद्धं सर्पिर्निधापयेत् ॥ ३० ॥ ग्रहण्यर्शोविकारघ्नं गुल्महृद्रोगनाशनम् । शोफप्लीहोदरानाहमूत्रकृच्छ्रज्वरापहम् ॥ ३१ ॥ कासहिकारुचिश्वाससूदनं सर्वगुल्मनुत् । अग्निवेशात् गुदभ्रंसे द्वितीयं चाङ्गेरीघृतम् । नागरं पिप्पलीमूलं चित्रको हस्तिपिप्पली ॥ ३२ ॥ श्वदंष्ट्रा पिप्पली धान्यं बिल्वं पाठा यवानिका । चाङ्गेरीस्वरसे सर्पिः कल्कैरेभिर्विपाचयेत् ॥ ३३ ॥ चतुर्गुणेन दध्ना तु तद्धृतं कफवातनुत् । अर्शांसि ग्रहणीरोगं मूत्रकृच्छ्रं प्रवाहिकाम् ॥ ३४ ॥ गुदभ्रंशार्तिमानाहं घृतमेतद्व्यपोहति । गुल्मे दाधिकं घृतम् । विडदाडिमसिन्धूत्थहुतभुग्व्योषजीरकैः ॥ ३५ ॥ हिङ्गुसौवर्चलक्षाररुग्वृक्षाम्लाम्लवेतसैः । बीजपूररसोपेतं सर्पिर्दधि चतुर्गुणम् ॥ ३६ ॥ साधितं दाधिकं नाम गुल्महृत् प्लीहशूलनुत् ।

हपुषाव्योषमृद्वीकाचव्यचित्रकसैन्धवैः ॥ ३७ ॥ साजाजीपिप्पलीमूलदीप्यकैर्विपचेद्घृतम् । सकोलमूलकरसं सदधिक्षीरदाडिमम् ॥ ३८ ॥ तत् परं वातगुल्मघ्नं शूलानाहविनाशनम् । योन्यर्शोग्रहणीदोषश्वासकासारुचिज्वरान् ॥ ३९ ॥ बाहुहृत्पार्श्वशूलं च घृतमेतद्व्यपोहति । अग्निवेशाद्रक्तपित्ते वासाद्यं घृतम् । समूलपत्रशाखस्य तुलां कुर्यादृषस्य च ॥ ४० ॥ जलद्रोणे विपक्तव्यमष्टभागावशेषितम् । कल्केन वृषपुष्पाणामाढकं सर्पिषः पचेत् ॥ ४१ ॥ तत्सिद्धं पाययेद्युक्त्या मधुपादसमायुतम् । श्वासं कासं प्रतिश्यायं तृतीयकचतुर्थकम् ॥ ४२ ॥ रक्तपित्तं क्षयं चैव विषं सर्पिर्नियच्छति । हारीताद्रक्तपित्ते महावासाद्यं घृतम् । वासकस्वरसे सर्पिः पयसा सह पाचयेत् ॥ ४३ ॥ कल्कैर्भूनिम्बकुटजमुस्तयष्ट्याह्वचन्दनैः । उदीच्यमधुकैर्युक्तैस्तालिशोत्पलपद्मकैः ॥ ४४ ॥ त्रायन्त्युत्पलमूर्कामर्मर्दयन्त्याश्च पल्लवैः । सिताक्षौद्रयुतं हन्याद्रक्तपित्तं सुदारुणम् ॥ ४५ ॥ पित्तं कासं च गुल्मं च स्वरभेदं हलीमकम् । ये चान्ये कीर्तिता रोगा रक्तपित्तकफाश्रयाः ॥ ४६ ॥ तान् सर्वान्नाशयेत्तत्पीयमानं हिताशिनः । हारीताद्गुल्मे दशाङ्गं घृतम् । यावशूकं वचा व्योषं विडङ्गं कटुरोहिणीम् ॥ ४७ सौवर्चलं हरीतक्यश्चित्रकं चाक्षसंमितैः । एभिः पचेद्धृतप्रस्थं दत्वा क्षीरजलाढकम् ॥ ४८ ।

गदनिग्रहः । ७ तत्पक्वं वातगुल्मघ्नं कृमिप्लीहज्वरापहम् । कासहिकारुचिहरं दशाङ्गं नाम दीपनम् ॥ ४९ ॥ गुल्मे हारीतालशुनघृतम् । लशुनाण्डस्य शुद्धस्य तुलार्धं निस्तुषस्य च । तदर्धं पञ्चमूलस्य ब्याढकेऽपां विपाचयेत् ॥ ५० ॥ पादशेषे घृतप्रस्थं लशुनस्य रसं तथा ॥ दाडिमाम्लसुरामस्तुकाञ्जिकाम्लैस्तदर्धकैः ॥ ५१ ॥ साधयेत्त्रिफलादारुलवणव्योषदीप्यकैः । यवानीचव्यहिङ्ग्वम्लवेतसैश्च पलार्धकैः ॥ ५२ ॥ सिद्धमेतद्धविः कल्कैर्गुल्मार्शोजठरापहम् । वर्ध्मपाण्ड्वामयप्लीहयोनिदोषज्वरापहम् ॥ ५३ ॥ वातश्लेष्मामयांश्चान्यान् घृतमेतद्व्यपोहति । हारीताद्गुल्मे नाराचकं घृतम् । चित्रकं त्रिफला दन्ती त्रिवृता कण्टकारिका ॥ ५४ ॥ स्नुहीक्षीरं विडङ्गानि घृतं दशममुच्यते । एकैकस्य च कर्षेण घृतस्य कुडवं पचेत् ॥ ५५ ॥ चतुर्गुणेन तोयेन सम्यगेतत्सुखाग्निना । तस्य काले पिबेन्मात्रां पलार्धसंमितां नरः ॥ ५६ ॥ उष्णोदकं चानुपिबेदल्पत्वादस्य सर्पिषः । विरिक्ते च यवागूः स्यात्सर्पिषा परिवर्जिता ॥ ५७ ॥ रसेन वा जाङ्गलानां भोजयेन्मतिमान् भिषक् । वातगुल्ममुदावर्तं प्लीहार्शोवर्ध्मकुण्डलम् ॥ ५८ ॥ ग्रहणीं दीपयेन्मेहान् कुष्ठदोषांश्च नाशयेत् । नाराचमिति विख्यातं सर्पिर्नाराचसंज्ञितम् ॥ ५९ ॥ भैषज्यं संप्रयोक्तव्यं नाराचमिव शत्रवे । कुष्ठे नीलिनीघृतम् । नीलिनीं त्रिफलां रास्नां वचां कटुकरोहिणीम् ॥ ६० ॥

८ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [घृताधिकार पचेद्दण्डं व्याघ्रीं च पलिकानि जलाढके । रसेऽष्टभागशेषे तु घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ ६१ ॥ दध्नः प्रस्थेन संयोज्यं सुधाक्षीरपलेन च । ततो घृतपलं दद्याद्यवागूमण्डमिश्रितम् ॥ ६२ ॥ जीर्णे सम्यग्विरिक्तं च भोजयेद्रसभोजनम् । कुष्ठगुल्मोदरव्यङ्गशोफपाण्ड्वामयज्वरान् ॥ ६३ ॥ श्वित्रं प्लीहानमुन्मादं हन्त्येतन्नीलिनीघृतम् । सिद्धसाराद्गुल्मे विश्वाद्यं घृतम् । पलांशैर्विश्वचव्याग्निपिप्पलीक्षारसैन्धवैः ॥ ६४ ॥ क्वाथेन चिरबिल्वस्य घृतप्रस्थं विपाचयेत् । गुल्मोदावर्त्तपाण्डुत्वग्रहणीश्वासकासजित् ॥ ६५ ॥ कुष्ठज्वरमतिश्वासप्लीहार्शःशमनं परम् । अग्निवेशाद्गुल्मे षट्पलं घृतम् । पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकनागरैः ॥ ६६ ॥ पलिकैः सयवक्षारैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत् । क्षीरप्रस्थेन संयुक्तं हन्ति गुल्मं कफात्मकम् ॥ ६७ ॥ ग्रहणीपाण्डुरोगघ्नं प्लीहकासज्वरापहम् । हारिताद्गुल्मे महाषट्पलं घृतम् । सौवर्चलं पञ्चकोलं सैन्धवं हपुषा विडम् ॥ ६८ ॥ अजमोदा यवक्षारहिङ्गुजीरकमौद्भिदम् । कृष्णामजाजीपूतिकं कल्कीकृत्य पलार्धतः ॥ ६९ ॥ शृङ्गवेररसं चुक्रं घृतप्रस्थं समीकृतम् । कृमिप्लीहोदराजीर्णज्वरगुल्मप्रमेहकम् ॥ ७० ॥ वातरोगं तथा शोफं दौर्बल्यं वह्निसंक्षयम् । महाषट्पलमातङ्कान् भिनत्त्यशनिवद्गिरिम् ॥ ७१ ॥ कुष्ठे भेदात्रीलं घृतम् । द्वौ प्रस्थौ लोहचूर्णस्य त्रिफला त्र्याढकं तथा ।

१.] गदनिग्रहः । ९ वायसीकाकमाचीभ्यां द्वे पले शङ्खिनीतुला ॥ ७२ ॥ त्रिद्रोणेऽपां विपक्तव्यं चतुर्थांशावशेषितम् । घृतप्रस्थं पचेत्तेन गर्भे चैनं समावपेत् ॥ ७३ ॥ वरुणं वत्सकफलं त्र्यूषणं देवदारु च । अवल्गुजफलं दन्तीफलान्यारग्वधस्य च ॥ ७४ ॥ निदिग्धिका भृङ्गरजः पारावतपदी तथा । नीलकं नाम विख्यातमित्येतत्कुष्ठनुद्भूतम् ॥ ७५ ॥ श्वित्राणि रञ्जयेच्चैव पानाभ्यङ्गे प्रयोजितम् । पामाविचर्चिकासिध्मकिटिमानि च नाशयेत् ॥ ७६ ॥ श्वेताकुष्ठे महानीलं घृतम् । आरग्वधं वायसीं च बीजकं मदयन्तिका । एकैकस्य तुला देया प्रत्येकं त्रिफलाढकम् ॥ ७७ ॥ दन्ती दार्बी हरिद्रा च वरुणं कुटजत्वचम् । चित्रकं चार्कमूलं च काकमाची निदिग्धिका ॥ ७८ ॥ एषां दशपलान् भागान् त्रिद्रोणेऽपां विपाचयेत् । अष्टभागावशिष्टं तु पुनरग्नावधिश्रयेत् ॥ ७९ ॥ धात्रीरसं वृषरसं जातीस्वरसमेव च । दधि सर्पिषश्च दुग्धं च गोमूत्रं गोशकृद्रसः ॥ ८० ॥ आढकाढकमेतेषां गर्भे चेमं समावपेत् । अवल्गुजं त्रिकटुकं नक्तमालफलानि च ॥ ८१ ॥ पिचुमर्दं च जात्याश्च पीलुतिल्वकपल्लवाः । किराततिक्तकं श्यामा नीलिकानीलपल्लवाः ॥ ८२ ॥ एतैः सिद्धं परिस्राव्य पाययेत्कुष्ठरोगिणम् । महानीलमिति प्रोक्तमेतत्कुष्ठापहं घृतम् ॥ ८३ ॥ भगन्दरमथांशांसि कृमींश्चापि विनाशयेत् । अष्टादशैव कुष्ठानि सर्पिरेतन्नियच्छति ॥ ८४ ॥ १ गर्भमिति कल्कमित्यर्थः ।

१० आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [घृताधिकार अथर्वप्रहितो दीप्तो ब्राह्मयो दण्ड इवासुरान् । विशेषतस्तु श्वित्राणि रञ्जयेच्च भिनत्ति च ॥ ८५ ॥ प्रसङ्गतः सेव्यमानं पानेनाभ्यञ्जनेन च । कुष्ठे त्रिफलाद्यं घृतम् । त्रिफला मदनं कुष्ठं शार्ङ्गष्टा रजनीद्वयम् ॥ ८६ ॥ शुकनासा काकमाची हपुषाऽतिविषा वचा । पाठा कोषातकी मूर्वा तिक्ता काकादनी घृतम् ॥ ८७ ॥ एतत्कषायकल्काभ्यां सिद्धं पीतं घृतोत्तमम् । विशीर्यमाणं विध्वस्तस्नायुकेशनखं नरम् । कुष्ठातुरं तु जनयेन्मुमूर्षुमपि निर्गदम् ॥ ८८ ॥ हसीतात्कुष्ठे आवर्तकीघृतम् । आवर्तकीमूलशतं सुसिद्धं क्वाथीकृतं कल्कपलाष्टयुक्तम् । प्रस्थं पुराणाद्धविषः सुगव्यात् पक्कं शनैः साधु तदावतार्य ॥ ८९ ॥ मात्रां पिबेद्व्याधिबलानुरूपां भुञ्जीत चान्नं सह काञ्जिकेन । दत्तोत्तरं क्रोष्टुकजं सुजीर्णे कामं पुरस्तादपरेऽह्नि शुद्धात् ॥ ९० ॥ त्रिसप्तरात्रं विधिनैवमाशु पीतं निहन्यादचिरेण कुष्ठम् । त्रैवद्रुषं मैथुनसाङ्गदेहं मण्डानुपूर्व्या विधिनाऽथ चैतत् ॥ ९१ ॥ अग्निवेशादुदर्दंशे चव्याद्यं घृतम् । चव्यं त्रिकटुकं पाठां क्षारं कुस्तुम्बरूणि च । यवानी पिप्पलीमूलमुभे च विडसैन्धवे ॥ ९२ चित्रकं विल्वमध्यां पिष्ट्वा सर्पिर्विपाचयेत् ।

गदनिग्रहः । ११ शकृद्वातानुलोमार्थं जले दध्नश्चतुर्गुणे ॥ ९३ ॥ प्रवाहिकां गुदभ्रंशं मूत्रकृच्छ्रं परिस्रवम् । गुदवंक्षणशूलं च घृतमेतद्व्यपोहति ॥ ९४ ॥ ⁠भेदात्प्रमेहे धान्वन्तरं घृतम् । दशमूलं करञ्जौ द्वौ देवदारु हरीतकी । वर्षाभूर्वरुणो दन्ती चित्रकः सपुनर्नवः ॥ ९५ ॥ कपित्थोऽर्कसुधाक्षीरं बिल्वं भल्लातकानि च । शठी पुष्करमूलं च पिप्पलीमूलमेव च ॥ ९६ ॥ पृथग्दशपलानेषां भागांस्तोयार्मणे पचेत् । यवकोलकुलत्थानां प्रस्थं प्रस्थं प्रदापयेत् ॥ ९७ ॥ तेन पादावशिष्टेन घृतप्रस्थं विपाचयेत् । निचुलं त्रिफला भार्गी रोहिषं गजपिप्पली ॥ ९८ ॥ शृङ्गवेरं विडङ्गानि वचा कम्पिल्लकं तथा । गणेनानेन तत्सिद्धं पाययेद्धि यथाबलम् ॥ ९९ ॥ एतद्धान्वन्तरं नाम विख्यातं सर्पिरुत्तमम् । कुष्ठं प्रमेहं गुल्मांश्च श्वयथुं वातशोणितम् ॥ १०० ॥ प्लीहानमुदराशांसि विद्रधिं पिडकांस्तथा । अपस्मारं तथोन्मादं सर्पिरेतन्नियच्छति ॥ १०१ ॥ खरनादात्कुमारकल्याणकं घृतम् । शङ्खपुष्पी वचा ब्राह्मी कुष्ठं त्रिफलया सह । द्राक्षा सशर्करा शुण्ठी जीवन्ती जीवको बला ॥ १०२ ॥ शठी दुरालभा बिल्वं दाडिमं सुरसा स्थिरा । मुस्तं पुष्करमूलं च सूक्ष्मैला पिप्पली जलम् ॥ १०३ ॥ पाठा श्वदंष्ट्राऽतिविषा विडङ्गं दारु मालती । मधूकपुष्पं खर्जूरं बदरं वंशरोचना ॥ १०४ ॥ कल्कैरेषां समांशानां घृतं क्षीरचतुर्गुणम् । कषाये कण्टकार्याश्च साधयेत्सौम्यदैवते ॥ १०५ ॥

