मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
चतुर्थोऽङ्कः २४१
मदनिका--सव्विलअ ! कहेहि । ( शर्विलक ! कथय । )
( शर्विलकः--सशङ्कं दिशोऽवलोकयति । )
मदनिका--सव्विलअ ! किं ण्णेदं ? ससङ्को विअ लक्खीअसि । ( शर्विलक ! किं न्विदम् ? सशङ्क इव लक्ष्यसे । )
शर्विलकः--वक्ष्ये त्वां किञ्चित् रहस्यम्, तद्विविक्तमिदम् ?
मदनिका--अध इं ? ( अथ किम् ? )
वसन्तसेना--कधं परमरहस्सं । ता ण सुणिस्सं । ( कथं परमरहस्यम् ? तत् न श्रोष्यामि । )
शर्विलकः--मदनिके ! किं वसन्तसेना मोक्ष्यति त्वां निष्क्रयेण ?
वसन्तसेना--कधं मम सम्बन्धिणी कथा । ता सुणिस्सं इमिणा गबक्खण ओवारिदसरीरा । ( कथं मम सम्बन्धिनी कथा । तत् श्रोष्यामि अनेन गवाक्षेण अपवारितशरीरा । )
मदनिका--सव्विलअ ! भणिदा मए अज्जआ । तदो भणादि, जइ मम सच्छन्दो, तदा विणा अत्यं सव्वं परिजनं अभुजिस्सं करइस्सं । अध सव्विलअ ! कुदो दे एत्तिओ विहवो, जेण मं अज्जआसआसादो मोआ-इस्सि । ( शर्विलक ! भणिता मया आर्या; ततो भणति--यदि मम स्वच्छन्दः
इसे [ मदनिका को ] दासी के कार्य से मुक्त कराना चाहता है। तो रमण करे, रमण करे [ आनन्द उठाये ], किसी का भी प्रीतिच्छेद [ प्रेमव्यापारभंग ] न हो । [ अतः इसे ] नहीं बुलाऊँगी ।
मदनिका--शर्विलक ! बताओ ।
( शर्विलक शंकाभरी दृष्टि से चारों ओर देखता है । )
मदनिका--शर्विलक ! यह क्या है ? तुम शंकाग्रस्त से दिखाई दे रहो ।
शर्विलक--तुम्हें कुछ रहस्य=गुप्त बातें बताऊँगा । तो क्या यह एकान्त स्थान है ?
मदनिका--और क्या ?
वसन्तसेना--क्या बहुत गोपनीय बात है । तो नहीं सुनूंगी ।
शर्विलक--मदनिके ! क्या वसन्तसेना धन के बदले तुम्हें मुक्त कर देगी ?
वसन्तसेना--क्या मेरे विषय में बात है ? तो शरीर छिपाकर इस झरोखे से बात सुनूंगी ।
मदनिका--शर्विलक ! मैंने आर्या ( वसन्तसेना ) से कहा था, तो उन्होंने उत्तर दिया था-'यदि मेरी स्वतन्त्रता ( शक्ति ) होती तब तो बिना धन लिये ही
१६ मृ०
| २४२ | मृच्छकटिकम् |
|---|
तदा बिना अर्थं सर्वं परिजनमभुजिष्यं करिष्यामि। अथ शर्विलक ! कुतस्ते एतावान् विभवः येन मामाय्यासकाशात् मोचयिष्यसि ? )
शर्विलकः—
दारिद्र्येणाभिभूतेन त्वत्स्नेहानुगतेन च।
अद्य रात्रौ मया भीरु ! त्वदर्थे साहसं कृतम् ॥ ५ ॥
सभी दासियों को मुक्त कर देती।' फिर शर्विलक ! तुम्हारे पास इतना धन कहाँ जिससे तुम मुझे आर्या के पास से मुक्त करा सकोगे ?
