भारतकोश
संग्रह पर लौटें

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

२३३

चतुर्थोऽङ्कः

मदनिका—अज्जए ! किं जो ज्जेव जणो वेसे पडिवसदि, सो ज्जेव अलीअदक्खिणो भोदि ? । (आर्ये ! किं य एव जनो वेशे प्रतिवसति, स एव अलीकदक्षिणो भवति ? )

वसन्तसेना—हज्जे ! णाणा-पुरिससङ्गेण वेस्साजणो अलीअदक्खिणो भोदि। (हञ्जे ! नानापुरुषसङ्गेन वेश्याजनः अलीकदक्षिणो भवति ।)

मदनिका—जदो दाव अज्जआए दिट्ठी इध अभिरमदि हिअअं च; तस्स कारणं किं पुच्छीअदि ? । (यतस्तावद् आर्याया दृष्टिरिह अभिरमते हृदयञ्च, तस्य कारणं किं पृच्छयते ? )

वसन्तसेना—हज्जे ! सहीजणादो उवहसणीअदां रक्खामि। (हञ्जे ! सखीजनादुपहसनीयतां रक्षामि । )

मदनिका—अज्जए ! एव्वं णेदं । सहीजणचित्ताणुवत्ती अवलाजणो भोदि। (आर्ये ! एवं नेदम् । सखीजनचित्तानुवर्त्ती अबलाजनो भवति ।)


**मदनिका—**आर्ये ! क्या जो कोई भी व्यक्ति वेश्यागृह में रहता हैं, वह असत्य बोलने में कुशल हो जाता है ?

**वसन्तसेना—**चेटी ! विभिन्न प्रकार के लोगों का साथ होने के कारण वेश्यायें असत्यभाषण में चतुर हो जाती हैं।

**टीका—**चेटी=वसन्तसेनागृहे स्थिता काचन दासी । मात्रा=वसन्तसेनायाः पालनकर्त्र्या जनन्या माधवसेनया, सकाशम् = समीपम्, चित्रफलके = चित्रपटे, निषण्णा=अनुलग्ना, दृष्टिः नेत्रद्वयं यस्याः सा, चारुदत्तचित्रावलोकनसंलग्ननेत्रा, मदनिकया=तन्नाम्न्या दास्र्या, मन्त्रयन्ती = गुप्तमालपन्ती, उपसर्पामि = समीपं गच्छामि, यथानिर्दिष्टा=चित्रफलकनिषण्णदृष्टिरिति भावः सुसदृशी=मत्सौन्दर्यानु-रूपसौन्दर्यवतीत्यर्थः, चित्राकृतिः = चित्ररूपेण विद्यमाना आकृतिः = आकारः, सुसदृशी=तवाकृतिसम्वादिनी, सुस्निग्धा=अत्यनुरापूर्णा, अनुलग्ना=संसक्ता, वेशे=वेश्यालये, वासेन=निवासेन, दाक्षिण्येन=पाटवेन, अलीके=असत्यभाषणे, दक्षिणः=कुशलः, नानापुरुषाणाम्=विविधजनानाम्, सङ्गेन=सङ्गत्या ।

**अर्थ—मदनिका—**जब आर्या की आखें और हृदय इस [ चित्रफलक ] में अनुरक्त हो रहे हैं [ अर्थात् आखों और मन दोनों से आपको यह चित्र अच्छा लग रहा है । ] तो इस ( अत्यनुराग ) का कारण क्यों पूछ रहीं हैं ?

**वसन्तसेना—**सखि ! सखी लोगों की हँसी की रक्षा करना चाहती हूँ । (उनकी हँसी=मजाक का पात्र बनने से बचना चाहती हूँ । )

**मदनिका—**आर्ये ! ऐसी बात नहीं है । स्त्रियाँ अपनी सखियों की भावना के अनुकूल व्यवहार करने वाली होती हैं ।

२३४ मृच्छकटिकम्

प्रथमा चेटी—( उपसृत्य ) अज्जए ! अत्ता आणवेदि—'गहिदावगुण्ठणं पक्खदुआरए सज्जं पवहणं । ता गेच्छ' त्ति । ( आर्ये ! माता आज्ञापयति— 'गृहीतावगुण्ठनं पक्षद्वारे सज्जं प्रवहणं तद्गच्छ' इति । )
वसन्तसेनाहज्जे ! किं अज्जचारुदत्तो मं णइस्सदि ? । ( हञ्जे ! किम् आर्य-चारुदत्तो मां नेष्यति ? )
चेटीअज्जए ! जेण पवहणेण सह सुवण्ण-दससाहस्सिओ अलङ्कारओ अणुपैसिदो । ( आर्ये ! येन प्रवहणेन सह सुवर्ण-दशसाहस्रिकोऽलङ्कारः अनुप्रेषितः । )
वसन्तसेनाको उण सो ? ( कः पुनः सः ? )
चेटीएसो ज्जेव राअस्सालो संठाणओ । ( एष एव राजश्यालः संस्थानकः ) ।
वसन्तसेना—(सक्रोधम्) अवेहि । मा पुणो एव्वं भणिस्ससि । ( अपेहि । मा पुनरेवं भणिष्यसि ।
चेटीपसीददु पसीसदु अज्जआ । सन्देसेण म्हि पेसिदो । ( प्रसीदतु प्रसीदतु आर्या । सन्देशेनास्मि प्रेषिता ) ।
वसन्तसेनाअहं सन्देसस्य ज्जेव कुप्पामि । ( अहं सन्देशस्यैव कुप्यामि )
चेटीता किंत्ति अत्तं विण्णविस्सं । ( तत् किमिति मातरं विज्ञापयिष्यामि ? )


पहली चेटी—( समीप जाकर ) आर्ये ! माता जी यह आज्ञा दे रही हैं— बगलवाले दरवाजे पर ढंकी हुई गाड़ी ( रथ ) सजी हुई खड़ी है, अतः आप ( उससे ) जायें ।
वसन्तसेना—सखि ! क्या आर्य चारुदत्त मुझे ले जायेंगे ?
चेटी—आर्ये ! जिसने गाड़ी के साथ साथ दस हजार सोने के अलंकार [ मोहरें या अशर्फी आदि ] भेजे हैं ।
वसन्तसेना—वह कौन है ?
चेटी—वही राजा का शाला संस्थानक ।
वसन्तसेना—( क्रोध के साथ ) दूर हट जाओ । फिर कभी ऐसा मत कहना ।
चेटी—आर्या, प्रसन्न हो जाँय, प्रसन्न हो जाँय । मैं तो [ माता के ] सन्देश से यहाँ भेजी गयी हूँ ।
वसन्तसेना—मैं भी सन्देश पर ही नाराज हो रही हूँ ।
चेटी—तो माता जी से क्या कहूँगी ?

चतुर्थोऽङ्कः २३५

वसन्तसेना--एव्वं विण्णाविदव्वा--'जइ मं जीअन्तीं इच्छसि ता एव्वं ण पुणो अहं अत्ताए आण्णाविदव्वा।' ( एवं विज्ञापयितव्या--यदि मां जीवन्तीमिच्छसि, तदा एवं न पुनरहं मात्रा आज्ञापयितव्या । )

चेटी--जधा दे रोअदि । ( यथा ते रोचते । ) ( इति निष्क्रान्ता । )

( प्रविश्य )

शर्विलकः--

दत्त्वा निशाया वचनीयदोषं निद्राञ्च जित्वा नृपतेश्च रक्ष्यान् ।
स एष सूर्योदयमन्दरश्मिः क्षपाक्षयाच्चन्द्र इवास्मि जातः ॥ १ ॥


वसन्तसेना--इस प्रकार से कहना-'यदि मुझे जीवित [ रहने देना ] चाहती हैं तब फिर कभी भी माता जी के द्वारा इस प्रकार की आज्ञा नहीं मिलनी चाहिये।'

चेटी--जैसी आपकी इच्छा । ( यह कर निकल जाती है । )

टीका--यतः=यस्मात् कारणात्, आर्यायाः=पूज्यायाः वसन्तसेनायाः, इह=अस्मिन् चित्रफलके, अभिरमते = अनुरक्तं भवति, तस्य = अनुरागातिशयस्य, किं पृच्छयते=कथं प्रश्नः क्रियते, एवं मनोहरे दयितेऽभिसारे विलम्बस्तेऽनुचित इति भावः, उपहसनीयताम्=उपहासयोग्यत्वम्, निर्धने असमाने वाऽभिरमणं मौर्थ्य-मित्यादिसखीजनकृतोपहासादात्मानं रक्षामीति भावः, अबलाजनः = नारीलोकः, सखीजनचित्तानुवर्त्ती=सखीभावानुसारी, गृहीतम्=धृतम्, अवगुण्ठनम्=आच्छादनम्, यस्मिन् येन वा, प्रवहणम्=शकटम्, पक्षद्वारे=पार्श्ववर्त्तिद्वारसम्मुखे, सज्जम्=प्रस्तुतम्, सुवर्णदशसाहस्रिकः=सुवर्णानाम्, तदानीं प्रसिद्ध-स्वर्णमुद्राणाम्, दशभिः सहस्रैः क्रीतः, तेन क्रीतम्' [ पा. सू. ५।१।३७ ] इति ठक् ।