१२ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [घृताधिकारः एतत्कुमारकल्याणं घृतरत्नं सुखप्रदम् । बलवर्णकरं धन्यं पुष्टयग्निरुचिकारकम् ॥ १०६ ॥ छायासर्वग्रहालक्ष्मीदन्तकर्णगदापहम् । सर्वबालामयहरं मेध्यमायुष्यमुत्तमम् ॥ १०७ ॥ रसायनमिदं सेव्यं विशेषाद्दन्तजन्मनि । वाग्भटाद्ब्राह्मीघृतम् । द्वौ प्रस्थौ स्वरसाद्ब्राह्मया घृतप्रस्थं च साधयेत् ॥ १०८ ॥ व्योषश्यामत्रिवृद्ब्राह्मीशङ्खपुष्पीनृपद्रुमैः । ससप्तलाकृमिहरैः कल्कितैरक्षसंमितैः ॥ १०९ ॥ पलवृद्ध्या प्रयुञ्जीत यावन्मात्रा चतुष्पलम् । उन्मादकुष्ठापस्मारहरं वन्ध्यासुतप्रदम् ॥ ११० ॥ वाक्स्मृतिस्वरमेधाकृद्धन्यं ब्राह्मीघृतं शुभम् । शूले बीजपूरकाद्यं घृतम् । घृताच्चतुर्गुणो देयो मातुलुङ्गरसो दधि ॥ १११ ॥ शुष्कमूलककोलाम्लकषायो दाडिमाद्रसः । बिडङ्गलवणक्षीरपञ्चकोलयवानिभिः ॥ ११२ ॥ पाठामूलककल्कैश्च सिद्धं पूरकसंज्ञितम् । हृत्पार्श्वशूलवैस्वर्यहिध्माश्वासशमन्दरात् ॥ ११३ ॥ वर्ध्मगुल्मप्रमेहार्शोवातव्याधीन् विनाशयेत् । कृष्णात्रेयाङ्गे महागौर्याद्यं घृतम् । गौरी हरिद्रा मञ्जिष्ठा मांसी कटुकरोहिणी ॥ ११४ ॥ प्रपौण्डरीकं मधुकं भद्रमुस्तं सचन्दनम् । जातीनिम्बपटोलं च कारञ्जं बीजमेव च ॥ ११५ ॥ कट्फलं समधूच्छिष्टं समभागानि कारयेत् । पञ्चवल्ककषायेण घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ ११६ ॥ क्षीरद्विगुणसंयुक्तं शनैर्मृद्वग्निना पचेत् । एतद्गौरं महागौर्यं सर्वव्रणविशोधनम् ॥ ११७ ॥

२-] गदनिग्रहः । १३: आगन्तुसहजांश्चैव शिरःश्लिष्टांश्च ये व्रणाः । विषममपि नाडीं च रोहयेच्छीघ्रमेव च ॥ ११८ ॥ रक्तपित्ते दूर्वाद्यं घृतम् । दूर्वामुत्पलकिञ्जल्कं मञ्जिष्ठा चैलवालुकम् । श्वेतदूर्वा तथोशीरं मुस्ता चन्दनपञ्चकम् ॥ ११९ ॥ द्राक्षा मधूकयष्ट्याह्वं काश्मरी सितचन्दनम् । पिष्टैस्तैः कार्षिकैर्द्रव्यैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ १२० ॥ अजाक्षीरं तण्डुलाम्बु पृथग्दद्याच्चतुर्गुणम् । तत्पानं वमतो रक्तं नावनं नासिकागते ॥ १२१ ॥ कर्णाभ्यां यस्य गच्छेत तस्य कर्णौ प्रपूरयेत् । चक्षुर्गते च रक्ते वै पूरयेत्तेन चक्षुषी ॥ १२२ ॥ मेढ्रपायुगते चापि बस्तिकर्म प्रयोजयेत् । प्रवृत्ते रोमकूपेभ्यस्त्वभ्यङ्गे योजयेद्धृतम् ॥ १२३ ॥ वैदेहनेत्ररोगे महात्रैफलं घृतम् । त्रिफलाया रसप्रस्थं प्रस्थं भृङ्गरसस्य च । पीडयित्वा वृषं बालं रसप्रस्थं च दापयेत् ॥ १२४ ॥ अजाक्षीरस्य च प्रस्थं, प्रस्थं तैः सर्पिषः पचेत् । त्रिफला चन्दनं द्राक्षा पिप्पली मधुकं बला ॥ १२५ । काकोलीक्षीरकाकोलीमेदामरिचसैन्धवैः । शर्करा पुण्डरीकं च हरिद्रोत्पलनागरैः ॥ १२६ ॥ कल्कैः सिद्धं भिषग्दद्यान्नेत्ररोगविनाशनम् । काचं शुक्नं नीलिकां च वर्त्मरोगांश्च नाशयेत् ॥ १२७ नक्तान्ध्यं नकुलान्ध्यं च कण्डुं पिल्लमथापि च । अजकां तिमिरांश्चैव नेत्रस्त्रावांश्च दारुणान् ॥ १२८ ॥ त्रिफलासर्पिरेतद्धि पाननावनतर्पणैः । विदेहराज्ञा निर्दिष्टं दृष्टिनैर्मल्यकारकम् ॥ १२९ ॥ २

१४ आयुर्वेदौयग्रन्थमाला । [घृताधिकारः वातव्याधौ शतावरीघृतम् । शतावरीमूलशतं द्विद्रोणेऽपां विपाचयेत् । अष्टभागावशेषेण घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ १३० ॥ जीवनीयानि सर्वाणि रास्ना गोक्षुरकं तथा । शतपुष्पा वचा कुष्ठं सरलं सपुनर्नवम् ॥ १३१ ॥ चन्दनं तगरं मांसी पद्मकं रक्तचन्दनम् । सुरसं नागरं कृष्णा विडं नागरमुत्पलम् ॥ १३२ ॥ एभिरक्षसमैर्भागैः क्षीरं दद्याच्चतुर्गुणम् । बृंहणं वातपित्तघ्नं क्षतशोषज्वरापहम् ॥ १३३ ॥ पङ्गनां पृष्ठसर्पिणामर्दितानां च शस्यते ॥ पुंस्त्वोपघातिनां नृणां वन्ध्यानां चैव योजितम् ॥१३४॥ बलवर्णकरं ह्येतदलक्ष्मीघ्नं प्रजाकरम् । शतावरीघृतमिदमश्विभ्यां परिकीर्तितम् ॥ १३५ ॥ सारस्वतं घृतम् । समूलपत्रामादाय ब्राह्मीं प्रक्षाल्य वारिणा । उलूखलेन संक्षुद्य रसं वस्त्रेण गालयेत् ॥ १३६ ॥ चतुर्गुणे रसे तस्मिन् घृतप्रस्थं विपाचयेत् । औषधानि च पुष्पाणि तत्रेमानि प्रदापयेत् ॥ १३७ ॥ हरिद्रा मालती चैव त्रिफला च हरीतकी । एतेषां पालिकान् भागान् शेषाणां कार्षिकाः स्मृताः१३८ पिप्पल्योऽथ विडङ्गानि सैन्धवं शर्करा वृषम् । एतानि तु समालोढ्य शनैर्मृद्वग्निना पचेत् ॥ १३९ ॥ ततः पक्वं विजानीय क्षिप्रं तदवतारयेत् । ततः प्राशितमात्रेण बधिरत्वं प्रणश्यति ॥ १४० ॥ सप्ताहोपयोगेन भवेत्कविरसंशयम् । घृतं सारस्वतं नाम सरस्वत्या विनिर्मितम् ॥ १४१ ॥