टीका— कस्मिन्=कारणे वा, स्वागतम्=सुष्ठु आगतम्, चिरयति=विलम्बं करोति, चिरं करोति-इत्यर्थे णिच्, अन्योन्यम् = परस्परम्, पुरुषकेण=प्रियपुरुषेण, प्रियार्थे कः, मन्त्रयन्ती=गुप्तमालपन्ती, अतिस्निग्धया=अतिप्रेमपूरितया, निश्चल-दृष्टया = निर्निमेषलोचनेन, आपिबन्ती = पानं कुर्वन्ती, निध्यायति=विलोकयति, अभुजिष्याम्=अकिङ्करीं स्वाधीनामित्यर्थः, स्वेतरेण केनापि भोगयोग्यां न कर्तुमिति भावः। प्रीतिच्छेदः=प्रेमप्रवाहभङ्गः, आकारयिष्यामि=आह्वयिष्यामि। रहस्यम्=रहसि=एकान्ते भवम्, गोपनीयम्, विविक्तम्=निर्जनम्, निष्क्रयेण=द्रव्यविनिमयेन, अपवारितशरीरा=अपवारितम्=गोपितम् शरीरं यस्या सा, छन्दः=इच्छा, सामर्थ्य-मिति भावः ॥
अन्वय— हे भीरु, दारिद्र्येण, अभिभूतेन, त्वत्स्नेहानुगतेन, च, मया, त्वदर्थे, अद्य, रात्रौ, साहसम्, कृतम् ॥ ५ ॥
शब्दार्थ— हे भीरु !=हे डरनेवाली स्त्री, दारिद्र्येण = निर्धनता से, अभिभूतेन=पीडित, परेशान, च=और, त्वत्स्नेहानुगतेन=तुम्हारे प्रेम में आसक्त, मया=मुझ शर्विलक ने, त्वदर्थे=तुम्हारे [ मदनिका के ] लिये, अद्य=आज, रात्रौ=रात में, साहसम्=दुःसाहसिक कार्य अर्थात् चोरी, कृतम्=कर डाली ॥ ५ ॥
अर्थ—शर्विलक—
हे भीरु ( डरपोक ) स्त्री ! निर्धनता से पीड़ित और तुम्हारे प्रेमजाल में फंसे हुये मैंने तुम्हारे लिये आज रात में साहसिक कार्य अर्थात् चोर कर डाली ॥५॥
टीका— निर्धनस्य तव समीपे मम निष्क्रयार्थं सहसा धनागमः कुत इति शङ्कायां समाधिमाह-दारिद्र्येणेति। हे भीरु !=हे भयशीले मदनिके, दारिद्र्येण=निर्धनत्वेन, अभिभूतेन = आक्रान्तेन पीडितेन वा, त्वत्स्नेहानुगतेन = त्वदीयप्रणय-समासक्तेन, च, मया=शर्विलकेन, त्वदर्थे=मदनिकानिमित्तम्, अद्य रात्रौ=निशायाम्, साहसम् = सहसा=बलेन कृतम् यद्वा सहसा=अविविच्य कृतम् साहसं चौर्यरूपमिति यावत्, कृतम्=अनुष्ठितम्। पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ॥ ५ ॥
विमर्श— अचानक धनी होने के विषय में स्पष्टीकरण देने के लिये शर्विलक का प्रस्तुत कथन है। साहसम् —'सहसा क्रियते यत्तु तत् साहसमिरहोच्यते' इस
चतुर्थोऽङ्कः २४३
वसन्तसेना--पसण्णा से आकिदी, साहसकम्मदाए उण उव्वेअणीआ । प्रसन्ना अस्य आकृतिः, साहसकर्मतया पुनरुद्वेजनीया । )
मदनिका--सव्विलअ ! इत्थीकल्लवत्तस्स कारणेण उहअं पि संसए विणिक्खित्तं । ( शर्विलक ! स्त्रीकल्यवर्त्तस्य कारणेन उभयमपि संशये विनि- क्षिप्तम् ! )
शर्विलकः--किं किम् ? ।
मदनिका--सरीरं चारित्तं च । ( शरीरं चारित्रञ्च )
शर्विलकः--अपण्डिते ! साहसे श्रीः प्रतिवसति ।
मदनिका--सव्विलअ ! अखण्डिदचारित्तोसि । ता ण क्खु ते मम कार- णादो साहसं करन्तेण अच्चन्तविरुद्धं आचरिदं ? ( शर्विलक ! अखण्डित- चारित्रोऽसि, तत् न खलु त्वया मम कारणात् साहसं कुर्वता अत्यन्तविरुद्धमा- चरितम् ? )
शर्विलकः--
नो मुष्णाम्यबलां विभूषणवतीं फुल्लामिवाहं लतां
वचन के अनुसार बलपूर्वक अथवा अविचारपूर्वक जो किया जाय वह 'साहस' कहा जाता है ॥ ५ ॥
अर्थ--वसन्तसेना--इसकी आकृति प्रसन्न है किन्तु दुःसाहसिक कर्म के कारण उद्वेग पैदा करनेवाली है ।
मदनिका--शर्विलक ! कलेवातुल्य स्त्री के कारण तुमने दोनों को ही सन्देह में डाल दिया ।
शर्विलक--किस-किस को ?
