भारतकोश
संग्रह पर लौटें

संक्षिप्त कूर्मपुराण

Kurma Purana

महर्षि वेदव्यास द्वारा

DevanagariHindipublished506 पृष्ठ

४२६ * कूर्मपुराण *


अनिर्वर्त्य महायज्ञान् यो भुंक्ते तु द्विजोत्तमः।<br>अनातुरः सति धने कृच्छ्रार्धेन स शुध्यति॥ ७४॥स्वस्थ रहते और धन होनेपर भी जो द्विजोत्तम प्रतिदिन विहित पाँच महायज्ञोंको बिना सम्पन्न किये भोजन करता है, वह अर्धकृच्छ्रव्रत करनेसे शुद्ध होता है। जो अग्निहोत्री ब्राह्मण पर्वोंमें उपस्थान नहीं करता और जो ऋतुकालमें भार्याके साथ सहवास नहीं करता वह भी अर्धकृच्छ्रव्रत करनेसे शुद्ध होता है॥ ७४-७५॥
आहिताग्निरुपस्थानं न कुर्याद् यस्तु पर्वणि।<br>ऋतौ न गच्छेद् भार्यां वा सोऽपि कृच्छ्रार्धमाचरेत्॥ ७५॥
विनाऽद्भिरप्सु वाप्यार्तः शारीरं संनिवेश्य च।<br>सचैलो जलमाप्लुत्य गामालभ्य विशुध्यति॥ ७६॥कोई आर्त (मल-मूत्रके वेगसे आर्त-त्रस्त) व्यक्ति यदि जलके अभावमें मल-मूत्रका त्याग अकस्मात् कर देता है या जलके मध्यमें रहता हुआ मल-मूत्रके वेगसे आर्त होनेके कारण जलके मध्य ही अकस्मात् मल-मूत्रका त्याग कर देता है तो मल-मूत्रका प्रक्षालनकर ग्राम या नगर आदिके बाहर नदी आदिमें शरीरपर धारित समस्त वस्त्रोंके साथ उसे स्नान करना चाहिये तथा गौका स्पर्श करना चाहिये, तभी शुद्धि होती है।
बुद्धिपूर्वं त्वभ्युदितो जपेदन्तर्जले द्विजः।<br>गायत्र्यष्टसहस्रं तु त्र्यहं चोपवसेद् व्रती॥ ७७॥जान-बूझकर (सूर्योदयकालतक शयन करनेवाले अथवा आलस्यवश सोये रहनेके कारण सूर्योदयकालीन अनुष्ठानको न करनेवाले) ब्राह्मणको सूर्योदयके समय जलमें प्रविष्ट होकर आठ हजार गायत्रीका जप तथा तीन दिनतक उपवास करना चाहिये॥ ७६-७७॥
अनुगम्येच्छया शूद्रं प्रेतीभूतं द्विजोत्तमः।<br>गायत्र्यष्टसहस्रं च जप्यं कुर्यान्नदीषु च॥ ७८॥इच्छापूर्वक मृत शूद्रके शवका अनुगमन करनेपर द्विजोत्तमको नदीके किनारे आठ हजार गायत्रीका जप करना चाहिये। ब्राह्मणके वध करनेकी झूठी शपथ करनेपर ब्राह्मणको यावकान्न (यवके सत्तू या उससे बने हुए किसी अन्य पदार्थ)-से चान्द्रायणव्रत करना चाहिये। एक ही पंक्तिमें बैठे हुए ब्राह्मणोंको विषम दान करनेपर कृच्छ्रव्रत करनेसे शुद्धि होती है। चाण्डालकी छायाका स्पर्श होनेपर स्नान करके घृतका प्राशन करना चाहिये॥ ७८-८०॥
कृत्वा तु शपथं विप्रो विप्रस्य वधसंयुक्तम्।<br>मृषैव यावकान्नेन कुर्याच्चान्द्रायणं व्रतम्॥ ७९॥
पंक्त्यां विषमदानं तु कृत्वा कृच्छ्रेण शुध्यति।<br>छायां श्वपाकस्यारुह्य स्नात्वा सम्प्राशयेद् घृतम्॥ ८०॥
ईक्षेदादित्यमशुचिर्दृष्ट्वाग्निं चन्द्रमेव वा।<br>मानुषं चास्थि संस्पृश्य स्नानं कृत्वा विशुध्यति॥ ८१॥अशुद्धिकी स्थितिमें अग्नि अथवा चन्द्रमाका दर्शनकर सूर्यका दर्शन करना चाहिये। मनुष्यकी हड्डीका स्पर्श होनेपर स्नान करनेसे शुद्धि होती है। मिथ्या (असत् विषयका अथवा दम्भपूर्ण) अध्ययन करनेपर एक वर्षतक भिक्षाव्रत ग्रहण करना चाहिये। कृतघ्नको (ब्रह्मचर्य) व्रतका पालन करते हुए पाँच वर्षतक ब्राह्मणके घरमें निवास करना चाहिये। ब्राह्मणको 'हुंकार' तथा गुरुजनोंको 'त्वंकार' (तुम) कहनेपर स्नान करके दिनभर भोजन नहीं करना चाहिये और उन्हें प्रणामके द्वारा प्रसन्न करना चाहिये॥ ८१-८३॥
कृत्वा तु मिथ्याध्ययनं चरेद् भैक्षं तु वत्सरम्।<br>कृतघ्नो ब्राह्मणगृहे पञ्च संवत्सरं व्रती॥ ८२॥
हुंकारं ब्राह्मणस्योक्त्वा त्वंकारं च गरीयसः।<br>स्नात्वानश्नन्नहःशेषं प्रणिपत्य प्रसादयेत्॥ ८३॥
* अध्याय ३३ *४२७

ताडयित्वा तृणेनापि कण्ठं बद्ध्वापि वाससा।
विवादे वापि निर्जित्य प्रणिपत्य प्रसादयेत्॥ ८४॥

अवगूर्य चरेत् कृच्छ्रमति कृच्छ्रं निपातने।
कृच्छात्तिकृच्छ्रौ कुर्वीत विप्रस्योत्पाद्य शोणितम्॥ ८५॥

गुरोराक्रोशमनृतं कृत्वा कुर्याद् विशोधनम्।
एकरात्रं त्रिरात्रं वा तत्पापस्यापनुत्तये॥ ८६॥

देवर्षीणामभिमुखं ष्ठीवनाक्रोशने कृते।
उल्मुकेन दहेज्जिह्वां दातव्यं च हिरण्यकम्॥ ८७॥

देवोद्याने तु यः कुर्यान्मूत्रोच्चारं सकृद् द्विजः।
छिन्द्याच्छिश्नं तु शुद्ध्यर्थं चरेच्चान्द्रायणं तु वा॥ ८८॥

देवतायतने मूत्रं कृत्वा मोहाद् द्विजोत्तमः।
शिश्नस्योत्कर्तनं कृत्वा चान्द्रायणमथाचरेत्॥ ८९॥

देवतानामृषीणां च देवानां चैव कुत्सनम्।
कृत्वा सम्यक् प्रकुर्वीत प्राजापत्यं द्विजोत्तमः॥ ९०॥

तैस्तु सम्भाषणं कृत्वा स्नात्वा देवान् समर्चयेत्।
दृष्ट्वा वीक्षेत भास्वन्तं स्मृत्वा विश्वेश्वरं स्मरेत्॥ ९१॥

यः सर्वभूताधिपतिं विश्वेशानं विनिन्दति।
न तस्य निष्कृतिः शक्या कर्तुं वर्षशतैरपि॥ ९२॥

चान्द्रायणं चरेत् पूर्वं कृच्छ्रं चैवातिकृच्छ्रकम्।
प्रपन्नः शरणं देवं तस्मात् पापाद् विमुच्यते॥ ९३॥

सर्वस्वदानं विधिवत् सर्वपापविशोधनम्।
चान्द्रायणं च विधिना कृच्छ्रं चैवातिकृच्छ्रकम्॥ ९४॥

पुण्यक्षेत्राभिगमनं सर्वपापविनाशनम्।
देवताभ्यर्चनं नृणामशेषाघविनाशनम्॥ ९५॥

तृणद्वारा भी (उनकी) ताड़ना करनेपर, वस्त्रद्वारा कण्ठ बाँधनेपर, विवादमें पराजित करनेपर प्रणामके द्वारा उन्हें प्रसन्न करना चाहिये। ब्राह्मणको धमकानेपर कृच्छ्रव्रत और पटक देनेपर अतिकृच्छ्रव्रत करना चाहिये। विप्रका रक्त बहानेपर कृच्छ्र तथा अतिकृच्छ्र दोनों व्रत करना चाहिये॥ ८४-८५॥

गुरुको गाली या शाप देनेपर या उनसे झूठ बोलनेपर उस पापकी शुद्धिके लिये (पापके तारतम्यके अनुसार) एक रात या तीन रातका उपवास रखना चाहिये। देवताओं और ऋषियोंकी ओर थूकने तथा (उनके प्रति) आक्रोश (आक्षेप) प्रकट करनेपर उल्मुक (अंगारवाली लकड़ी)-से जीभका दाह करना चाहिये और स्वर्णका दान करना चाहिये। जो द्विज देवताओंके उद्यानमें एक बार भी मल-मूत्र विसर्जित करता है तो शुद्धिके लिये मूत्रेन्द्रियका छेदन कर देना चाहिये अथवा चान्द्रायणव्रत करना चाहिये। जो द्विजोत्तम देवमन्दिरमें मोहवश मूत्रोत्सर्ग करता है, उसे मूत्रेन्द्रियका उच्छेद करके चान्द्रायणव्रत करना चाहिये। देवताओं, ऋषियों तथा देवों (देवतुल्य महापुरुषों-माता, पिता, गुरु आदि)-की निन्दा करनेपर द्विजोत्तमको भलीभाँति प्राजापत्य-व्रत करना चाहिये। इनके साथ सम्भाषण करनेपर स्नान करके देवताओंकी पूजा करनी चाहिये और उन्हें देखनेपर सूर्यका दर्शन करना चाहिये तथा विश्वेश्वरका स्मरण करना चाहिये॥ ८६-९१॥

जो सभी प्राणियोंके अधिपति विश्वेशानकी निन्दा करता है, उसके पापकी शुद्धि सौ वर्षोंमें भी सम्भव नहीं है, पर (पश्चात्तापपूर्वक) पहले चान्द्रायणव्रत करे, अनन्तर कृच्छ्र तथा अतिकृच्छ्रव्रतोंको श्रद्धापूर्वक करके देव (शंकर)-की शरणमें जाय। ऐसा करनेपर देव शंकरकी कृपासे ही पापसे मुक्ति हो जाती है। विधिपूर्वक अपना सर्वस्व दान करनेसे सभी पापोंकी शुद्धि हो जाती है। इसी प्रकार विधिपूर्वक चान्द्रायणव्रत करने, कृच्छ्र और अतिकृच्छ्रव्रतोंको करनेसे सभी पाप दूर हो जाते हैं। पुण्य क्षेत्रोंकी यात्रा सभी पापोंको दूर कर देती है। मनुष्योंके लिये देवताओंकी आराधना करना सम्पूर्ण पापोंके नाशका अचूक साधन है॥ ९२-९५॥