अन्वयः--निशायाः, वचनीयदोषम्, दत्त्वा, निद्राम्, च, नृपतेः, रक्ष्यान्, च, जित्वा, सः, एषः, ( अहम् ), क्षपाक्षयात् सूर्योदयमन्दरश्मिः, चन्द्रः, इव, जातः, अस्मि ॥ १ ॥

शब्दार्थ--निशायाः=रात को, वचनीयदोषम्=निन्दा के दोष को, दत्त्वा=देकर, च=और, निद्राम्=अपनी नींद को, च=तथा, नृपतेः=राजा के, रक्ष्यान्=रक्षापुरुषों, सिपाहियों को जीत कर, अर्थात् उनसे बच कर, सः=वह, एषः=यह, ( अहम्=मैं ), क्षपाक्षयात्=रात बीत जाने के कारण, सूर्योदयमन्दरश्मिः=सूर्य के उदित हो जाने के कारण फींकी किरणों वाले, चन्द्रः=चन्द्रमा के, इव=समान, जातः अस्मि=हो गया हूँ ॥ १ ॥

( प्रवेश करके )

अर्थ--शर्विलक--रात को निन्दा का दोष देकर अर्थात् चोरी आदि निन्दित कार्य रात में होते हैं, ऐसा अपवाद देकर, ( अपनी ) नींद को तथा राजा के

२३६ | मृच्छकटिकम्

अपि च—

यः कश्चित्त्वरितगतिर्निरीक्षते मां सम्भ्रान्तं द्रुतमुपसर्पति स्थितं वा। तं सर्वं तुलयति दूषितोऽन्तरात्मा स्वैर्दोषैर्भवति हि शङ्कितो मनुष्यः ॥२॥

सिपाहियों को जीत कर अर्थात् उनसे बचकर यह मैं, सूर्योदय होने के कारण फीकी किरणोंवाले चन्द्र के समान ( निष्प्रभ ) हो गया हूँ ॥ १ ॥

टीका--चारुदत्तस्य भवनात् सुवर्णभाण्डं चोरयित्वा निशाया अवसाने शङ्कितः सन् स्वदुर्बलतां वर्णयति--दत्तेवेति । निशायाः=रजन्याः, सम्बन्धविवक्षया षष्ठी, वचनीयदोषम्=अनर्थकरीति अपवादरूपं दूषणम् दत्त्वा=आरोप्य, निद्राम्=आत्मनः स्वापम्, च, नृपतेः = राज्ञः, च, रक्ष्यान् = रक्षापुरुषान्, पाल्यान् जनान् जित्वा= पराजित्य, तेषां दृष्टिपथमनागत्य, सः एषः=पूर्वोक्तवैशिष्ट्ययुतः, अहम्=शर्विलकः, क्षपायाः = निशायाः क्षयात् = अवसानात्, सूर्योदयेन = दिनकरप्रकाशेन, मन्दाः= निष्प्रभाः, रश्मयः=किरणाः यस्य सः तादृशः चन्द्रः इव=निशाकर इव, जातः= संवृत्तः, अस्मि । अत्रोपमालंकारः, उपेन्द्रवज्रा वृत्तम् ॥ १ ॥

विमर्श--रक्ष्यान् -रक्ष धातु सकर्मक है अतः कर्म में ही यत् प्रत्यय होगा कर्ता में नहीं । अतः रक्ष्यान्=रक्षणीयान् यह अर्थ होता है। यहाँ तात्पर्य रक्षक पुरुषों से है। अतः इसे राजा से रक्ष्य और नगर के रक्षक--इस अर्थ में मान लेना चाहिये । जगद्धर ने इसके स्थान पर 'रक्षान्' यह पाठ माना है। वचनीयदोषम्= रात ही सभी अपराधों को कराती है, इस प्रकार की निन्दा को । यहाँ शर्विलक और चन्द्र की उपमा है। इन्द्रवज्रा उपेन्द्रवज्रा की उपजाति छन्द है ॥ १ ॥

अन्वयः--यः, कश्चित्, त्वरितगतिः, [सन्], सम्भ्रान्तम्, माम्, निरीक्षते; वा, स्थितम्, [माम् ], द्रुतम्, उपसर्पतिः; दूषितः, अन्तरात्माः, तम्, सर्वम्, तुलयति; हि, मनुष्यः, स्वैः, दोषैः, शङ्कितः भवति ॥ २ ॥

शब्दार्थ--यः=जो, कश्चित् = कोई भी (व्यक्ति), त्वरितगतिः = तेजी से चलनेवाला, [ सन्=होता हुआ ], सम्भ्रान्तम्=चोरी करने के कारण घबराये हुये, माम्=मुझ शर्विलक को, निरीक्षते=देखता है; वा=अथवा, स्थितम्=छिपकर खड़े हुये, [माम् = मेरे समीप ], द्रुतम् = जल्दी से, उपसर्पति=आ जाता है; दूषितः = अपराधी; अन्तरात्मा=मेरा मन, अन्तःकरण, तम्=उन, सर्वम्=सभी को, तुलयति=सन्देह की दृष्टि से तौलता है, मानता है, हि = क्योंकि, मनुष्यः=पुरुष, स्वैः=अपने, दोषैः = दोषों=अपराधों से, [ ही ], शङ्कितः = शङ्काग्रस्त, भवति = होता है ॥ २ ॥

अर्थ--और भी-- जो कोई भी जल्दी-जल्दी चलता हुआ घबड़ाये हुये मुझे [शर्विलक को]

चतुर्थोऽङ्कः

मया खलु मदनिकायाः कृते साहसमनुष्ठितम् ।
परिजनकथासक्तः कश्चिन्नरः समुपेक्षितः
क्वचिदपि गृहं नारीनाथं निरीक्ष्य विवर्जितम् ।
नरपतिबले पार्श्वयाते स्थितं गृहदारुवद्
व्यवसितशतैरेवंप्रायैर्निशा दिवसीकृता ॥ ३॥


देखता है; अथवा [ छिपकर ] खड़े हुये मेरे समीप जल्दी से आता है;, दोषी मेरा मन उन सबको शङ्काग्रस्त होकर सोंचता है; क्योंकि मनुष्य अपने ही दोषों [ अपराधों ] के कारण शङ्कालु हो जाता है ॥ २ ॥

टीका—स्वापराधेनात्मीयां शंकाग्रस्ततां वर्णयति - य इति । यः कश्चित्= यः कोऽपि जनः, त्वरितगतिः=शीघ्रगतिकः, सन्, सम्भ्रान्तम् = अपराधकृत्यकरणात् भयभीतम्, माम्=शर्विलकम्, निरीक्षते=विलोकयति; वा=अथवा, स्थितम्=एकान्ते अवस्थितम्, माम् = शर्विलकम्, उपसर्पति = शर्विलक-समीपमागच्छति; दूषितः= सापराधः, अन्तरात्मा = अन्तःकरणम्, तम् = मन्निरीक्षकादिरूपम्, सर्वम्=समस्तं जनम्, तुलयति = परीक्षते, शंकादृष्ट्या चिन्तयति; हि=यतोहि, मनुष्यः=जनः, स्वैः = आत्मीयैः, दोषैः = दूषणैः अपराधैः वा, शङ्कितः=शङ्कास्थानम्, अन्यस्येति शेषः, भवति=जायते । चतुर्थपादार्थेन सामान्येन समर्थनात् अर्थान्तरन्यासः अलङ्कारः, प्रहर्षिणी वृत्तम् ॥ २ ॥

विमर्श—यहाँ समीप में आनेवाले पुरुषों आदि के द्वारा देखे जाने के कारण उत्पन्न हुई शर्विलक की दशाविशेष का समर्थन चतुर्थ पाद के द्वारा किया गया है । अतः अर्थान्तरन्यास अलंकार है । त्वरिता गतिः=गमनं यस्य सः । सम्भ्रान्तम्- सम् + $\sqrt{}$भ्रम् + क्त । तुलयति -तौलता है, समझता है, सन्देह करता है । शङ्कितः =शंका करने का विषय, अर्थात् उसका अपना ही आचरण ऐसा होने लगता है जिससे अन्य लोग शंका करने लग जाते हैं । इसमें प्रहर्षिणी छन्द है ॥ २ ॥

अर्थ—मैंने वास्तव में मदनिका [ प्राप्त करने ] के लिये ही इतना दुःसाहस किया है ।

अन्वयः—[ अत्रापि 'मया' इति योज्यम् ] परिजनकथासक्तः, कश्चित्, नरः, समुपेक्षितः; क्वचित्, अपि, नारीनाथम्, गृहम्, निरीक्ष्य, विवर्जितम्, नरपतिबले, पार्श्वयाते, गृहदारुवत्, स्थितम्; एवम्प्रायैः, व्यवसितशतैः, निशा, दिवसीकृता ।३।

शब्दार्थ—[ मया=मैंने ], परिजनकथासक्तः=बन्धुवर्गों से बातचीत में लगे हुये, कश्चित्=किसी, नरः=मनुष्य की, उपेक्षितः=उपेक्षा कर दी, उसे छोड़ दिया, क्वचिद् अपि = कहीं पर, गृहम् = घर को, नारीनाथम् = स्त्री रूपी स्वामीवाला अर्थात् केवल स्त्री ही रक्षक है उसे, निरीक्ष्य=देखकर, विवर्जितम्=छोड़ दिया;

२३८ | मृच्छकटिकम्

( इति परिक्रामति )