मदनिका--शरीर को और चरित्र को ।
शर्विलक--अरे मूर्ख ! साहस में ही लक्ष्मी निवास करती है ।
मदनिका--तुम अखण्डित [ निर्दोष ] चरित्रवाले हो । इसलिये मेरे कारण साहस करते हुये तुमने अत्यन्त विरुद्ध आचरण नहीं किया है ? [ अर्थात् अवश्य किया है । ]
टीका--प्रसन्ना=प्रसाद्युक्ता, शोभना वा, साहसकर्मतया=साहसम्=चौर्यादिकं कर्म यस्य सः, तस्य भावस्तया, उद्वेजयतीति कर्तरि अनीयर्, स्त्रीकल्यवर्तः=स्त्री-रूपी कल्यवर्तः, तस्य, अपण्डिते = अविदुषि, अज्ञे, श्रीः = लक्ष्मीः, अखण्डितम्, चारित्रम्=वृत्तम्, यस्य सः, अत्यन्तविरुद्धम्=लोकशास्त्रमर्यादाप्रतिकूलम्, आचरितम्=कृतम् । अत्र काकुः, अवश्यमेवाचरितमितिभावः ।
२४४ | मृच्छकटिकम्
विप्रस्वं न हरामि काञ्चनमथो यज्ञार्थमभ्युद्धृतम्। धात्र्युत्सङ्गतं हरामि न तथा बालं धनार्थी क्वचित् कार्य्याकार्य्यविचारिणी मम मतिश्चौर्य्येऽपि नित्यं स्थिता ॥ ६॥
**अन्वयः—**धनार्थी, अहम्, फुल्लाम्, लताम्, इव, विभूषणवतीम्, अबलाम्, नो, मुष्णामि, विप्रस्वम्, अथो, यज्ञार्थम्, अभ्युद्धृतम्, काञ्चनम्, न, हरामि, तथा, क्वचित्, धात्र्युत्सङ्गतम्, बालम्, न हरामि, चौर्ये, अपि मम, मतिः, नित्यम्, कार्या-कार्यविचारिणी, [ एव ], स्थिता ॥ ६ ॥
**शब्दार्थ—**धनार्थी = धन पाने का इच्छुक, अहम्=मैं शर्विलक, फुल्लाम्=फूली हुई, फूलों से युक्त, लताम्=लता के, इव=समान, विभूषणवतीम्=आभूषणों से सजी हुई, अबलाम्=स्त्री को, नो=नहीं, मुष्णामि=चुराता हूँ अर्थात् लूटता हूँ, विप्रस्वम्=ब्राह्मण का धन, ( नहीं चुराता हूँ ), अथो=और, यज्ञार्थम्=यज्ञ के लिये, अभ्युद्धृतम्=सुरक्षित रखे गये, काञ्चनम्=स्वर्णादि को, न=नहीं, हरामि=चुराता हूँ, तथा=और, क्वचित्=कहीं भी, धात्र्युत्सङ्गतम्=धाय की गोद में स्थित, बालम्=बच्चे को, न = नहीं, हरामि = चुराता हूँ, छीनता हूँ, चौर्ये = चोरी में, अपि=भी, मम=मेरी, मतिः=बुद्धि, नित्यम्=सदैव, कार्याकार्यविचारिणी=कर्तव्य और अकर्तव्य का विचार करनेवाली, ही, स्थिता=रहती है ॥ ६ ॥
अर्थ—शर्विलक— धन का इच्छुक मैं, फूली हुयी लता के समान आभूषणों से सजी हुई स्त्री को नहीं चुराता हूँ। (उसके आभूषण नहीं लूटता हूँ।) ब्राह्मण के धन को तथा यज्ञादि कार्यों के लिये संचित स्वर्ण को भी नहीं चुराता हूँ। कहीं भी धाय की गोद में स्थित बच्चे को नहीं चुराता हूँ (लेकर भागता हूँ)। चोरी में भी मेरी बुद्धि सदैव कर्तव्य तथा अकर्तव्य [ उचित और अनुचित ] का विचार करने वाली (ही) रहती है। अतः सोच समझकर ही मैंने चोरी की है ॥ ६ ॥