मञ्जिष्ठा मधुकं कुष्ठं त्रिफला शर्करा वचा । अजमोदा हरिद्रे द्वे हिङ्गु तिक्तकरोहिणी ॥ १४२ ॥ काकोली क्षीरकाकोली मूलं चैवाश्वगन्धजम् । जीवकर्षभकौ मेदे रेणुका बृहतीद्वयम् ॥ १४३ ॥ उत्पलं चन्दनं द्राक्षा पद्मकं देवदारु च । एभिरक्षसमैर्भागैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ १४४ ॥ चतुर्गुणेन पयसा विपचेन्मृदुनाऽग्निना । एतत्सर्पिर्नरः पीत्वा स्त्रीषु नित्यं वृषायते ॥ १४५ ॥ पुत्रं जनयते वीरं मेधाव्यं पुष्करेक्षणम् । वन्ध्या च लभते गर्भं श्यामा वेगात्प्रसूयते ॥ १४६ ॥ या चैव स्थिरगर्भास्यान्मृतापत्या तु या भवेत् । अल्पायुर्जननी चैव या च सूत्वा पुनः स्थिता ॥ १४७ ॥ एतदेव कुमाराणां सर्वाङ्ग्रहमोक्षणम् । धन्यं यशस्यमायुष्यं कान्तिलावण्यपुष्टिदम् ॥ १४८ ॥ ये च कल्याणके प्रोक्तास्ते चापीह गुणाः स्मृताः । एतत्फलघृतं नाम ह्यश्विभ्यां परिकीर्तितम् ॥ १४९ ॥ अग्निवेशात्क्षतक्षीणे श्वदंष्ट्राद्यं घृतम् । श्वदंष्ट्रोशीरमञ्जिष्ठाबलाकाश्मर्यकत्तृणम् । दर्भमूलं पृश्निपर्णी जीवकर्षभकौ स्थिरा ॥ १५० ॥ पालिकै साधयेत्तेषां रसे क्षीरचतुर्गुणे । कल्कैः स्वगुप्ताजीवन्तीमेदकर्षभजीवकैः ॥ १५१ ॥ शतावर्युर्द्धिमृद्वीकाशर्कराश्रावणीबिसैः । प्रस्थः सिद्धो घृताद्वातपित्तनुद्दाही शूलहृत् ॥ १५२ ॥ मूत्रकृच्छ्रप्रमेहार्शःकांसशोषक्षयापहः । धनुःस्त्रीमध्वभाराध्वखिन्नानां बलमांसदः ॥ १५३ ॥

३६ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [घृताधिकारः कामलायां हारीताद्राक्षाद्यं घृतम् । पिष्ट्वा गोस्तनिकायास्तु पलान्यष्टौ समावपेत् । पुराणसर्पिषः प्रस्थं पचेत्क्षीरे चतुर्गुणे । कामलापाण्डुरोगार्शोज्वरकासार्तिनाशनम् ॥ १५४ ॥ वाग्भटात्कुष्ठे महावज्रकं घृतम् । वासामृतानिम्बपटोलतिक्ताव्याघ्रीकरञ्जोदककल्कसिद्धम् । सर्पिर्विसर्पज्वरकामलार्तिकुष्ठापहं वज्रकमामनन्ति ॥ १५५ ॥ वाग्भटात्कुष्ठे महावज्रकं घृतम् । त्रिफलात्रिकटुद्विकण्टकारीकटुकाकुम्भनिकुम्भराजवृक्षैः । सवचातिविषाग्निकैः सपाठैः पिचुभागैर्नव वज्रदुग्धमुष्ट्याः१५६ पिष्टैः सिद्धं सर्पिषः प्रस्थमेभिः क्रूरे कोष्ठे स्नेहनं रेचनं च । कुष्ठश्वित्रप्लीहवध्र्माश्मगुल्मान् हन्यात्कृच्छ्रांस्तन्महावज्रकाख्यम्॥ अग्निवेशात्कुष्ठे तिक्तकं घृतम् । निम्बपटोलं दार्वीं दुरालभां तिक्तरोहिणीं त्रिफलाम् । कुर्यादर्धपलांशान् पर्पटकं त्रायमाणां च ॥ १५८ ॥ सलिलाढकसिद्धानां रसेऽष्टभागस्थिते क्षिपेत्पूते । चन्दनकिराततिक्तकमागधिकात्रायमाणाश्च ॥ १५९ ॥ मुस्तं वत्सकबीजं कल्कीकृत्यार्धकार्षिकान् भागान् । नवसर्पिषश्च षट्पलमेतत्सिद्धं घृतं पेयम् ॥ १६० ॥ कुष्ठज्वरगुल्मार्शोग्रहणीपाण्ड्वामयश्वयथुहारि । विसर्पपामापिडकाकण्डूमदगण्डनुत्तिक्तम् ॥ १६१ ॥ अग्निवेशात्कुष्ठे महातिक्तकं घृतम् । सप्तच्छदं प्रतिविषां शम्याकं तिक्तरोहिणीं पाठाम् । मुस्तमुशीरं त्रिफलां पटोलपिचुमर्दपर्पटकम् ॥ १६२ धन्वयवासं चन्दनमुपकुल्यां पद्मकं हरिद्रे द्वे । षड्ग्रन्थां सविशालां शतावरीं सारिवे चोभे ॥ १६३ ।