वसन्तसेना—हञ्जे ! इमं दाव चित्तफलं मम सअणीए ठाविअ तालवेण्टअं गेण्हिअ लहु आअच्छ । (हञ्जे ! इदं तावत् चित्रफलकं मम शयनीये स्थापयित्वा तालवृत्तकं गृहीत्वा लघु आगच्छ । )

उसमें नहीं घुसा; नरपतिबले = राजा के सिपाहियों के, पार्श्वयाते=समीप में आ जाने पर, गृहदारुवत् = मकान में लगे लकड़ी के खम्भों के समान अर्थात् निश्चल, स्थितम्=खड़ा हो गया, एवम्प्रायैः=इसी प्रकार के, व्यवसितशतै=सैंकड़ों, प्रयासों=कार्यों के द्वारा, निशा=रात को, दिवसीकृता=दिन बना दिया ॥ ३ ॥

अर्थ—( मैंने ) अपने परिवारवालों से बातचीत करते हुये किसी व्यक्ति की उपेक्षा कर दी ( वहाँ चोरी नहीं की )। कहीं पर केवल स्त्री को मालिक देखकर उस घर को भी छोड़ दिया । ( वहाँ भी चोरी नहीं की । ) राजा के सिपाहियों के पास में आ जाने पर मकान में लगे हुये लकड़ी के खम्भे के समान निश्चल खड़ा हो गया । इस प्रकार के सैकड़ों कार्यों से रात को दिन बना दिया ॥ ३ ॥

( ऐसा कहकर घूमता है । )

टीका—मया—इति गद्यस्थेनात्रापि अन्वयः, परिजनकथासक्तः = परिवारिक-जनैः, भृत्यादिजनैः वा सह वार्त्तालापे संलग्नः, कश्चित् नरः=कोपि पुरुषः, समुपेक्षितः=उपेक्षाविषयीकृतः, तत्र चौर्यं न कृतमिति भावः; क्वचिदपि=कुत्रचित् च, गृहम्=भवनम्, नारीनाथम् = स्त्रीमात्ररक्षितम्, निरीक्ष्य=अवलोक्य, विवर्जितम्=परित्यक्तम्, तत्रापि चौर्यं न कृतमिति भावः, नरपतिबले=राजपुरुषसमुदाये, पार्श्वयाते = समीपागते सति, गृहदारुवत् = भवने आधारतया निर्मितकाष्ठस्तम्भ इव, स्थितम्=अवस्थितम्; एवम्प्रायैः=एवम्भूतैः, व्यवसितशतैः=व्यापाराणाम्, प्रयासानां वा शतैः=अगणितैः, निशा=रात्रिः, दिवसीकृता=अदिवसः अपि दिवसवत् कृता। अत्र काव्यलिङ्गम्, अलंकारः हरिणीवृत्तम् ॥ ३ ॥

विमर्श—नारीनाथम् – नारी मात्र है नाथ=सहायक या रक्षक जिसकी । गृहदारुवत् – गृह = गृह में लगाये गये, दारु = स्तम्भादि के समान । व्यवसितशतैः—व्यवसितानां शतानि, यहाँ शत के बाद बहुवचन विवक्षित है । दिवसीकृता—अदिवसः दिवसः कृतः – अभूत-तद्भाव अर्थ में च्वि-प्रत्ययान्तरूप है । निशा को दिन बनाना रूपी कार्य के लिये सैंकड़ों उपायों का कारणरूप से उल्लेख होने से काव्यलिङ्ग अलंकार है और हरिणी छन्द है—न स म र स ला गः षड्वेदैर्हयैर्हरिणी मता ॥ ३ ॥

अर्थ—वसन्तसेना—चेटि ! इस चित्रफलक ( तस्वीर ) को मेरे शयनकक्ष में रखकर पंखा लेकर जल्दी से आ जाओ ।

चतुर्थोऽङ्कः २३६

मदनिका—जं अज्जआ आणवेदि । ( यदार्या आज्ञापयति । ) (इति फलकं गृहीत्वा निष्क्रान्ता । )

शर्विलकः—इदं वसन्तसेनाया गृहम् । तद्यावत् प्रविशामि । ( प्रविश्य ) क्व नु मया मदनिका द्रष्टव्या ?

( ततः प्रविशति तालवृन्तहस्ता मदनिका । )

शर्विलकः—( दृष्ट्वा ) अये इयं मदनिका—

मदनमपि गुणैर्विशेषयन्ती
रतिरिव मूर्त्तिमती विभाति येयम् ।
मम हृदयमनङ्गवह्नितप्तं
भृशमिव चन्दनशीतलं करोति ॥ ४ ॥

मदनिके !


मदनिका—आर्या की जैसी आज्ञा । ( चित्रफलक लेकर चली जाती है । )

शर्विलक—यह वसन्तसेना का घर है । तो इसमें प्रवेश करता हूँ । ( प्रवेश करके ) मुझे कहाँ मदनिका को देखना ( ढूढ़ना ) चाहिये ।

( इसके बाद ताड़ का पंखा लिये हुये मदनिका प्रवेश करती है । )

अन्वय—या, गुणैः, मदनम्, अपि, विशेषयन्ती, मूर्तिमती, रतिः, इव, विभाति, ( सा ) इयम्, अनङ्गवह्नितप्तम्, मम, हृदयम्, भृशम्, चन्दनशीतलम्, इव, करोति ॥ ४ ॥

शब्दार्थ—या=जो, गुणैः = सौन्दर्यादि विशेषताओं से, मदनम्=कामदेव को, अपि=भी, विशेषयन्ती=जीतती हुई, मूर्तिमती=शरीर-धारिणी, रतिः=कामदेव की पत्नी के, इव=समान, विभाति=शोभित हो रही है, अच्छी लग रही है; ( सा=वही ), इयम्=यह, अनङ्गवह्नितप्तम्=कामरूपी अग्नि से सन्तप्त, मम=मेरे, हृदयम् =चित्त को, भृशम्=बहुत अधिक, चन्दनशीतलम्=चन्दन के समान शीतल=ठण्डा, इव=सा, करोति=कर रही है ॥ ४ ॥

अर्थशर्विलक—( देखकर ) अरे यह मदनिका !

जो ( अपने सौन्दर्यादि ) गुणों के द्वारा कामदेव को भी जीतती हुई, शरीर-धारिणी, रति के समान शोभित हो रही है; वही यह कामाग्नि से सन्तप्त मेरे हृदय को चन्दन के समान अत्यधिक शीतल कर रही है ॥ ४ ॥

मदनिके !

टीका—स्वाभिलषितां दयितां मदनिकां विलोक्य तस्याः सौन्दर्यवर्णनपूर्वकं स्वहृदयभावं प्रकटयति -मदनमपीति । या = पुरोवर्तिनी, मदनिकेत्यर्थः, गुणैः = सौन्दर्यादिवैशिष्ट्यैः, मदनम् अपि=कामदेवम् अपि, अन्येषां तु का कथा, विशेष-

२४०मृच्छकटिकम्

मदनिका—(दृष्ट्वा) अम्मो ! कथं सव्विलओ ? सव्विलअ ! साअदं ते । कहिं तुमं ? । ( अहो कथं शर्विलकः ! शर्विलक ? स्वागतं ते । कस्मिन् त्वम् ? )
शर्विलकः—कथयिष्यामि ।
( इति सानुरागमन्योन्यं पश्यतः । )
वसन्तसेना—चिरअदि मदणिआ, ता कहिं णु क्खु सा ? ( गवाक्षकेण दृष्ट्वा ) कधं एसा केणावि पुरिसकेण सह मन्तअन्ती चिट्ठदि । जधा अदिसिणिद्धाए णिच्चलदिट्ठिए आपिवन्ती विअ एदं णिज्झाअदि, तधा तक्केमि, एसो सो जणो एदं इच्छदि अभुजिस्सं कादुं । ता रमदु रमदु । मा कस्सावि पीदिच्छेदो भोदु । ण क्खु सद्दाविस्सं । ( चिरयति मदनिका । तत् कस्मिन् नु खलु सा ? कथमेषा केनापि पुरुषकेण सह मन्त्रयन्ती तिष्ठति । यथा अतिस्निग्धया निश्चलदृष्ट्या आपिबन्तीव एतं निध्यायति तथा तर्कयामि—एष स जन एनामिच्छति अभुजिष्यां कर्तुम् । तत् रमतां रमताम् । मा कस्यापि प्रीतिच्छेदो भवतु । न खलु शब्दापयिष्यामि । )


यन्ती=जयन्ती, आकर्षयन्ती वा, मूर्तिमती = शरीरधारिणी, रतिः = कामदेवभार्या, इव= यथा, विभाति= सुशोभते, ( सा= पूर्वोक्तविशेषणविशिष्टा ), इयम्= दृश्यमाना, अनङ्गवह्नितप्तम्= कामानलसन्तप्तम्, मम= शर्विलकस्य, हृदयम्= चित्तम्, भृशम्= अत्यधिकम्, चन्दनशीतलम् = चन्दनानुलेपवत् शीतस्पर्शम्, इव= यथा, करोति= विदधाति। ॥ ४ ॥