**टीका—**मदनिकयाधिक्षिप्तः विवेकानुगताचरणैः स्वकीयं निर्दोषत्वं साधयति—नो इति। धनार्थी=परकीयधनलिप्सुः, अहम् = शर्विलकः, फुल्लाम् = विकसितपुष्पयुक्ताम्, लताम्=वल्लीम् इव, विभूषणवतीम्=अलङ्कारविभूषिताम्, अबलाम्=नारीम्, तद्धनमित्यर्थः नो=नैव, मुष्णामि=चोरयामि; विप्रस्वम्=ब्राह्मणधनम्, अथो=तथा, यज्ञार्थम्=क्रत्वर्थम्, अभ्युद्धृतम्=निःसार्य सञ्चितम्, सुरक्षितम्, काञ्चनम्=स्वर्णम्, न=नैव, हरामि=चोरयामि; क्वचित्=क्वापि, धात्र्याः=पालनकर्त्र्याः, उत्संगे=अङ्के, गतम्=स्थितम्=विद्यमानम् बालम्=शिशुम्, न=नैव, हरामि=चोरयामि, चौर्ये=चौरकर्मणि, अपि, मे=शर्विलकस्य, मतिः=बुद्धिः, नित्यम् = सर्वदा, कार्याकार्यविचारिणी = कर्त्तव्याकर्त्तव्यविवेकिनी, स्थिता = तिष्ठति। चौर्यादिरूपमसत्कार्यं
चतुर्थोऽङ्कः २४५
तद्विज्ञाप्यतां वसन्तसेना—
अयं तव शरीरस्य प्रमाणादिव निर्मितः ।
अप्रकाशो ह्यलङ्कारः मत्स्नेहाद्धार्यतामिति ॥ ७ ॥
मदनिका—सव्विलअ ! अप्पकासो अलङ्कारओ अअं च जणो त्ति दुवेवि ण जुज्जदि । ता उवणेहि दाव, पेक्खामि एदं अलङ्कारअं । (शर्विलक !
कुर्वन्नपि अहं सदैवोचित्यं विचार्यैव प्रवृत्तो भवामि । एवञ्च मयानुचितं नानुष्ठित-मिति भावः । अत्र काव्यलिङ्गमलङ्कारः, शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ६ ॥
**अन्वयः—**तव, शरीरस्य, प्रमाणात् इव, निर्मितः, अयम्, अप्रकाशः, अलङ्कारः, मत्स्नेहात्, हि, धार्यताम् ॥ ७ ॥
**शब्दार्थ—**तव = तुम्हारे, वसन्तसेना के, शरीरस्य = देह अर्थात् अवयवों के, प्रमाणात् = नाप से, इव = मानों, निर्मितः = बनाया गया, अयम् = यह, अप्रकाशः = प्रकाशित न करने योग्य, न दिखाने लायक, अलङ्कारः = आभूषण को, मत्स्नेहात् = मुझ मदनिका में स्नेह करने के कारण, हि = अवश्य, धार्यताम् = धारण कीजिये ॥७॥
**अर्थ—**इसलिये [मदनिके !] वसन्तसेना से यह कहो—
तुम्हारे [वसन्तसेना के] शरीर की [अवयवों की] नाप से मानों बनाये गये, सबके सामने न दिखाने योग्य, इस गहने को मुझ [मदनिका] पर स्नेह करने के कारण अवश्य धारण कर लीजिये ॥ ७ ॥
