मानमेयोदय (नारायण भट्ट - भाट्ट मीमांसा प्रमाण एवं प्रमेय शास्त्र सटीक)

अधिकारी ५

न हि शास्त्रशतेनापि क्वचिद्ध्वान्तप्रकाशयोः । संभवः शक्यते कर्तुं लिङ्गैः किमुत केवलैः ॥ इति मुण्डकभाष्यस्थः श्रीशाङ्करविनिर्णयः । अत्र श्रीरामकृष्णार्यवाक्यमेतन्निशम्यताम् ॥ केचित्तु भिक्षवः स्वीयमाश्रमं केवलं पुनः । मोक्षाश्रममिति भ्रान्ताः ख्यातिपूजापरायणाः गृहस्थादिकृताष्टाङ्गप्रणामाद्यैश्च केवलम् । आत्मानमधिकंमन्याः तेषु प्रद्वेषमात्रतः ॥ तेषां ब्रह्मविचाराधिकारो नास्तीति मन्वते । तथा वसिष्ठजनकरैक्वाद्याख्यायिका अपि ॥ प्रच्छादयन्तो दृश्यन्ते इत्युक्तिरवलोक्यते । ५ अथापि केचिद्विबुधाः धीरोदारा भवन्ति ये ॥ निर्गुणब्रह्मविद्यायां शूद्राणामपि ते स्फुटम् । स्ववर्णधर्मानुष्ठानादधिकारं प्रचक्षते ॥ इतिहासपुराणाभ्यामर्थितैतेषु युज्यते । अपित्वध्ययनोपात्तज्ञानमूला निषिध्यते ॥ विद्योत्पत्तिस्तु विमलदेहद्वारा भविष्यति । तस्माच्छूद्रोऽपि विद्यार्थं कर्म कर्तुमिहार्हति ॥ ६ एवं संन्यासाश्रमोऽपि पापभेदविनाशकृत् । चित्तशुद्धिमुखात्कैश्चिद्विद्यायामङ्गमिष्यते ॥

592 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके जनकप्रमुखा ये तु विद्यावन्त इति श्रुताः । तेषां प्राग्जन्मसंन्यासाद्विद्यावाप्तिं विदुर्हि ते ॥ इच्छन्ति केचिच्छ्रवणाद्याधिकारिविशेषणम् । संन्यासमित्यतो विद्यासाधनत्वेन स श्रुतः ॥ अनन्यव्यापारतया श्रवणाद्यनुतिष्ठतः । दृष्टद्वारैव विद्यायामस्याङ्गत्वं विदुः परे ॥ संन्यस्य श्रवणं कुर्यादित्येष नियमे विधिः । यतश्च श्रवणाद्यर्हः कर्मच्छिद्रेषु गृह्यपि ॥ द्विजानामविशेषेण संन्यासः श्रूयते ततः । श्रवणं निर्निरोधं स्यात् अत्र क्षत्रियवैश्ययोः ॥ केचित्तु ब्राह्मणस्यैव संन्यासाश्रमशास्त्रतः । विट्शूद्रयोस्तु श्रवणं तदनङ्गं प्रचक्षते ॥ अन्ये संन्यासिनां मुख्यमधिकारं प्रचक्षते । इतरेषां तु गौणं तं क्रामिकं विधुरादिवत् ॥ 7 सर्वाश्रमपरित्यागो ब्राह्मण्यमिति केचन । नग्नचर्येषु संवर्तदुर्वासःप्रभृतिष्वपि ॥ विद्यासंदर्शनात्सर्वाश्रमिष्वत्याश्रमिष्वपि । अधिकारं विदुर्ब्रह्मविद्यायास्तत्र च स्मृतिः ॥ यं न सन्तं नवा सन्तं नाश्रुतं न बहुश्रुतम् । न सुवृत्तं न दुर्वृत्तं वेद कश्चित्स ब्राह्मणः ॥