विमर्श—मदनमपि-- जिसने कामदेव को भी जीत लिया उसके लिये मुझ जैसे को आकृष्ट करना आश्चर्य की बात नहीं है । विशेषयन्ती= जीतती हुयी, अथवा मोहित करती हुयी । चन्दनशीतलम्= चन्दनम् इव शीतलम् । यहाँ पूर्वार्द्ध में मदनिका की मूर्तिमती रति के रूप में सम्भावना के कारण द्रव्योत्प्रेक्षा तथा विना चन्दन के शीतल होने वाले हृदय में चन्दनशीलता की सम्भावना के कारण गुणोत्प्रेक्षा है । पुष्पिताग्रा छन्द है ॥ ४ ॥

अर्थ—मदनिका-- ( देखकर ) अहो क्या शर्विलक ? शर्विलक ! तुम्हारा स्वागत है । तुम कहाँ ?
शर्विलक— बताऊँगा ।
( इस प्रकार दोनों प्रेम से एक दूसरे को देखते हैं । )
वसन्तसेना— मदनिका देर लगा रही है । तो कहाँ चली गई होगी ? ( झरोखे से देखकर ) क्या, यह तो किसी प्रिय पुरुष से बातचीत करती हुई बैठी है । अत्यन्त प्रेम से युक्त, निश्चल दृष्टि से इस पुरुष का पान-सा करती हुई, जिस प्रकार से देख रही है उससे मैं यह अनुमान कर रही हूँ कि यह वही पुरुष है जो

चतुर्थोऽङ्कः २४१

मदनिका--सव्विलअ ! कहेहि । ( शर्विलक ! कथय । )
( शर्विलकः--सशङ्कं दिशोऽवलोकयति । )
मदनिका--सव्विलअ ! किं ण्णेदं ? ससङ्को विअ लक्खीअसि । ( शर्विलक ! किं न्विदम् ? सशङ्क इव लक्ष्यसे । )
शर्विलकः--वक्ष्ये त्वां किञ्चित् रहस्यम्, तद्विविक्तमिदम् ?
मदनिका--अध इं ? ( अथ किम् ? )
वसन्तसेना--कधं परमरहस्सं । ता ण सुणिस्सं । ( कथं परमरहस्यम् ? तत् न श्रोष्यामि । )
शर्विलकः--मदनिके ! किं वसन्तसेना मोक्ष्यति त्वां निष्क्रयेण ?
वसन्तसेना--कधं मम सम्बन्धिणी कथा । ता सुणिस्सं इमिणा गबक्खण ओवारिदसरीरा । ( कथं मम सम्बन्धिनी कथा । तत् श्रोष्यामि अनेन गवाक्षेण अपवारितशरीरा । )
मदनिका--सव्विलअ ! भणिदा मए अज्जआ । तदो भणादि, जइ मम सच्छन्दो, तदा विणा अत्यं सव्वं परिजनं अभुजिस्सं करइस्सं । अध सव्विलअ ! कुदो दे एत्तिओ विहवो, जेण मं अज्जआसआसादो मोआ-इस्सि । ( शर्विलक ! भणिता मया आर्या; ततो भणति--यदि मम स्वच्छन्दः


इसे [ मदनिका को ] दासी के कार्य से मुक्त कराना चाहता है। तो रमण करे, रमण करे [ आनन्द उठाये ], किसी का भी प्रीतिच्छेद [ प्रेमव्यापारभंग ] न हो । [ अतः इसे ] नहीं बुलाऊँगी ।

मदनिका--शर्विलक ! बताओ ।
( शर्विलक शंकाभरी दृष्टि से चारों ओर देखता है । )
मदनिका--शर्विलक ! यह क्या है ? तुम शंकाग्रस्त से दिखाई दे रहो ।
शर्विलक--तुम्हें कुछ रहस्य=गुप्त बातें बताऊँगा । तो क्या यह एकान्त स्थान है ?
मदनिका--और क्या ?
वसन्तसेना--क्या बहुत गोपनीय बात है । तो नहीं सुनूंगी ।
शर्विलक--मदनिके ! क्या वसन्तसेना धन के बदले तुम्हें मुक्त कर देगी ?
वसन्तसेना--क्या मेरे विषय में बात है ? तो शरीर छिपाकर इस झरोखे से बात सुनूंगी ।
मदनिका--शर्विलक ! मैंने आर्या ( वसन्तसेना ) से कहा था, तो उन्होंने उत्तर दिया था-'यदि मेरी स्वतन्त्रता ( शक्ति ) होती तब तो बिना धन लिये ही

१६ मृ०

२४२मृच्छकटिकम्

तदा बिना अर्थं सर्वं परिजनमभुजिष्यं करिष्यामि। अथ शर्विलक ! कुतस्ते एतावान् विभवः येन मामाय्यासकाशात् मोचयिष्यसि ? )

शर्विलकः—

दारिद्र्येणाभिभूतेन त्वत्स्नेहानुगतेन च।
अद्य रात्रौ मया भीरु ! त्वदर्थे साहसं कृतम् ॥ ५ ॥

सभी दासियों को मुक्त कर देती।' फिर शर्विलक ! तुम्हारे पास इतना धन कहाँ जिससे तुम मुझे आर्या के पास से मुक्त करा सकोगे ?

टीका— कस्मिन्=कारणे वा, स्वागतम्=सुष्ठु आगतम्, चिरयति=विलम्बं करोति, चिरं करोति-इत्यर्थे णिच्, अन्योन्यम् = परस्परम्, पुरुषकेण=प्रियपुरुषेण, प्रियार्थे कः, मन्त्रयन्ती=गुप्तमालपन्ती, अतिस्निग्धया=अतिप्रेमपूरितया, निश्चल-दृष्टया = निर्निमेषलोचनेन, आपिबन्ती = पानं कुर्वन्ती, निध्यायति=विलोकयति, अभुजिष्याम्=अकिङ्करीं स्वाधीनामित्यर्थः, स्वेतरेण केनापि भोगयोग्यां न कर्तुमिति भावः। प्रीतिच्छेदः=प्रेमप्रवाहभङ्गः, आकारयिष्यामि=आह्वयिष्यामि। रहस्यम्=रहसि=एकान्ते भवम्, गोपनीयम्, विविक्तम्=निर्जनम्, निष्क्रयेण=द्रव्यविनिमयेन, अपवारितशरीरा=अपवारितम्=गोपितम् शरीरं यस्या सा, छन्दः=इच्छा, सामर्थ्य-मिति भावः ॥

अन्वय— हे भीरु, दारिद्र्येण, अभिभूतेन, त्वत्स्नेहानुगतेन, च, मया, त्वदर्थे, अद्य, रात्रौ, साहसम्, कृतम् ॥ ५ ॥

शब्दार्थ— हे भीरु !=हे डरनेवाली स्त्री, दारिद्र्येण = निर्धनता से, अभिभूतेन=पीडित, परेशान, च=और, त्वत्स्नेहानुगतेन=तुम्हारे प्रेम में आसक्त, मया=मुझ शर्विलक ने, त्वदर्थे=तुम्हारे [ मदनिका के ] लिये, अद्य=आज, रात्रौ=रात में, साहसम्=दुःसाहसिक कार्य अर्थात् चोरी, कृतम्=कर डाली ॥ ५ ॥

अर्थ—शर्विलक—
हे भीरु ( डरपोक ) स्त्री ! निर्धनता से पीड़ित और तुम्हारे प्रेमजाल में फंसे हुये मैंने तुम्हारे लिये आज रात में साहसिक कार्य अर्थात् चोर कर डाली ॥५॥

टीका— निर्धनस्य तव समीपे मम निष्क्रयार्थं सहसा धनागमः कुत इति शङ्कायां समाधिमाह-दारिद्र्येणेति। हे भीरु !=हे भयशीले मदनिके, दारिद्र्येण=निर्धनत्वेन, अभिभूतेन = आक्रान्तेन पीडितेन वा, त्वत्स्नेहानुगतेन = त्वदीयप्रणय-समासक्तेन, च, मया=शर्विलकेन, त्वदर्थे=मदनिकानिमित्तम्, अद्य रात्रौ=निशायाम्, साहसम् = सहसा=बलेन कृतम् यद्वा सहसा=अविविच्य कृतम् साहसं चौर्यरूपमिति यावत्, कृतम्=अनुष्ठितम्। पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ॥ ५ ॥

विमर्श— अचानक धनी होने के विषय में स्पष्टीकरण देने के लिये शर्विलक का प्रस्तुत कथन है। साहसम् —'सहसा क्रियते यत्तु तत् साहसमिरहोच्यते' इस

चतुर्थोऽङ्कः २४३

वसन्तसेना--पसण्णा से आकिदी, साहसकम्मदाए उण उव्वेअणीआ । प्रसन्ना अस्य आकृतिः, साहसकर्मतया पुनरुद्वेजनीया । )

मदनिका--सव्विलअ ! इत्थीकल्लवत्तस्स कारणेण उहअं पि संसए विणिक्खित्तं । ( शर्विलक ! स्त्रीकल्यवर्त्तस्य कारणेन उभयमपि संशये विनि- क्षिप्तम् ! )

शर्विलकः--किं किम् ? ।

मदनिका--सरीरं चारित्तं च । ( शरीरं चारित्रञ्च )

शर्विलकः--अपण्डिते ! साहसे श्रीः प्रतिवसति ।

मदनिका--सव्विलअ ! अखण्डिदचारित्तोसि । ता ण क्खु ते मम कार- णादो साहसं करन्तेण अच्चन्तविरुद्धं आचरिदं ? ( शर्विलक ! अखण्डित- चारित्रोऽसि, तत् न खलु त्वया मम कारणात् साहसं कुर्वता अत्यन्तविरुद्धमा- चरितम् ? )

शर्विलकः--

नो मुष्णाम्यबलां विभूषणवतीं फुल्लामिवाहं लतां


वचन के अनुसार बलपूर्वक अथवा अविचारपूर्वक जो किया जाय वह 'साहस' कहा जाता है ॥ ५ ॥

अर्थ--वसन्तसेना--इसकी आकृति प्रसन्न है किन्तु दुःसाहसिक कर्म के कारण उद्वेग पैदा करनेवाली है ।

मदनिका--शर्विलक ! कलेवातुल्य स्त्री के कारण तुमने दोनों को ही सन्देह में डाल दिया ।

शर्विलक--किस-किस को ?

