काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का पंक्ति-दर-पंक्ति सटीक देवनागरी लिप्यन्तरण है:

॥ काशिका ॥ ३ ॥ ३ ॥ २२१ खनेर्धातोः करणाधिकरणयोर्घः प्रत्ययो भवति । चकाराद् घञ् च । आखनः । आखानः ॥ डो वक्तव्यः ॥ * ॥ आखः ॥ डरो वक्तव्यः ॥ * ॥ आखरः ॥ डको वक्तव्यः ॥ * ॥ आखनिकः ॥ इकवको वक्तव्यः ॥ * ॥ आखनिकवकः* ॥ ईषद्दुःसुषु कृच्छ्राकृच्छ्रार्थेषु खल् ॥ १२६ ॥ करणाधिकरणयोरिति निवृत्तम् । ईषत् दुस् सु इत्येतेषूपपदेषु कृच्छ्राकृच्छ्रा- र्थेषु धातोः खल् प्रत्ययो भवति । कृच्छ्रं दुःखम् । तद् दुरो विशेषणम् । अकृच्छ्रं सुखम् । तदितरयोर्विशेषणं, संभवात् । ईषत्करो भवता कटः । दुष्करः । सुकरः । ईषद्भोजः । दुर्भोजः । सुभोजः । ईषदादिष्विति किम् । कृच्छ्रेण कार्यः कटः । कृच्छ्रा-

२२२ ॥ काशिका ॥ ३ । ३ ॥ वर्त्तमानसामीप्ये वर्त्तमानवद्वा ॥ १३१ ॥ समीपमेव सामीप्यम् । ष्यञः स्वार्थिकत्वं ज्ञाप्यते चातुर्वर्ण्यादिसिद्ध्य- र्थम् । वर्त्तमानसमीपे भूते भविष्यति च वर्त्तमानाद् धातोर्वर्त्तमानवत्प्रत्यया- वा भवन्ति । वर्त्तमाने लडित्यारभ्य यावत्तुमुन्नादयो बहुलमिति वर्त्तमाने प्रत्यया उक्तास्ते भूतभविष्यतोर्विधीयन्ते । कदा देवदत्तागतोऽसि । अयमाग- च्छामि । आगच्छन्तमेव । मां विद्धि । अयमागमम् एषोऽस्म्यागतः । कदा देव- दत्त गमिष्यसि । एष गच्छामि । गच्छन्तमेव मां विद्धि । एष गमिष्यामि । गन्तास्मि । वत्करणं सर्वसादृश्यार्थम् । येन विशेषेण वर्त्तमाने प्रत्यया विहिताः प्रकृत्युपपदोपाधिना तथैवात्र भवन्ति । पचमानः । यजमानः । अलङ्करिष्णुः । सामीप्यग्रहणं किम् । विप्रकर्षविवक्षायां मा भूत् । परूहगच्छत्पाटलिपुत्रम् । वर्षेण गमिष्यति । यो मन्यते गच्छामीति पदं वर्त्तमाने कालएव वर्तते । कालान्तरगतित्वस्तु वाक्याद्भवति । न च वाक्यगम्यः कालः पदसंस्कारवेला- यामुपयुज्यतइति तादृशं वाक्यार्थज्ञं प्रतिपत्तारं प्रति प्रकरणमिदं नारभ्यते । तथा च श्वः करिष्यति वर्षेण गमिष्यतीति सर्वमुपपद्यते । भूत्राशंसायां तवच्च ॥ १३२ ॥ वेत्येव । वर्त्तमानसामीप्यइति नानुवर्त्तते । आशंसनमाशंसा । अप्राप्तस्य प्रियार्थस्य प्राप्तिमिच्छा । तस्याश्च भविष्यत्कालो विषयः । तत्र भविष्यति काले आशंसायां गम्यमानायां धातोर्वा भूतवत्प्रत्यया भवन्ति । चकाराद्वर्त्तमानवच्च । उपाध्यायश्चेदागमत् । आगतः । आगच्छति । आगमिष्यति । एते व्याकरणमधी- गीष्महि । एते व्याकरणमधीतवन्तः । अधीमहे । अध्येष्यामहे ।

॥ काशिका ॥ ३ ॥ ३ ॥ २२३ नानद्यतनवत्क्रियाप्रबन्धसामीप्ययोः ॥ १३५ ॥ भूतानद्यतने भविष्यदनद्यतने च लङ्‌लुटौ विहितौ, तयोरयं प्रति- षेधः । अनद्यतनवत्प्रत्ययविधिर्न भवति क्रियाप्रबन्धे सामीप्ये च गम्यमाने । क्रियायां प्रबन्धः सातत्येनानुष्ठानम् । कालानां सामीप्यं तुल्यजातीयेनाव्य- वधानम् । यावज्जीवं भृशमन्नमदात् । भृशमन्नं दास्यति । यावज्जीवं पुत्रो- ध्यापिपत् । यावज्जीवमध्यापयिष्यति । सामीप्ये खल्वपि । येयं पौर्णमास्यति- क्रान्ता, तस्यामुपाध्यायोग्नीनाधित । सोमेनायष्ट । गामदित । येयममा- वास्या ऽऽगामिनी एतस्यामुपाध्यायोऽग्नीनाधास्यते । सोमेन यक्ष्यते । स गां दास्यते । द्वौ प्रतिषेधौ यथाप्राप्ताभ्यनुज्ञापनाय ॥ भविष्यति मर्यादावचने ऽवरस्मिन् ॥ १३६ ॥ नानद्यतनवदिति वर्तते । अक्रियाप्रबन्धार्थमसामीप्यार्थं वचनम् । भविष्यति काले मर्यादावचने ऽवरस्मिन्नविभागे ऽनद्यतनवत्प्रत्ययविधिर्न भवति । योयमध्वा गन्तव्य आपाटलिपुत्रात् तस्य यदवरं कौशाम्ब्यास्तत्र द्विरोदनं भोक्ष्यामहे । तत्र सक्तून्पास्यामः । भविष्यतीति किम् । योयमध्वा गत आपाटलिपुत्रात् तस्य यदवरं कौशाम्ब्यास्तत्र युक्ता अध्यैमहि । तत्र द्विरोदनम् अभुञ्ज्महि । तत्र सक्तूनपिबाम । मर्यादावचनइति किम् । योय- मध्वा निरवधिको गन्तव्यस्तस्य यदवरं कौशाम्ब्यास्तत्र द्विरोदनं भोक्तास्महे । सक्तून् पातास्मः । अवरस्मिन्निति किम् । योयमध्वा गन्तव्य आपाटलिपुत्रात् तस्य यत्परं कौशाम्ब्यास्तत्र द्विरोदनं भोक्तास्महे । तत्र सक्तून्पातास्मः । इह सूत्रे देशकृता मर्यादा उत्तरत्र कालकृता तत्र च विशेषं वक्ष्यति ॥ कालविभागे चानहोरात्राणाम् ॥ १३७ ॥ भविष्यति मर्यादावचने ऽवरस्मिन्निति वर्तते । कालमर्यादाविभागे सत्यवरस्मिन्नविभागे भविष्यति काले ऽनद्यतनवत्प्रत्ययविधिर्न भवति । न- चेदहोरात्रसंबन्धी विभागस्तेषां च विभागे प्रतिषेधः । पूर्वेणैव सिद्धे वचनमि- दमहोरात्रनिषेधार्थम् । योगविभाग उत्तरार्थः । योयं संवत्सर आगामी तस्य यदवरमाग्रहायण्यास्तत्र युक्ता अध्येष्यामहे । तत्रोदनं भोक्ष्यामहे । भविष्य- तीत्येव । योयं वत्सरोतीतस्तस्य यदवरामाग्रहायण्यास्तत्र युक्ता अध्यैमहि । तत्रोदनमभुञ्ज्महि । मर्यादावचनइत्येव । योयं निरवधिकः काल आगामी तस्य यदवरमाग्रहायण्यास्तत्र युक्ता अध्येतास्महे । तत्रोदनं भोक्तास्महे । अवर- स्मिन्नित्येव । परस्मिन्विभागे वक्ष्यति । अनहोरात्राणामिति किम् । त्रिविधमुदा- हरणम् । योयं मास आगामी तस्य योवरः पञ्चदशरात्रः, योयं त्रिंशद्रात्र आगामी