४२८* कूर्मपुराण *
अमावस्यां तिथिं प्राप्य यः समाराधयेच्छिवम्।<br>ब्राह्मणान् भोजयित्वा तु सर्वपापैः प्रमुच्यते॥ ९६ ॥<br><br>कृष्णाष्टम्यां महादेवं तथा कृष्णचतुर्दशीम्।<br>सम्पूज्य ब्राह्मणमुखे सर्वपापैः प्रमुच्यते॥ ९७ ॥<br><br>त्रयोदश्यां तथा रात्रौ सोपहारं त्रिलोचनम्।<br>दृष्ट्वेशं प्रथमे यामे मुच्यते सर्वपातकैः॥ ९८ ॥<br><br>उपोषितश्चतुर्दश्यां कृष्णपक्षे समाहितः।<br>यमाय धर्मराजाय मृत्यवे चान्तकाय च॥ ९९ ॥<br><br>वैवस्वताय कालाय सर्वभूतक्षयाय च।<br>प्रत्येकं तिलसंयुक्तान् दद्यात् सप्तोदकाञ्जलीन्।<br>स्नात्वा नद्यां तु पूर्वाह्णे मुच्यते सर्वपातकैः॥ १००॥<br><br>ब्रह्मचर्यमधःशय्यामुपवासं द्विजार्चनम्।<br>व्रतेष्वेतेषु कुर्वीत शान्तः संयतमानसः॥ १०१॥<br><br>अमावस्यायां ब्रह्माणं समुद्दिश्य पितामहम्।<br>ब्राह्मणांस्त्रीन् समभ्यर्च्य मुच्यते सर्वपातकैः॥ १०२॥<br><br>षष्ठ्यामुपोषितो देवं शुक्लपक्षे समाहितः।<br>सप्तम्यामर्चयेद् भानुं मुच्यते सर्वपातकैः॥ १०३॥<br><br>भरण्यां च चतुर्थ्यां च शनैश्चरदिने यमम्।<br>पूजयेत् सप्तजन्मोत्थैर्मुच्यते पातकैर्नरः॥ १०४॥<br><br>एकादश्यां निराहारः समभ्यर्च्य जनार्दनम्।<br>द्वादश्यां शुक्लपक्षस्य महापापैः प्रमुच्यते॥ १०५॥<br><br>तपो जपस्तीर्थसेवा देवब्राह्मणपूजनम्।<br>ग्रहणादिषु कालेषु महापातकशोधनम्॥ १०६॥<br><br>यः सर्वपापयुक्तोऽपि पुण्यतीर्थेषु मानवः।<br>नियमेन त्यजेत् प्राणान् स मुच्येत् सर्वपातकैः॥ १०७॥<br><br>ब्रह्मघ्नं वा कृतघ्नं वा महापातकदूषितम्।<br>भर्तारमुद्धरेन्नारी प्रविष्टा सह पावकम्॥ १०८॥<br><br>एतदेव परं स्त्रीणां प्रायश्चित्तं विदुर्बुधाः।<br>सर्वपापसमुद्भूतौ नात्र कार्या विचारणा॥ १०९॥अमावास्या तिथि आनेपर जो शिवकी भलीभाँति आराधना करता है और ब्राह्मणोंको भोजन कराता है, वह सभी पापोंसे मुक्त हो जाता है। कृष्णपक्षकी अष्टमी तथा कृष्णपक्षकी ही चतुर्दशीको महादेव शंकरका पूजन कर ब्राह्मणको भोजन करानेसे सभी पापोंसे मुक्ति हो जाती है। त्रयोदशीकी रात्रिके प्रथम याममें उपहारसहित त्रिलोचन ईश शंकरका दर्शन करनेसे मनुष्य सभी पातकोंसे मुक्त हो जाता है। कृष्णपक्षकी चतुर्दशीको पूर्वाह्नमें समाहित होकर नदीमें स्नानकर उपवास करके यम, धर्मराज, मृत्यु, अन्तक, वैवस्वत, काल तथा सर्वभूतविनाशक—इनमें प्रत्येकके निमित्त तिलमिश्रित सात जलाञ्जलि प्रदान करनेवाला सभी पातकोंसे मुक्त हो जाता है॥ ९६–१००॥<br><br>(प्रायश्चित्तके प्रसंगसे उपदिष्ट) इन सभी व्रतोंमें शान्त और संयतमन होकर ब्रह्मचर्य, भूमिशयन, उपवास तथा ब्राह्मणोंकी पूजा करनी चाहिये। अमावास्याको पितामह ब्रह्माको उद्दिष्ट करके तीन ब्राह्मणोंकी पूजा करनेसे सभी पातकोंसे मुक्ति हो जाती है। शुक्लपक्षकी षष्ठीको समाहित होकर उपवास करके सप्तमीको सूर्यदेवकी पूजा करनी चाहिये, इससे सभी पापोंसे मुक्ति हो जाती है। शनिवारको भरणी नक्षत्र और चतुर्थी तिथि होनेपर (ऐसे योगमें) जो मनुष्य यमराजका पूजन करता है, वह सात जन्मोंमें किये गये पापोंसे मुक्त हो जाता है। शुक्लपक्षकी एकादशीको निराहार रहकर द्वादशीको जनार्दनकी पूजा करनेसे महापापोंसे मुक्ति मिल जाती है॥ १०१–१०५॥<br><br>सूर्य तथा चन्द्रग्रहण आदि समयोंमें जप, तप, तीर्थ-सेवा और देवता तथा ब्राह्मणोंका पूजन महापातकोंसे शुद्ध करनेवाला होता है। सभी पापोंसे युक्त होनेपर भी जो मनुष्य नियमपूर्वक पुण्य तीर्थोंमें प्राणोंका त्याग करता है, वह समस्त पापोंसे मुक्त हो जाता है॥ १०६-१०७॥<br><br>मृत पतिके साथ अग्निमें प्रवेश करनेवाली नारी ब्रह्मघाती, कृतघ्न अथवा महापातकोंसे दूषित भी पतिका उद्धार कर देती है। विद्वानोंने स्त्रीके लिये सभी प्रकारके पापोंका यही (पातिव्रतधर्म-पालन ही) श्रेष्ठ प्रायश्चित्त बतलाया है। इसमें विचार नहीं करना चाहिये॥ १०८-१०९॥
* अध्याय ३३ *४२९
पतिव्रता तु या नारी भर्तृशुश्रूषणोत्सुका।<br>न तस्या विद्यते पापमिह लोके परत्र च॥ ११०॥जो नारी पतिव्रता है और पतिकी सेवा-शुश्रूषामें अनुरक्त है, उसके लिये न तो इस लोकमें कोई पाप है और न परलोकमें॥ ११०॥
पतिव्रता धर्मरता रुद्राण्येव न संशयः।<br>नास्याः पराभवं कर्तुं शक्नोतीह जनः क्वचित् ॥ १११ ॥(पातिव्रत) धर्मपरायण पतिव्रता (स्त्री) रुद्राणी ही होती है, इसमें संदेह नहीं। इस संसारमें कोई भी मनुष्य इसे कभी भी पराजित करनेमें समर्थ नहीं है। उदाहरणके
यथा रामस्य सुभगा सीता त्रैलोक्यविश्रुता।<br>पत्नी दाशरथेर्देवी विजिग्ये राक्षसेश्वरम् ॥ ११२ ॥लिये दशरथके पुत्र रामकी तीनों लोकोंमें प्रसिद्ध सुन्दर पत्नी देवी सीताने राक्षसेश्वर (रावण)-को पराजित कर दिया था। कालसे प्रेरित राक्षसराज रावणने रामकी सुन्दर
रामस्य भार्यां विमलां रावणो राक्षसेश्वरः।<br>सीतां विशालनयनां चकमे कालचोदितः ॥ ११३ ॥तथा विशाल नेत्रोंवाली भार्या सीताको प्राप्त करनेकी इच्छा की। उसने मायासे तपस्वीका वेष धारणकर जनशून्य वनमें विचरण (निवास) करती हुई कामिनी
गृहीत्वा मायया वेषं चरन्तीं विजने वने।<br>समाहर्तुं मतिं चक्रे तापसः किल कामिनीम् ॥ ११४॥(सीता)-का अपहरण करनेका विचार किया। तब पतिव्रता भगवती सीताने रावणके दुष्ट भावको समझकर अपने पति दशरथ-पुत्र रामका स्मरण किया और पवित्र
विज्ञाय सा च तद्भावं स्मृत्वा दाशरथिं पतिम् ।<br>जगाम शरणं वह्निमावसथ्यं शुचिस्मिता ॥ ११५ ॥मुसकानवाली उन सीतादेवीने आवसथ्य अग्निकी शरण ग्रहण की॥ १११-११५॥
उपतस्थे महायोगं सर्वदोषविनाशनम्।<br>कृताञ्जली रामपत्नी साक्षात् पतिमिवाच्युतम् ॥ ११६॥रामकी पत्नी (सीतादेवी) हाथ जोड़कर साक्षात् पतिके समान सभी दोषोंको नष्ट करनेवाले महायोगरूप अच्युत (अग्नि)-की शरणमें गयीं (और उनकी स्तुति
नमस्यामि महायोगं कृतान्तं गहनं परम् ।<br>दाहकं सर्वभूतानामीशानं कालरूपिणम् ॥ ११७ ॥करने लगीं—) महायोगस्वरूप, परम गहन (रहस्यस्वरूप), कृतान्त, दहन करनेवाले, सभी प्राणियोंके नियामक कालरूपी अग्निको मैं नमस्कार करती हूँ। मैं सभी
नमस्ये पावकं देवं साक्षिणं विश्वतोमुखम्।<br>आत्मानं दीप्तवपुषं सर्वभूतहृदि स्थितम् ॥ ११८ ॥ओर मुखवाले, सभी प्राणियोंके हृदयमें स्थित, दीप्त शरीरवाले, आत्मरूप तथा साक्षीदेव पावक (अग्नि)-को नमस्कार करती हूँ। मैं ब्राह्मणोंके उपकारक, ब्रह्मरूपी,
प्रपद्ये शरणं वह्निं ब्रह्मण्यं ब्रह्मरूपिणम्।<br>भूतेशं कृत्तिवसनं शरण्यं परमं पदम् ॥ ११९॥कृत्तिवासा,* शरणागतवत्सल, परमपदरूप भूतेश वह्निकी शरण ग्रहण करती हूँ। मैं जगन्मूर्ति, सभी तेजोंके
ॐ प्रपद्ये जगन्मूर्ति प्रभवं सर्वतेजसाम्।<br>महायोगेश्वरं वह्निमादित्यं परमेष्ठिनम् ॥ १२० ॥उद्भव-स्थान, महायोगेश्वर, परमेष्ठी, आदित्य और ओंकाररूप वह्निदेवकी शरण ग्रहण करती हूँ ॥ ११६-१२० ॥
प्रपद्ये शरणं रुद्रं महाग्रासं त्रिशूलिनम्।<br>कालाग्निं योगिनामीशं भोगमोक्षफलप्रदम् ॥ १२१ ॥मैं महाग्रास, त्रिशूली, भोग एवं मोक्षरूप फलोंके प्रदाता, योगियोंके ईश और रुद्रस्वरूप कालाग्निकी शरण ग्रहण करती हूँ। मैं भूर्भुवः तथा स्वःस्वरूप, हिरण्मयगृहमें
प्रपद्ये त्वां विरूपाक्षं भूर्भुवःस्वःस्वरूपिणम्।<br>हिरण्मये गृहे गुप्तं महान्तममितौजसम् ॥ १२२ ॥सुगुप्त, विरूपाक्ष तथा अमित तेजस्वी आप महान्की शरण ग्रहण करती हूँ ॥ १२१-१२२॥

* 'कृत्ति' मृग आदिके चर्मको कहते हैं। अग्नि रुद्रके अंश हैं और रुद्र कृत्तिवासा हैं, इसलिये अग्निको भी कृत्तिवासा कहते हैं।

४३०* कूर्मपुराण *
वैश्वानरं प्रपद्येऽहं सर्वभूतेष्ववस्थितम्।<br>हव्यकव्यवहं देवं प्रपद्ये वह्निमीश्वरम्॥ १२३॥सभी प्राणियोंमें अवस्थित वैश्वानरकी मैं शरण ग्रहण करती हूँ। मैं हव्य तथा कव्यको वहन करनेवाले ईश्वर वह्निदेवकी शरणमें हूँ। मैं उस पर-तत्त्व, वरणीय, साक्षात् सविता और तेजोरूप परम ज्योति अग्निकी शरण ग्रहण करती हूँ। हव्यवाहन! आप मेरी रक्षा करें॥ १२३-१२४॥
प्रपद्ये तत्परं तत्त्वं वरेण्यं सवितुः स्वयम्।<br>भर्गमग्निपरं ज्योती रक्ष मां हव्यवाहन॥ १२४॥
इति वह्न्यष्टकं जप्त्वा रामपत्नी यशस्विनी।<br>ध्यायन्ती मनसा तस्थौ राममुन्मीलितेक्षणा॥ १२५॥इस वह्न्यष्टकका जप करके यशस्विनी उन्मीलित नेत्रोंवाली रामकी पत्नी सीता मनसे रामका ध्यान करती हुई स्थित हो गयीं॥ १२५॥
अथावसथ्याद् भगवान् हव्यवाहो महेश्वरः।<br>आविरासीत् सुदीप्तात्मा तेजसा प्रवहन्निव॥ १२६॥स्तुति करनेके अनन्तर उस आवसथ्य अग्निसे अत्यन्त उदीप्त स्वरूपवाले (दुष्ट भाववाले रावणपर क्रुद्ध होनेके कारण) तेजसे जलते हुएके समान भगवान् महेश्वर हव्यवाह प्रकट हो गये। रावणके वधकी इच्छासे मायामयी सीताको उत्पन्नकर वे पावक (अग्निदेव) धर्ममयी सीताको लेकर अन्तर्हित हो गये। धर्ममयी सीता-जैसी ही उस मायामयी सीताको देखकर राक्षसराज रावण उसे ही लेकर सागरके मध्यमें स्थित लंकाको चला गया। रावणका वध करके (भगवती) सीताको प्राप्तकर लक्ष्मणसहित रामका मन शंकायुक्त हो गया। जनसामान्यको विश्वास दिलानेके लिये वह मायासे निर्मित सीता उदीप्त अग्निमें प्रविष्ट हो गयीं और अग्निने उन्हें अपनेमें मिला लिया॥ १२६-१३०॥
सृष्ट्वा मायामयीं सीतां स रावणवधेप्सया।<br>सीतामादाय धर्मिष्ठां पावकोऽन्तरधीयत॥ १२७॥
तां दृष्ट्वा तादृशीं सीतां रावणो राक्षसेश्वरः।<br>समादाय ययौ लङ्कां सागरान्तरसंस्थिताम्॥ १२८॥
कृत्वाथ रावणवधं रामो लक्ष्मणसंयुतः।<br>समादायाभवत् सीतां शङ्काकुलितमानसः॥ १२९॥
सा प्रत्ययाय भूतानां सीता मायामयी पुनः।<br>विवेश पावकं दीप्तं ददाह ज्वलनोऽपि ताम्॥ १३०॥
दग्ध्वा मायामयीं सीतां भगवानुग्रदीधितिः।<br>रामायादर्शयत् सीतां पावकोऽभूत् सुरप्रियः॥ १३१॥मायामयी सीताको अपनेमें लीन कर लेनेके पश्चात् उग्र किरणोंवाले भगवान् पावक (अग्नि)-ने रामको (वास्तविक) सीताका दर्शन कराया। इससे 'पावक' देवताओंके प्रिय बन गये। सुन्दर मध्य-भागवाली उन जनककी पुत्रीने अपने दोनों हाथोंसे अपने स्वामी रामके दोनों चरणोंको पकड़कर भूमिपर प्रणाम किया॥ १३१-१३२॥
प्रगृह्य भर्तुश्चरणौ कराभ्यां सा सुमध्यमा।<br>चकार प्रणतिं भूमौ रामाय जनकात्मजा॥ १३२॥
दृष्ट्वा हृष्टमना रामो विस्मयाकुललोचनः।<br>ननाम वह्निं शिरसा तोषयामास राघवः॥ १३३॥(सीताको) देखकर आश्चर्यचकित नेत्रोंवाले रघुवंशी रामने प्रसन्नमन हो सिरसे प्रणामकर अग्निको संतुष्ट किया। भगवान् (राम)-ने वह्निसे कहा—मेरे समीपमें आयी यह दिव्यगुणोंवाली सीता किस प्रकार पहले आपद्वारा अपनेमें लीन की जाती हुई देखी गयी। लोकोंको अपनेमें पचा लेनेवाले तथा हव्यको वहन करनेवाले अग्निने उन दशरथपुत्र रामसे सभी लोगोंकी संनिधिमें ही वह सब बताया जो पूर्वमें घटित हुआ था॥ १३३-१३५॥
उवाच वह्निंभगवान् किमेषा वरवर्णिनी।<br>दग्धा भगवता पूर्वं दृष्टा मत्पार्श्वमागता॥ १३४॥
तमाह देवो लोकानां दाहको हव्यवाहनः।<br>यथावृत्तं दाशरथिं भूतानामेव संनिधौ॥ १३५॥
  • अध्याय ३३ * | ४३१ ---|---

इयं सा मिथिलेशेन पार्वतीं रुद्रवल्लभाम्।
आराध्य लब्धा तपसा देव्याश्चात्यन्तवल्लभा ॥ १३६ ॥

भर्तुः शुश्रूषणोपेता सुशीलेयं पतिव्रता।
भवानीपार्श्वमानीता मया रावणकामिता ॥ १३७ ॥