अधिकारी 59. गूढधर्माश्रितो विद्वानज्ञानचरितं चरेत् । अन्धवज्जडवच्चैव मूकवच्च महीं चरेत् ॥ 8 इत्येवं मतभेदे च स्थिते केचिद्विपश्चितः । स्वातन्त्र्येण विचार्येत्थमुल्लिखन्ति सिराग्रहाः ॥ छान्दोग्योपनिषन्निष्ठाः ये चैकाश्रम्यवादिनः । गृहस्थ एव विद्यायामधिकारीति तन्मतम् ॥ ये वाज्युपनिषन्निष्ठाः ते तु संन्यासिलक्षणः । ब्राह्मणस्सोऽधिकारीति यथाश्रुत्याऽभिमेनिरे ॥ इतरेषु प्रबन्धेषु परस्परविनिन्दया । सर्वेषामधिकारोऽपि ज्ञायते तत्रतत्र हि ॥ ज्ञानकर्मविवादोऽयं जगतस्सदसत्त्वतः । दृष्टिमूलः यतो बन्धोऽप्यास्ते सदसदात्मकः ॥ 9 अथान्ये ब्रह्मविद्यायां सर्वेषां मोक्षसाधने । अधिकारं विदुर्धीराः तद्विशेषव्यवस्थया ॥ ब्रह्मविद्या द्विधा भक्तिः प्रपत्तिश्चेति शास्त्रतः । आद्यायामधिकारस्तु यज्ञदानाद्युपस्कृतः ॥ अपात्याश्रमिणां सर्वाश्रमिणां च द्विजन्मनाम् । अत्याश्रमी नग्नचर्यो बाह्य इत्येव तन्मतम् ॥ आनुकूल्याद्युपकृता प्रपत्तिर्या त्वनन्तरा । तस्यां हि प्राणिमात्रस्य स्यादसाविति निर्णयः । M.R. 75

मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येऽपि स्युः पापयोनयः। स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेऽपि यान्ति परां गतिम्॥ अपिचेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक् । साधुरेव स मन्तव्यस्सम्यग्व्यवसितो हि सः ॥ क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं निगच्छति । कौन्तेय प्रतिजानीहि न मे भक्तः प्रणश्यति ॥ सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः । मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम् ॥ समोऽहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रियः । भक्त्या परमया वापि प्रपत्त्या वा महामुने ॥ प्राप्योऽहं नान्यथा प्राप्यो मम कैंकर्य लिप्सुभिः। इत्याह भगवान् साक्षात्सर्वस्य शरणं सुहृत् ॥ प्रपत्त्या भजमानास्तु यादृशास्तादृशा अपि । भगवान् सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यत्यसंशयम् ॥ भक्तिमार्गोऽपि सर्वेषां यद्यपि श्रूयते तथा । विशिष्टदेहावच्छिन्नप्रारम्भोऽसौ न दुष्यति ॥ धर्मव्याधादयोऽप्यन्ये पूर्वाभ्यासाज्जुगुप्सिते । वर्णावरत्वे संप्राप्तास्संसिद्धिमिति निर्णयः ॥ शूद्रार्चनादिप्रसङ्गे श्रीकृष्णमुनिभिः पुनः । उक्तैषा प्रतिबन्दीति वेदान्तार्यैरुदाहृतम् ॥

अधिकारी ५ हविष्कृतो यथा शूद्रे यथा वा बहुयाजिनः । निर्वाहः क्रियते तद्वत् शास्त्रस्यास्यापि नान्यथा 10 स्त्रीणां निर्वाणदीक्षा च स्थापिता जैनपण्डितैः । तथा मोक्षाधिकारश्च प्रयासेन समर्थितः ॥ स्त्रीणां च ब्रह्मविद्यायां वेदाचार्येण बोधितः । अधिकारश्रुतो ब्रह्मवादिनीनां क्वचित्क्वचित् ॥ स्त्रीणां तु पारिव्राज्यायामधिकारो निरूपितः । बोधायनेनेति पुनः मस्करी प्राह धर्मवित् ॥ स्त्रीणां तथैव शूद्राणां दीक्षा आगमबोधिताः । तथाच सर्वे सर्वानुग्रहणैकधियो बुधाः ॥ 11 एवंविचारे द्विविधो मार्गो निष्कृष्य लभ्यते । एकस्त्विदानीं सर्वेषां यथाशक्त्यधिकारकृत् ॥ विशिष्टदेहे विद्यायाः निष्पत्तिमभिधित्सति । अन्यो विशुद्धं जन्मैव विद्यारम्भेऽभिवाञ्छति ॥ समाप्तैः फलसिद्धेश्च नियमं नाभिधित्सति । अपि मार्गद्वयं सर्वानुग्रहैकप्रवृत्तिमत् ॥ अयं विशेषस्त्वनयोः कल्पयोरवधार्यते । तारतम्यव्यवस्थाऽद्ये प्रायस्साम्यमनन्तरे ॥ 12 अत्र तत्त्वमिदं बोध्यमधिकारनिरूपणे । अधिकारनिषेधोऽयं न स्वभावनिबन्धनः ॥