तस्य योऽवरोऽर्धमासः, योऽयं त्रिंशदहोरात्र आगामी तस्य योऽवरः पञ्चदशरात्रस्तत्र युक्ता अध्येतास्महे । तत्र सक्तून्पातास्मः । सर्वथा ऽहोरात्रस्पर्शे प्रतिषेधः ॥ परस्मिन्विभाषा ॥ १३८ ॥ भविष्यति मर्यादावचने कालविभागे चानहोरात्राणामिति सर्वमनुव- र्तते । कालमर्यादाविभागे सति भविष्यति काले परस्मिन्प्रविभागे विभाषा ऽनद्यतनवत्प्रत्ययविधिर्न भवति न चेदहोरात्रसम्बन्धी प्रविभागः । अवरस्मि- न्वर्जे पूर्वमनुवर्तते । अवरस्मिन्पूर्वेण प्रतिषेध उक्तः संप्रति परस्मिन्प्राप्त एव विकल्प उच्यते । योऽयं संवत्सर आगामी तस्य यत्परमाग्रहायण्यास्तत्र युक्ता अध्येष्यामहे, अध्येतास्महे । तत्र सक्तून् पास्यामः । तत्र सक्तून्पातास्मः । अन- होरात्राणामित्येव । योऽयं त्रिंशद्रात्र आगामी तस्य यः परः पञ्चदशरात्रस्तत्र युक्ता अध्येतास्महे । तत्र सक्तून् पातास्मः । भविष्यतीत्येव । योऽयं संवत्सरो- तीतस्तस्य यत्परमाग्रहायण्यास्तत्र युक्ता अध्यैमहि । तत्रौदनमभुञ्ज्महि । मर्यादावचनइत्येव । योऽयं संवत्सरो निरवधिकः काल आगामी तस्य यत्परमा- ग्रहायण्यास्तत्र युक्ता ध्येतास्महे । तत्र सक्तून्पातास्मः । कालविभागइत्येव । योऽयमध्वा गन्तव्य आपाटलिपुत्रात् तस्य यत्परं कौशाम्ब्यास्तत्र युक्ता अध्येता- स्महे । ओदनं भोक्तास्महे । इति सर्वत्रानद्यतनवत्प्रत्यया उदाहार्याः ॥ लिङ्निमित्ते ऌङ् क्रियातिपत्तौ ॥ १३९ ॥ भविष्यतीत्यनुवर्तते । हेतुहेतुमतोर्लिङित्येवमादिकं लिङ्गो निमित्तं, तत्र लिङ्निमित्ते भविष्यति काले ऌङ् प्रत्ययो भवति क्रियातिपत्तौ सत्याम् । कुत- श्चिद्वैगुण्यादनभिनिर्वृत्तिः क्रियायाः क्रियातिपत्तिः । दक्षिणेन चेदायास्यन्न शकटं पर्यभविष्यत् । यदि कमलक*माहास्यन्न शकटं पर्यभविष्यत् । अभो- क्ष्यत भवान्घृतेन यदि मत्त्समीपमागमिष्यत् । भविष्यत्कालविषयमेतद्वचनम् । भविष्यदपर्य्याभवनं च हेतुमत् तत्र हेतुभूतं च कमलकाह्वानम् । लिङ्गिल्लिङ्गे बुद्ध्या तदतिपत्तिं च प्रमाणात्तरादवगम्य वक्ता वाक्यं प्रयुङ्क्ते । यदि कमल- कमाहास्यन्न शकटं पर्य्यभविष्यदिति, हेतुहेतुमतोराह्रानापर्य्याभवनयोर्भविष्य- त्कालविषययोरतिपत्तिरिति वाक्यादवगम्यते ॥ भूते च ॥ १४० ॥ लिङ्निमित्ते ऌङ्क्रियातिपत्ताविति सर्वमनुवर्तते । पूर्वेण भविष्यति विहितः संप्रति भूते विधीयते । भूते च काले लिङ्निमित्ते क्रियातिपत्तौ सत्यां ऌङ् प्रत्ययो भवति । उताप्योरित्यारभ्य लिङ्निमित्तेषु विधानमेतत् । प्राक्, ततो विकल्पं वक्ष्यति । दृष्टो मया भवत्पुत्रो ऽवार्थी चङ्क्रम्यमाणः । अपरश्च द्विजो ब्राह्मणार्थी,

• कमलकः कश्चित्पुरुष इति पदमञ्जरी ।

यदि स तेन दृष्टो ऽभविष्यत् । तदा ऽभोक्ष्यत न तु भुक्तवान् । अन्येन पथा स गतः ॥ वोताप्योः ॥ १४१ ॥ भूते लिङ्निमित्ते लङ् क्रियातिपत्ताविति सर्वमनुवर्तते । वा वा उताप्योः वोताप्योः । मर्यादायामयमङ् नाभिविधौ । उताप्योः समर्थयोर्लिङिति वक्ष्यति प्रागेतस्मात् सूत्रावधेर्यदित ऊर्ध्वमनुक्रमिष्यामः, तत्र भूते लिङ्निमित्ते क्रियाति- पत्तौ लृङ् वा भवतीत्येतदधिकृतं वेदितव्यम् । वक्ष्यति विभाषा कथमि लिङ् च । कथं नाम तत्र भवान्वृषलमयाजयिष्यत् । यथाप्राप्तं च, याजयेत् ॥ गर्हायां लडपिजात्वोः ॥ १४२ ॥ गर्हा कुत्सेत्यनर्थान्तरम् । गर्हायां गम्यमानायामपिजात्वोरुपपदयो- र्धातोर्लट् प्रत्ययो भवति । वर्तमाने लडुक्तः कालसामान्ये न प्राप्नोतीति विधी- यते । कालविशेषविहितांश्चापि प्रत्ययानयं परत्वाद् अस्मिन्विषये बाधते । अपि तत्र भवान्वृषलं याजयति, जातु तत्र भवान्वृषलं याजयति । गर्हामहे । अहो अन्याय्यमेतत् । लिङ्निमित्ताभावादिह क्रियातिपत्तौ लृङ् न भवति ॥ विभाषा कथमि लिङ् च ॥ १४३ ॥ गर्हायामिति वर्तते । कथंशब्दउपपदे गर्हायां गम्यमानायां धातोर्लिङ् प्रत्ययो भवति । चकाराल्लट् च । विभाषाग्रहणं यथास्वं कालविषये विहिता- नामबाधनार्थम् । कथं नाम तत्र भवान्वृषलं याजयेत् । कथं नाम तत्र भवा- न्वृषलं याजयति, कथं नाम तत्र भवान्वृषलं याजयिष्यति । कथं नाम तत्र भवान्वृषलं याजयिता । कथं नाम तत्र भवान्वृषलं याजयेत् । कथं नाम तत्र भवान्वृषलमयाजयत् । कथं नाम तत्र भवान्वृषलं याजयांचकार । यत्र लिङ्गि- मित्तमस्तीति भूतविवक्षायां क्रियातिपत्तौ वा लृङ् । भविष्यद्विवक्षायां सर्वत्र नित्येनैव लृङा भवितव्यम् ॥ किंवृत्ते लिङ्लुटौ ॥ १४४ ॥ गर्हायामित्येव । विभाषा न स्वर्यते । किंवृत्तउपपदे गर्हायां गम्यमा- नायां धातोर्लिङ्लुटौ प्रत्ययौ भवतः । सर्वलकाराणामपवादः । लिङ्ग्रहणं लटो ऽपरिहारार्थम् । को नाम वृषलो यं तत्र भवान् याजयेत् । यं तत्र भवा- न्वृषलं याजयिष्यति । कतरो नाम कतमो नाम यं तत्र भवान्वृषलं याजयेत् । याजयिष्यति । भूते क्रियातिपत्तौ वा लृङ् । भविष्यति तु नित्यम् । को नाम वृषलो यं तत्र भवानयाजयिष्यत् ॥ अनवक्लृप्त्यमर्षयोःकिंवृत्तेऽपि ॥ १४५ ॥ १५