[Header] गदनिग्रहः । १७. वत्सकबीजं वासां मूर्वाममृतां किराततिक्तं च । कल्कान्कुर्यान्मतिमान् यष्टयाह्वं त्रायमाणां च ॥ १६४ ॥ कल्कस्य चतुर्थभागो जलमष्टगुणं रसोऽमृतफलानाम् । द्विगुणो घृतात्प्रदेयस्तत्सिद्धं पाययेत्सर्पिः ॥ १६५ ॥ कुष्ठानि वातपित्तप्रबलान्यर्शांसि रक्तवाहीनि । वीसर्पमम्लपित्तं वातासृक् पाण्डुतां गुल्मम् ॥ १६६ ॥ विस्फोटकान् सपामामुन्मादं कामलां कृमीन् कण्डूम् । हृद्रोगं ज्वरपिडकामसृग्दरं गण्डमालां च ॥ १६७ ॥ हन्यादेतत् सद्यः पीतं काले यथाबलं सर्पिः । योगशतैरप्यजितान्महाविकारान्महातिक्तम् ॥ १६८ ॥ जतुकर्णोक्तकुष्ठे द्वितीयं महातिक्तकं घृतम् । करञ्जसप्तच्छदपिप्पलीनां मूलानि कृष्णा मधुकं विशाला । यवासकं चन्दनमुत्पलं च स्यात्रायमाणा कटुका वचा च ॥ १६९ उशीरपाठातिविषारजन्यः किराततिक्तं कुटजस्य बीजम् । निम्बासनारग्वधमालतीनां पत्राणि मूलानि च कण्टकार्याः १७० शतावरीपद्मकदेवदारुमुस्तानि कालीयककेसराणि । वासागुडूचीनतसारिवाश्च बला पटोलं त्रिफला च मूर्वा ॥ १७१ नीपं कदम्बो धववेतसौ च कर्कोटं पर्पटकं पयस्या । वाराहकन्दं मदयन्तिका च ब्राह्मी समङ्गर्लभकं बला च ॥ १७२ एतैः समांशैरथ कार्षिकैश्च घृतस्य पात्रं विपचेन्नवं च । द्रोणं जलस्याकलुषस्य दद्यात् पात्रद्वयं चामलकीरसस्य ॥ १७३ ॥ पक्कं प्रशान्तं गतफेनशब्दं प्रयोजयेत् कुष्ठहरं प्रशस्तम् । तद्रक्तपित्तानिलसन्निपातविस्फोटपाल्यामयविद्रधीनाम् ॥ १७४ किलासकासज्वरगण्डमालाग्रन्थ्यर्बुदानि त्वथ वातरक्तम् । हृत्पाण्डुरोगान् सभगन्दरांश्च निषेव्यमाणं नियमेन काले ॥ १७५ घृतं महातिक्तमिदं प्रशस्तं निहन्ति सर्वान् श्वयथूपदिष्टान् ।

३८ आयुर्वेदौयग्रन्थमाला । [घृताधिकारः कृष्णात्रेयात् प्लीहि रोहीतकं घृतम् । रोहीतकात् पलशतं संक्षुद्य बदराढके । पाचयित्वा जलद्रोणे चतुर्थांशावशेषिते ॥ १७६ ॥ घृतप्रस्थं समावाप्य छागं क्षीरं चतुर्गुणम् । तस्मिन् द्रव्याणिमांश्चैव सर्वान् कर्षसमन्वितान् ॥ १७७ ॥ व्योषं फलत्रयं हिङ्गु यवानीं तुम्बुरुं बिडम् । अजाजीकुष्ठलवणं दाडिमं देवदारु च ॥ १७८ ॥ पुनर्नवां विशालां च यवक्षारं सपुष्करम् । विडङ्गं चित्रकं चैव हपुषां चविकां वचाम् ॥ १७९ ॥ एभिर्द्रव्यैर्घृतप्रस्थं स्थापयेद्भाजने शुभे । पाययेच्च पलं मात्रां व्याधीन् शमयते हठात् ॥ १८० ॥ प्लीहं प्लीहोदरं चैव प्लीहशूलं तथैव च । हृच्छूलं पार्श्वशूलं च कुक्षिशूलमरोचकम् ॥ १८१ ॥ विबन्धशूलं शमयेत् पाण्डुरोगं सकामलम् । छर्द्यतीसारशूलघ्नं तन्द्राज्वरविनाशनम् ॥ १८२ ॥ रोहीतकघृतं ह्येतत् प्लीहानं शमयेद्द्रुतम् । क्षारपाणेः प्लीहनि बिल्वाद्यं घृतम् । बिल्वं पाठाऽभया धान्यं यवानी सैन्धवं विडम् । पञ्चकोलं समरिचं क्षारैश्चैभिर्घृतं पचेत् ॥ १८३ ॥ दध्ना चतुर्गुणेनैव शकृद्वातविवन्धनुत् । सर्वामप्लीहवातार्तिगुदभ्रंशरुजापहम् ॥ १८४ ॥ हारीतात् सर्वोदरे द्विपञ्चमूलाद्यं घृतम् । द्वे पञ्चमूल्यौ त्रिवृतानिकुम्भे सप्तपलं चित्रकशिग्रुमूलम् । कुष्टबीजं त्रिफलां गुडूचीमेरण्डमूलं मदयन्तिकां च ॥१८५॥ पाठोऽपमार्गी सुवनीं सनीलां सरोहिषां पापञ्चेलिकां च । पृथक् पृथक् पञ्चपलं जलस्य द्रोणे पचेत्तच्चतुर्थावशेषम्॥१८६॥ घृतं विपक्वं सकषायकल्कैर्निहन्ति प्लीहं सकलोदराणि ।