या नीता राक्षसेशेन सीता भगवताहृता।
मया मायामयी सृष्टा रावणस्य वधाय सा ॥ १३८ ॥

तदर्थं भवता दुष्टो रावणो राक्षसेश्वरः।
मयोपसंहृता चैव हतो लोकविनाशनः ॥ १३९ ॥

गृहाण विमलामेनां जानकीं वचनान्मम।
पश्य नारायणं देवं स्वात्मानं प्रभवाव्ययम् ॥ १४० ॥
इत्युक्त्वा भगवांश्चण्डो विश्वार्चिर्विश्वतोमुखः।
मानितो राघवेणाग्निर्भूतैश्चान्तरधीयत ॥ १४१ ॥

एतत् पतिव्रतानां वै माहात्म्यं कथितं मया।
स्त्रीणां सर्वाघशमनं प्रायश्चित्तमिदं स्मृतम् ॥ १४२ ॥

अशेषपापयुक्तस्तु पुरुषोऽपि सुसंयतः।
स्वदेहं पुण्यतीर्थेषु त्यक्त्वा मुच्येत किल्बिषात् ॥ १४३ ॥

पृथिव्यां सर्वतीर्थेषु स्नात्वा पुण्येषु वा द्विजः।
मुच्यते पातकैः सर्वैः समस्तैरपि पूरुषः ॥ १४४ ॥

व्यास उवाच

इत्येष मानवो धर्मो युष्माकं कथितो मया।
महेशाराधनार्थाय ज्ञानयोगं च शाश्वतम् ॥ १४५ ॥

योऽनेन विधिना युक्तं ज्ञानयोगं समाचरेत्।
स पश्यति महादेवं नान्यः कल्पशतैरपि ॥ १४६ ॥

स्थापयेद् यः परं धर्मं ज्ञानं तत्पारमेश्वरम्।
न तस्मादधिको लोके स योगी परमो मतः ॥ १४७ ॥

यः संस्थापयितुं शक्तो न कुर्यान्मोहितो जनः।
स योगयुक्तोऽपि मुनिर्नार्त्यर्थं भगवत्प्रियः ॥ १४८ ॥

तस्मात् सदैव दातव्यं ब्राह्मणेषु विशेषतः।
धर्मयुक्तेषु शान्तेषु श्रद्धया चान्वितेषु वै ॥ १४९ ॥


मिथिलानेश जनकने तपद्वारा रुद्रप्रिया पार्वतीकी आराधनाकर देवीकी अत्यन्त प्रिय जिन सीताको पुत्रीरूपमें प्राप्त किया था, उन पतिसेवापरायणा, सुन्दर शीलवाली पतिव्रताको रावण चाह रहा है, जब मैंने यह जाना तब उन्हें (भगवती सीताको) मैं पार्वतीके पास ले आया और राक्षसराज रावणद्वारा ले जायी गयी जिन सीताको आपने प्राप्त किया उन्हें मैंने रावणके वधके लिये मायासे निर्मित किया था, उन्हींके लिये आपने लोकोंका विनाश करनेवाले दुष्ट राक्षसराज रावणको मारा तथा मैंने उन्हीं मायामयी सीताको उपसंहृत (अपनेमें लीन)-कर लिया है। मेरे कहनेसे आप इन विशुद्ध जानकीको ग्रहण करें और अपने-आपको प्रभव, अव्यय, नारायणदेवके रूपमें देखें ॥ १३६–१४० ॥

ऐसा कहकर सभी ओर शिखा (ज्वाला) तथा सभी ओर मुखवाले भगवान् प्रचण्ड (अमित तेजोरूप) अग्निदेव राघव (राम) तथा अन्य लोगोंद्वारा सम्मानित होकर अन्तर्धान हो गये। यह मैंने आप लोगोंको पतिव्रताओंका माहात्म्य बताया। इसे स्त्रियोंके समस्त पापोंको नष्ट करनेवाला प्रायश्चित्त कहा गया है। सम्पूर्ण पापोंसे युक्त पुरुष भी भलीभाँति संयत होकर पुण्य-तीर्थोंमें अपना शरीर त्याग करके पापसे मुक्त हो जाता है। अथवा पृथ्वीके सभी पुण्य तीर्थोंमें स्नान करनेसे द्विज पुरुष समस्त सञ्चित पापोंसे मुक्त हो जाता है ॥ १४१–१४४॥

व्यासजीने कहा— इस प्रकार आप लोगोंसे मैंने इस मानवधर्मका और महेश्वरकी आराधनाके लिये सनातन ज्ञानयोगका वर्णन किया। जो इस विधिसे युक्त होकर ज्ञानयोगका पालन करता है, वह महादेवका दर्शन करता है। दूसरा व्यक्ति सैकड़ों कल्पोंमें भी उनका दर्शन नहीं कर सकता। जो इस परम धर्म और परमेश्वर-सम्बन्धी ज्ञानकी स्थापना (अधिकारी लोगोंमें प्रतिष्ठा) करता है, संसारमें उससे बढ़कर और कोई नहीं है, उसे श्रेष्ठ योगी माना गया है। इसकी स्थापना करनेमें समर्थ होनेपर भी जो व्यक्ति मोहवश धर्म एवं ज्ञानकी स्थापना नहीं करता, वह योगसम्पन्न मुनि होनेपर भी भगवान्का अत्यन्त प्रिय नहीं होता। इसलिये सदा ही विशेष-रूपसे धर्मयुक्त शान्त और श्रद्धासम्पन्न ब्राह्मणोंको इसका उपदेश करना चाहिये ॥ १४५–१४९ ॥

४३२ * कूर्मपुराण *

यः पठेद् भवतां नित्यं संवादं मम चैव हि।<br>सर्वपापविनिर्मुक्तो गच्छेत परमां गतिम्॥ १५० ॥जो मेरे एवं आपके बीच हुए इस संवादको नित्य पढ़ेगा, वह सभी पापोंसे मुक्त होकर परम गतिको प्राप्त करेगा॥ १५० ॥
श्राद्धे वा दैविके कार्ये ब्राह्मणानां च संनिधौ।<br>पठेत नित्यं सुमनाः श्रोतव्यं च द्विजातिभिः॥ १५१ ॥श्राद्धमें अथवा देवकार्य—पूजा आदिमें और ब्राह्मणोंके सम्मुख प्रसन्न-मनसे नित्य इसका पाठ करना चाहिये तथा द्विजातियोंको इसे सुनना चाहिये। जो योगात्मा इसके अर्थका विचारकर पवित्र ब्राह्मणोंको इसे सुनाता है, वह दोषरूपी कञ्चुक (आवरण)-का परित्याग कर भगवान् महेश्वरको प्राप्त करता है॥ १५१-१५२॥
योऽर्थं विचार्य युक्तात्मा श्रावयेद् ब्राह्मणान् शुचीन्।<br>स दोषकाञ्चुकं त्यक्त्वा याति देवं महेश्वरम्॥ १५२ ॥
एतावदुक्त्वा भगवान् व्यासः सत्यवतीसुतः।<br>समाश्रास्य मुनीन् सूतं जगाम च यथागतम्॥ १५३ ॥इतना कहनेके बाद सत्यवतीके पुत्र भगवान् व्यास मुनियों तथा सूतजीको आश्वासन प्रदानकर जैसे आये थे वैसे ही चले गये^१॥ १५३ ॥

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्सहस्र्यां संहितायामुपरिविभागे त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः॥ ३३ ॥ इस प्रकार छः हजार श्लोकोंवाली श्रीकूर्मपुराणसंहिताके उपरिविभागमें तैंतीसवाँ अध्याय समाप्त हुआ॥ ३३ ॥


चौंतीसवाँ अध्याय

तीर्थमाहात्म्य-प्रकरणमें प्रयाग, गया, एकाग्र तथा पुष्कर आदि विविध तीर्थोंकी महिमाका वर्णन, सप्तसारस्वत-तीर्थके वर्णनमें शिवभक्त मङ्कणक मुनिका आख्यान

ऋषय ऊचुः<br>तीर्थानि यानि लोकेऽस्मिन् विश्रुतानि महान्ति च।<br>तानि त्वं कथयास्माकं रोमहर्षण साम्प्रतम्॥ १ ॥ऋषियोंने कहा— रोमहर्षण! अब आप हमें इस संसारमें जो महान् तथा प्रसिद्ध तीर्थ हैं, उन्हें बतलायें॥ १ ॥
रोमहर्षण उवाच<br>शृणुध्वं कथयिष्येऽहं तीर्थानि विविधानि च।<br>कथितानि पुराणेषु मुनिभिर्ब्रह्मवादिभिः॥ २ ॥<br>यत्र स्नानं जपो होमः श्राद्धदानादिकं कृतम्।<br>एकैकशो मुनिश्रेष्ठाः पुनात्यासप्तमं कुलम्॥ ३ ॥<br>पञ्चयोजनविस्तीर्णं ब्रह्मणः परमेष्ठिनः।<br>प्रयागं प्रथितं तीर्थं तस्य माहात्म्यमीरितम्॥ ४ ॥रोमहर्षण बोले— हे श्रेष्ठ मुनियो! आप लोग सुनें, मैं पुराणोंमें ब्रह्मवादी मुनियोंद्वारा बताये गये विविध तीर्थोंको बताऊँगा, जिनमें एक बार भी किया गया स्नान, जप, होम, श्राद्ध तथा दान आदि कर्म सात कुलोंको पवित्र कर देता है॥ २-३ ॥<br>परमेष्ठी ब्रह्माका पाँच योजनमें फैला हुआ प्रयाग नामक प्रसिद्ध तीर्थ है, उसका माहात्म्य बतलाया जा चुका है। दूसरा कुरुओंका श्रेष्ठ तीर्थ (कुरुक्षेत्र) है, जो देवताओंद्वारा वन्दित, ऋषियोंके आश्रमोंसे परिपूर्ण और सभी पापोंकी शुद्धि करनेवाला है॥ ४-५ ॥
अन्यच्च तीर्थप्रवरं कुरूणां देववन्दितम्।<br>ऋषीणामाश्रमैर्जुष्टं सर्वपापविशोधनम्॥ ५ ॥

१(क)-इस अध्यायमें आये प्रायः सभी पारिभाषिक शब्दोंका अर्थ इस उपरिविभागके पिछले अध्याय १६वें एवं १७वेंमें किया गया है।
(ख)-इस अध्यायमें निर्दिष्ट चान्द्रायण, सांतपन, प्राजापत्य, कृच्छ्र आदि व्रतोंका स्वरूप यहाँ विस्तारके भयसे नहीं लिखा जा रहा है। यह याज्ञवल्क्यस्मृति, प्रायश्चित्ताध्यायके अन्तमें तथा अन्य स्मृतियों एवं निबन्धग्रन्थोंमें द्रष्टव्य है।

  • अध्याय ३४ * | ४३३ ---|--- तत्र स्नात्वा विशुद्धात्मा दम्भमात्सर्यवर्जितः।<br>ददाति यत्किञ्चिदपि पुनात्युभयतः कुलम्॥ ६ ॥ | वहाँ स्नान करके विशुद्धात्मा व्यक्ति दम्भ और मात्सर्यसे रहित होकर जो कुछ भी दान करता है, उससे वह दोनों (माता-पिताके) कुलोंको पवित्र करता है॥ ६॥ गयातीर्थं परं गुह्यं पितॄणां चातिवल्लभम्।<br>कृत्वा पिण्डप्रदानं तु न भूयो जायते नरः॥ ७ ॥<br><br>सकृद् गयाभिगमनं कृत्वा पिण्डं ददाति यः।<br>तारिताः पितरस्तेन यास्यन्ति परमां गतिम्॥ ८ ॥<br><br>तत्र लोकहितार्थाय रुद्रेण परमात्मना।<br>शिलातले पदं न्यस्तं तत्र पितॄन् प्रसादयेत्॥ ९ ॥<br><br>गयाऽभिगमनं कर्तुं यः शक्तो नाभिगच्छति।<br>शोचन्ति पितरस्तं वै वृथा तस्य परिश्रमः॥ १०॥ | गया नामक परम गुह्य तीर्थ पितरोंको अत्यन्त प्रिय है। वहाँ पिण्डदान करके मनुष्यका पुनः जन्म नहीं होता। जो एक बार भी गया जाकर पिण्डदान करता है, उसके द्वारा तारे गये पितर (नरक आदि कष्टप्रद लोकोंसे मुक्त होकर) परम गतिको प्राप्त करते हैं। वहाँ (गयामें) संसारके कल्याणकी कामनासे परमात्मा रुद्रने शिलातलपर चरण (-का चिह्न) स्थापित किया है। वहाँपर पितरोंको (पिण्डदान आदिद्वारा) प्रसन्न करना चाहिये। गयाकी यात्रा करनेमें समर्थ होनेपर भी जो वहाँ नहीं जाता, उसके सम्बन्धमें पितर शोक करते हैं, उसका (अन्य सभी) परिश्रम व्यर्थ ही होता है॥ ७-१०॥ गायन्ति पितरो गाथाः कीर्तयन्ति महर्षयः।<br>गयां यास्यति यः कश्चित् सोऽस्मान् संतारयिष्यति॥ ११॥<br><br>यदि स्यात् पातकोपेतः स्वधर्मरतिवर्जितः।<br>गयां यास्यति वंश्यो यः सोऽस्मान् संतारयिष्यति॥ १२॥<br><br>एष्टव्या बहवः पुत्राः शीलवन्तो गुणान्विताः।<br>तेषां तु समवेतानां यद्येकोऽपि गयां व्रजेत्॥ १३॥<br><br>तस्मात् सर्वप्रयत्नेन ब्राह्मणस्तु विशेषतः।<br>प्रदद्याद् विधिवत् पिण्डान् गयां गत्वा समाहितः॥ १४॥<br><br>धन्यास्तु खलु ते मर्त्या गयायां पिण्डदायिनः।<br>कुलान्युभयतः सप्त समुद्धृत्याप्नुयात् परम्॥ १५॥ | पितर इस गाथाका गान करते हैं और महर्षि इसका कीर्तन करते हैं कि जो कोई भी गया जायगा, वही हमें तारेगा अर्थात् असद्गतिसे मुक्त करेगा। मेरे वंशमें उत्पन्न व्यक्ति किसी कारण भले ही पापयुक्त हो, स्वधर्ममें निष्ठा न रखता हो, तब भी यदि गया-तीर्थकी यात्रा करेगा तो वह हम लोगोंका तारक होगा। शीलवान् तथा गुणवान् बहुतसे पुत्रोंकी अभिलाषा करनी चाहिये; क्योंकि उन सभीमेंसे कोई एक तो गया जायगा। इसलिये सभी प्रयत्नोंके द्वारा विशेषरूपसे ब्राह्मणको तो गया जाकर समाहित-मनसे विधिवत् पिण्डदान करना चाहिये। वे मनुष्य धन्य हैं जो गयामें पिण्डदान करते हैं। वे दोनों (माता-पिताके) कुलकी सात पीढ़ियोंका उद्धार कर स्वयं भी परमगति प्राप्त करते हैं॥ ११-१५॥ अन्यच्च तीर्थप्रवरं सिद्धावासमुदाहृतम्।<br>प्रभासमिति विख्यातं यत्रास्ते भगवान् भवः॥ १६॥<br><br>तत्र स्नानं तपः श्राद्धं ब्राह्मणानां च पूजनम्।<br>कृत्वा लोकमवाप्नोति ब्रह्मणोऽक्षय्यमुत्तमम्॥ १७॥<br><br>तीर्थं त्रैयम्बकं नाम सर्वदेवनमस्कृतम्।<br>पूजयित्वा तत्र रुद्रं ज्योतिष्टोमफलं लभेत्॥ १८॥<br><br>सुवर्णाक्षं महादेवं समभ्यर्च्य कपर्दिनम्।<br>ब्राह्मणान् पूजयित्वा तु गाणपत्यं लभेद ध्रुवम्॥ १९॥ | अन्य प्रभास नामक प्रसिद्ध श्रेष्ठ तीर्थ है, जिसे सिद्धोंका निवास-स्थान बतलाया गया है। वहाँ भगवान् भव (शंकर) स्थित हैं। वहाँ स्नान, तप, श्राद्ध तथा ब्राह्मणोंका पूजन करनेसे ब्रह्माके अक्षय्य और उत्तम लोककी प्राप्ति होती है। त्रैयम्बक नामक तीर्थ सभी देवताओंद्वारा नमस्कृत है। वहाँ रुद्रकी आराधना करनेसे ज्योतिष्टोम-यज्ञके फलकी प्राप्ति होती है। वहाँ कपर्दी तथा सुवर्णाक्ष महादेवकी भलीभाँति आराधना करने तथा ब्राह्मणोंकी पूजा करनेसे निश्चय ही गाणपत्य-पदकी प्राप्ति होती है॥ १६-१९॥