**टीका—**किं विज्ञापनीयमित्याह—अयमिति । तव = वसन्तसेनायाः, शरीरस्य = देहस्य, अवयवानामिति भावः, प्रमाणात् = परिमाणात्, इव, अत्र ल्यब्लोपे पञ्चमी, परिमाणं गृहीत्वेत्यर्थः; निर्मितः = घटितः, अयम् = पुरो दृश्यमानः, अप्रकाशः = अनुचितः प्रकाशो यस्य सः, अप्रकाशनीय इत्यर्थः, अलङ्कारः = भूषणम्, मत्स्नेहात् = मदनिकायाम्, अनुरागात्, हि = अवश्यम्, धार्यताम् = गृह्यताम् । एवञ्च शर्विलकेन मदनिकायाः निष्क्रयार्थं समर्पितमिति न क्वापि प्रकाशनीयम् । अत्र शरीरप्रमाणनिर्मितत्वेऽपि तत्त्वसम्भावनात् उत्प्रेक्षालङ्कारः, पध्यावक्त्रं वृत्तम् ॥७॥
**विमर्श—अप्रकाशः—**अनुचितः प्रकाशः = प्रदर्शनं यस्य सः, जिसको दिखाना ठीक नहीं है । कुछ लोगों ने इसे क्रियाविशेषण मानकर 'अप्रकाशं धार्यताम्' यह लिखा है। कुछ ने 'अप्रकाशयम्' यह माना है। परन्तु प्रथम पाठ ही अधिक तर्कसंगत है । 'प्रमाणात्' यहाँ **'प्रमाणं विलोक्य'—**इस अर्थ में 'ल्यब्लोपे कर्मण्यधिकरणे च' इस वार्तिक से पञ्चमी है । मत्स्नेहात् मयि = मदनिकायाम्, स्नेहः-तस्मात् । शरीर के प्रमाण से निर्मित न होने पर उसमें उस प्रकार बनने की सम्भावना के कारण उत्प्रेक्षा अलङ्कार है, और पध्यावक्र छन्द है ॥ ७ ॥
**अर्थ—मदनिका—**अरे शर्विलक ! न दिखाने लायक आभूषण; और यह [वेश्या ] जन--ये दोनो बातें संगत नहीं हो रहीं है। [अर्थात् वेश्या तो
| २४६ | मृच्छकटिकम् |
|---|
अप्रकाश्योऽलङ्कारकः अयं च जनं इति द्वयमपि न युज्यते । तदुपणय तावत् प्रेक्षे एतमलङ्कारकम् ।)
शर्विलकः—इदमलङ्करणम् । (इति साशङ्कं समर्पयति ।)
मदनिका—(निरूप्य) दिट्ठपुरुव्वो विअ अअं अलङ्कारओ । ता भणेहि कुदो दे एसो ? (दृष्टपूर्वक इवायमलङ्कारः ! तद्भण कुतस्ते एषः ?)
शर्विलकः—मदनिके ! किं तव अनेन । गृह्यताम् ।
मदनिका—(सरोषम्) जइ मे पच्चअं ण गच्छसि, ता किं णिमित्तं मं णिक्किणासि ? । (यदि मे प्रत्ययं न गच्छसि, तत् किं निमित्तं मां निष्क्रीणासि?)
शर्विलकः—अयि ! प्रभाते मया श्रुतं श्रेष्ठिचत्वरे—यथा सार्थवाहस्य चारुदत्तस्य इति ।
(वसन्तसेना मदनिका च मूर्च्छां नाटयतः ।)
शर्विलकः—मदनिके ! समाश्वसिहि । किमिदानीं त्वम्—
विषादस्रस्तसर्वाङ्गी संभ्रमभ्रान्तलोचना ।
नीयमानाऽभुजिष्यात्वं कम्पसे नानुकम्पसे ॥ ८ ॥
प्रदर्शन के लिये ही सभी के सामने आभूषण धारण करती है अतः इन्हें गुप्त रखना सम्भव नहीं है ।] तो लाओ, इस आभूषण को देखूँ ।
शर्विलक—यह अलंकार है । (इस प्रकार शङ्कित होकर देता है ।)
मदनिका—(देखकर) यह तो पहले देखा हुआ लगता है; तो बताओ यह तुम्हें कहाँ से मिला ?
शर्विलक—मदनिके ! तुम्हें इससे क्या ? लो ।
मदनिका—(क्रोध के साथ) यदि मुझ पर विश्वास नहीं है तो किस लिये मुझे मुक्त करा रहे हो ?