596 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके आचार्यानुग्रहाभावमूलशास्त्रनिबन्धनः । इति प्राहुर्महाचार्याः पाराशर्यजये स्फुटम् ॥ मानं रहस्याम्नायस्थं असूयायाः परस्परम् । प्रादुर्भावप्रकरणं इति तत्त्वविदां मतम् ॥ तस्मिन् प्रकरणे सर्वाधिकारं ज्ञानमुच्यते । ज्ञानपर्युत्थानकर्मा शूद्र इत्यंशदर्शनात् ॥ न पर्युत्थास्याम इति यदाऽवोचन्नसूयया । न वो वक्ष्याम इतिच ब्राह्मणा अपिचाब्रुवन् ॥ पर्युत्थानं हि शुश्रूषा तत्तस्मादाभ्यसूयकम् । दूरीकरणमित्येवं रहस्यं प्रकटीकृतम् । अधिकारविचारोऽयं गम्भीरोऽपि निरूपितः । सर्वस्तरतु दुर्गाणि सर्वो भद्राणि पश्यतु ॥ (119) कर्मज्ञानतत्त्वम्. 1 अथ कर्मज्ञानतत्त्वं सूक्ष्मदृष्ट्या विचार्यते । लौकिका हि विदुः कर्मज्ञानयोर्महदन्तरम् ॥ परीक्षकास्तु तत्त्वज्ञाः प्रविवेकं न कंचन । परिभाषामन्तरेण न निरूपयितुं क्षमाः ॥ ज्ञानं कर्मैव सूक्ष्मं स्यादान्तरं स्फुरणं हि तत् । बाह्यं तु स्फुरणं लोके क्रिया कर्मेति कथ्यते ॥

कर्मज्ञानतत्त्वम् ५ २ आत्मनः परिणामोऽयं ज्ञानमित्याह जैमिनिः । आत्मनः स्रवणं ज्ञानमित्यर्हत्प्रमुखा विदुः ॥ अन्तःकरणवृत्तिस्स्यादिति कापिलपद्धतिः । आत्मनोऽनुभवो नाम तस्य स्फुरणमुच्यते ॥ स्फुरणं स्फुरतो धर्मः नित्यो वह्न्युज्ज्वलत्ववत् तमेव मार्गं प्रायेण द्वैताद्वैतविदो विदुः ॥ आत्मनो धर्मभूतं च नित्यं द्रव्यान्तरं स्थितम् । तस्य च प्रसरः ज्ञानं विशिष्टाद्वैतसम्मतम् ॥ बुद्धिनित्यत्ववादश्च योऽसौ शाबरसंमतः । स पर्यवस्यत्यत्रेति प्रायो मीमांसका विदुः ॥ ज्ञानं विषयभेदेन भिन्नं व्यापारलक्षणम् । तस्याश्रयो बुद्धिरेका नित्येति च समर्थिता ॥ सा च प्रमात्रात्मिकेति न्यायरत्नाकरोदिता । यदि बुद्धिः प्रमातृस्था शक्तिरेकेति कथ्यते ॥ तादात्म्यानभ्युपगमे विशिष्टाद्वैतनिर्णयः । अत्यन्ताभेदपक्षे तु स्यादद्वैतविनिर्णयः ॥ तादात्म्यपक्षः भाट्टेष्टः शक्तिशक्तिमतोरपि। स च भर्तृप्रपञ्चेष्टो वादस्स्यादिति निर्णयः ॥ एवं स्थिते विनाशं चाप्युद्भवं च निरन्वयम् । आहुर्ये न्यायनिपुणाः ते ज्ञानं गुणमब्रुवन् ॥

मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके न तेन कश्चिद्विकृतिरात्मनामिति मेनिरे । अन्ये कर्मापि विकृतिर्न स्यादिति विदुर्बुधाः ॥ अतो भूतपरिस्पन्दं भूतचैतन्यवादिनः । ज्ञानधातुं विजानन्ति स स्पन्दः पारिणामिकः ॥ ३ ज्ञानानां कर्मशब्देन ज्ञानशब्देन कर्मणाम् । प्रयोगस्य व्यतिकरः प्रायेणाभेदगोचरः ॥ प्रचोदयाद्धिय इति धीशब्दः कर्मवाचकः । जातवेदाश्चेति वेदशब्दः कर्मार्थको मतः ॥ जानात्यर्थः करोतिश्च सूत्रितश्शब्ददर्दुरे । गत्यर्थाश्चापि बुद्ध्यर्था इति न्यायोऽपि सम्मतः ॥ योऽश्वमेधेन यजते य एनं वेद चेत्यपि । समप्रधाननिर्देशस्स्थूलसूक्ष्मनिबन्धनः ॥ तं समन्वारभेते द्वे ये विद्याकर्मणी इति । वेदान्तवादोऽप्यत्रैव संधिमिच्छति तत्त्वतः ॥ प्राकट्यं व्यवहारो वा संवित्तिर्विषयस्य वा । तथाऽऽवरणभङ्गो वा ज्ञानस्य फलमुच्यते ॥ तथाच तदवच्छिन्नव्यापारो धातुबोधितः । ततश्च पाकादितुल्यं ज्ञानं स्यात्सर्वसंमतम् ॥ वाचिकैः पक्षिम्गता मानसैरन्त्यजातिताम् । शरीरजैः कर्मदोषैः याति स्थावरतां नरः ॥