मदनिका--शरीर को और चरित्र को ।

शर्विलक--अरे मूर्ख ! साहस में ही लक्ष्मी निवास करती है ।

मदनिका--तुम अखण्डित [ निर्दोष ] चरित्रवाले हो । इसलिये मेरे कारण साहस करते हुये तुमने अत्यन्त विरुद्ध आचरण नहीं किया है ? [ अर्थात् अवश्य किया है । ]

टीका--प्रसन्ना=प्रसाद्युक्ता, शोभना वा, साहसकर्मतया=साहसम्=चौर्यादिकं कर्म यस्य सः, तस्य भावस्तया, उद्वेजयतीति कर्तरि अनीयर्, स्त्रीकल्यवर्तः=स्त्री-रूपी कल्यवर्तः, तस्य, अपण्डिते = अविदुषि, अज्ञे, श्रीः = लक्ष्मीः, अखण्डितम्, चारित्रम्=वृत्तम्, यस्य सः, अत्यन्तविरुद्धम्=लोकशास्त्रमर्यादाप्रतिकूलम्, आचरितम्=कृतम् । अत्र काकुः, अवश्यमेवाचरितमितिभावः ।

२४४ | मृच्छकटिकम्

विप्रस्वं न हरामि काञ्चनमथो यज्ञार्थमभ्युद्धृतम्। धात्र्युत्सङ्गतं हरामि न तथा बालं धनार्थी क्वचित् कार्य्याकार्य्यविचारिणी मम मतिश्चौर्य्येऽपि नित्यं स्थिता ॥ ६॥

**अन्वयः—**धनार्थी, अहम्, फुल्लाम्, लताम्, इव, विभूषणवतीम्, अबलाम्, नो, मुष्णामि, विप्रस्वम्, अथो, यज्ञार्थम्, अभ्युद्धृतम्, काञ्चनम्, न, हरामि, तथा, क्वचित्, धात्र्युत्सङ्गतम्, बालम्, न हरामि, चौर्ये, अपि मम, मतिः, नित्यम्, कार्या-कार्यविचारिणी, [ एव ], स्थिता ॥ ६ ॥

**शब्दार्थ—**धनार्थी = धन पाने का इच्छुक, अहम्=मैं शर्विलक, फुल्लाम्=फूली हुई, फूलों से युक्त, लताम्=लता के, इव=समान, विभूषणवतीम्=आभूषणों से सजी हुई, अबलाम्=स्त्री को, नो=नहीं, मुष्णामि=चुराता हूँ अर्थात् लूटता हूँ, विप्रस्वम्=ब्राह्मण का धन, ( नहीं चुराता हूँ ), अथो=और, यज्ञार्थम्=यज्ञ के लिये, अभ्युद्धृतम्=सुरक्षित रखे गये, काञ्चनम्=स्वर्णादि को, न=नहीं, हरामि=चुराता हूँ, तथा=और, क्वचित्=कहीं भी, धात्र्युत्सङ्गतम्=धाय की गोद में स्थित, बालम्=बच्चे को, न = नहीं, हरामि = चुराता हूँ, छीनता हूँ, चौर्ये = चोरी में, अपि=भी, मम=मेरी, मतिः=बुद्धि, नित्यम्=सदैव, कार्याकार्यविचारिणी=कर्तव्य और अकर्तव्य का विचार करनेवाली, ही, स्थिता=रहती है ॥ ६ ॥

अर्थ—शर्विलक— धन का इच्छुक मैं, फूली हुयी लता के समान आभूषणों से सजी हुई स्त्री को नहीं चुराता हूँ। (उसके आभूषण नहीं लूटता हूँ।) ब्राह्मण के धन को तथा यज्ञादि कार्यों के लिये संचित स्वर्ण को भी नहीं चुराता हूँ। कहीं भी धाय की गोद में स्थित बच्चे को नहीं चुराता हूँ (लेकर भागता हूँ)। चोरी में भी मेरी बुद्धि सदैव कर्तव्य तथा अकर्तव्य [ उचित और अनुचित ] का विचार करने वाली (ही) रहती है। अतः सोच समझकर ही मैंने चोरी की है ॥ ६ ॥

**टीका—**मदनिकयाधिक्षिप्तः विवेकानुगताचरणैः स्वकीयं निर्दोषत्वं साधयति—नो इति। धनार्थी=परकीयधनलिप्सुः, अहम् = शर्विलकः, फुल्लाम् = विकसितपुष्पयुक्ताम्, लताम्=वल्लीम् इव, विभूषणवतीम्=अलङ्कारविभूषिताम्, अबलाम्=नारीम्, तद्धनमित्यर्थः नो=नैव, मुष्णामि=चोरयामि; विप्रस्वम्=ब्राह्मणधनम्, अथो=तथा, यज्ञार्थम्=क्रत्वर्थम्, अभ्युद्धृतम्=निःसार्य सञ्चितम्, सुरक्षितम्, काञ्चनम्=स्वर्णम्, न=नैव, हरामि=चोरयामि; क्वचित्=क्वापि, धात्र्याः=पालनकर्त्र्याः, उत्संगे=अङ्के, गतम्=स्थितम्=विद्यमानम् बालम्=शिशुम्, न=नैव, हरामि=चोरयामि, चौर्ये=चौरकर्मणि, अपि, मे=शर्विलकस्य, मतिः=बुद्धिः, नित्यम् = सर्वदा, कार्याकार्यविचारिणी = कर्त्तव्याकर्त्तव्यविवेकिनी, स्थिता = तिष्ठति। चौर्यादिरूपमसत्कार्यं

चतुर्थोऽङ्कः २४५

तद्विज्ञाप्यतां वसन्तसेना—

अयं तव शरीरस्य प्रमाणादिव निर्मितः ।
अप्रकाशो ह्यलङ्कारः मत्स्नेहाद्धार्यतामिति ॥ ७ ॥

मदनिका—सव्विलअ ! अप्पकासो अलङ्कारओ अअं च जणो त्ति दुवेवि ण जुज्जदि । ता उवणेहि दाव, पेक्खामि एदं अलङ्कारअं । (शर्विलक !


कुर्वन्नपि अहं सदैवोचित्यं विचार्यैव प्रवृत्तो भवामि । एवञ्च मयानुचितं नानुष्ठित-मिति भावः । अत्र काव्यलिङ्गमलङ्कारः, शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ६ ॥

**अन्वयः—**तव, शरीरस्य, प्रमाणात् इव, निर्मितः, अयम्, अप्रकाशः, अलङ्कारः, मत्स्नेहात्, हि, धार्यताम् ॥ ७ ॥

**शब्दार्थ—**तव = तुम्हारे, वसन्तसेना के, शरीरस्य = देह अर्थात् अवयवों के, प्रमाणात् = नाप से, इव = मानों, निर्मितः = बनाया गया, अयम् = यह, अप्रकाशः = प्रकाशित न करने योग्य, न दिखाने लायक, अलङ्कारः = आभूषण को, मत्स्नेहात् = मुझ मदनिका में स्नेह करने के कारण, हि = अवश्य, धार्यताम् = धारण कीजिये ॥७॥

**अर्थ—**इसलिये [मदनिके !] वसन्तसेना से यह कहो—

तुम्हारे [वसन्तसेना के] शरीर की [अवयवों की] नाप से मानों बनाये गये, सबके सामने न दिखाने योग्य, इस गहने को मुझ [मदनिका] पर स्नेह करने के कारण अवश्य धारण कर लीजिये ॥ ७ ॥

**टीका—**किं विज्ञापनीयमित्याह—अयमिति । तव = वसन्तसेनायाः, शरीरस्य = देहस्य, अवयवानामिति भावः, प्रमाणात् = परिमाणात्, इव, अत्र ल्यब्लोपे पञ्चमी, परिमाणं गृहीत्वेत्यर्थः; निर्मितः = घटितः, अयम् = पुरो दृश्यमानः, अप्रकाशः = अनुचितः प्रकाशो यस्य सः, अप्रकाशनीय इत्यर्थः, अलङ्कारः = भूषणम्, मत्स्नेहात् = मदनिकायाम्, अनुरागात्, हि = अवश्यम्, धार्यताम् = गृह्यताम् । एवञ्च शर्विलकेन मदनिकायाः निष्क्रयार्थं समर्पितमिति न क्वापि प्रकाशनीयम् । अत्र शरीरप्रमाणनिर्मितत्वेऽपि तत्त्वसम्भावनात् उत्प्रेक्षालङ्कारः, पध्यावक्त्रं वृत्तम् ॥७॥