२२६ ॥ काशिका ॥ ३ ॥ ३ ॥ गर्हायामिति निवृत्तम्। अनवकॢप्ति, रसंभावना। अमर्षो, ऽक्षमा। किं ऽकिंवृत्ते चोपपदे ऽनवकॢप्त्यमर्षयोर्द्धातोर्लिङ्लटौ प्रत्ययौ भवतः। सर्वलकारा- णामपवादः। बहुचः पूर्वनिपातो लक्षणव्यभिचारचिह्नम्। तेन यथासंख्यं भवति। अनवकॢप्तौ तावत्। नावकल्पयामि। न संभावयामि। न श्रद्दधे, तत्र भवान्नाम वृषलं याजयेत्। तत्र भवान्नाम वृषलं याजयिष्यति। को नाम वृषलो, यं तत्र भवान् वृषलं याजयेत्। को नाम तत्र भवान्वृषलं याजयिष्यति। अमर्षे। न मर्षयामि तत्र भवान्वृषलं याजयेत्, याजयिष्यति। को नाम वृषलो यं तत्र भवान्याजयेत्, याजयिष्यति। भूतविवक्षायां तु क्रियातिपत्तौ वा लृङ् भवति। भविष्यति नित्यम्। नावकल्पयामि तत्र भवान्नाम वृषलमयाजयिष्यत्। किंकिलास्त्यर्थेषु लृट् ॥ १४६ ॥ अनवकॢप्त्यमर्षयोरिति वर्तते। किंकिलशब्दः समुदाय उपपदम्। अस्त्यर्था अस्तिभवतिविद्यतयः। किंकिलास्त्यर्थेषूपपदेषु अनवकॢप्त्यमर्षयोर्द्धातोर्लृट्प्रत्ययो भवति। लिङोपवादः। किंकिल नाम तत्र भवान्वृषलं याजयिष्यति। नाम तत्र भवान्वृषलं याजयिष्यति। भवति नाम तत्र भवान्वृषलं याजयिष्य- ति। विद्यते नाम तत्र भवान्वृषलं याजयिष्यति। न श्रद्दधे। न मर्षयामि लिङ्निमित्तमिह नास्ति तेन लृङ् भवति ॥ जातुयदोर्लिङ् ॥ १४७ ॥ अनवकॢप्त्यमर्षयोरित्येव। जातु यदित्येतयोरुपपदयोरनवकॢप्त्यमर्षयोर्ग- म्यमानयोर्द्धातोर्लिङ् प्रत्ययो भवति। लटो ऽपवादः। जातु तत्र भवान्वृषलं याजयेत्। यन्नाम तत्र भवान्वृषलं याजयेत्। न श्रद्दधे, न मर्षयामि ॥ यदोर्लिङ्विधाने यदायत्वोरुपसंख्यानम् ॥ * ॥ यदा भवद्विधः क्षत्रियं येत्। यदि भवद्विधः क्षत्रियं याजयेत्। न श्रद्दधे, न मर्षयामि। क्रियातिपत्तौ भूते वा लृङ्, भविष्यति नित्यम् ॥ यच्चयत्रयोः ॥ १४८ ॥ अनवकॢप्त्यमर्षयोरित्येव। यच्च यत्र इत्येतयोरुपपदयोरनवकॢप्त्यमर्षयोर्ग- म्यमानयोर्द्धातोर्लिङ् प्रत्ययो भवति। लटोपवादः। योगविभाग उत्तरार्थः, यथासंख्यं नेष्यते। यच्च तत्र भवान् वृषलं याजयेत्। यत्र तत्र भवान् वृषलं याजयेत्। क्रियातिपत्तौ यथायथं लृङ् भवति ॥ गर्हायां च ॥ १४९ ॥ अनवकॢप्त्यमर्षयोरिति निवृत्तम्। गर्हा निन्दा कुत्सेत्यनर्थान्तरम्। यच्च यत्र इत्येतयोरुपपदयोर्द्धातोर्लिङ् प्रत्ययो भवति गर्हायां गम्यमानायाम्।

लकाराणामपवादः । यच्च तत्र भवान् वृषलं याजयेत् । यत्र तत्र भवान् वृष- लं याजयेद् अहो वृद्धः सन् ब्राह्मणः, गर्हामहे । अहो चान्याय्यमेतत् । क्रिया- तिपत्तौ यथायथं लृङ् भवति ॥ चित्रीकरणे च ॥ १५० ॥ यच्चयत्रोरित्येव । चित्रीकरणमाश्चर्यमद्भुतं विस्मयनीयम् । यच्चयत्र- योरुपपदयोश्चित्रीकरणे गम्यमाने धातोर्लिङ् प्रत्ययो भवति । सर्वलकाराणा- मपवादः । यच्च तत्र भवान्वृषलं याजयेत् । यत्र तत्र भवान्वृषलं याजयेत् । आश्चर्यमेतत् । क्रियातिपत्तौ यथायथं लृङ् भवति ॥ शेषे लृड्यदौ ॥ १५१ ॥ यच्चयत्राभ्यामन्यत्र चित्रीकरणं शेषः । शेषे उपपदे चित्रीकरणे गम्य- माने धातोर्लृट् प्रत्ययो भवति । यदिश्शब्दश्चेन्न प्रयुज्यते । सर्वलकाराणामप- वादः । आश्चर्यं चित्रमद्भुतम् । अन्धो नाम पर्वतमारोक्ष्यति । बधिरो नाम व्याक- रणमध्येष्यते । अयदाविति किम् । आश्चर्यं यदि स भुञ्जीत । यदि सो ऽधी- यीत । लिङ्निमित्ताभावादिह लट् भवति ॥ उताप्योः समर्थयोर्लिङ् ॥ १५२ ॥ उत अपि इत्येतयोः समर्थयोर्धातोर्लि

ादः । अपि पर्वतं शिरसा भिन्द्यात् । अपि

Line 7: द्रोणपाकं भुञ्जीत । अलमिति किम् । विदेशस्थायी देवदत्तः प्रायेण गमिष्यति

Line 8: ग्रामम् । सिद्धाप्रयोगइति किम् । अलं देवदत्तो हस्तिनं हनिष्यति । क्रिया-

Line 9: तिपत्तौ भूते च भविष्यति नित्यं लृङ् भवति ॥

Line 10 (Sutra): विभाषा धातौ संभावनवचने ऽयदि ॥ १५५ ॥

Line 11: संभावनेऽलमिति चेत् सिद्धाप्रयोगइति सर्वमनुवर्त्तते । संभावनमुच्यते

Line 12: स संभावनवचनः । संभावनवचने धातौवुपपदे यच्छब्दवर्जिते धातोर्विभाषा Wait, "धातौवुपपदे" or "धातौवुपपदे"? Look at line 12: धातौवुपपदे - yes, there's an 'ौ' and then 'वु' or 'व'? Wait, धा तौ वु प प दे -> धातौवुपपदे! (sandhi of धातौ + उपपदे -> धातौवुपपदे).