प्रत्यक्षप्राबल्यवादः 59 इत्यत्र मानसं कर्म ज्ञानं हि मनुनोदितम् । उपासनात्मके कर्मणीतिच क्वचिदुच्यते ॥ 4 ततः कर्माङ्गकं ज्ञानं ज्ञानाङ्गं कर्म चेत्यपि । विवादोऽपि स्थूलसूक्ष्मभेदात्प्राधान्यलिप्सया ॥ ततश्च विस्तरस्तस्य स्फुट एवाहि धीमताम् । इत्थं तत्त्वं सूक्ष्मदृष्ट्या सूचितं बुद्धिकर्मणोः ॥ अनाग्रहदृशामत्र सामरस्यं निराकुलम् । परिज्ञानाद्भवेन्मुक्तिरेतदालस्यलक्षणम् ॥ आक्षिपात्रं भवेद्विद्वान् कर्मणामिति कीर्तनम् । प्राधान्यतोऽतिवादास्स्युरिति सर्वं समंजसम् ॥ (120) प्रत्यक्षप्राबल्यवादः. 1 प्रमाणानां विरोधो हि मिथस्संपरिदृश्यते । प्रत्यक्षयोरागमयोः तथाचैवानुमानयोः ॥ प्रत्यक्षागमयोश्चापि तथाऽध्यक्षानुमानयोः । तथाऽनुमानागमयोः अन्यत्राप्येवमूह्यताम् ॥ तत्र प्राबल्यदौर्बल्यचिन्तेत्थं तीर्थकृन्मता । तत्र प्रत्यक्षैकमानवादिसिद्धान्तसंग्रहः ॥ प्रत्यक्षं हि प्रमाणानां प्रथमं सर्वसम्मतम् । तत्रापि दुष्टकरणमूलं नार्हति मानताम् ॥

मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके यादृच्छिकात्तु संवादाल्लिङ्गादौ मानताभ्रमः । वस्तुतस्तादृशी बुद्धिः प्रत्यक्षेऽन्तर्भवत्यपि ॥ औषधायस्सूर्यचन्द्रकान्तादिन्यायतोऽखिलः । विषघ्नमन्त्रयन्त्रादिफलसंवाद इष्यते ॥ प्रत्यक्षं तदधीनं चाप्यन्वयव्यतिरेकयोः । दर्शनं चावलम्ब्योत्थं शास्त्रं लोकायतं मतम् ॥ लोकसिद्धानुमानादौ क्वचित्प्रामाण्यमिष्यते । नैतावताऽतीन्द्रियाणामर्थानां सिद्धिसंभवः ॥ नीतिशास्त्रं स्तेयशास्त्रं कामशास्त्रं च तादृशम् । समन्वेत्यत्र सिद्धान्ते प्रत्यक्षैकावलम्बिनि ॥ नैवार्हतीदं प्रत्यक्षं बाधं केनापि हेतुना । प्रत्यक्षेण पुनर्बाधः प्रस्फुटस्सर्वसंविदाम् ॥ २ इति प्रत्यक्षसिद्धान्तेऽध्यक्षप्राबल्यनिर्णयः । ये पुनः कल्पनापोढनिर्विकल्पैकवादिनः ॥ तेषां तु निर्विकल्पस्य प्राबल्यं पूर्ववन्मतम् । तत्साधनं च लिङ्गेन निश्चयेनेत्यनूदितम् ॥ निर्विकल्पस्य विषयः स्वलक्षणमितीरितम् । शब्दलिङ्गेन्द्रियभवः विकल्पः दुर्बलो मतः ॥ निर्विकल्पस्य विषयं सन्मात्रं ये विदुर्बुधाः । शब्दादप्यस्य चोत्पत्तिं निर्बाधामुपयन्ति ते ॥