**विमर्श—अप्रकाशः—**अनुचितः प्रकाशः = प्रदर्शनं यस्य सः, जिसको दिखाना ठीक नहीं है । कुछ लोगों ने इसे क्रियाविशेषण मानकर 'अप्रकाशं धार्यताम्' यह लिखा है। कुछ ने 'अप्रकाशयम्' यह माना है। परन्तु प्रथम पाठ ही अधिक तर्कसंगत है । 'प्रमाणात्' यहाँ **'प्रमाणं विलोक्य'—**इस अर्थ में 'ल्यब्लोपे कर्मण्यधिकरणे च' इस वार्तिक से पञ्चमी है । मत्स्नेहात् मयि = मदनिकायाम्, स्नेहः-तस्मात् । शरीर के प्रमाण से निर्मित न होने पर उसमें उस प्रकार बनने की सम्भावना के कारण उत्प्रेक्षा अलङ्कार है, और पध्यावक्र छन्द है ॥ ७ ॥

**अर्थ—मदनिका—**अरे शर्विलक ! न दिखाने लायक आभूषण; और यह [वेश्या ] जन--ये दोनो बातें संगत नहीं हो रहीं है। [अर्थात् वेश्या तो

२४६मृच्छकटिकम्

अप्रकाश्योऽलङ्कारकः अयं च जनं इति द्वयमपि न युज्यते । तदुपणय तावत् प्रेक्षे एतमलङ्कारकम् ।)

शर्विलकः—इदमलङ्करणम् । (इति साशङ्कं समर्पयति ।)

मदनिका—(निरूप्य) दिट्ठपुरुव्वो विअ अअं अलङ्कारओ । ता भणेहि कुदो दे एसो ? (दृष्टपूर्वक इवायमलङ्कारः ! तद्भण कुतस्ते एषः ?)

शर्विलकः—मदनिके ! किं तव अनेन । गृह्यताम् ।

मदनिका—(सरोषम्) जइ मे पच्चअं ण गच्छसि, ता किं णिमित्तं मं णिक्किणासि ? । (यदि मे प्रत्ययं न गच्छसि, तत् किं निमित्तं मां निष्क्रीणासि?)

शर्विलकः—अयि ! प्रभाते मया श्रुतं श्रेष्ठिचत्वरे—यथा सार्थवाहस्य चारुदत्तस्य इति ।

(वसन्तसेना मदनिका च मूर्च्छां नाटयतः ।)

शर्विलकः—मदनिके ! समाश्वसिहि । किमिदानीं त्वम्—

विषादस्रस्तसर्वाङ्गी संभ्रमभ्रान्तलोचना ।
नीयमानाऽभुजिष्यात्वं कम्पसे नानुकम्पसे ॥ ८ ॥


प्रदर्शन के लिये ही सभी के सामने आभूषण धारण करती है अतः इन्हें गुप्त रखना सम्भव नहीं है ।] तो लाओ, इस आभूषण को देखूँ ।

शर्विलक—यह अलंकार है । (इस प्रकार शङ्कित होकर देता है ।)

मदनिका—(देखकर) यह तो पहले देखा हुआ लगता है; तो बताओ यह तुम्हें कहाँ से मिला ?

शर्विलक—मदनिके ! तुम्हें इससे क्या ? लो ।

मदनिका—(क्रोध के साथ) यदि मुझ पर विश्वास नहीं है तो किस लिये मुझे मुक्त करा रहे हो ?

शर्विलक—अरे ! सबेरे मैंने सेठों की चौक में यह सुना—'सार्थवाह चारुदत्त का है ।'

टीकाअप्रकाशः = अनुचितः प्रकाशो यस्य सः, अप्रकाशनीय इत्यर्थः, अलङ्कारकः=अलङ्कारसमूहः, अय जनः=वेश्याजनः, द्वयम्=अलङ्कारधारणम्, अप्रकाशनीयत्वञ्च, युज्यते = उचितं भवति; प्रेक्षे = विलोकयामि, साशङ्कम्=सन्देहयुक्तम्, दृष्टपूर्वकः=पूर्वं दृष्टः, पूर्वं विलोकितः, तत्=तस्मात्, कुतः=कस्मात् स्थानात् लब्ध इति शेषः, ते = तव, अनेन = आभूषणप्राप्तिस्थानादिविषयकज्ञानेन, किम् = किम् प्रयोजनमित्यर्थः, मे=मदनिकायाः, प्रत्ययम्=विश्वासम्, गच्छसि=करोषि, किंनिमित्तम्=किमर्थम्, निष्क्रीणासि=धनादिदानेन दास्यात् मोचयसि ? ॥ ७ ॥

अन्वयअभुजिष्यात्वम्, नीयमाना, (अपि), विषादस्रस्तसर्वाङ्गी, संभ्रमभ्रान्तलोचना, कम्पसे, [माम्] न, अनुकम्पसे ॥ ८ ॥

चतुर्थोऽङ्कः २४७

मदनिका-- ( समाश्वस्य ) साहसिअ ! ण क्खु तुए मम कारणादो इमं अकज्जं करन्तेण, तस्सिं गेहे कोवि बावादिदो परिक्खदो वा ? ( साहसिक ! न खलु त्वया मम कारणादिदमकार्यं कुर्वता तस्मिन् गेहे कोऽपि व्यापादितः परिक्षतो वा ? ) ।

शर्विलकः-- मदनिके ! भीते सुप्ते न शर्विलकः प्रहरति; तन्मया न कश्चिद् व्यापादितो नापि परिक्षतः ।

मदनिका-- सच्चं ( सत्यम् ? )


शब्दार्थ-- अभुजिष्यात्वम् = स्वतन्त्रता को, नीयमाना = प्राप्त कराई जाती हुई, ( अपि = भी ) तुम, विषादस्रस्तसर्वाङ्गी = अतिशय दुःख से शिथिल अङ्गोंवाली, सम्भ्रमभ्रान्तलोचना = भय से चकित नेत्रोंवाली, कम्पसे = काँप रही हो, [ माम् = मुझ शर्विलक पर ] न = नहीं, अनुकम्पसे = अनुग्रह कर रही हो ? ॥ ८ ॥

अर्थ-- शर्विलक-- मदनिके ! धैर्य धारण करो । तुम इस समय किसलिये — स्वतन्त्र करायी जाती हुई भी, विषाद से शिथिल अवयवों वाली, भय से चकित नेत्रोंवाली, काँप रही हो, मुझ पर अनुकम्पा नहीं कर रहीं हो ? ॥ ८ ॥

टीका-- चारुदत्त-नाम-श्रवणमात्रेण त्रस्तां कम्पितां च मदनिकां विलोक्य तां सान्त्वयन्नाह — विषादेति । अभुजिष्यात्वम् = अदासीत्वम्, स्वाधीनतामिति भावः, नीयमाना = चौर्येणापि धनं नीत्वा प्राप्यमाणापि, त्वम्, विषादेन = दुःखातिरेकेण, स्रस्तम् = पतितम् शिथिलम्, सर्वम् = सकलम्, अङ्गम् = अवयवः यस्याः सा तादृशी, सम्भ्रमेण = भयेन, भ्रान्ते = घूर्णिते चकिते वा, लोचने = नेत्रे यस्याः सा तादृशी, सती, कम्पसे = वेपसे, माम् शर्विलकम्, न = नैव, अनुकम्पसे = अनुगृह्णासि, दयसे । एवञ्च विशेषोक्तिरलङ्कारः, पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ॥ ८ ॥

विमर्श-- यहाँ काँपने का कारण न होने पर भी काँपना हो रहा है अतः विभावना अलङ्कार है । और अभुजिष्यात्व को प्राप्त कराना रूपी अनुकम्पाहेतु के रहने पर भी अनुकम्पा नहीं हो रही है । अतः विशेषोक्ति अलङ्कार भी है । अनुकम्पसे — अनु + √कम्प + लट् मध्यम पु० ए. व. । पथ्यावक्त्र छन्द है ॥ ८ ॥

अर्थ --मदनिका-- ( धैर्य धारण करके ) अरे दुःसाहसी ! मेरे कारण इस अनुचित कार्य [ चोरी ] को करते समय तुमने उस घर में किसी को मारा अथवा घायल तो नहीं किया है ?

शर्विलक-- भयभीत [ या ] सोये हुये व्यक्ति पर शर्विलक प्रहार नहीं करता है; अतः मैंने न तो किसी का वध किया और न घायल किया ।

मदनिका --सच ?

२४८ मृच्छकटिकम्

शर्विलकः—सत्यम्।
वसन्तसेना—(संज्ञां लब्ध्वा) अम्महे ! पच्चुवजीविदम्हि। (अहो प्रत्युपजीवितास्मि।)
मदनिका—पिअं पिअं। (प्रियं प्रियम्।)
शर्विलकः—(सेर्ष्यम्) मदनिके ! किं नाम प्रियमिति ?

त्वत्स्नेहबद्धहृदयो हि करोम्यकार्यं
सद्वृत्तपूर्वपुरुषेऽपि कुले प्रसूतः।
रक्षामि मन्मथविपन्नगुणोऽपि मानं
मित्रञ्च मां व्यपदिशस्यपरञ्च यासि ॥ ९ ॥


शर्विलक—सच।
वसन्तसेना—(होश में आकर) ओह ! पुनः जीवित हो गयी हूँ।
मदनिका—बहुत अच्छा, बहुत अच्छा।
शर्विलक—(ईर्ष्या के साथ) मदनिके ? क्या अच्छा हुआ ?