Line 13: लिङ् भवति । पूर्वेण नित्य

॥ काशिका ॥ ३ ॥ ३ ॥ २२६ लिङ् च ॥ १५९ ॥ इच्छार्थेषु समानकर्तृकेषु धातुषूपपदेषु धातोर्लिङ् प्रत्ययो भवति । भुञ्जीयेतीच्छति । अधीयीयेतीच्छति । क्रियातिपत्तौ लृङ् भवति * ॥ इच्छार्थेभ्यो विभाषा वर्तमाने ॥ १६० ॥ इच्छार्थेभ्यो धातुभ्यो वर्तमाने काले विभाषा लिङ् प्रत्ययो भवति । लटि प्राप्ते वचनम् । इच्छति । इच्छेत् । वष्टि । उश्यात् । कामयते । कामयेत ॥ विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ् ॥१६१ ॥ विधिः प्रेरणम् । निमन्त्रणं नियोगकरणम् । आमन्त्रणं कामचारकरणम् । अधीष्टः सत्कारपूर्वको व्यापारः । संप्रश्नः संप्रधारणम् । प्रार्थनं याञ्चा । विध्या- द्यर्थेषु धातोर्लिङ् प्रत्ययो भवति । सर्वलकाराणामपवादः । विध्यादयश्च प्रत्ययार्थविशेषणम् । विध्यादिविशिष्टेषु कर्त्रादिषु लिङ् प्रत्ययो भवति । विध

२३० ॥ काशिका ॥ ३ ॥ ३ ॥ र्धिनावश्यं भवतीति। विधिप्रैषयोः को विशेषः। केचिदाहुः। अज्ञातज्ञापनं विधिः। प्रैषणं प्रैष इति ॥ लिङ् चोर्ध्वमौहूर्तिके ॥ १६४ ॥ प्रैषादयो वर्तन्ते। प्रैषादिषु गम्यमानेषु ऊर्ध्वमौहूर्त्तिकेऽर्थे वर्तमानाद्धा- तोर्लिङ् प्रत्ययो भवति। चकाराद्यथाप्राप्तं च। ऊर्ध्वं मुहूर्त्तादुपरिमुहूर्त्तस्य भवता खलु कटः कर्त्तव्यः। करणीयः। कार्यः। भवान्खलु कटं कुर्यात्। भवा- न्खलु करोतु। भवानिह प्रेषितः। भवानतिसृष्टः। भवान्प्राप्तकालः॥ स्मे लोट् ॥ १६५ ॥ प्रैषादिषूर्ध्वमौहूर्तिके इति वर्तते। स्मशब्दउपपदे प्रैषादिषु गम्यमानेष्वू- र्ध्वमौहूर्त्तिकेऽर्थे वर्तमानाद्धातोर्लोट् प्रत्ययो भवति। लिङ्कृत्यानामपवादः ऊर्ध्वं मुहूर्ताद्भवान्कटं करोतु स्म। ग्रामं गच्छतु स्म। माणवकमध्यापयतु स्म अधीष्टे च ॥ १६६ ॥ स्मलोटौ वर्तते। अधीष्टं व्याख्यातम्। स्मशब्दउपपदे ऽधीष्टे गम्यमाने धातोर्लोट् प्रत्ययो भवति। लिङोपवादः। अङ्ग स्म राजन्माणवकमध्यापय अङ्ग स्म राजन्नग्निहोत्रं जुहुधि ॥ कालसमयवेलासु तुमुन् ॥ १६७ ॥ कालादिषूपपदेषु धातोस्तुमुन्प्रत्ययो भवति। कालो भोक्तुम्। वेला भोक्तुम्। इह कस्मान्न भवति। कालः पचति भूतानीति। प्रैषादिग्रहण- मिहाभिसंबध्यते। इह कस्मान्न भवति। कालो भोजनस्य। वासरूपेण ल्युडपि भवति। उक्तमिदं स्त्र्यधिकारात्परत्र वासरूपविधिरनित्य इति ॥ लिङ् यदि ॥ १६८ ॥ कालादयोनुवर्तन्ते। यच्छब्दे उपपदे कालादिषु धातोर्लिङ् प्रत्ययो भवति। तुमुनोपवादः। कालो यद्भुञ्जीत भवान्। समयो यद्भुञ्जीत भवान्। वेला यद्भुञ्जीत भवान् ॥ अर्हे कृत्यतृचश्च ॥ १६९ ॥ अर्हतीत्यर्हः। तद्योग्यः। अर्हे कर्तरि वाच्ये गम्यमाने वा धातोः कृत्य- तृचः प्रत्यया भवन्ति। चकारालिङ् च। भवता खलु कन्या वोढव्या। वाह्या। वहनीया। भवान् खलु कन्याया वोढा। भवान् खलु कन्यां वहेत्। भवाने- तदर्हतीति। अथ कस्मादर्हे कृत्यतृचो विधीयन्ते। यावता सामान्येन विहि- तत्वादर्हेपि भविष्यन्ति। योयमिह लिग्विधायते, तेन बाधा मा भूदिति। वासरूपविधिश्चानित्यः॥

॥ काशिका ॥ ३ ॥ ३ ॥ २३१ आवश्यकाधमर्ण्ययोर्णिनिः ॥ १७० ॥ अवश्यं भाव आवश्यकम् । उपाधिर्यं नोपपदम् । अवश्यंभावविशिष्टे आधमर्ण्यविशिष्टे च कर्तरि वाच्ये धातोर्णिनिः प्रत्ययो भवति । अवश्यंकारी । मयूरव्यंसकादित्वात्समासः । आधमर्ण्ये खल्वपि । शतंदायी । सहस्रदायी । निष्कंदायी ॥ कृत्याश्च ॥ १७१ ॥ आवश्यकाधमर्ण्ययोरिति वर्तते । कृत्यसंज्ञकाश्च प्रत्यया आवश्यका- धमर्ण्ययोरुपाधिभूतयोर्धातोर्भवन्ति । भवता खलु अवश्यं कटः कर्तव्यः । अवश्यं करणीयः । अवश्यं कार्यः । अवश्यं कृत्यः । आधमर्ण्ये । भवता शतं दातव्यम् । सहस्रं देयम् । किमर्थमिदम् । यावता सामान्येन विहिता अस्मि- न्नपि विषये भविष्यन्ति । विशेषविहितेन णिनिना बाध्येरन् । कर्तरि णिनिः । भावकर्मणोः कृत्याः । तत्र कुतो बाधप्रसङ्गः । तत्र के चिदाहुः । भव्यगेया- दयः कर्तृवाचिनः कृत्यास्तद्भोदाहरणमिति ॥ शकि लिङ् च ॥ १७२ ॥ शक्नोति प्रकृत्यर्थविशेषणम् । शक्त्यर्थोपाधिके धात्वर्थे लिङ् प्रत्ययो भवति । चकारात्कृत्याश्च । भवता खलु भारो वोढव्यः । वहनीयः । वाह्यः । भवान् खलु भारं वहेत् । भवानिह शक्तः । सामान्यविहितानां पुनर्वचनं लिङा बाधा मा भूदिति ॥ आशिषि लिङ्लोटौ ॥ १७३ ॥ आशंसनमाशीः । अप्राप्तस्येष्टस्यार्थस्य प्राप्तुमिच्छा । प्रकृत्यर्थविशेषणं चैतत् । आशीर्विशिष्टे वर्तमानाद्धातोर्लिङ्लोटौ प्रत्ययौ भवतः । चिरं जीया- द्भवान् । चिरं जीवतु भवान् । आशिषीति किम् । चिरं जीवति देवदत्तः ॥ क्तिच्क्तौ च संज्ञायाम् ॥ १७४ ॥ आशिषीत्येव । आशिषि विषये धातोः क्तिच्क्तौ प्रत्ययौ भवतः समु- दायेन चेत्संज्ञा गम्यते । तनुतात् तन्तिः । सनुतात् सातिः । भवतात् भूतिः । मनुतात् मन्तिः । क्तः खल्वपि । देवा एनं देयासुर्देवदत्तः । सामान्येन विहितः क्तः पुनरुच्यते क्तिचा बाधा मा भूदिति । चकारो विशेषणार्थः न क्तिचि दीर्घश्चेति ॥ माङि लुङ् ॥ १७५ ॥ माङ्युपपदे धातोर्लुङ् प्रत्ययो भवति । सर्वलकाराणामपवादः । मा कार्षीत् । मा हार्षीत् । कथं मा भवतु तस्य पापं मा भविष्यतीति । असाधु- रेवायम् । के चिदाहुः । नहिवत्परो माशब्दो विद्यते तस्यायं प्रयोगः ॥