प्रत्यक्षप्राबल्यवादः 60 3 प्रत्यक्षा द्वैतसिद्धान्ते ऽध्यक्षप्राबल्यवर्णनाम् । हसन्ति लौकिका यस्मात्स्वयं स्वकुचमर्दनम् ॥ सर्वेष्वपि प्रमाणेषु नूनमाभाससंभवः । तस्य मूलं च करणदोष इत्यपि निर्णयः ॥ तद्विज्ञानं तु बाधादिनिबन्धनमिति स्थितम् । क्वचित्स्वारसिको बाधः कुत्राचिद्यौक्तिको मतः । प्रथमश्शुक्तिरूप्यादौ ज्वालाभेदे त्वनन्तरः । प्रायशो विभ्रमा एते सर्वेषामात्मसाक्षिकाः ॥ शुक्तिकारजतभ्रान्तिः मृगतृष्णाभ्रमस्तथा । पीतश्शङ्खः द्वौ च चन्द्रौ स्थाणुः पुरुष इत्यपि । अयो दहति वक्त्रं च मलिनं स्फटिकोऽरुणः । स्वप्नो माया च गन्धर्वनगरं चेति विभ्रमाः ॥ देहात्मविभ्रमः खे च तलमालिन्यविभ्रमः । रवीन्दुमण्डलादौ च ख्यातः प्रादेशिकभ्रमः ॥ प्रात्यक्षिकभ्रमा एते एवं मानान्तरेष्वपि । परीक्षकाणां विदिताः तत्रैवं निर्णयक्रमः ॥ इन्द्रियेण यथा ज्ञानं तथा लिङ्गादिना सदा । ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां न विशेषोऽत्र कश्चन ॥ निमित्तशिल्पमन्त्रायुर्ज्योतिस्स्वप्रहृदादिषु । अन्वयव्यतिरेकादेरगम्ये विषये बुधाः ॥ M.R. 76

602 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके संवाददर्शनात्प्रायः विषये पारलौकिके । अतिशङ्कां न कुर्वन्ति श्रद्दधानाः श्रुतिस्मृतीः ॥ असत्यपि परे लोके त्याज्यं कर्माशुभं विदुः । यदि न स्यात्तदा किं स्यादस्तिचेन्नास्तिको हतः । यादृच्छिकश्चेत् संवादः क्वचिद्बाधादिदर्शनात् । प्रत्यक्षेऽपि तथा ज्ञातुं शक्यते युक्तिचिन्तकैः ॥ तस्याप्यप्रामाण्यपक्षे व्यवहारो विलीयते । सर्वत्र भ्रान्तिक्लृप्तिश्चेत्कल्पको न विशिष्यते ॥ प्रत्यक्षमनुमानं च यथा मानं तथाऽऽगमः । उपजीव्यविरोधेन ज्येष्ठं ताभ्यां न हन्यते ॥ तत्र यत्सावकाशत्वात् अन्यथासिद्धिमश्रुते । तद्दुर्बलं स्यान्निरवकाशं तु प्रबलं मतम् ॥ अनन्यथासिद्धमेतत्, अवकाशस्त्वसौ मतः । विषयान्तरलाभाख्यः क्वचित्स्यात्पदहोमवत् ॥ अथाप्रमाणकोट्यन्तर्भावः रज्जूरगादिषु । एवं प्रायेण विश्वस्य सत्यतावादिनो विदुः ॥

• अथ प्रपञ्चमिथ्यात्ववाद्यविद्याविदां मते । प्राबल्यरीतिरेषोक्ता निर्विशेषपरश्रुतेः ॥ दोषमूलप्रसूतत्वादन्यथासिद्धिसंभवात् । भेदावलम्बाध्यक्षं शास्त्रबाध्यमितीर्यते ॥