८. उत्तरविभाग (अध्याय ३४-४६) — व्यासगीता, नर्मदा-अमरकण्टक तीर्थ, प्रलय व फलश्रुति

४३४ * कूर्मपुराण *


सोमेश्वरं तीर्थवरं रुद्रस्य परमेष्ठिनः।<br>सर्वव्याधिहरं पुण्यं रुद्रसालोक्यकारणम्॥ २०॥परमेष्ठी रुद्रका सोमेश्वर नामक श्रेष्ठ तीर्थ सभी प्रकारकी व्याधियोंका हरण करनेवाला, पवित्र तथा रुद्रलोककी प्राप्ति करानेका साधन है॥ २०॥
तीर्थानां परमं तीर्थं विजयं नाम शोभनम्।<br>तत्र लिङ्गं महेशस्य विजयं नाम विश्रुतम्॥ २१॥<br><br>षण्मासान् नियताहारो ब्रह्मचारी समाहितः।<br>उषित्वा तत्र विप्रेन्द्रा यास्यन्ति परमं पदम्॥ २२॥<br><br>अन्यच्च तीर्थप्रवरं पूर्वदेशे सुशोभनम्।<br>एकाम्रं देवदेवस्य गाणपत्यफलप्रदम्॥ २३॥<br><br>दत्त्वात्र शिवभक्तानां किञ्चिच्छुभ्रमहीं शुभाम्।<br>सार्वभौमो भवेद् राजा मुमुक्षुर्मोक्षमाप्नुयात्॥ २४॥<br><br>महानदीजलं पुण्यं सर्वपापविनाशनम्।<br>ग्रहणे समुपस्पृश्य मुच्यते सर्वपातकैः॥ २५॥विजय नामका एक सुन्दर तीर्थ है जो तीर्थोंमें श्रेष्ठ है। वहाँ महेश्वरका विजय नामक प्रसिद्ध लिङ्ग है। वहाँपर छः महीनेतक संयत आहार करते हुए ब्रह्मचर्य-व्रत धारणकर, एकाग्र-मनसे उपवास कर श्रेष्ठ ब्राह्मण परम पद प्राप्त करते हैं। पूर्व दिशामें अत्यन्त सुन्दर एक दूसरा एकाग्र नामक श्रेष्ठ तीर्थ है जो देवाधिदेव (शंकर)-के गाणपत्यपदरूपी फलको प्रदान करनेवाला है। वहाँ शिवभक्तोंको थोड़ी-सी भी स्थिर तथा सुन्दर भूमि दान करनेसे (दाता) चक्रवर्ती सम्राट् होता है और मोक्षकी इच्छा रखनेवाला मोक्ष प्राप्त करता है। वहाँ महानदीका जल पवित्र और सभी पापोंको नष्ट करनेवाला है, ग्रहणके समय उसका स्पर्श (स्नान आदि) करनेसे सभी पातकोंसे मुक्ति हो जाती है॥ २१—२५॥
अन्या च विरजा नाम नदी त्रैलोक्यविश्रुता।<br>तस्यां स्नात्वा नरो विप्रा ब्रह्मलोके महीयते॥ २६॥<br><br>तीर्थं नारायणस्यान्यन्नाम्ना तु पुरुषोत्तमम्।<br>तत्र नारायणः श्रीमानास्ते परमपूरुषः॥ २७॥<br><br>पूजयित्वा परं विष्णुं स्नात्वा तत्र द्विजोत्तमः।<br>ब्राह्मणान् पूजयित्वा तु विष्णुलोकमवाप्नुयात्॥ २८॥<br><br>तीर्थानां परमं तीर्थं गोकर्णं नाम विश्रुतम्।<br>सर्वपापहरं शम्भोर्निवासः परमेष्ठिनः॥ २९॥<br><br>दृष्ट्वा लिङ्गं तु देवस्य गोकर्णेश्वरमुत्तमम्।<br>ईप्सिताँल्लभते कामान् रुद्रस्य दयितो भवेत्॥ ३०॥<br><br>उत्तरं चापि गोकर्णं लिङ्गं देवस्य शूलिनः।<br>महादेवस्यार्चयित्वा शिवसायुज्यमाप्नुयात्॥ ३१॥विप्रो! दूसरी विरजा नामकी एक नदी है जो तीनों लोकोंमें विख्यात है, उसमें स्नान करके मनुष्य ब्रह्मलोकमें पूजित होता है। नारायणका पुरुषोत्तम नामक एक दूसरा तीर्थ है, वहाँ परम पुरुष श्रीमान् नारायण निवास करते हैं। वहाँ स्नान करके श्रेष्ठ विष्णुकी अर्चना और ब्राह्मणोंकी पूजा करनेसे द्विजोत्तम विष्णुलोक प्राप्त करता है। सभी पापोंको हरनेवाला तीर्थोंमें श्रेष्ठ गोकर्ण नामका एक प्रसिद्ध तीर्थ है। वहाँ परमेष्ठी शम्भुका निवास है। वहाँ देव (शंकर)-के गोकर्णेश्वर नामक उत्तम लिङ्गका दर्शनकर मनुष्य अभीप्सित कामनाओंको प्राप्त करता है और रुद्रका प्रिय होता है। उत्तर गोकर्णमें भी त्रिशूलधारी शंकर महादेवका लिङ्ग है। उसकी अर्चनासे शिव-सायुज्यकी प्राप्ति होती है॥ २६—३१॥
तत्र देवो महादेवः स्थाणुरित्यभिविश्रुतः।<br>तं दृष्ट्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते तत्क्षणान्नरः॥ ३२॥<br><br>अन्यत् कुब्जाम्रमतुलं स्थानं विष्णोर्महात्मनः।<br>सम्पूज्य पुरुषं विष्णुं श्वेतद्वीपे महीयते॥ ३३॥<br><br>यत्र नारायणो देवो रुद्रेण त्रिपुरारिणा।<br>कृत्वा यज्ञस्य मथनं दक्षस्य तु विसर्जितः॥ ३४॥देवाधिदेव महादेव वहाँ 'स्थाणु' इस नामसे विख्यात हैं। उनका दर्शनकर मनुष्य तत्क्षण ही सभी पापोंसे मुक्त हो जाता है। महात्मा विष्णुका एक दूसरा कुब्जाम्र नामक अतुलनीय स्थान है, वहाँ विष्णु (-स्वरूप) पुरुषका पूजन करनेसे व्यक्ति (भगवान्‌के धाम) श्वेतद्वीपमें प्रतिष्ठा प्राप्त करता है। यहाँ त्रिपुरारि रुद्रने ही दक्षके यज्ञका विध्वंस करनेके अनन्तर नारायणदेवको प्रतिष्ठित किया है॥ ३२—३४॥
  • अध्याय ३४ * | ४३५ ---|--- समन्ताद् योजनं क्षेत्रं सिद्धर्षिगणवन्दितम्।<br>पुण्यमायतनं विष्णोस्तत्रास्ते पुरुषोत्तमः॥ ३५॥ | यहाँ चारों ओर एक योजनमें फैला क्षेत्र है जो सिद्धों तथा ऋषिगणोंसे वन्दित है। यहींपर विष्णुका पवित्र मन्दिर है, जिसमें पुरुषोत्तम (विष्णु) स्थित हैं॥ ३५॥ अन्यत् कोकामुखं विष्णोस्तीर्थमद्भुतकर्मणः।<br>मृतोऽत्र पातकैर्मुक्तो विष्णुसारूप्यमाप्नुयात्॥ ३६॥ | अद्भुतकर्मा विष्णुका एक दूसरा कोकामुख नामका तीर्थ है, यहाँ मृत मनुष्य पापोंसे मुक्त हो जाता है और विष्णुके सारूप्य (नामक मोक्ष)-को प्राप्त करता है। शालग्राम नामका महातीर्थ विष्णुकी प्रीतिको बढ़ानेवाला है। वहाँ प्राणोंका त्यागकर मनुष्य हृषीकेशका दर्शन प्राप्त करता है। अश्वतीर्थ नामका एक अन्य तीर्थ है जो सिद्धोंका निवास-स्थल तथा अत्यन्त पवित्र है। वहाँ स्वयं नारायण हयग्रीव-रूपसे नित्य स्थित रहते हैं॥ ३६-३८॥ शालग्रामं महातीर्थं विष्णोः प्रीतिविवर्धनम्।<br>प्राणांस्तत्र नरस्त्यक्त्वा हृषीकेशं प्रपश्यति॥ ३७॥ | अश्वतीर्थमिति ख्यातं सिद्धावासं सुपावनम्।<br>आस्ते हयशिरो नित्यं तत्र नारायणः स्वयम्॥ ३८॥ | तीर्थं त्रैलोक्यविख्यातं ब्रह्मणः परमेष्ठिनः।<br>पुष्करं सर्वपापघ्नं मृतानां ब्रह्मलोकदम्॥ ३९॥ | परमेष्ठी ब्रह्माका पुष्कर नामक तीर्थ तीनों लोकोंमें विख्यात है। वह सभी पापोंको नष्ट करनेवाला तथा वहाँ मरनेवालोंको ब्रह्मलोक प्रदान करनेवाला है। जो द्विजोत्तम मनसे भी पुष्करका स्मरण करता है, वह सभी पातकोंसे मुक्त हो जाता है और (इन्द्रलोकमें देवराज) इन्द्रके साथ आनन्द करता है। वहाँ गन्धर्वों, यक्षों, नागों, राक्षसों तथा सिद्धोंके समूहोंके साथ देवता पद्मजन्मा ब्रह्माकी उपासना करते हैं। वहाँ स्नानसे शुद्ध होकर परमेष्ठी ब्रह्मा तथा श्रेष्ठ ब्राह्मणोंका पूजन करनेसे ब्रह्माजीका साक्षात्कार प्राप्त होता है। वहाँ जाकर अनिन्दित देवराज इन्द्रका दर्शन करनेसे मनुष्य सुन्दर रूपसे सम्पन्न हो जाता है और सभी कामनाओंको प्राप्त करता है॥ ३९-४३॥ मनसा संस्मरेद् यस्तु पुष्करं वै द्विजोत्तमः।<br>पूयते पातकैः सर्वैः शक्रेण सह मोदते॥ ४०॥ | तत्र देवाः सगन्धर्वाः सयक्षोरगराक्षसाः।<br>उपासते सिद्धसङ्घा ब्रह्माणं पद्मसम्भवम्॥ ४१॥ | तत्र स्नात्वा भवेच्छुद्धो ब्रह्माणं परमेष्ठिनम्।<br>पूजयित्वा द्विजवरान् ब्रह्माणं सम्प्रपश्यति॥ ४२॥ | तत्राभिगम्य देवेशं पुरुहूतमनिन्दितम्।<br>सुरूपो जायते मर्त्यः सर्वान् कामानवाप्नुयात्॥ ४३॥ | सप्तसारस्वतं तीर्थं ब्रह्माद्यैः सेवितं परम्।<br>पूजयित्वा तत्र रुद्रमश्वमेधफलं लभेत्॥ ४४॥ | ब्रह्मा आदिके द्वारा सेवित सप्तसारस्वत नामक एक श्रेष्ठ तीर्थ है। वहाँ रुद्रकी पूजा करनेसे अश्वमेध-यज्ञके फलकी प्राप्ति होती है। वहाँ मङ्कणक (नामक शिवभक्त मुनि) परमेश्वर रुद्रके शरणागत हुए थे और पञ्चाक्षर-मन्त्र (नमः शिवाय)-का जप करते हुए उन्होंने शिवकी आराधना की थी। (वहाँ) मुनि (मङ्कणक)-ने 'नमः शिवाय' इस श्रेष्ठ पञ्चाक्षर-मन्त्रका जप करते हुए तपस्याद्वारा गोवृषध्वज शिवकी आराधना की थी॥ ४४-४६॥ यत्र मङ्कणको रुद्रं प्रपन्नः परमेश्वरम्।<br>आराधयामास हरं पञ्चाक्षरपरायणः॥ ४५॥ | नमः शिवायेति मुनिः जपन् पञ्चाक्षरं परम्।<br>आराधयामास शिवं तपसा गोवृषध्वजम्॥ ४६॥ | प्रजज्वालाथ तपसा मुनिर्मङ्कणकस्तदा।<br>ननर्त हर्षवेगेन ज्ञात्वा रुद्रं समागतम्॥ ४७॥ | तदनन्तर रुद्रको आया हुआ जानकर मङ्कणक मुनि तपस्याके तेजसे उद्दीप्त हो गये और आनन्दातिरेकसे नृत्य करने लगे। भगवान् रुद्रने उनसे पूछा—'आप क्यों नृत्य कर रहे हैं।' (किंतु वे कुछ बोले नहीं और) देव ईशानको देखनेपर भी (अपनी नृत्यकलाको सर्वोत्तम समझकर) बार-बार नृत्य करते ही रहे॥ ४७-४८॥ तं प्राह भगवान् रुद्रः किमर्थं नर्तितं त्वया।<br>दृष्ट्वापि देवमीशानं नृत्यति स्म पुनः पुनः॥ ४८॥ |
४३६* कूर्मपुराण *