शर्विलक—अरे ! सबेरे मैंने सेठों की चौक में यह सुना—'सार्थवाह चारुदत्त का है ।'
टीका—अप्रकाशः = अनुचितः प्रकाशो यस्य सः, अप्रकाशनीय इत्यर्थः, अलङ्कारकः=अलङ्कारसमूहः, अय जनः=वेश्याजनः, द्वयम्=अलङ्कारधारणम्, अप्रकाशनीयत्वञ्च, युज्यते = उचितं भवति; प्रेक्षे = विलोकयामि, साशङ्कम्=सन्देहयुक्तम्, दृष्टपूर्वकः=पूर्वं दृष्टः, पूर्वं विलोकितः, तत्=तस्मात्, कुतः=कस्मात् स्थानात् लब्ध इति शेषः, ते = तव, अनेन = आभूषणप्राप्तिस्थानादिविषयकज्ञानेन, किम् = किम् प्रयोजनमित्यर्थः, मे=मदनिकायाः, प्रत्ययम्=विश्वासम्, गच्छसि=करोषि, किंनिमित्तम्=किमर्थम्, निष्क्रीणासि=धनादिदानेन दास्यात् मोचयसि ? ॥ ७ ॥
अन्वय—अभुजिष्यात्वम्, नीयमाना, (अपि), विषादस्रस्तसर्वाङ्गी, संभ्रमभ्रान्तलोचना, कम्पसे, [माम्] न, अनुकम्पसे ॥ ८ ॥
चतुर्थोऽङ्कः २४७
मदनिका-- ( समाश्वस्य ) साहसिअ ! ण क्खु तुए मम कारणादो इमं अकज्जं करन्तेण, तस्सिं गेहे कोवि बावादिदो परिक्खदो वा ? ( साहसिक ! न खलु त्वया मम कारणादिदमकार्यं कुर्वता तस्मिन् गेहे कोऽपि व्यापादितः परिक्षतो वा ? ) ।
शर्विलकः-- मदनिके ! भीते सुप्ते न शर्विलकः प्रहरति; तन्मया न कश्चिद् व्यापादितो नापि परिक्षतः ।
मदनिका-- सच्चं ( सत्यम् ? )
शब्दार्थ-- अभुजिष्यात्वम् = स्वतन्त्रता को, नीयमाना = प्राप्त कराई जाती हुई, ( अपि = भी ) तुम, विषादस्रस्तसर्वाङ्गी = अतिशय दुःख से शिथिल अङ्गोंवाली, सम्भ्रमभ्रान्तलोचना = भय से चकित नेत्रोंवाली, कम्पसे = काँप रही हो, [ माम् = मुझ शर्विलक पर ] न = नहीं, अनुकम्पसे = अनुग्रह कर रही हो ? ॥ ८ ॥
अर्थ-- शर्विलक-- मदनिके ! धैर्य धारण करो । तुम इस समय किसलिये — स्वतन्त्र करायी जाती हुई भी, विषाद से शिथिल अवयवों वाली, भय से चकित नेत्रोंवाली, काँप रही हो, मुझ पर अनुकम्पा नहीं कर रहीं हो ? ॥ ८ ॥
टीका-- चारुदत्त-नाम-श्रवणमात्रेण त्रस्तां कम्पितां च मदनिकां विलोक्य तां सान्त्वयन्नाह — विषादेति । अभुजिष्यात्वम् = अदासीत्वम्, स्वाधीनतामिति भावः, नीयमाना = चौर्येणापि धनं नीत्वा प्राप्यमाणापि, त्वम्, विषादेन = दुःखातिरेकेण, स्रस्तम् = पतितम् शिथिलम्, सर्वम् = सकलम्, अङ्गम् = अवयवः यस्याः सा तादृशी, सम्भ्रमेण = भयेन, भ्रान्ते = घूर्णिते चकिते वा, लोचने = नेत्रे यस्याः सा तादृशी, सती, कम्पसे = वेपसे, माम् शर्विलकम्, न = नैव, अनुकम्पसे = अनुगृह्णासि, दयसे । एवञ्च विशेषोक्तिरलङ्कारः, पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ॥ ८ ॥
विमर्श-- यहाँ काँपने का कारण न होने पर भी काँपना हो रहा है अतः विभावना अलङ्कार है । और अभुजिष्यात्व को प्राप्त कराना रूपी अनुकम्पाहेतु के रहने पर भी अनुकम्पा नहीं हो रही है । अतः विशेषोक्ति अलङ्कार भी है । अनुकम्पसे — अनु + √कम्प + लट् मध्यम पु० ए. व. । पथ्यावक्त्र छन्द है ॥ ८ ॥
अर्थ --मदनिका-- ( धैर्य धारण करके ) अरे दुःसाहसी ! मेरे कारण इस अनुचित कार्य [ चोरी ] को करते समय तुमने उस घर में किसी को मारा अथवा घायल तो नहीं किया है ?