२३२ ॥ काशिका ॥ ३ ॥ ४ ॥ स्मोत्तरे लङ् च ॥ १७६ ॥ स्मशब्दोत्तरे माह्युपपदे धातोर्लङ् प्रत्ययो भवति । चकारालुङ् च । मा स्म करोत् । मा स्म कार्षीत् । मा स्म हरत् । मा स्म हार्षीत् ॥ इति श्रीजयादित्यविरचितायां काशिकायां वृत्तौ तृतीयस्याध्यायस्य तृतीयः पादः ॥

॥ अथ तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ ❦ धातुसंबन्धे प्रत्ययाः ॥ १ ॥ धात्वर्थे धातुशब्दः । धात्वर्थानां संबन्धो धातुसंबन्धः । विशेषणवि- शेष्यभावः । तस्मिन्सति यथाकालोक्ता अपि प्रत्ययाः साधवो भवन्ति । अग्निष्टोमयाज्यस्य पुत्रो जनिता । कृतः कटः श्वो भविता । भावि कृत्यमा- सीत् । अग्निष्टोमयाजीति भूतकालः, जनितेति भविष्यत्कालः, तत्र भूत- कालो भविष्यत्कालेनाभिसंबध्यमानः साधुर्भवति । विशेषणं गुरुत्वाद्विशेष्य- कालमनुरुध्यते, तेन विपर्ययो न भवति । प्रत्ययाधिकारे पुनः प्रत्ययग्रहणमज्ञा- त्वधिकारविहिता अपि प्रत्ययास्तद्धिता धातुसंबन्धे सति कालभेदे साधवो यथा स्युरिति । गोमानासीत् । गोमान्भविता । गावो विद्यन्तेस्येति वर्तमा- नविहितो मतुबासीद् भवितेति संबन्धादतीते भविष्यति च साधुर्भवति ॥ क्रियासमभिहारे लोट् लोटो हिस्वौ वा च तद्ध्वमोः ॥ २ ॥ धातुसंबन्धइति वर्तते । पौनःपुन्यं भृशार्थो वा क्रियासमभिहारः । प्रकृत्यर्थविशेषणं चैतत् । समभिहारविशिष्टक्रियावचनाद्धातोर्लोट् प्रत्ययो भवति, सर्वेषु कालेषु, सर्वलकाराणामपवादः । तस्य च लोटो हि स्व इत्ये- तावादेशौ भवतः, तद्धंभाविनस्तु वा भवतः । योगविभागोत्र कर्तव्यः । क्रियासमभिहारे लोट् भवति । ततो लोटो हिस्वौ । लोडित्येव । लोड्धर्मौ हिस्वौ भवत इत्यर्थः । तेनात्मनेपदपरस्मैपदत्वं भेदेनावतिष्ठते तिङ्त्वं च भवति । लुनीहिलुनीहीत्येवायं लुनाति । इमौ लुनीतः । इमे लुनन्ति । लुनी- हिलुनीहीत्येव त्वं लुनासि । युवां लुनीथः । यूयं लुनीथ । अथ वा लुनीतं लुनीतेत्येव यूयं लुनीथ । लुनीहिलुनीहीत्येवाहं लुनामि । आवां लुनीवः । वयं लुनीमः । भूते । लुनीहिलुनीहीत्येवायमलावीत् । अलाविष्टाम् । अलाविषुः । एवं मध्यमयोत्तमयोश्चोदाहार्यम् । भविष्यति । लुनीहिलुनीहीत्येवायं लविष्यति । लविष्यतः । लविष्यन्ति । एवं मध्यमयोत्तमयोश्चोदाहार्यम् । अधीष्वाधीष्वेत्येवा-

॥ काशिका ॥ ३ ॥ ४ ॥ २३३

यमधीते। इमावधीयाते। इमे ऽधीयते। अधीष्वाधीष्वेत्येव त्वमधीषे। युवामधी- याथे। यूयमधीध्वे। अथ वा अधीध्वमधीध्वमित्येव यूयमधीध्वे। अधीष्वाधीष्वे- त्येवाहमधीये। आवामधीवहे। वयमधीमहे। एवं सर्वेष्वेव लकारेषूदाहार्यम् । क्रियासमभिहाराभिव्यक्तौ द्विवचनमयं लोडपेक्षते क्रियासमभिहारे द्वे भवत इति । यङ्प्रत्ययः पुनरस्मिन्नेवार्थे विधीयमानः स्वयमेव शक्तत्वाद्वापेक्षते द्विवचनम् ॥ समुच्चये ऽन्यतरस्याम् ॥ ३ ॥ अनेकक्रियाध्याहारः समुच्चयः । समुच्चीयमानक्रियावचनाद्धातो रन्यत- रस्यां लोट् प्रत्ययो भवति । तस्य लोटो हिस्वावादेशौ भवतः । तद्धंभाविन- स्तु वा भवतः । भ्राष्ट्रमट मठमट खदूरमट स्थाल्यपिधानमटेत्येवायमटति । इमावटतः। इमे ऽटन्ति। भ्राष्ट्रमट मठमट खदूरमट स्थाल्यपिधानमटेत्येव त्वम- टसि । युवामटथः । यूयमटथ । अथ वाभ्राष्ट्रमटत मठमटत खदूरमटत स्थाल्यपि- धानमटतेत्येव यूयमटथ। भ्राष्ट्रमट मठमट खदूरमट स्थाल्यपिधानमटेत्येवाहम- टामि । आवामटावः । वयमटामः । अथ वा भ्राष्ट्रमटति मठमटति खदूरमटति स्थाल्यपिधानमटति इत्येवायमटति । इमावटतः । इमे ऽटन्ति । भ्राष्ट्रमटसि मठमटसि खदूरमटसि स्थाल्यपिधानमटसि इत्येव त्वमटसि । युवामटथः । यूयमटथ । भ्राष्ट्रमटामि मठमटामि खदूरमटामि स्थाल्यपिधानमटामीत्येवाहम- टामि । आवामटावः । वयमटामः । छन्दोधीष्व व्याकरणमधीष्व निरुक्तमधी- ष्वेत्येवायमधीते । इमावधीयाते । इमे ऽधीयते । छन्दोधीष्व व्याकरणमधीष्व निरुक्तमधीष्वेत्येव त्वमधीषे । युवामधीयाथे । यूयमधीध्वे । अथ वा छन्दो- धीध्वं व्याकरणमधीध्वं निरुक्तमधीध्वमित्येव यूयमधीध्वे। छन्दोधीष्व व्याक- रणमधीष्व निरुक्तमधीष्वेत्येवाहमधीये । आवामधीवहे । वयमधीमहे । अथ वा व्याकरणमधीते छन्दोधीते निरुक्तमधीते इत्येवायमधीते । इमावधीयाते । इमे ऽधीयते । छन्दोधीषे व्याकरणमधीषे निरुक्तमधीषे इत्येव त्वमधीषे । युवा- मधीयाथे । यूयमधीध्वे । छन्दोधीये व्याकरणमधीये निरुक्तमधीयइत्येवाहम- धीये । आवामधीवहे । वयमधीमहे ॥ यथाविध्यनुप्रयोगः पूर्वस्मिन् ॥ ४ ॥ पूर्वस्मिन् लोद्विधाने यथाविध्यनुप्रयोगो भवति । यस्माद्धातोर्लोद्विधि- स्तस्य एव धातुरनुप्रयोक्तव्यः । धातुसम्बन्धे प्रत्ययविधानादनुप्रयोगः सिद्ध एव । यथाविध्यर्थं तु वचनम् । तथा चैवोदाहृतम् । लुनीहिलुनीहीत्येवायं लुनातीति। छिनत्तीति नानुप्रयुज्यते । अधीष्वाधीष्वेत्येवायमधीते । पठतीति नानुप्रयुज्यते ॥ समुच्चये सामान्यवचनस्य ॥ ५ ॥ द्वितीये लोद्विधाने समुच्चये सामान्यवचनस्य धातोरनुप्रयोगः कर्तव्यः ।