सोऽन्वीक्ष्य भगवानीशः सगर्वं गर्वशान्तये ।<br>स्वकं देहं विदार्यास्मै भस्मराशिमदर्शयत् ॥ ४९ ॥<br><br>पश्येमं मच्छरीरोत्थं भस्मराशिं द्विजोत्तम ।<br>माहात्म्यमेतत् तपसस्त्वादृशोऽन्योऽपि विद्यते ॥ ५० ॥<br><br>यत् सगर्वं हि भवता नर्तितं मुनिपुंगव ।<br>न युक्तं तापसस्यैतत् त्वत्तोऽप्यत्राधिको ह्यहम् ॥ ५१ ॥तब भगवान् शंकर उन्हें गर्वयुक्त देखकर उनके गर्वको दूर करनेके लिये अपने शरीरको विदीर्ण कर (उसमेंसे निकलती हुई) भस्मराशि उन्हें दिखलायी (और कहा)—हे द्विजोत्तम! मेरे शरीरसे निकलती हुई इस भस्मराशिको देखो। यह तपस्याका माहात्म्य है। आपके समान दूसरा भी है। मुनिपुंगव ! आप (तपस्याके) गर्वसे गर्वित होकर नृत्य कर रहे हैं, यह एक तपस्वीके लिये उचित नहीं है, मैं आपसे भी अधिक (नृत्यकलामें कुशल—बड़ा तपस्वी) हूँ ॥ ४९—५१ ॥
इत्याभाष्य मुनिश्रेष्ठं स रुद्रः किल विश्वदृक् ।<br>आस्थाय परमं भावं ननर्त जगतो हरः ॥ ५२ ॥<br><br>सहस्रशीर्षा भूत्वा सहस्राक्षः सहस्रपात् ।<br>दंष्ट्राकरालवदनो ज्वालामाली भयंकरः ॥ ५३ ॥<br><br>सोऽन्वपश्यदशेषस्य पार्श्वे तस्य त्रिशूलिनः ।<br>विशाललोचनामेकां देवीं चारुविलासिनीम् ।<br>सूर्यायुतसमप्रख्यां प्रसन्नवदनां शिवाम् ॥ ५४ ॥<br><br>सस्मितं प्रेक्ष्य विश्वेशं तिष्ठन्तीममितद्युतिम् ।<br>दृष्ट्वा संत्रस्तहृदयो वेपमानो मुनीश्वरः ।<br>ननाम शिरसा रुद्रं रुद्राध्यायं जपन् वशी ॥ ५५ ॥मुनिश्रेष्ठ (मङ्कणक)—से ऐसा कहकर वे विश्वद्रष्टा तथा संसारके संहारक रुद्र परम भावमें स्थित होकर नृत्य करने लगे। (वे रुद्र) हजारों सिर, हजारों आँख और हजारों चरणवाले, भयंकर दाढ़ोंसे युक्त मुखवाले, ज्वालामालाओंसे व्याप्त तथा अत्यन्त भीषण रूपवाले हो गये। तदनन्तर उन मङ्कणकने उन अशेष (विराट् शरीरवाले) त्रिशूलधारीके पार्श्व-भागमें विशाल नेत्रोंवाली, सुन्दर विलासयुक्त, हजारों सूर्योंके समान तेजवाली और प्रसन्न मुखवाली देवी शिवाको देखा। मुसकराते हुए विश्वेश्वर (शिव) तथा अमित द्युतिसम्पन्न (शिवा)—को स्थित देखकर मुनीश्वर (मङ्कणक)—का हृदय भयभीत हो गया और वे (अपने गर्वको ध्यानमें रखकर) काँपने लगे तथा संयमित होकर रुद्राध्यायका जप करते हुए उन्होंने रुद्रको सिरसे प्रणाम किया ॥ ५२—५५ ॥
प्रसन्नो भगवानीशस्त्र्यम्बको भक्तवत्सलः ।<br>पूर्ववेषं स जग्राह देवी चान्तर्हिताभवत् ॥ ५६ ॥<br><br>आलिङ्ग्य भक्तं प्रणतं देवदेवः स्वयं शिवः ।<br>न भेतव्यं त्वया वत्स प्राह किं ते ददाम्यहम् ॥ ५७ ॥उन भक्तवत्सल त्र्यम्बक भगवान् शिवने प्रसन्न होकर अपना पूर्वरूप धारण किया और देवी अन्तर्हित हो गयीं। साक्षात् देवाधिदेव शिवने शरणागत भक्तका आलिङ्गनकर कहा—वत्स! तुम डरो मत! मैं तुम्हें क्या प्रदान करूँ? ॥ ५६—५७ ॥
प्रणम्य मूर्ध्ना गिरिशं हरं त्रिपुरसूदनम् ।<br>विज्ञापयामास तदा हृष्टः प्रष्टुमना मुनिः ॥ ५८ ॥<br><br>नमोऽस्तु ते महादेव महेश्वर नमोऽस्तु ते ।<br>किमेतद् भगवद्रूपं सुघोरं विश्वतोमुखम् ॥ ५९ ॥<br><br>का च सा भगवत्पार्श्वे राजमाना व्यवस्थिता ।<br>अन्तर्हितेव सहसा सर्वमिच्छामि वेदितुम् ॥ ६० ॥तब प्रसन्न मुनि (मङ्कणक)—ने त्रिपुरका नाश करनेवाले गिरिश हरको सिरसे प्रणामकर पूछनेकी इच्छासे कहा—महादेव! आपको नमस्कार है। महेश्वर! आपको नमस्कार है। सभी ओर मुखवाला आपका यह भयंकर कौन-सा रूप है? और आपके पार्श्वभागमें स्थित होकर सुशोभित होनेवाली वे देवी कौन हैं? जो सहसा अन्तर्धान हो गयीं। मैं सब कुछ जानना चाहता हूँ ॥ ५८—६० ॥
* अध्याय ३४ *४३७
इत्युक्ते व्याजहारेमं तथा मङ्कणकं हरः।<br>महेशः स्वात्मनो योगं देवीं च त्रिपुरानलः॥ ६१ ॥<br><br>अहं सहस्त्रनयनः सर्वात्मा सर्वतोमुखः।<br>दाहकः सर्वपापानां कालः कालकरो हरः॥ ६२ ॥<br><br>मयैव प्रेर्यते कृत्स्नं चेतनाचेतनात्मकम्।<br>सोऽन्तर्यामी स पुरुषो ह्यहं वै पुरुषोत्तमः॥ ६३ ॥<br><br>तस्य सा परमा माया प्रकृतिस्त्रिगुणात्मिका।<br>प्रोच्यते मुनिभिः शक्तिर्जगद्योनिः सनातनी॥ ६४॥<br><br>स एष मायया विश्वं व्यामोहयति विश्ववित्।<br>नारायणः परोऽव्यक्तो मायारूप इति श्रुतिः॥ ६५ ॥<br><br>एवमेतज्जगत् सर्वं सर्वदा स्थापयाम्यहम्।<br>योजयामि प्रकृत्याऽहं पुरुषं पञ्चविंशकम्॥ ६६ ॥<br><br>तथा वै संगतो देवः कूटस्थः सर्वगोऽमलः।<br>सृजत्यशेषमेवेदं स्वमूर्तेः प्रकृतेरजः॥ ६७ ॥<br><br>स देवो भगवान् ब्रह्मा विश्वरूपः पितामहः।<br>तवैतत् कथितं सम्यक् स्रष्टृत्वं परमात्मनः॥ ६८॥<br><br>एकोऽहं भगवान् कालो ह्यनादिश्रान्तकृद् विभुः।<br>समास्थाय परं भावं प्रोक्तो रुद्रो मनीषिभिः॥ ६९ ॥<br><br>मम वै सापरो शक्तिर्देवी विद्येति विश्रुता।<br>दृष्टा हि भवता नूनं विद्यादेहस्त्वहं ततः॥ ७० ॥<br><br>एवमेतानि तत्त्वानि प्रधानपुरुषेश्वराः।<br>विष्णुर्ब्रह्मा च भगवान् रुद्रः काल इति श्रुतिः॥ ७१ ॥<br><br>त्रयमेतदनाद्यन्तं ब्रह्मण्येव व्यवस्थितम्।<br>तदात्मकं तदव्यक्तं तदक्षरमिति श्रुतिः॥ ७२ ॥<br><br>आत्मानन्दपरं तत्त्वं चिन्मात्रं परमं पदम्।<br>आकाशं निष्कलं ब्रह्म तस्मादन्यन्न विद्यते॥ ७३॥<br><br>एवं विज्ञाय भवता भक्तियोगाश्रयेण तु।<br>सम्पूज्यो वन्दनीयोऽहं ततस्तं पश्य शाश्वतम्॥ ७४॥(मङ्कणकके) इतना कहनेपर त्रिपुरदाहक महेश्वर हरने मङ्कणकसे अपने योग तथा देवीका इस प्रकार वर्णन किया। मैं हजार नेत्रोंवाला, सर्वात्मा, सभी ओर मुखवाला, सभी पापोंको जलानेवाला, काल, कालको भी उत्पन्न करनेवाला हर हूँ। मेरे द्वारा ही समस्त चेतन एवं अचेतन-स्वरूप (जगत्) प्रवृत्त किया जाता है। मैं ही वह अन्तर्यामी और मैं ही वह पुरुष तथा पुरुषोत्तम हूँ, जिसकी त्रिगुणात्मिका प्रकृति-रूप परम माया मुनियोंके द्वारा सनातनी शक्ति और जगतका मूल कारण कही जाती है। मैं वही सर्वज्ञ (पुरुष) हूँ जो मायाद्वारा विश्वको व्यामोहित करता है और जिसे श्रुति नारायण, पर, अव्यक्त तथा मायारूप कहती है। मैं इसी प्रकार सदा इस जगत्की स्थापना करता हूँ। मैं प्रकृतिसे उस पुरुषको संयुक्त करता हूँ (जो पचीस तत्त्वोंमें एक-मात्र चेतन प्रमुख तत्त्व है।)॥ ६१-६६॥<br><br>इस प्रकार यह देव (चेतन), कूटस्थ (निर्विकार), सर्वत्र विद्यमान, निर्मल, नित्यपुरुष अपनी ही मूर्ति 'प्रकृति'से संगत होकर समस्त जगत्की सृष्टि करता है। इसी पुरुषको देव, भगवान्, ब्रह्मा, विश्वरूप एवं पितामहके रूपमें समझना चाहिये। इस प्रकार मैंने आपको भलीभाँति परमात्माके सृष्टिकर्तृत्वको बतलाया। मैं अद्वितीय, अनादि, संहार करनेवाला, विभु तथा भगवान् काल हूँ। परम भावका आश्रय ग्रहण करनेपर मनीषी लोग मुझे रुद्र कहते हैं॥ ६७-६९॥<br><br>मेरी ही अपरा शक्ति विद्यादेवीके नामसे प्रसिद्ध है। मेरे विद्या-रूप देहका और मेरा आपने दर्शन किया है। इस प्रकार ये सभी तत्त्व प्रधान, पुरुष और ईश्वररूप हैं। श्रुतिने इन्हें ही विष्णु, ब्रह्मा और कालरूप भगवान् रुद्र कहा है। ये तीनों ही अनादि तथा अनन्त ब्रह्ममें ही स्थित हैं। अतः श्रुतिका कथन है कि ये तीनों देव तदात्मक, (परमपुरुष ईश्वररूप), वही अव्यक्तरूप, वही अक्षररूप, आत्मानन्दस्वरूप, परमतत्त्व, चिन्मात्र और परम पदरूप हैं, आकाशरूप एवं निष्कल ब्रह्म हैं। वास्तवमें परमतत्त्व ईश्वरके अतिरिक्त अन्य कुछ भी नहीं है। ऐसा जानकर आपको भक्तियोगका अवलम्बन लेकर मेरी पूजा तथा वन्दना करनी चाहिये। तदनन्तर आपको उस शाश्वत (पुरुष)-के दर्शन होंगे॥ ७०-७४॥

४३८ * कूर्मपुराण *


एतावदुक्त्वा भगवाञ्जगामादर्शनं हरः।<br>तत्रैव भक्तियोगेन रुद्रमाराधयन्मुनिः॥ ७५ ॥<br><br>एतत् पवित्रमतुलं तीर्थं ब्रह्मर्षिसेवितम्।<br>संसेव्य ब्राह्मणो विद्वान् मुच्यते सर्वपातकैः॥ ७६ ॥इतना कहकर भगवान् हर अदृश्य हो गये। मुनि (मङ्कणक) वहीं (सप्तसारस्वत तीर्थ)-पर भक्तियोगके द्वारा रुद्रकी आराधना करने लगे। यह अतुलनीय पवित्र तीर्थ ब्रह्मर्षियोंद्वारा सेवित है। इसका सेवनकर विद्वान् ब्राह्मण सभी पातकोंसे मुक्त हो जाता है॥ ७५-७६॥

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्‌साहस्र्यां संहितायामुपरिविभागे चतुस्त्रिंशोऽध्यायः॥ ३४॥
इस प्रकार छः हजार श्लोकोंवाली श्रीकूर्मपुराणसंहिताके उपविभागमें चौंतीसवाँ अध्याय समाप्त हुआ॥ ३४॥


पैंतीसवाँ अध्याय

तीर्थमाहात्म्य-प्रकरणमें विविध तीर्थोंका माहात्म्य, कालञ्जर तीर्थकी महिमाके वर्णनके प्रसंगमें शिवभक्त राजा श्वेतकी कथा