टीका—अकार्यम् = चौर्यादिरूपमनुचितं कृत्यम्, व्यापादितः=हतः, परिक्षतः= क्षतं प्रापितः; भीते = भययुक्ते, सुप्ते = शयाने, प्रहरति = प्रहारं करोति, संज्ञांम्= चेतनाम्, लब्ध्वा = प्राप्य, प्रत्युज्जीविता = पुनः प्राप्तजीविता, सेर्ष्यम् = ईर्ष्याया सहितम्, मदनिकायाः वचने रहस्यं ज्ञात्वा ईर्ष्यायुक्तो भवति। चारुदत्तं प्रति तस्या अनुरागं च जानाति।

अन्वयः—सद्वृत्तपूर्वपुरुषे, कुले, प्रसूतः, अपि, (अहम्), त्वत्स्नेहबद्धहृदयः, हि, अकार्यम्, करोमि, मन्मथविपन्नगुणः, अपि, मानम्, रक्षामि, (किन्तु, त्वम्), माम्, मित्रम्, व्यपदिशसि, च, अपरम्, च, यासि ॥ ९ ॥

शब्दार्थ—सद्वृत्तपूर्वपुरुषे = सदाचारयुक्त पूर्वजोंवाले, कुले = उच्च कुल, (ब्राह्मणवंश) में, प्रसूतः = उत्पन्न हुआ भी, (अहम् = मैं शर्विलक), त्वत्स्नेहबद्धहृदयः = तुम्हारे प्रेम से आबद्ध चित्तवाला, हि = निश्चय ही, अकार्यम्=चोरी आदि अनुचित कार्य, करोमि = करता हूँ, तथा, मन्मथविपन्नगुणः = कामभाव के कारण गुणहीन, (होता हुआ), अपि=भी, मानम्=गौरव की, रक्षामि=रक्षा करता हूँ, (किन्तु, त्वम्=तुम मदनिका), माम् = मुझे, मित्रम्=मित्र, व्यपदिशसि=कह रही हो, च=और, अपरम्=दूसरे के समीप, च=भी, यासि=जा रही है ॥ ९ ॥

अर्थ—सदाचारी पूर्वजों के उच्चकुल (ब्राह्मणवंश) में जन्म लेने वाला भी मैं तुम्हारे प्रेम में आसक्त चित्तवाला होकर चोरी आदि अनुचित कार्य कर रहा हूँ। कामभाव के कारण गुणहीन होता हुआ भी अपने गौरव की रक्षा करता हूँ।

चतुर्थोऽङ्कः

( साकूतम् )

इह सर्वस्वफलिनः कुलपुत्रमहाद्रुमाः।
निष्फलत्वमलं यान्ति वेश्याविहगमक्षिताः॥ १०॥

किन्तु तुम मुझे अपना मित्र कह रही हो और दूसरे पुरुष (चारुदत्त) के पास भी जा रही है ॥ ९ ॥

**टीका—**मदनिकार्थमकार्यं कुर्वन्तमपि स्वं प्रति तस्याः एकान्तप्रेम्णोऽभावं विचिन्त्य निर्विण्णः शर्विलकः स्वाभिप्रायं प्रकटयति—त्वत्स्नेहेति । सत्=शास्त्रादि-प्रतिपादितम्, वृत्तम्=आचरणम्, येषां ते, सद्वृत्ताः=सदाचारिणः, पूर्वपुरुषाः=पूर्वजाः पितृपितामहादयः, यस्मिन्, तादृशे, कुले = ब्राह्मणवंशे प्रसूतः=जातः, अपि, अहम्=शर्विलकः, तव = मदनिकायाः स्नेहेन=अनुरागेण, बद्धहृदयः=आकृष्टचित्तः, सन्, हि=निश्चयेन, अकार्यम्=अनुचितं चौर्यादिकृत्यम्, करोमि=विदधामि, मन्मथेन=कामभावेन, विपन्नाः = विपर्यस्ताः, नष्टाः, गुणाः=सदाचारविवेकादयः यस्य तादृशः सन्नपि, मानम्=सम्मानम्, गौरवम्, रक्षामि=सुरक्षितं स्थापयामि, न परित्यजामी-त्यर्थः, किन्तु, त्वम्=मदनिका, माम्=शर्विलकम्, मित्रम्=प्रणयिनम्, व्यपदिशसि=कथयसि, च = तथा, अन्यम् = अपरपुरुषम्, चारुदत्तमितिभावः, च=अपि, यासि=उपसरसि, रमणार्थमिति भावः । एवञ्च त्वमपि सामान्यवेश्येव व्यवहरसीति शर्वि-लकस्य तात्पर्यम् । वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥ ९ ॥

**विमर्श—**यहाँ शर्विलक का स्वाभिमान जागृत हो उठता है और वह मदनिका को डाटने लगता है। मां मित्रं व्यपदिशसि= मुझे प्रेमी कह रही हो अथवा, मित्रं मां व्यपदिशसि=प्रेमी मुझे धोखा दे रही हो—यह दूसरा अर्थ भी सम्भव है। बाहरी प्रेम प्रकट करके मुझे मूर्ख बना रही है जब कि हृदय से तुम किसी अन्य पुरुष (चारुदत्त) से प्रेम करती हो । इसीलिये चारुदत्त के अप्रिय की सम्भावना से तुम मूच्छित हो गई और उसका अनिष्ट न जानकर—'अच्छा हुआ' कहकर प्रसन्नता व्यक्त कर रही हो ॥ वसन्ततिलका छन्द है ॥ ९ ॥

**अन्वयः—**इह, सर्वस्वफलिनः, कुलपुत्रमहाद्रुमाः, वेश्याविहगभक्षिताः, अलम्, निष्फलत्वम्, यान्ति ॥ १० ॥

**शब्दार्थ—**इह = इस संसार में, सर्व-स्व-फलिनः=सम्पूर्ण धनरूपी फलवाले, कुलपुत्रमहाद्रुमाः=उच्च कुल में उत्पन्न पुत्ररूपी महान वृक्ष, वेश्याविहगभक्षिताः=पक्षियों द्वारा खाये गये, अलम्=पूर्णरूप से, निष्फलत्वम्=फलहीनता (दरिद्रता) को, यान्ति=प्राप्त करते हैं ॥ १० ॥

**अर्थ—**इस संसार में, सारा धन जिनके फल हैं, ऐसे उच्च कुलोत्पन्न पुत्ररूपी

२५० मृच्छकटिकम्

अयञ्च सुरतज्वालः कामाग्निः प्रणयेन्धनः ।
नराणां यत्र हूयन्ते यौवनानि धनानि च ॥ ११ ॥

बड़े-बड़े वृक्ष, वेश्यारूपी पक्षियों द्वारा खाये हुये होते हुये पूर्णरूप से फलहीनता [ दरिद्रता ] को प्राप्त करते हैं ॥ १० ॥

टीका—मदनिकायाः वेश्यात्वेन तस्याः दोषान् वर्णयति—इहेति । इह= अस्मिन् संसारे, सर्वम् = समस्तम्, स्वम् = धनम्, एव फलम्=प्रंसवः —इति मत्वर्थे इनिः, अत्र इनिस्तु चिन्त्यः, कुलपुत्राः = कुलीनाः एव महन्तः = विशालाः द्रुमाः= वृक्षाः, वेश्याः=गणिकाः एव विहगाः, तैःभक्षिताः=खादिताः, चूषिताः इति भावः, सन्तः, अलम्=पूर्णतया, निष्फलत्वम् = फलहीनत्वम्, धनाभावं दारिद्र्यमिति भावः, यान्ति=व्रजन्ति । अत्र रूपकमलङ्कारः, पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ॥ १० ॥

विमर्श—यहाँ स्व=धनपर फल का, कुलपुत्र पर वृक्ष का और वेश्या पर विहग का आरोप होने से साङ्गरूपक अलङ्कार है । अलम्—यहाँ अत्यधिक अर्थ में है । पथ्यावक्त्र छन्द है ॥ १० ॥

अन्वयः—सुरतज्वालः, प्रणयेन्धनः, अयम्, कामाग्निः, [ अस्ति ], यत्र, नराणाम्, यौवनानि, धनानि, च, हूयन्ते ॥ ११ ॥

शब्दार्थ—सुरतज्वालः = सम्भोगरूपी ज्वालाओंवाला, प्रणयेन्धनः=प्रेमरूपी ईंधनवाला, अयम् = यह, कामाग्निः=कामवासनारूपी अग्नि, ( अस्ति=है ), यत्र=जिस ( आग ) में, नराणाम्=पुरुषों के, यौवनानि=यौवन सम्पन्न शरीर, च=और, धनानि=धन, हूयन्ते=हवन कर दिये जाते हैं ॥ ११ ॥

अर्थ—सम्भोगरूपी ज्वालाओं ( लपटों ) वाला, प्रेमरूपी ईंधनवाला, यह कामरूपी अग्नि है जिसमें पुरुषों के यौवन ( युवावस्थायें ) और धन हवन कर दिये जाते हैं ॥ ११ ॥