२३४ ॥ काशिका ॥ ३ ॥ ४ ॥ ओदनं भुङ्क्त्वा सक्तून्पिब धानाः खादेत्येवायमभ्यवहरति । सर्वविशेषानुप्रयोगनि- वृत्त्यर्थं वचनम् । लाघवं च लौकिके शब्दव्यवहारे नाद्रियते । आष्ट्रमट मठमट खदूरमट स्थाल्यपिधानमटेत्येवायमटतीत्यत्रापि कारकभेदात् क्रियाभेदे सति सामान्यवचनता सम्भवत्येव ॥ छन्दसि लुङ्लङ्लिटः ॥ ६ ॥ धातुसम्बन्धे इत्येव । छन्दसि विषये धातुसम्बन्धे सर्वेषु कालेषु लुङ्लङ्- लिटः प्रत्यया भवन्ति । अन्यतरस्यामिति वर्तते । तेनान्येपि लकारा यथायथं भवन्ति । लुङ् । शकलाङ्गुष्ठकोकरत् । अहं तेभ्योकरं नमः । लङ् । अग्निमद्य होतारमवृणीतायं यजमानः । लिट् । अद्या ममार । अद्य म्रियते ॥ लिङर्थे लेट् ॥ ७ ॥ छन्दस्यन्यतरस्यामिति वर्तते । लिङर्थे यत्र लिङ् विधीयते विध्यादिर्हेतु- हेतुमतोर्लिङित्येवमादिस्तत्र छन्दसि विषये ऽन्यतरस्यां लेट् प्रत्ययो भवति । जोषिषत् । तारिषत् । मन्दिषत् । नेता नेषत् । तत्त्विषत् । पताति दिद्युत् । उदधिं प्याषयाति ॥ उपसंवादाशङ्कयोश्च ॥ ८ ॥ उपसंवादः परिभाषणं, कर्मण्ये पणबन्धः । यदि मे भवानिदं कुर्याद् अहमपि भवतइदं दास्यामीति । कारकतः कार्यानुसरणं तर्के उत्प्रेक्षा आशङ्का । उपसंवादे आशङ्कायां च गम्यमानायां छन्दसि विषये लेट् प्रत्ययो भवति । उप- संवादे । अहमेव पशूनामीशै । मय्येव वो यहायक्षान्तै इति । मद्देवत्या- न्येव वः पात्राण्युच्यन्तै। आशङ्कायां च। नेज्जिह्मयान्तो नरकं पताम। जिह्म- चरखेन नरकपात माशङ्कते । लिङर्थेणवायं नित्यार्थं तु वचनम् । पूर्वसूत्रे ऽन्य- तरस्यामिति वर्तते ॥ तुमर्थे सेसेनसेत्त्वसेन्क्सेकसेनध्यैअध्यैन्कध्यैकध्यैन्- शध्यैशध्यैन्तवैतवेङ्तवेनः ॥ ९ ॥ छन्दसीत्येव । तुमुनो ऽर्थस्तुमर्थः । तत्र छन्दसि विषये धातोः सर्वा- दयः प्रत्यया भवन्ति । तुमर्थो भावः । कथं ज्ञायते । वचनसामर्थ्यात् । ताव- दयं कर्तुरपकृष्यते । न चान्यस्मिन्नर्थे तुमुन्नादिश्यते । अनिर्दिष्टार्थाश्च प्रत्ययाः स्वार्थे भवन्ति स्वार्थश्च धातूनां भाव एव । से । वक्षे रायः । सेन् । ता वामद्ये रथानाम् । असे । असेन् । ऋत्वे दत्ताय जीवसे । स्वरे विशेषः । क्से । क्सेन् । प्रेषे भगाय । श्रियसे । अध्यै । अध्यैन् । कर्मण्युपाचरध्यै । स्वरे विशेषः । क- ध्यै । इन्द्राग्नी आहुवध्यै । कध्यैन् । श्रियध्यै । शध्यै । शध्यैन् । पिबध्यै । ग्रह

॥ काशिका ॥ ३ । ४ ॥ २३५ मादयध्यै । तवै । सोममिन्द्राय पातवै । तवेङ् । दशमे मासि सूतवे । तवेन् । स्वर्दृशेषु गन्तवे । कर्त्तवे । हर्तवे ॥ प्रयै रोहिष्यै अव्यथिष्यै ॥ १० ॥ तुमर्थे छन्दसीत्येव । प्रयै रोहिष्यै अव्यथिष्यै इत्येते शब्दा निपात्यन्ते छन्दसि विषये । प्रपूर्वस्य यातेः कैप्रत्ययः । प्रयै देवेभ्यः । प्रयातुम् । रुहेः इष्येप्रत्ययः । अपामोषधीनां रोहिष्यै । रोहणाय । व्यथेर्नञ्पूर्वस्य इष्येप्रत्ययः । अव्यथिष्यै । अव्यथनाय ॥ दृशे विख्ये च ॥ ११ ॥ तुमर्थे छन्दसीत्येव । दृशे विख्ये इत्येतौ छन्दसि विषये निपात्येते । दृशेः के प्रत्ययः । दृशे विश्वाय सूर्यम् । द्रष्टुम् । विख्ये त्वा हरामि । विख्यातुम् ॥ शकि णमुल्कमुलौ