शर्विलक-- भयभीत [ या ] सोये हुये व्यक्ति पर शर्विलक प्रहार नहीं करता है; अतः मैंने न तो किसी का वध किया और न घायल किया ।
मदनिका --सच ?
२४८ मृच्छकटिकम्
शर्विलकः—सत्यम्।
वसन्तसेना—(संज्ञां लब्ध्वा) अम्महे ! पच्चुवजीविदम्हि। (अहो प्रत्युपजीवितास्मि।)
मदनिका—पिअं पिअं। (प्रियं प्रियम्।)
शर्विलकः—(सेर्ष्यम्) मदनिके ! किं नाम प्रियमिति ?
त्वत्स्नेहबद्धहृदयो हि करोम्यकार्यं
सद्वृत्तपूर्वपुरुषेऽपि कुले प्रसूतः।
रक्षामि मन्मथविपन्नगुणोऽपि मानं
मित्रञ्च मां व्यपदिशस्यपरञ्च यासि ॥ ९ ॥
शर्विलक—सच।
वसन्तसेना—(होश में आकर) ओह ! पुनः जीवित हो गयी हूँ।
मदनिका—बहुत अच्छा, बहुत अच्छा।
शर्विलक—(ईर्ष्या के साथ) मदनिके ? क्या अच्छा हुआ ?
टीका—अकार्यम् = चौर्यादिरूपमनुचितं कृत्यम्, व्यापादितः=हतः, परिक्षतः= क्षतं प्रापितः; भीते = भययुक्ते, सुप्ते = शयाने, प्रहरति = प्रहारं करोति, संज्ञांम्= चेतनाम्, लब्ध्वा = प्राप्य, प्रत्युज्जीविता = पुनः प्राप्तजीविता, सेर्ष्यम् = ईर्ष्याया सहितम्, मदनिकायाः वचने रहस्यं ज्ञात्वा ईर्ष्यायुक्तो भवति। चारुदत्तं प्रति तस्या अनुरागं च जानाति।
अन्वयः—सद्वृत्तपूर्वपुरुषे, कुले, प्रसूतः, अपि, (अहम्), त्वत्स्नेहबद्धहृदयः, हि, अकार्यम्, करोमि, मन्मथविपन्नगुणः, अपि, मानम्, रक्षामि, (किन्तु, त्वम्), माम्, मित्रम्, व्यपदिशसि, च, अपरम्, च, यासि ॥ ९ ॥
शब्दार्थ—सद्वृत्तपूर्वपुरुषे = सदाचारयुक्त पूर्वजोंवाले, कुले = उच्च कुल, (ब्राह्मणवंश) में, प्रसूतः = उत्पन्न हुआ भी, (अहम् = मैं शर्विलक), त्वत्स्नेहबद्धहृदयः = तुम्हारे प्रेम से आबद्ध चित्तवाला, हि = निश्चय ही, अकार्यम्=चोरी आदि अनुचित कार्य, करोमि = करता हूँ, तथा, मन्मथविपन्नगुणः = कामभाव के कारण गुणहीन, (होता हुआ), अपि=भी, मानम्=गौरव की, रक्षामि=रक्षा करता हूँ, (किन्तु, त्वम्=तुम मदनिका), माम् = मुझे, मित्रम्=मित्र, व्यपदिशसि=कह रही हो, च=और, अपरम्=दूसरे के समीप, च=भी, यासि=जा रही है ॥ ९ ॥
अर्थ—सदाचारी पूर्वजों के उच्चकुल (ब्राह्मणवंश) में जन्म लेने वाला भी मैं तुम्हारे प्रेम में आसक्त चित्तवाला होकर चोरी आदि अनुचित कार्य कर रहा हूँ। कामभाव के कारण गुणहीन होता हुआ भी अपने गौरव की रक्षा करता हूँ।
चतुर्थोऽङ्कः
( साकूतम् )
इह सर्वस्वफलिनः कुलपुत्रमहाद्रुमाः।
निष्फलत्वमलं यान्ति वेश्याविहगमक्षिताः॥ १०॥
किन्तु तुम मुझे अपना मित्र कह रही हो और दूसरे पुरुष (चारुदत्त) के पास भी जा रही है ॥ ९ ॥