सूत उवाचसूतजीने कहा—
अन्यत् पवित्रं विपुलं तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्।<br>रुद्रकोटिरिति ख्यातं रुद्रस्य परमेष्ठिनः॥ १ ॥<br>पुरा पुण्यतमे काले देवदर्शनतत्पराः।<br>कोटिब्रह्मर्षयो दान्तास्तं देशमगमन् परम्॥ २ ॥<br>अहं द्रक्ष्यामि गिरिशं पूर्वमेव पिनाकिनम्।<br>अन्योन्यं भक्तियुक्तानां व्याघातो जायते किल॥ ३ ॥परमेष्ठी रुद्रका रुद्रकोटि नामक एक दूसरा महान् पवित्र तीर्थ है, जो तीनों लोकोंमें विख्यात है। पूर्वकालमें किसी पवित्र समयमें देव-दर्शनोंके लिये उत्सुक एक करोड़ इन्द्रियजयी ब्रह्मर्षि उस श्रेष्ठ स्थानपर गये। उन भक्तियुक्त महर्षियोंमें यह महान् विवाद उत्पन्न हो गया कि सबसे पहले मैं ही पिनाकी गिरिशका दर्शन करूँगा॥ १-३॥
तेषां भक्तिं तदा दृष्ट्वा गिरिशो योगिनां गुरुः।<br>कोटिरूपोऽभवद् रुद्रो रुद्रकोटिस्ततः स्मृतः॥ ४ ॥<br><br>ते स्म सर्वे महादेवं हरं गिरिगुहाशयम्।<br>पश्यन्तः पार्वतीनाथं हृष्टपुष्टधियोऽभवन्॥ ५ ॥<br><br>अनाद्यन्तं महादेवं पूर्वमेवाहमिश्वरम्।<br>दृष्टवानिति भक्त्या ते रुद्रन्यस्तधियोऽभवन्॥ ६ ॥<br><br>अथान्तरिक्षे विमलं पश्यन्ति स्म महत्तरम्।<br>ज्योतिस्तत्रैव ते सर्वेऽभिलषन्तः परं पदम्॥ ७ ॥<br><br>एतत् सदेशाध्युषितं तीर्थं पुण्यतमं शुभम्।<br>दृष्ट्वा रुद्रं समभ्यर्च्य रुद्रसामीप्यमाप्नुयात्॥ ८ ॥तब उनकी (विशेष) भक्तिको देखकर योगियोंके गुरु गिरिश रुद्र करोड़ों रूपोंमें हो गये, तभीसे वे रुद्रकोटिके नामसे स्मरण किये जाने लगे। पर्वतकी गुहाके मध्य स्थित पार्वतीनाथ उन महादेव हरका दर्शनकर वे सभी हृष्ट-पुष्ट बुद्धिवाले हो गये। और मैंने ही सबसे पहले अनादि-अनन्त महादेव ईश्वरका दर्शन किया है, इस प्रकार समझकर वे भक्तिभावपूर्वक रुद्रपरायण बुद्धिवाले हो गये। तदनन्तर परम पदकी अभिलाषा रखनेवाले उन सभीने वहीं अन्तरिक्षमें महान्-से-महान् विशुद्ध ज्योतिका दर्शन किया। यह देश (रुद्रद्वारा) निवास किया हुआ पुण्यतम शुभ तीर्थ है। यहाँ रुद्रका दर्शनकर और उनकी सम्यक् आराधना कर रुद्रका सामीप्य (सामीप्य नामक मोक्ष) प्राप्त होता है॥ ४-८॥
अन्यच्च तीर्थप्रवरं नाम्ना मधुवनं स्मृतम्।<br>तत्र गत्वा नियमवानिन्द्रस्यार्धासनं लभेत्॥ ९ ॥एक दूसरा श्रेष्ठ तीर्थ है जो मधुवन नामसे कहा जाता है, नियमपूर्वक वहाँ जानेवाला (निवास करनेवाला) इन्द्रका अर्धासन प्राप्त करता है।
अथान्यत् पुष्पनगरी देशः पुण्यतमः शुभः।<br>तत्र गत्वा पितॄन् पूज्य कुलानां तारयेच्छतम्॥ १०॥एक अन्य पुष्पनगरी नामक देश पुण्यतम तथा शुभ है। वहाँ जाकर पितरोंकी पूजा करनेसे व्यक्ति सौ कुलोंको तार देता है॥ ९-१०॥
* अध्याय ३५ *४३९

| कालञ्जरं महातीर्थं लोके रुद्रो महेश्वरः।<br>कालं जरितवान् देवो यत्र भक्तप्रियो हरः॥ ११॥<br><br>श्वेतो नाम शिवे भक्तो राजर्षिप्रवरः पुरा।<br>तदाशीस्तन्नमस्कारः पूजयामास शूलिनम्॥ १२॥<br><br>संस्थाप्य विधिना लिङ्गं भक्तियोगपुरःसरः।<br>जजाप रुद्रमनिशं तत्र संन्यस्तमानसः॥ १३॥<br><br>स तं कालोऽथ दीप्तात्मा शूलमादाय भीषणम्।<br>नेतुमभ्यागतो देशं स राजा यत्र तिष्ठति॥ १४॥ | इस लोकमें कालञ्जर नामका एक महातीर्थ है, जहाँ भक्तोंके प्रिय महेश्वर रुद्र हरने कालको जीर्ण किया था। प्राचीन कालमें श्वेत नामक एक श्रेष्ठ राजर्षि थे, जो शिवके भक्त थे। उन्होंने त्रिशूली (रुद्र)-की भक्ति करते हुए उन्हें ही नमस्कार करते हुए उनकी पूजा की। विधिपूर्वक शिवलिङ्गकी स्थापना कर भक्तियोगपूर्वक वहीं वे उन्हीं (रुद्र)-में मन लगाते हुए निरन्तर उनका जप करने लगे। वे राजा (श्वेत) जिस स्थानपर थे कुछ समय बाद वहाँ भयंकर शूल लिये हुए प्रदीप्त स्वरूपवाला काल उन्हें अपने देश ले जानेके लिये आया॥ ११-१४॥ | | वीक्ष्य राजा भयाविष्टः शूलहस्तं समागतम्।<br>कालं कालकरं घोरं भीषणं चण्डदीधितिम्॥ १५॥<br><br>उभाभ्यामथ हस्ताभ्यां स्पृष्ट्वासौ लिङ्गमैश्र्वरम्।<br>ननाम शिरसा रुद्रं जजाप शतरुद्रियम्॥ १६॥<br><br>जपन्तमाह राजानं नमन्तमसकृद् भवम्।<br>एह्येहीति पुरः स्थित्वा कृतान्तः प्रहसन्निव॥ १७॥<br><br>तमुवाच भयाविष्टो राजा रुद्रपरायणः।<br>एकमीशार्चनरतं विहायान्यं निष्षूदय॥ १८॥ | हाथमें शूल लिये हुए, मृत्युजनक, घोर, भीषण, उग्र किरणोंवाले उस कालको आया हुआ देखकर राजा (श्वेत) भयभीत हो गये। उन्होंने अपने दोनों हाथोंसे ईश्वरके लिङ्गका स्पर्श करते हुए सिरसे उनको प्रणाम किया और शतरुद्रियका जप करने लगे। जप कर रहे तथा बार-बार भवको प्रणाम कर रहे राजासे उनके सामने खड़े होकर कृतान्त (काल)-ने हँसते हुए 'आओ', 'आओ' इस प्रकारसे कहा। भयसे व्याकुल रुद्रपरायण राजाने उससे कहा—एकमात्र ईशकी आराधनामें रत व्यक्तिको छोड़कर अन्यको मारो॥ १५-१८॥ | | इत्युक्तवन्तं भगवानब्रवीद् भीतमानसम्।<br>रुद्रार्चनरतो वान्यो मद्वशे को न तिष्ठति॥ १९॥ | इस प्रकार कह रहे भयभीत मनवाले राजासे भगवान् (काल)-ने कहा—चाहे रुद्रकी आराधना करनेवाला हो या अन्य कोई हो, कौन मेरे वशमें नहीं है अर्थात् सभी मुझ कालके वशमें हैं। ऐसा कहकर लोकसंहारक वह काल राजाको पाशोंके द्वारा बाँधने लगा और राजा शतरुद्रियका जप करने लगे॥ १९-२०॥ | | एवमुक्त्वा स राजानं कालो लोकप्रकालनः।<br>बबन्ध पाशै राजापि जजाप शतरुद्रियम्॥ २०॥<br>अथान्तरिक्षे विमलं दीप्यमानं<br>तेजोराशिं भूतभर्तुः पुराणम्।<br>ज्वालामालासांवृतं व्याप्य विश्वं<br>प्रादुर्भूतं संस्थितं संददर्श॥ २१॥<br><br>तन्मध्येऽसौ पुरुषं रुक्मवर्णं<br>देव्या देवं चन्द्रलेखोज्ज्वलाङ्गम्।<br>तेजोरूपं पश्यति स्मातिहृष्टो<br>मेने चास्मन्नाथ आगच्छतीति॥ २२॥ | अनन्तर राजा श्वेतने समस्त प्राणियोंके अधिपति महादेव रुद्रकी तेजोराशिको देखा। यह तेजोराशि आकाशमें अकस्मात् उत्पन्न हुई थी तथा वहीं विद्यमान थी। यह अति निर्मल स्वतः प्रकाशमान, शाश्वत, ज्वालामाला (प्रभामण्डल)-से आवृत्त और समस्त विश्वमें व्याप्त थी। उस (तेजःसमूह)-के मध्य देवीके साथ, स्वर्णिम वर्णवाले, चन्द्रलेखा-सी उज्ज्वल अङ्गवाले तेजोमय पुरुषको देखकर राजा अत्यन्त प्रसन्न हो गये और उन्होंने समझा कि ये मेरे नाथ आ रहे हैं॥ २१-२२॥ |

४४० * कूर्मपुराण *


आगच्छन्तं नातिदूरेऽथ दृष्ट्वा
कालो रुद्रं देवदेव्या महेशम्।
व्यपेतभीरखिलेशैकनाथं
राजर्षिस्तं नेतुमभ्याजगाम॥ २३॥

आलोक्यासौ भगवानुग्रकर्मा
देवो रुद्रो भूतभर्ता पुराणः।
एकं भक्तं मत्परं मां स्मरन्तं
देहीतीमं कालमूचे ममेति॥ २४॥

श्रुत्वा वाक्यं गोपतेरुग्रभावः
कालात्मासौ मन्यमानः स्वभावम्।
बद्ध्वा भक्तं पुनरेवाथ पाशैः
क्रुद्धो रुद्रमभिदुद्राव वेगात्॥ २५॥

प्रेक्ष्यायान्तं शैलपुत्रीमथेशः
सोऽन्वीक्ष्यान्ते विश्वमायाविधिज्ञः।
सावज्ञं वै वामपादेन मृत्युं
श्वेतस्यैनं पश्यतो व्याजघान॥ २६॥

ममार सोऽतिभीषणो महेशपादघातितः।
रराज देवतापतिः सहोमया पिनाकधृक्॥ २७॥

निरीक्ष्य देवमीश्वरं प्रहृष्टमानसो हरम्।
ननाम साम्बमव्ययं स राजपुंगवस्तदा॥ २८॥

नमो भवाय हेतवे हराय विश्वसम्भवे।
नमः शिवाय धीमते नमोऽपवर्गदायिने॥ २९॥

नमो नमो नमोऽस्तु ते महाविभूतये नमः।
विभागहीनरूपिणे नमो नराधिपाय ते॥ ३०॥

नमोऽस्तु ते गणेश्वर प्रपन्नदुःखनाशन।
अनादिनित्यभूतये वराहशृङ्गधारिणे॥ ३१॥

नमो वृषध्वजाय ते कपालमालिने नमः।
नमो महानटाय ते नमो वृषध्वजाय ते॥ ३२॥

अथानुगृह्य शंकरः प्रणामतत्परं नृपम्।
स्वगाणपत्यमव्ययं सरूपतामथो ददौ॥ ३३॥


तदनन्तर सम्पूर्ण ईशोंके एकमात्र स्वामी महेश्वर रुद्रको महादेवीके साथ समीपमें ही आते हुए देखकर राजर्षि भयरहित हो गये, (तथापि) काल उन्हें लेने आया। प्राणियोंके स्वामी, पुराण तथा उग्रकर्मा भगवान् रुद्रदेवने यह देखकर कालसे कहा—मेरे शरणागत तथा मेरा स्मरण कर रहे इस मेरे भक्तको मुझे दे दो॥ २३-२४॥

गोपति (इन्द्रियों एवं वाणीके स्वामी)-के वाक्यको सुनकर वह उग्रभाववाला क्रुद्ध कालात्मा अपने स्वभावपर गर्व करते हुए पुनः उस (शिव) भक्तको पाशोंसे बाँधकर वेगपूर्वक रुद्रकी ओर दौड़ा। तब उसे (काल-मृत्यु) आता हुआ देखकर विश्वमायाके विधानको जाननेवाले शंकरने शैलपुत्रीकी ओर देखते हुए उस (श्वेत)-के देखते-देखते अवज्ञापूर्वक अपने बाँयें पैरसे मृत्यु (काल)-को मार दिया। महेश्वरके पादसे आहत होकर अति भयंकर वह (काल) मर गया तथा पिनाक धारण करनेवाले देवताओंके पति महेश्वर पार्वतीके साथ भक्त राजा श्वेतकी रक्षा कर लेनेके कारण प्रसन्न हो गये॥ २५-२७॥

(भक्तवत्सल महादेव रुद्रके अनुग्रहसे) प्रसन्न-मनवाले उस श्रेष्ठ राजाने देव ईश्वर हरको देखकर अम्बासहित उन अव्ययको प्रणाम किया॥ २८॥

(राजाने प्रार्थना करते हुए कहा—) जगत्के कारणरूप और विश्वको उत्पन्न करनेवाले भव एवं हरको नमस्कार है। धीमान् शिवको नमस्कार है। मोक्ष प्रदान करनेवालेको नमस्कार है। महाविभूतिस्वरूप आपको नमस्कार है, बारंबार नमस्कार है। विभागहीन रूपवाले (अखण्डरूप), नरोंके अधिपति आपको नमस्कार है। प्रणतजनोंके दुःखोंका नाश करनेवाले गणोंके ईश्वर! आपको नमस्कार है। अनादि तथा नित्य ऐश्वर्यसम्पन्न और वराहका शृंग धारण करनेवालेको नमस्कार है। वृषध्वज! आपको नमस्कार है। कपालकी माला धारण करनेवालेको नमस्कार है। महानट*! आपको नमस्कार है, वृषध्वज! आपको नमस्कार है॥ २९-३२॥

प्रणाममें तत्पर (अत्यन्त प्रणत) राजाके ऊपर अनुग्रह करके शंकरने उन्हें अपना शाश्वत गाणपत्य पद तथा अपना स्वरूप प्रदान किया॥ ३३॥