२३६ । ॥ काशिका ॥ ३ । ४ ॥ न्दसि विषये तुमर्थे तोसुन्प्रत्ययो भवति । आ संस्थातोर्वेत्रां सीदन्ति । आ समाप्तेः सीदन्तीत्यर्थः । इण् । पुरा सूर्यस्योदेतोराधेयः । कृञ् । पुरा वत्सा- नामपाकर्त्तोः । वदि । पुरा प्रवदितोरग्नौ प्रहोतव्यम् । चरि । पुरा प्रचरितो- राग्नीधे होतव्यम् । हु । आ होतोरप्रमत्तस्तिष्ठति । तमि । आ तमितोरा- सीत । जनि । आ विजनितोः संभवामेति ॥ सुपितृदोः कसुन् ॥ १७ ॥ भावलक्षणे छन्दसीति वर्तते । सुपितृदोर्द्धात्वोर्भावलक्षणेऽर्थे वर्तमान- योश्छन्दसि विषये तुमर्थे कसुन्प्रत्ययो भवति । पुरा क्रूरस्य विसृपो विरप् शिन् । पुरा जतृभ्य आतृदः ॥ अलंखल्वोः प्रतिषेधयोः प्राचां क्त्वा ॥ १८ ॥ छन्दसि भावक्षणइति सर्वं निवृत्तम् । अलं खलु इत्येतयोः प्रतिषे- धवाचिनोरुपपदयोर्धातोः क्त्वा प्रत्ययो भवति प्राचामाचार्याणां मतेन । अलं कृत्वा । खलु कृत्वा । अलं बाले रुदित्वा । अलंखल्वोरिति किम् । मा कार्षीः । प्रतिषेधयोरिति किम् । अलंकारः । प्राचांग्रहणं विकल्पार्थम् । अलं रोदनेन । वासरूपविधिश्चेत्युक्तार्थम् ॥ उदीचां माङो व्यतीहारे ॥ १९ ॥ क्त्वा तु वर्तते । माङो धातोर्व्यतीहारे वर्तमानादुदीचामाचार्याणां मतेन क्त्वा प्रत्ययो भवति । अपमित्य याचते । अपमित्य हरति । अपूर्वकाल- त्वादप्राप्तः क्त्वा विधीयते । उदीचांग्रहणात्तु यथाप्राप्तमपि भवति । याचित्वा ऽपमयते । हृत्वा ऽपमयते । मेहः कृतात्वस्यायं निर्देशः कृतो ज्ञापनार्थो नानुब- न्धकृतमनेजन्तत्वमिति, तेन दाधा घ्वदाविति दैपोऽपि प्रतिषेधो भवति ॥ परावरयोगे च ॥ २० ॥ परावराभ्यां योगः परावरयोगः । परेण पूर्वस्य योगे गम्यमाने अवरेण च परस्य धातोः क्त्वा प्रत्ययो भवति । परेण तावत् । आप्राप्य नदीं पर्वतः स्थितः । परनदीयोगेन पर्वतो विशेष्यते । अपरयोगे । अतिक्रम्य तु पर्वतं नदी स्थिता । अवरपर्वतयोगेन नदी विशिष्यते ॥ समानकर्तृकयोः पूर्वकाले ॥ २१ ॥ समानः कर्त्ता ययोर्द्धात्वर्थयोस्तत्र पूर्वकाले धात्वर्थे वर्तमानाद्धातोः क्त्वा प्रत्ययो भवति । शक्तिशक्तिमतोर्भेदस्याविवक्षितत्वात् समानकर्त्तृकता । भुक्त्वा व्रजति । पीत्वाव्रजति । द्विवचनमतन्त्रम् । खात्वा पीत्वा भुक्त्वा दत्वा व्रजति । समानकर्त्तृकयोरिति किम् । भुक्तवति ब्राह्मणे गच्छति देव-

॥ काशिका ॥ ३ ॥ ४ ॥ २३७ दत्तः। पूर्वकाले इति किम् । व्रजति च जल्पति च ॥ चास्यं व्यादाय स्वपिति संमील्य हसतीत्युपसंख्यानमपूर्वकालत्वात् ॥ * ॥ आभीक्ष्ण्ये णमुल् च ॥ २२ ॥ समानकर्तृकयोः पूर्वकालइत्येव । आभीक्ष्ण्यं पौनःपुन्यम् । प्रकृत्यर्थ- विशेषणं चैतत् । आभीक्ष्ण्यविशिष्टेऽर्थे वर्तमानाद्धातोर्णमुल प्रत्ययो भवति । चकारात् क्त्वा च । द्विवचनसहितौ क्त्वाणमुलावाभीक्ष्ण्यं द्योतयतः न केवलौ । आभीक्ष्ण्ये द्वे भवत इत्युपसंख्यानाद् द्विवचनम् । भोजंभोजं व्रजति । भुक्त्वाभुक्त्वा व्रजति । पायंपायं व्रजति ॥ न यद्यनाकाङ्क्षे ॥ २३ ॥ यच्छब्दोपपदे धातोः क्त्वाणमुलौ प्रत्ययो न भवतो ऽनाकाङ्क्षे वाक्ये । यच्च ते पूर्वोत्तरे क्रिये स्तस्तच्चेद्वाक्यं न परं किं चिदाकाङ्क्षतरति । णमुलनन्तरः, क्त्वा तु पूर्वसूत्रविहितोपि प्रतिषिध्यते । यदयं भुङ्क्ते ततः पचति । यदयमधीते ततः शेते । अनाकाङ्क्षइति किम् । यदयं भुक्त्वा व्रजति अधीतएव ततः परम् ॥ विभाषाग्रेप्रथमपूर्वेषु ॥ २४ ॥ अप्राप्तविभाषेयम् । आभीक्ष्ण्यइति नानुवर्त्तते । अग्रे प्रथम पूर्व इत्ये- तेषूपपदेषु समानकर्तृकयोः पूर्वकाले धातोः क्त्वाणमुलौ प्रत्ययौ विभाषा भवतः । अग्रे भोजं व्रजति । अग्रे भुक्त्वा व्रजति । प्रथमं भोजं व्रजति । प्रथमं भुक्त्वा व्रजति । पूर्वं भोजं व्रजति । पूर्वं भुक्त्वा व्रजति । विभाषाग्रहणमेताभ्यां मुक्ते लडादयोपि यथा स्युः । अग्रे भुङ्क्ते ततो व्रजति । ननु च वासरूप इति भविष्यति, क्त्वाणमुलौ यत्र सह विधीयेते तत्र वासरूपविधिर्नास्तीत्येतदनेन ज्ञाप्यते। तेनाभीक्ष्ण्ये लडादयो न भवन्ति। उपपदसमासः कस्मान्न क्रियते। उक्तं तत्रैवैकारस्य प्रयोजनम् अग्रेऽत्र यत्सुत्यविधानमुपपदं तत्समस्यते नान्यदिति ॥ कर्मण्याक्रोशे कृञः खमुञ् ॥ २५ ॥ कर्मण्यपपदे कृञो धातोः खमुञ् प्रत्ययो भवति आक्रोशे गम्यमाने । चोरंकारमाक्रोशति । चोरोऽसि दस्युरसि इत्याक्रोशति । चौरकरणमाक्रोशसंपा- दनार्थमेव न त्वसौ चोरः क्रियते ॥ स्वादुमि णमुल् ॥ २६ ॥ समानकर्तृकयोः पूर्वकाले कृञ इति चानुवर्त्तते । स्वादुमीत्यर्थग्रहणम् । स्वाद्वर्थेषूपपदेषु कृञो णमुल प्रत्ययो भवति । स्वांदुंकारं भुङ्क्ते । संपन्नंकारं भुङ्क्ते । लवणंकारम् । स्वादुमीति मकारान्तनिपातनमीकाराभावार्थे, स्वान्त- स्यापि मकारार्थे दीर्घाभावार्थे च । अस्वादीं स्वादीं कृत्वा भुङ्क्ते स्वादुंकारं