प्रत्यक्षप्राबल्यवादः 60 तत्र दोषोऽनादिभेदवासनेति विनिर्णयः । निषेद्धृशास्त्रप्रामाण्यमन्यथानोपपद्यते ॥ अनादिनिधनाच्छिन्नसंप्रदायसमागतम् । संभावनानर्हदोषगन्धं शास्त्रं प्रतीयते ॥ ज्योतिष्टोमेनेतिशास्त्रं यत्तु भेदावलम्बि तत् । बाध्यते मोक्षशास्त्रेण परेणापच्छिदानयात् ॥ मोक्षशास्त्रेऽपि सगुणब्रह्मणो बोधकं तु यत् । बाध्यते निर्गुणपरशास्त्रेणापि परेण तत् ॥ 5 अथ प्रकारान्तरेण विरोधविनिवारणा । असन्निकृष्टविज्ञानं शब्दविज्ञानतश्च यत् ॥ तच्छास्त्रमित्यौपवर्षं लक्षणं शबरोदितम् । असन्निकृष्टवाचा च द्वयमत्र जिहासितम् ॥ ताद्रूप्येण परिच्छित्तिस्तद्विपर्ययतोऽपिवा । इति कौमारिलव्याख्या पठ्यते श्लोकवार्तिके ॥ तद्विरोधात्सानुशयैः अन्यथा प्रोच्यते यथा । प्रत्यक्षादिविरोधे हि बलीयश्शास्त्रमिष्यते ॥ न विरोधं प्रपश्यामोऽध्यक्षं सन्मात्रगोचरम् । भेदे किंचिन्न प्रमाणं नैपुण्येन निरूपणे ॥ घटोऽस्तीतिपटोऽस्तीतिप्रतीतिव्यवहारयोः । अस्तित्वमध्यक्षभास्यं भ्रान्तिभास्यं घटादिकम्

604 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके अस्तित्वमेव सामान्यं घटादिर्भेदलक्षणः । भिन्नकालज्ञानफलौ व्यवहारौ तयोर्मतौ ॥ शास्त्रं निषेधरूपेण तन्मात्रे पर्यवस्यति । नातः प्राप्तार्थत्वमूलमानर्थक्यं प्रसज्यते ॥ इत्यस्य विस्तरः प्रायश्श्रीभाष्यादावनूदितः । स निर्विकल्पैकमानवादसिद्धान्तवर्त्मगः ॥ 6 विशेषमात्रविषयनिर्विकल्पकपद्धतौ । सामान्यमात्रविषयविदामाक्षेपसंग्रहः ॥ विचित्रवासनासिद्धयै विशेषोपगमो वृथा । विशेषाणां वासनासु हेतुताया असंKeyभवात् ॥ तथात्वे शुक्तिरजतवासनादेरसंभवः । तत्तद्विषयविज्ञप्तिप्रवाहो हेतुरिष्यते ॥ आपणे सत्यरजतं यद्यप्यस्ति तथापि हि । मिथ्यार्थज्ञानहेतुत्वं वासनासूरीकृतम् ॥ पूर्वपूर्वभ्रमोपात्तैस्संस्कारैर्विविधैरिह । विकल्पवैचित्र्यसिद्धौ किं दृष्टैः कल्पितैश्च किम् अतो विकल्पविषयाः विचित्रा न स्वलक्षणाः । कल्पने वा लाघवाय विचित्राद्वैतमिष्यताम् ॥ नचानेकस्वभावत्वमेकस्यात्र विरोधकृत् । रूपगन्धरसस्पर्शस्वभावाद्यणुवादिनाम् ॥

शास्त्रप्राबल्यम् 60 तस्माच्छुद्धं विचित्रं वाऽद्वैतं स्यात्तत्र गोचरः । विस्तरश्शतदूषण्यां वाद एकादशे कृतः ॥ (121) शास्त्रप्राबल्यम्. 1 अथेदानीमुक्तियुक्त्योः बलाबलविचिन्तना । केचिदुक्त्येकशरणाः केचिद्युक्त्येकसंश्रयाः ॥ ये पूर्वोत्तरमीमांसानिष्णाताः श्रुतिसंश्रयाः । शास्त्रानुकूलां युक्तिं ते मानमिच्छन्ति नान्यथा । येतु वैशेषिकास्सांख्याः नैयायिकमुखाः परे । सर्वे ते युक्तिशरणाः युक्त्यधीनागमान्विताः ॥ उभयेषामपि मतं तत्तदुक्त्या प्रकाश्यते । तत्त्वं ततश्चोक्तियुक्त्योः स्पष्टमत्र भविष्यति ॥ चतुर्विधास्ते सुगताः दिक्षु तादृक्षु निष्ठिताः । ऊर्ध्वायां दिशि चार्वाकः सर्वेऽप्यन्तरवस्थिताः॥ तत्र प्रत्यवतिष्ठन्ते ये त्वेकदिशि संस्थितान् । समाक्रान्ता भविष्यन्ति ते ह्यन्यदिगवस्थितैः ॥ नहि शक्यं लङ्घयितुं पञ्जरान्तरवस्थितिः । केवलं युक्तिचातुर्यैरित्येके श्रुतिमाश्रिताः ॥ 2 एतदेव वचः प्रोचुः पूर्वे पूर्वेभ्य इत्यपि । ब्राह्मणे श्रूयते चैवं तथैवो पनिषत्स्वपि ॥