* ताण्डवनृत्यके एकमात्र परम अधिष्ठाता महादेव हैं, अतः ये 'महानट' कहे जाते हैं।

* अध्याय ३६ *४४१
सहोमया सपार्षदः सराजपुंगवो हरः।<br>मुनीशसिद्धवन्दितः क्षणाददृश्यतामगात् ॥ ३४ ॥<br><br>काले महेशाभिहते लोकनाथः पितामहः।<br>अयाचत वरं रुद्रं सजीवोऽयं भवत्विति ॥ ३५ ॥<br><br>नास्ति कश्चिदपीशान दोषलेशो वृषध्वज।<br>कृतान्तस्यैव भवता तत्कार्ये विनियोजितः ॥ ३६ ॥<br><br>स देवदेववचनाद् देवदेवेश्वरो हरः।<br>तथास्त्वित्याह विश्वात्मा सोऽपि तादृग्विधोऽभवत् ॥ ३७ ॥<br><br>इत्येतत् परमं तीर्थं कालञ्जरमिति श्रुतम्।<br>गत्वाभ्यर्च्य महादेवं गाणपत्यं स विन्दति ॥ ३८ ॥उमा, पार्षद, तथा श्रेष्ठ राजा (श्वेत)-के साथ हर (महेश्वर) मुनीशों तथा सिद्धोंसे वन्दित होते हुए क्षणभरमें अदृश्य हो गये। महेश्वरके द्वारा कालके मारे जानेपर लोकनाथ पितामह (ब्रह्मा)-ने रुद्रसे इस वरकी याचना की कि यह (काल) जीवित हो जाय। (ब्रह्माने कहा-)<br>ईशान ! वृषध्वज ! इस कृतान्तका लेशमात्र भी दोष नहीं है। आपने ही इसे उस कार्य (मृत्युके कार्य) में नियोजित किया है। देवाधिप (ब्रह्मा)-के कहनेपर उन देवदेवेश्वर विश्वात्मा हरने 'ऐसा ही हो' यह कहा। तब वह काल भी उसी प्रकारका अर्थात् जीवित हो गया ॥ ३४–३७ ॥<br><br>इस प्रकार यह श्रेष्ठ तीर्थ कालञ्जर इस नामसे विख्यात है। यहाँ जाकर महादेवकी आराधना करनेवाला व्यक्ति गाणपत्य पद प्राप्त करता है ॥ ३८ ॥

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्सहस्र्यां संहितायामुपरिविभागे पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३५ ॥
इस प्रकार छः हजार श्लोकोंवाली श्रीकूर्मपुराणसंहिताके उपरिविभागमें पैंतीसवाँ अध्याय समाप्त हुआ ॥ ३५ ॥


छत्तीसवाँ अध्याय

तीर्थमाहात्म्य-प्रकरणमें विविध तीर्थोंकी महिमा, देवदारु-वन-तीर्थका माहात्म्य

सूत उवाचसूतजीने कहा—
इदमन्यत् परं स्थानं गुह्याद् गुह्यतमं महत्।<br>महादेवस्य देवस्य महालयमिति श्रुतम् ॥ १ ॥<br><br>तत्र देवादिदेवेन रुद्रेण त्रिपुरारिणा।<br>शिलातले पदं न्यस्तं नास्तिकानां निदर्शनम् ॥ २ ॥<br><br>तत्र पाशुपताः शान्ता भस्मोद्धूलितविग्रहाः।<br>उपासते महादेवं वेदाध्ययनतत्पराः ॥ ३ ॥<br><br>स्नात्वा तत्र पदं शार्वं दृष्ट्वा भक्तिपुरःसरम्।<br>नमस्कृत्याथ शिरसा रुद्रसामीप्यमाप्नुयात् ॥ ४ ॥<br><br>अन्यच्च देवदेवस्य स्थानं शम्भोर्महात्मनः।<br>केदारमिति विख्यातं सिद्धानामालयं शुभम् ॥ ५ ॥<br><br>तत्र स्नात्वा महादेवमभ्यर्च्य वृषकेतनम्।<br>पीत्वा चैवोदकं शुद्धं गाणपत्यमवाप्नुयात् ॥ ६ ॥<br><br>श्राद्धदानादिकं कृत्वा ह्यक्षयं लभते फलम्।<br>द्विजातिप्रवरैर्जुष्टं योगिभिर्यतमानसैः ॥ ७ ॥भगवान् महादेवका एक दूसरा गुह्यसे भी गुह्य महान् श्रेष्ठ स्थान है, जो 'महालय' इस नामसे प्रसिद्ध है। वहाँ त्रिपुरारि तथा देवोंके आदिदेव रुद्रने नास्तिकोंके लिये प्रमाणके रूपमें शिलातलपर चरण (-का चिह्न) स्थापित किया है। वहाँ समस्त शरीरमें भस्म लगाये हुए, शान्त पशुपतिके भक्तजन वेदाध्ययनमें तत्पर रहकर महादेवकी उपासना करते हैं। उस तीर्थमें स्नानकर भक्तिपूर्वक शंकरके पदका दर्शन करके उन्हें सिरसे नमस्कार करनेसे उन रुद्रका सामीप्य प्राप्त होता है ॥ १-४ ॥<br><br>देवाधिदेव महात्मा शम्भुका एक दूसरा स्थान है जो 'केदार' इस नामसे विख्यात है। वह शुभ स्थान सिद्धोंकी निवासभूमि है। वहाँ स्नान करके वृषकेतु महादेवकी आराधना करने और (वहाँके) पवित्र जलका पान करनेसे गाणपत्य-पदकी प्राप्ति होती है। वह तीर्थ श्रेष्ठ द्विजातियों तथा संयतचित्तवाले योगियोंद्वारा सेवित है। वहाँ श्राद्ध, दान आदि कर्म करनेसे अक्षय फल प्राप्त होता है ॥ ५-७ ॥
४४२कूर्मपुराण
तीर्थं प्लक्षावतरणं सर्वपापविनाशनम्।<br>तत्राभ्यर्च्य श्रीनिवासं विष्णुलोके महीयते॥ ८॥<br><br>अन्यं मगधराजस्य तीर्थं स्वर्गगतिप्रदम्।<br>अक्षयं विन्दति स्वर्गं तत्र गत्वा द्विजोत्तमः॥ ९॥<br><br>तीर्थं कनखलं पुण्यं महापातकनाशनम्।<br>यत्र देवेन रुद्रेण यज्ञो दक्षस्य नाशितः॥ १०॥<br><br>तत्र गङ्गामुपस्पृश्य शुचिर्भावसमन्वितः।<br>मुच्यते सर्वपापैस्तु ब्रह्मलोकं लभेन्मृतः॥ ११॥<br><br>महातीर्थमिति ख्यातं पुण्यं नारायणप्रियम्।<br>तत्राभ्यर्च्य हृषीकेशं श्वेतद्वीपं निगच्छति॥ १२॥<br>अन्यच्च तीर्थप्रवरं नाम्ना श्रीपर्वतं शुभम्।<br>तत्र प्राणान् परित्यज्य रुद्रस्य दयितो भवेत्॥ १३॥(एक) प्लक्षावतरण-तीर्थ (है जो) सभी पापोंको नष्ट करनेवाला है। वहाँ श्रीनिवासकी आराधना करनेसे विष्णुलोकमें प्रतिष्ठा प्राप्त होती है। मगधराजका एक अन्य तीर्थ है, जो स्वर्ग प्रदान करनेवाला है। वहाँकी यात्रा करनेसे द्विजोत्तमको अक्षय स्वर्ग प्राप्त होता है। कनखल नामका एक तीर्थ है जो पुण्यप्रद तथा महापातकोंको नष्ट करनेवाला है। रुद्रदेवने जहाँ दक्षके यज्ञका विध्वंस किया था। वहाँपर पवित्र भावनासे युक्त होकर गङ्गास्नान करनेसे मनुष्य सभी पापोंसे मुक्त हो जाता है और मरनेपर ब्रह्मलोक प्राप्त करता है। ‘महातीर्थ’ इस नामसे विख्यात नारायणका प्रिय एक पवित्र तीर्थ है, वहाँ हृषीकेशकी आराधना करनेसे श्वेतद्वीपकी प्राप्ति होती है॥ ८—१२॥<br><br>‘श्रीपर्वत’ नामका एक दूसरा शुभ श्रेष्ठ तीर्थ है, वहाँ प्राणोंका परित्याग करनेसे व्यक्ति रुद्रका प्रिय होता है। वहाँ देवी (पार्वती)-के साथ महेश्वर रुद्र स्थित रहते हैं। वहाँ किये हुए स्नान, पिण्डदान आदि उत्तम कर्म अक्षय हो जाते हैं॥ १३-१४॥
तत्र संनिहितो रुद्रो देव्या सह महेश्वरः।<br>स्नानपिण्डादिकं तत्र कृतमक्षय्यमुत्तमम्॥ १४॥<br>गोदावरी नदी पुण्या सर्वपापविनाशिनी।<br>तत्र स्नात्वा पितॄन् देवांस्तर्पयित्वा यथाविधि।<br>सर्वपापविशुद्धात्मा गोसहस्रफलं लभेत्॥ १५॥<br><br>पवित्रसलिला पुण्या कावेरी विपुला नदी।<br>तस्यां स्नात्वोदकं कृत्वा मुच्यते सर्वपातकैः।<br>त्रिरात्रोपोषितेनाथ एकरात्रोषितेन वा॥ १६॥<br><br>द्विजातीनां तु कथितं तीर्थानामिह सेवनम्।<br>यस्य वाङ्मनसी शुद्धे हस्तपादौ च संस्थितौ।<br>अलोलुपो ब्रह्मचारी तीर्थानां फलमाप्नुयात्॥ १७॥गोदावरी नदी पवित्र और सभी पापोंका नाश करनेवाली है। वहाँ स्नानकर विधिपूर्वक पितरों तथा देवताओंका तर्पण करनेसे (मनुष्य) सभी पापोंसे रहित होकर पवित्रात्मा हो जाता है और उसे हजारों गोदान करनेका फल प्राप्त होता है। शुद्ध जलवाली विशाल कावेरी नदी पुण्यस्वरूप ही है। उसमें स्नान कर तीन रात्रि अथवा एक रात्रिका उपवास करके तर्पण आदि करनेसे मनुष्य सभी पापोंसे मुक्त हो जाता है। द्विजातियोंके लिये यहाँ तीर्थोंके सेवनका विधान किया गया है। जिसके मन एवं वाणी शुद्ध हों तथा हाथ-पैर संयमित हों, ऐसा लोभरहित तथा ब्रह्मचर्यका पालन करनेवाला द्विज तीर्थों (-में निवास)-का फल प्राप्त करता है॥ १५—१७॥
स्वामितीर्थं महातीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्।<br>तत्र संनिहितो नित्यं स्कन्दोऽमरनमस्कृतः॥ १८॥<br><br>स्नात्वा कुमारधारायां कृत्वा देवादितर्पणम्।<br>आराध्य षण्मुखं देवं स्कन्देन सह मोदते॥ १९॥स्वामितीर्थ नामक महातीर्थ तीनों लोकोंमें विख्यात है। देवताओंद्धारा नमस्कृत (भगवान्) कार्तिकेय वहाँ नित्य स्थित रहते हैं। (वहाँ) कुमारधारामें स्नानकर देवताओंका पूजन तथा पितरोंका तर्पण करके षण्मुख देव कार्तिकेयकी आराधना करनेसे (आराधक) स्कन्द (कार्तिकेय)-के साथ आनन्द प्राप्त करता है॥ १८-१९॥
* अध्याय ३६ *४४३
नदी त्रैलोक्यविख्याता ताम्रपर्णीति नामतः ।<br>तत्र स्नात्वा पितॄन् भक्त्या तर्पयित्वा यथाविधि ।<br>पापकर्तृनपि पितॄंस्तारयेन्नात्र संशयः ॥ २० ॥ताम्रपर्णी नामवाली नदी तीनों लोकोंमें विख्यात है। वहाँ स्नानकर विधिपूर्वक भक्तिभावसे पितरोंका तर्पण करनेसे मनुष्य पाप करनेवाले पितरोंको भी मुक्त कर देता है, इसमें संदेह नहीं ॥ २० ॥
चन्द्रतीर्थमिति ख्यातं कावेर्याः प्रभवेऽक्षयम् ।<br>तीर्थं तत्र भवेद् वस्तुं मृतानां स्वर्गतिर्ध्रुवा ॥ २१ ॥कावेरीके उद्गम स्थानपर चन्द्रतीर्थ नामसे विख्यात अक्षय फल देनेवाला एक तीर्थ है। वहाँ निवास करने तथा वहाँ मृत्यु होनेपर निश्चय ही स्वर्गकी प्राप्ति होती है।
विन्ध्यपादे प्रपश्यन्ति देवदेवं सदाशिवम् ।<br>भक्त्या ये ते न पश्यन्ति यमस्य सदनं द्विजाः ॥ २२ ॥जो विन्ध्यपादमें देवाधिदेव सदाशिवका भक्तिपूर्वक दर्शन करते हैं, वे द्विज यमलोकका दर्शन नहीं करते।
देविकायां वृषो नाम तीर्थं सिद्धनिषेवितम् ।<br>तत्र स्नात्वोदकं दत्त्वा योगसिद्धिं च विन्दति ॥ २३ ॥देविकामें वृष नामका एक तीर्थ है जो सिद्धोंद्वारा सेवित है। वहाँ स्नानकर (पितरोंको) जलदान (तर्पण) करनेसे योगसिद्धि प्राप्त होती है।
दशाश्वमेधिकं तीर्थं सर्वपापविनाशनम् ।<br>दशानामश्वमेधानां तत्राप्नोति फलं नरः ॥ २४ ॥दशाश्वमेधिक नामक तीर्थ सभी पापोंको विनष्ट करनेवाला है। वहाँ (स्नान, दान आदि पुण्य कार्य करनेसे) मनुष्य दस अश्वमेध-यज्ञोंका फल प्राप्त करता है।
पुण्डरीकं महातीर्थं ब्राह्मणैरुपसेवितम् ।<br>तत्राभिगम्य युक्तात्मा पौण्डरीकफलं लभेत् ॥ २५ ॥पुण्डरीक नामक महातीर्थ ब्राह्मणोंके द्वारा भलीभाँति सेवित है। वहाँकी यात्रा करनेसे संयतचित्त व्यक्ति पौण्डरीक (याग)-का फल प्राप्त करता है ॥ २१-२५ ॥
तीर्थेभ्यः परमं तीर्थं ब्रह्मतीर्थमिति श्रुतम् ।<br>ब्रह्माणमर्चयित्वा तु ब्रह्मलोके महीयते ॥ २६ ॥तीर्थोंमें परम तीर्थ 'ब्रह्मतीर्थ' इस नामसे विख्यात है। वहाँ ब्रह्माकी पूजा करनेसे ब्रह्मलोकमें प्रतिष्ठा प्राप्त होती है।
सरस्वत्या विनशनं प्लक्षप्रस्रवणं शुभम् ।<br>व्यासतीर्थं परं तीर्थं मैनाकं च नगोत्तमम् ।<br>यमुनाप्रभवं चैव सर्वपापविशोधनम् ॥ २७ ॥सरस्वतीका विनशन अर्थात् लुप्त होनेका स्थान, शुभ प्लक्षप्रस्रवण, श्रेष्ठ व्यासतीर्थ, पर्वतोंमें उत्तम मैनाक तथा सभी पापोंका शोधन करनेवाला यमुनाका उद्गम स्थान—ये सभी तीर्थ हैं(तथा सभी पापोंका शोधन करनेवाले हैं) ॥ २६-२७ ॥
पितॄणां दुहिता देवी गन्धकालीति विश्रुता ।<br>तस्यां स्नात्वा दिवं याति मृतो जातिस्मरो भवेत् ॥ २८ ॥पितरोंकी पुत्री गन्धकाली देवी (एक विशेष नदीके रूपमें) विख्यात है। उसमें स्नान करनेसे स्वर्गकी प्राप्ति होती है और मरनेके उपरान्त पूर्वजन्मोंके स्मरणकी शक्ति प्राप्त होती है।
कुबेरतुङ्गं पापघ्नं सिद्धचारणसेवितम् ।<br>प्राणांस्तत्र परित्यज्य कुबेरानुचरो भवेत् ॥ २९ ॥सिद्धों तथा चारणोंसे सेवित 'कुबेरतुङ्ग' नामक तीर्थ पापोंको विनष्ट करनेवाला है। वहाँ प्राणोंका परित्याग करनेसे व्यक्ति कुबेरका अनुचर होता है।
उमातुङ्गमिति ख्यातं यत्र सा रुद्रवल्लभा ।<br>तत्राभ्यर्च्य महादेवीं गोसहस्रफलं लभेत् ॥ ३० ॥'उमातुङ्ग' नामक एक प्रसिद्ध तीर्थ है, जहाँ रुद्रकी प्रिया पार्वती स्थित रहती हैं। वहाँ महादेवीकी आराधना करनेसे हजारों गौओंके दानका फल प्राप्त होता है।
भृगुतुङ्गे तपस्तप्तं श्राद्धं दानं तथा कृतम् ।<br>कुलान्युभयतः सप्त पुनातीति श्रुतिर्मम ॥ ३१ ॥मैंने ऐसा सुना है कि भृगुतुङ्ग (अन्य तीर्थ-विशेष)-पर तपस्या करने, श्राद्ध तथा दान आदि करनेसे व्यक्ति अपने दोनों कुलों (मातृकुल-पितृकुल)-की सात पीढ़ियोंको पवित्र कर देता है ॥ २८-३१ ॥