शिलाह्वयं नागरकालशाके काकादनीमूलनिदिग्धिके च ॥१८७ पञ्चैव दद्याल्लवणानि हिङ्गु कृष्णां च तै रक्षसमैः पृथक् च । प्रस्थं घृतस्याथ पचेद्गवस्य चतुर्गुणं मूत्रमथ प्रदाप्य ॥ १८८॥ पयश्च दद्याद्द्विगुणं विपक्वं तद्ब्रह्मसृष्टं प्रवदन्ति सर्पिः । प्लीहोदरं दूष्यमथाङ्गरोगं संसेव्यमानं जठरं निहन्यात् ॥१८९॥ कासे कण्टकारीघृतम् । पाठाविडव्योषविडङ्गसैन्धवत्रिकण्टरास्नाहुतभुग्बलाभिः । शृङ्गीवचाम्भोधरदेवदारुदुरालभाभार्ग्यभयाशठीभिः ॥ १९० ॥ सम्यग्विषक्वं द्विगुणेन सर्पिर्निदिग्धिकायाः स्वरसेन चैतत् । श्वासाग्निसारस्वरभेदभिन्नान्निहन्त्युदीर्णानपि पञ्चकासान् १९१ कासे द्वितीयं कण्टकारीघृतम् । निदिग्धिकायाः स्वरसं ग्राहयेद्यन्त्रपीडितम् । चतुर्गुणे रसे तस्मिन् घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ १९२ ॥ गर्भे दद्यात्त्रिकटुकं रास्नां गोक्षुरकं बलाम् । पञ्चकासानिदं सर्पिः पीतं सद्यो व्यपोहति ॥ १९३ ॥ अग्निवेशात् कासे त्र्यूषणाद्यं घृतम् । त्र्यूषणं त्रिफलां द्राक्षां काश्मर्यं च परूषकम् । द्वे पाठे देवदार्हृद्धिः स्वगुप्तां चित्रकं शठीम् ॥ १९४ ॥ व्याघ्रीमामलकीं मेदां काकनासां शतावरीम् । त्रिकण्टकं गुडूचीं च पिष्ट्वा कर्षसमान् घृतात् ॥ १९५ ॥ प्रस्थं चतुर्गुणे क्षीरे सिद्धं कासहरं पिबेत् । ज्वरगुल्मारुचिप्लीहशिरोहृत्पार्श्वशूलनुत् ॥ १९६ ॥ कामलार्शोऽनिलार्त्तिघ्नं क्षतशोषक्षयापहम् । त्र्यूषणं नामविख्यातमेतद्भूतमत्नुत्तमम् ॥ १९७ ॥ कृष्णात्रेयाद्रणे गार्योद्यं घृतम् । गौर्यारिष्टपटोलरोध्रफलिनी यष्ट्याह्वनीलोत्पलै- र्मञ्जिष्ठाकटुकेन्द्रवारुणिजपामूर्वानिशाचन्दनैः ।

२० आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [घृताधिकारः जातीक्षीरकपत्रकेशरदलैः पूतीकघोटाफलै- स्तुल्यैः सिक्थकसारिवाइययुतैर्गन्ध्यं घृतं पाचयेत् ॥१९८॥ यष्टिक्षीरसपञ्चकोलजलदक्वाथैश्च गौर्यादिभिः सिद्धं सर्पिरिदं हितं त्रिषु भवेत्सद्यःक्षतेषु ध्रुवम् । ये गूढाश्चिरकालजातगतयः प्रोच्छिन्नमांसा व्रणाः सस्रावाः सरुजः सदाहपिडिकाः शुष्यन्ति रोहन्ति च ॥१९९ भेडाङ्गुग्गुलुतिक्तकं घृतम् । निम्बामृतापटोलानां कण्टकार्या वृषस्य च । पृथग्दशपलान् भागान् जलद्रोणे विपाचयेत् ॥ २०० ॥ तेन पादावशेषेण घृतप्रस्थं विपाचयेत् । त्रिकटुत्रिफलामुस्तारजनीद्वयवत्सकम् ॥ २०१ ॥ शुण्ठी दारुहरिद्रा च पिप्पलीमूलचित्रकम् । भल्लातकं यवक्षारं कटुकाऽतिविषा वचा ॥ २०२ ॥ विडङ्गं खर्जिकाक्षारः शतपुष्पाऽजमोदकम् । एषामक्षसमैर्भागैर्गुग्गुलोः पञ्चभिः पलैः ॥ २०३ ॥ सुसिद्धं पीयमानं च एतद्गुग्गुलुतिक्तकम् । विद्रधिं हन्ति सद्यो हि त्वग्दोषानपि दारुणान् ॥ २०४ ॥ कुष्ठानि स्वापसङ्कोचवेगवन्ति स्थिराणि च । वातश्लेष्मसमुत्थानि मारुतासृग्प्रभेदि च ॥ २०५ ॥ गण्डमालाऽर्बुदग्रन्थिनाडीदुष्टभगन्दरान् । कासं श्वासं प्रतिश्यायं पाण्डुरोगं ज्वरं क्षयम् ॥ २०६ ॥ विषमज्वरहृद्रोगलिङ्गदोषविषक्रिमीन् । प्रमेहासृग्दरोन्मादशुक्रदोषगदान् जयेत् ॥ २०७ ॥ हारीताच्छोथे द्राक्षाद्यं घृतम् । द्राक्षायाः संमितं प्रस्थं मधुकस्य पलाष्टकम् । पचेत्तोयार्मणे शुद्धे पादशेषेण तेन च ॥ २०८ ॥ पलिके मधुकद्राक्षे पिष्टे कृष्णापलद्वयम् ।