२३८ ॥ काशिका ॥ ३ ॥ ४ ॥ भुङ्क्ते । आसरूपेण क्त्वापि भवति । स्वादुं कृत्वा भुङ्क्ते । तुमर्थाधिकाराच्च सर्वेष्वेते भावे प्रत्ययाः । यद्येवं स्वादुङ्कारं भुङ्क्ते देवदत्त इति णमुलः कर्तुर- नभिहितत्वात्कर्त्तरि कस्मात्तृतीया न भवति । भुजिप्रत्ययेनाभिहितः कर्त्ता । न चास्मिन्प्रकरणे शक्तिशक्तिमतोर्भेदो विवक्ष्यते । समानकर्त्तृत्वं हि विरुध्यते । प्रधानशक्त्यभिधाने वा गुणशक्तिरभिहितवत्प्रकाशते ॥ अन्यथैवंकथमित्थंसु सिद्धाप्रयोगश्चेत् ॥ २७ ॥ कृञ इत्येव । अन्यथादिषूपपदेषु कृञो णमुल् प्रत्ययो भवति सिद्धाप्रयो- गश्चेत्करोतेर्भवति । कथं पुनरसौ सिद्धाप्रयोगः । निरर्थकत्वान्न प्रयोगमर्हतीति एवमेव प्रयुज्यते । अन्यथा भुङ्क्त इति यावानर्थस्तावनेवान्यथाकारं भुङ्क्त इति गम्यते । अन्यथाकारं भुङ्क्ते । एवंकारं भुङ्क्ते । कथंकारं भुङ्क्ते । इत्थंकारं भुङ्क्ते । सिद्धाप्रयोग इति किम् । अन्यथा कृत्वा शिरो भुङ्क्ते ॥ यथातथयोरसूयाप्रतिवचने ॥ २८ ॥ कृञः सिद्धाप्रयोग इति वर्त्तते । यथातथाशब्दयोरुपपदयोः कृञो णमुल् प्रत्ययो भवति असूयाप्रतिवचने गम्यमाने । * यद्यसूयन्पृच्छति प्रति- वक्ति तच्च प्रतिवचनं, यथाकारमहं भोक्ष्ये तथाकारमहं किं तवानेन । असूया- प्रतिवचनइति किम् । यथा कृत्वा ऽहं भोक्ष्ये तथा त्वं द्रक्ष्यसि । सिद्धाप्रयोग इत्येव । यथा कृत्वा ऽहं शिरो भोक्ष्ये किं तवानेन ॥ कर्मणि दृशिविदोः साकल्ये ॥ २९ ॥ कर्मण्युपपदे साकल्यविशिष्टे ऽर्थे दृशिविदोर्द्धात्वोर्णमुल् प्रत्ययो भवति । कन्यादर्श वरयति । यायाः कन्याः पश्यति तास्ता वरयतीत्यर्थः । ब्राह्मणवेदं भोजयति । यंयं ब्राह्मणं जानाति लभते विचारयति वा तान्स- र्व्वान् भोजयतीत्यर्थः । साकल्यइति किम् । ब्राह्मणं दृष्ट्वा भोजयति ॥ यावति विन्दजीवोः ॥ ३० ॥ यावच्छब्दउपपदे विन्दतेर्जीवतेश्च णमुल् प्रत्ययो भवति । यावद्वेदं भुङ्क्ते । यावल्लभते तावद्भुङ्क्तइत्यर्थः । यावज्जीवमधीते । यावज्जीवति तावदधीतइत्यर्थः ॥ चर्मोदरयोः पूरेः ॥ ३१ ॥ कर्मणीत्येव । चर्मोदरयोः कर्मणोरुपपदयोः पूरयतेर्णमुल् प्रत्ययो भवति । चर्मपूरं स्तुणाति । उदरपूरं भुङ्क्ते ॥ वर्षप्रमाणऊलोपश्चास्यान्यतरस्याम् ॥ ३२ ॥

• असूया ऽवमेति पुस्तकान्तरे ऽधिकम् ।

॥ काशिका ॥ ३ ॥ ४ ॥ २३८ कर्मणीत्येव । पूर्यतेर्द्धातोर्णमुल् प्रत्ययो भवति, ऊलोपश्चास्य पूर्यते- रन्यतरस्यां भवति समुदायेन चेद्वर्षस्य प्रमाणमियत्ता गम्यते । गोष्पदपूरं वृष्टो देवः । गोष्पदप्रं वृष्टो देवः । सातापूरं वृष्टो देवः । सीताप्रं वृष्टो देवः । अस्यग्रहणं किमर्थम् । उपपदस्य मा भूत् । मूषिकाबिलपूरं वृष्टो देवः । मूषिकाबिलप्रम् ॥ चेले क्नोपेः ॥ ३३ ॥ कर्मणि इत्येव । क्नूयी शब्दे उन्दने च । अस्मात्ण्यन्ताद्धातोश्चेलार्थेषु कर्मसु उपपदेषु णमुल् प्रत्ययो भवति वर्षप्रमाणे गम्यमाने । चेलक्नोपं वृष्टो देवः । वस्त्रक्नोपं, वसनक्नोपम् ॥ निर्मूलसमूयोः कषः ॥ ३४ ॥ कर्मणीत्येव । निर्मूलसमूलशब्दयोः कर्मवाचिनोरुपपदयोः कषेर्द्धातोर्ण- मु

२४० ॥ काशिका ॥ ३ ॥ ४ ॥ हस्ते वर्त्तिग्रहोः ॥ ३९ ॥ करणेत्येव । हस्तइत्यर्थग्रहणम् । वर्त्तिर्ण्यन्तः । हस्तवाचिनि करण- उपपदे वर्त्तयतेर्गृह्णातेश्च णमुल् प्रत्ययो भवति । हस्तेन वर्त्तयति । हस्तवर्त्तं वर्त्तयति । करवर्त्तम् । पाणिवर्त्तम् । ग्रहेः खल्वपि । हस्तेन गृह्णाति । हस्तग्राहं गृह्णाति । करग्राहम् । पाणिग्राहम् ॥ स्वे पुषः ॥ ४० ॥ करणेत्येव । स्वइत्यर्थग्रहणम् । स्ववाचिनि करणे उपपदे पुषेर्द्धातोर्णमु- ल्प्रत्ययो भवति । आत्मीयज्ञातिधनवचनः स्वशब्दः । स्वपोषं पुष्णाति । आत्म- पोषम् । ज्ञातिपोषम् । पितृपोषम् । मातृपोषम् । धनपोषम् । रैपोषम् ॥ अधिकरणे बन्धः ॥ ४१ ॥ अधिकरणवाचिन्युपपदे बध्नातेर्द्धातोर्णमुल्प्रत्ययो भवति । चक्रबन्धं बध्ना- ति । कूटबन्धं बध्नाति । मुष्टिबन्धं बध्नाति । चोरकबन्धं बध्नाति । चोरके बध्नातीत्यर्थः ॥ संज्ञायाम् ॥ ४२ ॥ संज्ञायां विषये बध्नातेर्द्धातोर्णमुल्प्रत्ययो भवति । क्रौञ्चबन्धं बध्नाति । मयूरिकाबन्धं बध्नाति । मयूरिकाबन्धं बद्धः । अट्टालिकाबन्धं बद्धः । बन्धवि- शेषाणां नामधेयान्येतानि ॥ कर्त्त्रोर्जीवपुरुषयोर्नशिवहोः ॥ ४३ ॥ जीवपुरुषयोः कर्तृवाचिनोरुपपदयोर्यथासंख्यं नशिवहोर्द्धात्वोर्णमुल् प्रत्य- यो भवति । जीवनाशं नश्यति । जीवो नश्यतीत्यर्थः । पुरुषवाहं वहति । पुरुषैः प्रेष्यो भूत्वा वहतीत्यर्थः । कर्त्तरीति किम् । जीवेन नष्टः । पुरुषेणोढः ॥ ऊर्द्ध्वे शुषिपूर्योः ॥ ४४ ॥ कर्तृग्रहणमनुवर्त्तते ऊर्द्ध्वशब्दे कर्तृवाचिन्युपपदे शुषिपूर्योर्द्धात्वोर्णमुल् प्रत्य- यो भवति । ऊर्द्ध्वशोषं शुष्यति । ऊर्द्ध्वं शुष्यतीत्यर्थः । ऊर्द्ध्वपूरं पूर्यते । ऊर्द्ध्वं पूर्यतइत्यर्थः ॥ उपमाने कर्मणि च ॥ ४५ ॥ उपमीयते ऽनेनेत्युपमानम् । उपमाने कर्मण्युपपदे चकारात्कर्त्तरि धातो- र्णमुल् प्रत्ययो भवति । घृतनिधायं निहितः । घृतमिव निहित इत्यर्थः । सुव- र्णनिधायं निहितः । सुवर्णमिव निहितः । कर्तरि खल्वपि । वायसनाशं नष्टः । वायसवन्नष्टः । उष्ट्रकनाशम् । दन्तनाशम् ॥