606 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके अवरेण नरेणैष प्रोक्तो ज्ञातुं न शक्यते । अनन्यप्रोक्त एतस्मिन्गतिर्नास्त्यन्यतो यतः ॥ नैव वाचा न मनसा प्राप्तुं शक्यो न चक्षुषा । अस्तीति ब्रुवतोऽन्यत्र कथं तदुपलभ्यते ॥ अस्तीत्येवोपलब्धव्यः तत्त्वभावेन चोभयोः । अस्तीत्येवोपलब्धस्य तत्त्वभावः प्रसीदति ॥ एषा तर्केण न मतिरापनेयेति चाब्रवीत् । मृत्युः कठोपनिषदि शिष्याय नचिकेतसे ॥ इति शुश्रुम पूर्वेषां ये नस्तद्व्याचचक्षिरे । इत्थं तलवकारीयैः श्रूयते चापि वाजिभिः ॥ चोदनालक्षणं धर्मं जैमिनिस्तदसूत्रयत् । ब्रह्मापि शास्त्रयोनीति ह्यब्रवीद्बादरायणः ॥ ३ ततस्तर्काप्रतिष्ठानादित्यप्याह स्वयं स्फुटम् । युक्तिस्त्वनिर्णीतबलाबलेति न्यायवित्तमाः ॥ यत्नेनानुमितोऽप्यर्थः कुशलैरनुमातृभिः । अभियुक्ततरैरन्यैरन्यथैवोपपाद्यते ॥ बहुकृत्वोऽपि वस्त्वात्मा युक्त्यैव परिनिश्चितः । देशकालादिभेदेन ज्ञायते पुनरन्यथा ॥ वेदशास्त्राविरोधी च तर्कश्चक्षुरपश्यताम् । रूपमात्राद्धि वाक्यार्थः केवलात्रावतिष्ठते ॥

वाक्यात्प्रकरणादर्थादौचित्याद्देशकालतः । शब्दार्थाः प्रविभज्यन्ते न रूपादेव केवलात् ॥ शब्दानामेव सा शक्तिः तर्को यः पुरुषाश्रयः । स शब्दानुगतो न्यायोऽनागमो ह्यनिबन्धनः ॥ इति भर्तृहरिः प्राह वाक्यपद्यां विचक्षणः । श्रुत्यर्थस्यानुकूलो यः स न्यायस्तदभीप्सितः ॥ तस्माच्छब्दः तर्कनिष्ठ इति नैवावधारयेत् । तात्पर्यनिर्णयार्थो यस्तर्कोऽसौ शब्दलक्षणः ॥ आर्षं धर्मोपदेशं च वेदशास्त्राविरोधिना । यस्तर्केणानुसंधत्ते स धर्मं वेद नेतरः ॥ वाच्यार्था निहितास्सर्वे वाङ्मूला वाग्विनिस्सृता। तां तु यस्तेनयेद्वाचं स सर्वस्तेयकृन्नरः ॥ तस्माद्विरोधे धर्मस्य निश्चित्य गुरुलाघवम् । यतो भूयस्ततो विद्वान् कुर्याद्धर्मविनिर्णयम् ॥ मनुव्यासप्रभृतयः क्रमादेवं वचोऽब्रुवन् । दुस्तर्को दूरतस्त्याज्यः विपरीतार्थबुद्धिकृत् ॥ तस्माद्विरुद्धसंस्कारशिक्षितानां परस्परम् । विवादो नहि विश्राम्येद्युगानामयुतैरपि ॥ अतो विरुद्धसंस्कारोपरोधायैव भावना । संप्रदायानुरोधेनाभ्यसनीयेति देशना ॥