टीका—वेश्यामेव दूषयन्नाह—सुरतज्वालः = सुरतम्=सम्भोग एव, ज्वाला=शिखा यस्य सः, प्रणयेन्धनः = प्रणयः = अनुरागः एव इन्धनम्=काष्ठम्, यस्य सः, तादृशः, अयम् = अनुभूयमानः, कामाग्निः = कामरूपो वह्निः, अस्ति=वर्तते, यत्र=यस्मिन् कामाग्नौ, नराणाम् = पुरुषाणाम्, कामातुराणामिति भावः, यौवनानि=तारुण्यानि, धनानि=ऐश्वर्यादीनि, च, हूयन्ते=आहुतय इव प्रक्षिप्यन्ते । अत्र पूर्वार्द्धे रूपकमुत्तरार्द्धे उत्प्रेक्षा च, पथ्यावक्त्र वृत्तम् ॥ ११ ॥

विमर्श—प्रस्तुत श्लोक में कामातुर पुरुषों के विनाश का सुन्दर वर्णन है । सुरत पर ज्वाला का, काम पर अग्नि का और प्रणय पर ईंधन का आरोप होने से रूपक अलंकार है । उत्तरार्द्ध में यौवन एवं धन की आहुति सम्भव नहीं है ।

चतुर्थोऽङ्कः २५१

वसन्तसेना-- (सस्मितम्) अहो ! से अत्थाणे आवेओ ! (अहो ! अस्य अस्थाने आवेगः।)

शर्विलकः--सर्वथा--

अपण्डितास्ते पुरुषा मता मे ये स्त्रीषु च श्रीषु च विश्वसन्ति ।
श्रियो हि कुर्वन्ति तथैव नार्यो भुजङ्गकन्यापरिसर्पणानि ॥ १२ ॥

अतः 'हूयन्ते' इव' इस उत्प्रेक्षा से ही वाक्यार्थसम्पन्न होने के कारण उत्प्रेक्षा भी है। पथ्यावक्त्र छन्द है ॥ ११ ॥

वसन्तसेना-- (मुस्कराहट के साथ) अहो ! इसका क्रोध अनुचित स्थान पर है। (अर्थात् बिना कारण है।)

अन्वयः-- ये, पुरुषाः, स्त्रीषु, च, श्रीषु, च, विश्वसन्ति, ते, मे, अपण्डिताः, मताः, हि, श्रियः, तथैव, नार्यः, भुजङ्गकन्यापरिसर्पणानि, कुर्वन्ति ॥ १२ ॥

शब्दार्थ-- ये=जो, पुरुषाः = आदमी, स्त्रीषु=स्त्रियों पर, च=और, श्रीषु= लक्ष्मी, सम्पत्ति पर, विश्वसन्ति = विश्वास करते हैं, ते=वे, मे = मुझे, अपण्डिताः= मूर्ख, मताः=प्रतीत होते हैं, हि=क्योंकि, श्रियः = लक्ष्मी (सम्पत्ति), तथैव=उसी प्रकार, नार्यः=स्त्रियाँ, भुजङ्गकन्यापरिसर्पणानि=नागिन के समान टेढ़ी-मेढ़ी चाल, कुर्वन्ति=करती हैं, चलती हैं ॥ १२ ॥

अर्थ--शर्विलक-हर प्रकार से--
जो पुरुष स्त्रियों पर और लक्ष्मी पर विश्वास करते हैं, वे मुझे मूर्ख लगते हैं, क्योंकि लक्ष्मी के समान स्त्रियाँ भी नागिन के सदृश टेढ़ी-मेढ़ी चाल चलती हैं। १२।

टीका--पूर्वं वेश्याभावस्य निन्दां कृत्वाऽधुना स्त्रीसामान्यमेव निन्दन्नाह--
अपण्डिता इति। ये, पुरुषाः = मनुष्याः, स्त्रीषु = नारीषु, च, स्त्रीषु = लक्ष्मीषु, सम्पत्तिषु, च, विश्वसन्ति = प्रत्ययं गच्छन्ति, ते = पुरुषाः, मे = मम, अपण्डिताः= मूर्खाः, मताः = स्वीकृताः, हि = यतः, श्रियः = लक्ष्म्यः, सम्पत्तय, तथैवः=तद्वदेव, नार्यः=स्त्रियः, भुजङ्गकन्यापरिसर्पणानि=भुजङ्गिनीनाम् इव परितः वक्रगमनानि, वञ्चनार्थं विविधाचरणानि, कुर्वन्ति = विदधति । अत्रार्थान्तरन्यासः, दीपकं चालङ्कारद्वयम् । उपजातिवृत्तम् ॥ १२ ॥

विमर्श--स्त्रीषु च श्रीषु च--यहाँ दो का प्रयोग प्रत्येक की प्रधानताख्यापनार्थ है। मे मता यहाँ-'क्तस्य च वर्तमाने' [ पा. सू. २।३।६७ ] से षष्ठी हुई है। अतः 'न लोकाव्यय० [ पा. सू. २।३।६९ ] से निषेध की शंका नहीं करनी चाहिये। यहाँ पूर्वार्द्धप्रतिपादित वाक्यार्थ के प्रति परार्द्धप्रतिपादितवाक्यार्थ हेतु है। अतः कारण से कार्य का समर्थनरूप अर्थान्तरन्यास है। अप्रस्तुत श्री और प्रस्तुत नारियों का भुजङ्गकन्यापरिसर्पणाकादित्वरूप एक धर्माभिसम्बन्ध होने से

२५२ मृच्छकटिकम्

स्त्रीषु न रागः कार्यो रक्तं पुरुषं स्त्रियः परिभवन्ति ।
रक्तैव हि रन्तव्या विरक्तभावा तु हातव्या ॥ १३ ॥

सुष्ठु खल्विदमुच्यते—

एता हसन्ति च रुदन्ति च वित्तहेतो-
विश्वासयन्ति पुरुषं न तु विश्वसन्ति ।
तस्मान्नरेण कुलशीलसमन्वितेन
वेश्याः श्मशानसुमना इव वर्जनीयाः ॥ १४ ॥


दीपक है । भुजंगकन्यानामिव—यहाँ उपमा भी है । परस्पर अङ्गाङ्गिभाव से सङ्कर है । उपेन्द्रवज्रा और इन्द्रवज्रा के योग से उपजाति छन्द है ॥ १२ ॥

अन्वयः—स्त्रीषु, रागः, न, कार्यः, (यतः), स्त्रियः, रक्तम्, पुरुषम्, परभवन्ति, हि, रक्ता, एव, रन्तव्या, विरक्तभावा, तु, हातव्या ॥ १३ ॥

शब्दार्थ—स्त्रीषु = स्त्रियों पर, रागः=प्रेम, न=नहीं, कार्यः=करना चाहिये, (यतः=क्योंकि) स्त्रियः=स्त्रियाँ, रक्तम्=अनुरक्त, प्रेमी, पुरुषम्=पुरुष को; परिभवन्ति=अपमानित कर देती है, हि=अतः, रक्ता=(अपने प्रति) अनुरक्त, एव=ही, रन्तव्या=रमण=प्रेम योग्य होती है, विरक्तभावा=न चाहनेवाली, उदासीन को, तु=तो, हातव्या=छोड़ देना चाहिये ॥ १३ ॥

अर्थ—स्त्रियों पर (अनपेक्षित) अनुराग नहीं करना चाहिये, क्योंकि स्त्रियाँ अनुरागी (प्रेमी) पुरुष को अपमानित कर देती हैं। (अपने प्रति) अनुराग रखनेवाली के साथ ही रमण (प्रेम) करना चाहिये, न चाहनेवाली को छोड़ देना चाहिये, उससे प्रेम नहीं करना चाहिये ॥ १३ ॥

टीका—पुनः स्त्रीसामान्यविषयिणीं निन्दां करोति-स्त्रीष्विति । स्त्रीषु=नारीषु, रागः=अनपेक्षितोऽनुरागः, न=नैव, कार्यः=विधेयः, (हि=यतः), स्त्रियः=नार्यः, रक्तम्=स्वस्यां परमानुरागिणम्, पुरुषम्=नरम्, परिभवन्ति=अपमानयन्ति, वञ्चयन्तीति यावत्; हि=अतः, रक्ता=आत्मनि अनुरागवती, एव, रन्तव्या=रमणार्या, विरक्तभावा-विरक्तः=अनुरागरहितः, भावः=चित्तम्, यस्याः, तादृशानुरागशून्येति भावः, हातव्या=परिवर्जनीया । काव्यलिङ्गमलङ्कारः, आर्या वृत्तम् ॥ १३ ॥

विमर्श—यहाँ अनुरागवती के साथ ही अनुराग करने का औचित्य प्रस्तुत किया है। यहाँ 'रक्ता एव' यह एवकार अन्ययोगव्यवच्छेद करा ही देता है, अर्थात् रक्ता से भिन्न के साथ रमण=अनुराग नहीं करना चाहिये—यह अर्थ प्रतीत हो जाता है। पुनः 'विरक्तभावा तु हातव्या' इस कथन से पुनरुक्तता दोष है। इसके लिये 'सुरक्ता हि रन्तव्या' ऐसा पाठ परिवर्तन कर लेना चाहिये—ऐसा जीवानन्दविद्यासागर का परामर्श है ॥१३॥

अन्वयः—एताः, वित्तहेतोः, हसन्ति, च, रुदन्ति, च, पुरुषम्, विश्वासयन्ति,