४४४ * कूर्मपुराण *


काश्यपस्य महातीर्थं कालसर्पिरिति श्रुतम्।<br>तत्र श्राद्धानि देयानि नित्यं पापक्षयेच्छया॥ ३२॥<br>दशार्णायां तथा दानं श्राद्धं होमस्तथा जपः।<br>अक्षयं चाव्ययं चैव कृतं भवति सर्वदा॥ ३३॥<br>तीर्थं द्विजातिभिर्जुष्टं नाम्ना वै कुरुजाङ्गलम्।<br>दत्त्वा तु दानं विधिवद् ब्रह्मलोके महीयते॥ ३४॥<br>वैतरण्यां महातीर्थे स्वर्णवेद्यां तथैव च।<br>धर्मपृष्ठे च सरसि ब्रह्मणः परमे शुभे॥ ३५॥<br>भरतस्याश्रमे पुण्ये पुण्ये श्राद्धवटे शुभे।<br>महाह्रदे च कौशिक्यां दत्तं भवति चाक्षयम्॥ ३६॥<br>मुञ्जपृष्ठे पदं न्यस्तं महादेवेन धीमता।<br>हिताय सर्वभूतानां नास्तिकानां निदर्शनम्॥ ३७॥<br><br>अल्पेनापि तु कालेन नरो धर्मपरायणः।<br>पाप्मानमुत्सृजत्याशु जीर्णां त्वचमिवोरगः॥ ३८॥<br><br>नाम्ना कनकनन्देति तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्।<br>उदीच्यां मुञ्जपृष्ठस्य ब्रह्मर्षिगणसेवितम्॥ ३९॥<br><br>तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति सशरीरा द्विजातयः।<br>दत्तं चापि सदा श्राद्धमक्षयं समुदाहृतम्।<br>ऋणैस्त्रिभिर्नरः स्नात्वा मुच्यते क्षीणकल्मषः॥ ४०॥<br>मानसे सरसि स्नात्वा शक्रस्यार्धासनं लभेत्।<br>उत्तरं मानसं गत्वा सिद्धिं प्राप्नोत्यनुत्तमाम्॥ ४१॥<br><br>तस्मान्निवर्तयेच्छ्राद्धं यथाशक्ति यथाबलम्।<br>कामान् स लभते दिव्यान् मोक्षोपायं च विन्दति॥ ४२॥<br>पर्वतो हिमवान्नाम नानाधातुविभूषितः।<br>योजनानां सहस्राणि सोऽशीतिस्त्वयतो गिरिः।<br>सिद्धचारणसंकीर्णो देवर्षिगणसेवितः॥ ४३॥<br><br>तत्र पुष्करिणी रम्या सुपुन्ना नाम नामतः।<br>तत्र गत्वा द्विजो विद्वान् ब्रह्महत्यां विमुञ्चति॥ ४४॥<br><br>श्राद्धं भवति चाक्षय्यं तत्र दत्तं महोदयम्।<br>तारयेच्च पितॄन् सम्यग् दश पूर्वान् दशापरान्॥ ४५॥काश्यपका 'कालसर्पि' इस नामवाला विख्यात महातीर्थ है। पापोंके क्षय करनेकी अभिलाषासे वहाँ नित्य श्राद्ध करना चाहिये। दशार्णामें किया गया दान, श्राद्ध, होम तथा जप सदाके लिये अक्षय और अविनाशी हो जाता है। द्विजातियोंके द्वारा सेवित तीर्थ 'कुरुजाङ्गल' नामवाला है। वहाँ विधिपूर्वक दान करनेसे ब्रह्मलोकमें आदर प्राप्त होता है। वैतरणी, महातीर्थ, स्वर्णवेदी, धर्मपृष्ठ, परम शुभ ब्रह्मसरोवर, पवित्र भरताश्रम, पुण्य तथा शुभ श्राद्धवट, महाह्रद तथा कौशिकी नदीमें दिया गया दान अक्षय होता है॥ ३२—३६॥<br><br>सभी लोगोंके कल्याणके लिये मुञ्जपृष्ठमें अपने चरण (चिह्न) स्थापित कर परम ज्ञानी महादेवने नास्तिकोंके लिये प्रमाण उपस्थित किया। (यहाँ) अल्पकालमें ही धर्मपरायण व्यक्ति पापोंका उसी प्रकार शीघ्रतासे परित्याग करता है, जैसे सर्प अपनी जीर्ण त्वचा (केंचुल)-का परित्याग कर देता है। ब्रह्मर्षिगणोंके द्वारा सेवित मुञ्जपृष्ठके उत्तर भागमें स्थित कनकनन्दा नामक तीर्थ तीनों लोकोंमें विख्यात है। वहाँ स्नानकर द्विजाति लोग सशरीर स्वर्ग प्राप्त करते हैं। वहाँपर दिया गया दान तथा किया गया श्राद्ध अक्षय कहा गया है। वहाँ स्नान करनेपर मनुष्य पापरहित होकर तीनों ऋणोंसे मुक्त हो जाता है॥ ३७—४०॥<br><br>मानस सरोवरमें स्नान करनेसे इन्द्रका अर्धासन प्राप्त होता है। उत्तर मानस तीर्थकी यात्रा करनेसे उत्तम सिद्धि प्राप्त होती है। अतः (वहाँ) अपनी शक्ति एवं सामर्थ्यके अनुसार श्राद्ध सम्पन्न करना चाहिये। ऐसा करनेवाला दिव्य भोगों और मोक्षके उपाय (धर्म)-को प्राप्त कर लेता है॥ ४१-४२॥<br><br>विविध प्रकारकी धातुओंसे सुशोभित हिमवान् नामका पर्वत एक हजार अस्सी योजन विस्तृत, सिद्धों तथा चारणोंसे परिपूर्ण और देवर्षिगणोंसे सेवित है। वहाँ सुपुन्ना नामवाली रमणीय पुष्करिणी है। वहाँकी यात्रा कर विद्वान् ब्राह्मण ब्रह्महत्या (-के पाप)-से मुक्त हो जाता है। वहाँ किया गया श्राद्ध अक्षय होता है और दिया हुआ दान महान् अभ्युदयको प्राप्त कराता है। वहाँ जानेसे व्यक्ति अपनेसे पहले और बादकी दस पीढ़ींतकके पितरोंको भलीभाँति तार देता है॥ ४३-४५॥
* अध्याय ३६ *४४५
सर्वत्र हिमवान् पुण्यो गङ्गा पुण्या समन्ततः ।<br>नद्यः समुद्रगाः पुण्याः समुद्रश्च विशेषतः ॥ ४६ ॥हिमालय तथा गङ्गा सर्वत्र ही पवित्र हैं। समुद्रमें जानेवाली नदियाँ तथा विशेषरूपसे समुद्र पवित्र हैं ॥ ४६ ॥
बदर्याश्रममासाद्य मुच्यते कलिकल्मषात् ।<br>तत्र नारायणो देवो नरेणास्ते सनातनः ॥ ४७ ॥बदर्याश्रममें पहुँचकर मनुष्य कलिके पापसे मुक्त हो जाता है। वहाँपर सनातन नारायणदेव नरके साथ विराजमान रहते हैं। वहाँ विधिपूर्वक किया गया दान तथा जप अक्षय हो जाता है। वह पवित्र तीर्थ महादेवको विशेषरूपसे प्रिय है। वहाँ समाहित मनसे श्राद्ध करके मनुष्य अपने सभी पितरोंको मुक्त कर देता है ॥ ४७-४८ ॥
अक्षयं तत्र दानं स्यात् जप्यं वापि तथाविधम् ।<br>महादेवप्रियं तीर्थं पावनं तद् विशेषतः ।<br>तारयेच्च पितॄन् सर्वान् दत्त्वा श्राद्धं समाहितः ॥ ४८ ॥
देवदारुवनं पुण्यं सिद्धगन्धर्वसेवितम् ।<br>महादेवेन देवेन तत्र दत्तं महद् वरम् ॥ ४९ ॥सिद्ध तथा गन्धर्वोंसे सेवित पवित्र देवदास-वन नामक एक तीर्थ है। देव महादेवने वहाँ महान् वर प्रदान किया था। सभी मुनियोंको मोहित करनेके अनन्तर पुनः उनके द्वारा भलीभाँति पूजित होनेपर प्रसन्न होकर भगवान् शंकरने भक्तहृदय उन मुनियोंसे कहा—इस रमणीय तथा श्रेष्ठ आश्रममें आप लोग मेरी भक्तिसे संयुक्त होकर सदा निवास करें, इससे आप लोगोंको सिद्धि प्राप्त होगी ॥ ४९—५१ ॥
मोहयित्वा मुनीन् सर्वान् पुनस्तैः सम्प्रपूजितः ।<br>प्रसन्नो भगवानीशो मुनीन्द्रान् प्राह भावितान् ॥ ५० ॥
इहाश्रमवरे रम्ये निवसिष्यथ सर्वदा ।<br>मद्भावनासमायुक्तास्ततः सिद्धिमवाप्स्यथ ॥ ५१ ॥
येऽत्र मामर्चयन्तीह लोके धर्मपरा जनाः ।<br>तेषां ददामि परमं गाणपत्यं हि शाश्वतम् ॥ ५२ ॥इस लोकमें धर्मपरायण जो लोग यहाँ मेरी पूजा करते हैं, उन्हें मैं श्रेष्ठ शाश्वत गाणपत्य-पद प्रदान करता हूँ। मैं यहाँ नारायणके साथ नित्य निवास करता हूँ। जो मनुष्य यहाँ प्राणोंका परित्याग करता है, वह पुनर्जन्म नहीं प्राप्त करता ॥ ५२-५३ ॥
अत्र नित्यं वसिष्यामि सह नारायणेन च ।<br>प्राणानिह नरस्त्यक्त्वा न भूयो जन्म विन्दति ॥ ५३ ॥
संस्मरन्ति च ये तीर्थं देशान्तरगता जनाः ।<br>तेषां च सर्वपापानि नाशयामि द्विजोत्तमाः ॥ ५४ ॥हे द्विजोत्तमो ! दूसरे देशोंमें गये हुए जो लोग इस तीर्थका स्मरण करते हैं, उनके सभी पापोंको मैं नष्ट कर देता हूँ। यहाँ किया हुआ श्राद्ध, दान, तप, होम, पिण्डदान, ध्यान, जप तथा नियम सर्वदाके लिये अक्षय हो जाता है। इसलिये द्विजातियोंको महादेवद्वारा सेवित पुण्य देवदारु-वनका सभी प्रयत्नोंद्वारा दर्शन (सेवन) करना चाहिये। जहाँ ईश्वर महादेव अथवा पुरुषोत्तम विष्णु रहते हैं, वहाँ गङ्गा, सभी तीर्थ तथा सभी मन्दिरोंकी स्थिति होती है ॥ ५४–५७ ॥
श्राद्धं दानं तपो होमः पिण्डनिर्वपणं तथा ।<br>ध्यानं जपborder नियमः सर्वमत्राक्षयं कृतम् ॥ ५५ ॥
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन द्रष्टव्यं हि द्विजातिभिः ।<br>देवदारुवनं पुण्यं महादेवनिषेवितम् ॥ ५६ ॥
यत्रेश्वरो महादेवो विष्णुर्वा पुरुषोत्तमः ।<br>तत्र संनिहिता गङ्गा तीर्थान्यायतनborder च ॥ ५७ ॥

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्सहस्र्यां संहितायामुपरिविभागे षट्त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३६ ॥
इस प्रकार छः हजार श्लोकोंवाली श्रीकूर्मपुराणसंहिताके उपरिविभागमें छत्तीसवाँ अध्याय समाप्त हुआ ॥ ३६ ॥