608 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके यावद्यावद्विवादाय मुक्तकं दीयते मनः । अनवस्थादिदोषेण तावत्तावद्विहन्यते ॥ अतएवाग्रहाविष्टाः सहसा नोपदेशतः । स्वमतं न त्यजन्तीति संशयः प्राक्प्रदर्श्यते ॥ संदिग्धास्ते तु सुकराः परिवर्तयितुं नराः । इत्येवं रूढसंस्कारः शिथिलीक्रियते बुधैः ॥ 4 ननु सर्वत्र सिद्धान्ते प्रायेण व्यवहारतः । लाघवन्यायसहितात्पदार्थपरिशुद्धयः ॥ स एव लाघवन्यायः लौकिकस्सर्वसम्मतः । पश्वादयोऽप्यार्जवेन धावन्ति ग्रासतत्पराः ॥ एकमात्राराघवेन पुत्रोत्सवसुखं बुधाः । मन्यन्त इति सिद्धान्तः वैयाकरणसम्मतः ॥ तथा लाघवतर्कानुगृहीतो यः प्रवर्तते । विचारस्स हि मीमांसेत्याहुर्वैदिकसूरयः ॥ लाघवेनैव तर्केण पदार्थानां व्यवस्थितिम् । निरूपयन्ति धीमन्तः तार्किका अपि यौक्तिकाः सैषा लाघवबुद्धिस्तु वासनामनुवर्तते । वासना नाम संस्कारः स दृढो यत्र यादृशः ॥ तादृशस्तत्र फलति नहि निम्बो मधुद्रवः । तस्माद्वासनया वस्तुसिद्धिर्बाह्येति सिध्यति ॥

5 अत्रोच्यते संप्रदायो नाम सर्वगुरुर्महान् । परंपरासमायातोपदेशस्सोऽभिधीयते ॥ आम्नाय इत्यादिशब्दाः तत्पर्यायाः प्रकीर्तिताः । सत्संप्रदायराहितशास्त्रैरर्थस्य निर्णयः ॥ दुष्करः तत्सदाचार्यसंप्रदायपरिग्रहः । शास्त्रामूलस्संप्रदायश्शास्त्राननुमतोऽपिवा । भ्रमादिसंभावनया बाह्यतुल्यो मतो बुधैः ॥ स च सन्नित्यसंश्चेति द्विविधः प्रथमोऽत्र नः । द्वितीयस्तु परेषां स्यात् नियमो हेतुदर्शनात् ॥ अधर्मेन्द्रियदोषाभ्यां दुस्तर्काभ्यासतोऽपिवा । दुर्व्याप्तेरनुसन्धानाद्विप्रलम्भकवाक्यतः ॥ तत्त्वाग्रहेण सहितात् अतत्त्वग्रहसम्भवः । स एव संप्रदायश्चेत् असंत्स्यादिति नः क्रमः ॥ परेषामथ सिद्धान्ते हेतुदर्शनमुच्यते । अनन्यगतिकाः स्वैररसिका जीविकार्थिनः ॥ तथा पाषण्डिसंसर्गाः कुतर्काभ्यासिनोऽलसाः । एवमादिप्रसिद्धास्ते सूरिभिः प्रकटीकृताः ॥ हेतवोऽनन्यथासिद्धाः वीक्ष्यन्तां तन्त्रवार्तिके । प्रतिमाजल्पनं शाखाभङ्गः पाषाणपाटनम् ॥ इत्यादिभिः कुत्सिताभिः सिद्धिभिर्वञ्चिताः परे । M. R. 77

हेतुदर्शनशून्या ये ते सन्त्येव महाजनाः ॥ न महत्ता देशतो वा कालतो वापि शक्तितः । आकारतो वा संख्यातः नान्यस्मादपि कारणात् ॥ एवं विशेषं पश्यन्तः तुष्यन्तस्सन्ति वैदिकाः । (122) युक्तिप्राबल्यम्. 1 एवं वैदिकसिद्धान्तसंप्रदायस्य संग्रहः । अथ यौक्तिकसिद्धान्तहृदयं संप्रकाशयते ॥ अभ्यासात्प्रतिभाहेतुः शब्दः सर्वैरपि स्मृतः । बालानां च तिरश्चां च यथार्थप्रतिपादने ॥ आद्यः करणविन्यासः प्राणस्योर्ध्वं समीरणम् । स्थानानामभिघातश्च न विना शब्दभावनाम् ॥ प्रमाणत्वेन तां लोकः सर्वः समुपगच्छति । व्यवहाराः प्रवर्तन्ते तिरश्चामपि तद्वशात् ॥ स्वरवृत्तिं विकुरुते मधौ पुंस्कोकिलः कथम् । जन्त्वादयः कुलायादेः करणे शिक्षिताः कथम् ॥ आहारप्रीतिविद्वेषप्लवनादिक्रियासु कः । जात्यन्वयप्रसिद्धासु प्रयोक्ता मृगपक्षिणाम् ॥ इतिहि प्रतिभावादिवार्ताक्षौदुम्बरायणाः । प्रतिभायास्तु माहात्म्यं वर्णयन्तीति विश्रुतम् ॥