१] गदनिग्रहः । २१ प्रदाय सर्पिषः प्रस्थं पचेत् क्षीरं चतुर्गुणम् ॥ २०९ ॥ सिद्धे शीते पलान्यष्टौ शर्करायाः प्रदापयेत् । एतद्राक्षाघृतं नाम क्षीणक्षुत्तृट्सुखावहम् ॥ २१० ॥ वातपित्तज्वरश्वासविस्फोटकहलीमकान् । प्रदरं रक्तपित्तं च हन्यान्मांसबलप्रदम् ॥ २११ ॥ विदेहात्सर्वनेत्ररोगे त्रिफलाद्यं घृतम् । त्रिफलाया रसप्रस्थं प्रस्थं भृङ्गरसस्य च । पीडयित्वा वृषं बालं रसप्रस्थं प्रदापयेत् ॥ २१२ ॥ अजाक्षीरस्य च प्रस्थं कार्षिकैः श्लक्ष्णपेषितैः । पिप्पली शर्करा द्राक्षा त्रिफला नीलमुत्पलम् ॥ २१३ ॥ मधुकं क्षीरकाकोली मधुपर्णी निदिग्धिका । मञ्जिष्ठापद्मकोशीरसारिवादारुचन्दनैः ॥ २१४ ॥ घृतं प्रस्थं पचेत् प्राज्ञः कल्कैरेभिः समन्वितम् । ऊर्ध्वपानमधः पानं मध्ये पानं विशिष्यते ॥ २१५ ॥ अति प्रदुष्टे रक्ते च रक्ते वातिस्रुते तथा । नक्तान्ध्ये तिमिरे काचे सर्वनेत्ररुजासु च ॥ २१६ ॥ बकविद्योतितं भ्रान्तं सूर्यतेजोद्विषं तथा । गृध्रदृष्टिकरं धन्यं बलवर्णाग्निवर्धनम् ॥ त्रिफलाया घृतं सिद्धं सर्वनेत्ररुजान्तकृत् ॥ २१७ ॥ पटोलाद्यं घृतम् । पटोलं मधुकं दार्बी निम्बं वासां फलत्रिकम् । दुरालभां पर्पटकं त्रायन्तीं च पलोन्मिताम् ॥ २१८ ॥ प्रस्थमामलकानां च क्वाथयेत्सलिलार्मणे । तेन पादावशेषेण घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ २१९ ॥ कल्कैर्भूनिम्नकटुजमुस्तयष्ट्याह्वचन्दनैः । सपिप्पलीकैस्तत् सर्पिश्चक्षुष्यं श्रोत्रयोर्हितम् ॥ २२० ॥ घ्राणकर्णाक्षिवर्त्मत्वग्दन्तरोगव्रणापहम् ।

२२ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [घृताधिकारः रक्तपित्तहरं खेदक्लेदपूयोपशोषणम् ॥ २२१ ॥ कामलाज्वरवीसर्पगण्डमालाहरं परम् । कृष्णात्रेयाद्विन्दुघृतम् । त्रिवृता त्रिफला पाठा दन्ती कटुकरोहिणी ॥ २२२ ॥ चतुरङ्गुलमज्जा च तथा च कटुकत्रयम् । चित्रकं च बृहत्यौ च तथा च गजपिप्पली ॥ २२३ ॥ स्नुहीक्षीरपलं दद्यात् घृतस्याष्टौ प्रदापयेत् । यावन्तः स पिबेद्विन्दून् तावद्वेगान् विरिच्यते ॥ २२४ ॥ एतद्विन्दुघृतं सिद्धमृषिभिः परिकीर्तितम् । कृष्णात्रेयाद्गुल्मे महाबिन्दुघृतम् । स्नुहीक्षीरपले द्वे च प्रस्थार्धं चैव सर्पिषः ॥ २२५ ॥ कम्पिल्लकपलं चैव शाणार्धं सैन्धवस्य च । त्रिवृतायाः पलं चैव कुडवं धात्रिजाद्रसात् ॥ २२६ ॥ तोयप्रस्थेन संयुक्तं शनैर्मृद्वग्निना पचेत् । कर्षप्रमाणं दातव्यं जठरे प्लीहगुल्मयोः ॥ २२७ ॥ तथा कर्णोत्थरोगेषु युञ्जीत कुशलो भिषक् । एतद्गुल्मादिनिचयान्समूलान् सपरिग्रहान् ॥ २२८ ॥ निहन्त्येष प्रयोगो हि वायुर्जलधरानिव । पञ्चगुल्मवधार्थाय सर्पिरेतत् प्रकीर्तितम् ॥ २२९ ॥ सर्वासुरवधार्थाय यथा वज्रं बिडौजसा । महाबिन्दुघृतं सिद्धं सर्वोदरहरं परम् ॥ २३० ॥ गुल्मे बिन्दुघृतम् । श्यामात्रिवृद्वह्निपलत्रयं हि हरीतकीनां तु शतार्धमन्वक् । तोयाम्भसोऽर्धेन विपाचितेन प्रस्थं पचेद्द्रव्यघृतस्य चैव ॥२३१॥ कम्पिल्लकस्यापि पलप्रमाणं सनीलिनीबीजपलद्वयं च । चतुष्पलं स्नुक्पयसश्च दत्वा गुल्मापहं बिन्दुघृतं विरेकात्॥२३२