**टीका—**मदनिकार्थमकार्यं कुर्वन्तमपि स्वं प्रति तस्याः एकान्तप्रेम्णोऽभावं विचिन्त्य निर्विण्णः शर्विलकः स्वाभिप्रायं प्रकटयति—त्वत्स्नेहेति । सत्=शास्त्रादि-प्रतिपादितम्, वृत्तम्=आचरणम्, येषां ते, सद्वृत्ताः=सदाचारिणः, पूर्वपुरुषाः=पूर्वजाः पितृपितामहादयः, यस्मिन्, तादृशे, कुले = ब्राह्मणवंशे प्रसूतः=जातः, अपि, अहम्=शर्विलकः, तव = मदनिकायाः स्नेहेन=अनुरागेण, बद्धहृदयः=आकृष्टचित्तः, सन्, हि=निश्चयेन, अकार्यम्=अनुचितं चौर्यादिकृत्यम्, करोमि=विदधामि, मन्मथेन=कामभावेन, विपन्नाः = विपर्यस्ताः, नष्टाः, गुणाः=सदाचारविवेकादयः यस्य तादृशः सन्नपि, मानम्=सम्मानम्, गौरवम्, रक्षामि=सुरक्षितं स्थापयामि, न परित्यजामी-त्यर्थः, किन्तु, त्वम्=मदनिका, माम्=शर्विलकम्, मित्रम्=प्रणयिनम्, व्यपदिशसि=कथयसि, च = तथा, अन्यम् = अपरपुरुषम्, चारुदत्तमितिभावः, च=अपि, यासि=उपसरसि, रमणार्थमिति भावः । एवञ्च त्वमपि सामान्यवेश्येव व्यवहरसीति शर्वि-लकस्य तात्पर्यम् । वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥ ९ ॥
**विमर्श—**यहाँ शर्विलक का स्वाभिमान जागृत हो उठता है और वह मदनिका को डाटने लगता है। मां मित्रं व्यपदिशसि= मुझे प्रेमी कह रही हो अथवा, मित्रं मां व्यपदिशसि=प्रेमी मुझे धोखा दे रही हो—यह दूसरा अर्थ भी सम्भव है। बाहरी प्रेम प्रकट करके मुझे मूर्ख बना रही है जब कि हृदय से तुम किसी अन्य पुरुष (चारुदत्त) से प्रेम करती हो । इसीलिये चारुदत्त के अप्रिय की सम्भावना से तुम मूच्छित हो गई और उसका अनिष्ट न जानकर—'अच्छा हुआ' कहकर प्रसन्नता व्यक्त कर रही हो ॥ वसन्ततिलका छन्द है ॥ ९ ॥
**अन्वयः—**इह, सर्वस्वफलिनः, कुलपुत्रमहाद्रुमाः, वेश्याविहगभक्षिताः, अलम्, निष्फलत्वम्, यान्ति ॥ १० ॥
**शब्दार्थ—**इह = इस संसार में, सर्व-स्व-फलिनः=सम्पूर्ण धनरूपी फलवाले, कुलपुत्रमहाद्रुमाः=उच्च कुल में उत्पन्न पुत्ररूपी महान वृक्ष, वेश्याविहगभक्षिताः=पक्षियों द्वारा खाये गये, अलम्=पूर्णरूप से, निष्फलत्वम्=फलहीनता (दरिद्रता) को, यान्ति=प्राप्त करते हैं ॥ १० ॥
**अर्थ—**इस संसार में, सारा धन जिनके फल हैं, ऐसे उच्च कुलोत्पन्न पुत्ररूपी
२५० मृच्छकटिकम्
अयञ्च सुरतज्वालः कामाग्निः प्रणयेन्धनः ।
नराणां यत्र हूयन्ते यौवनानि धनानि च ॥ ११ ॥
बड़े-बड़े वृक्ष, वेश्यारूपी पक्षियों द्वारा खाये हुये होते हुये पूर्णरूप से फलहीनता [ दरिद्रता ] को प्राप्त करते हैं ॥ १० ॥
टीका—मदनिकायाः वेश्यात्वेन तस्याः दोषान् वर्णयति—इहेति । इह= अस्मिन् संसारे, सर्वम् = समस्तम्, स्वम् = धनम्, एव फलम्=प्रंसवः —इति मत्वर्थे इनिः, अत्र इनिस्तु चिन्त्यः, कुलपुत्राः = कुलीनाः एव महन्तः = विशालाः द्रुमाः= वृक्षाः, वेश्याः=गणिकाः एव विहगाः, तैःभक्षिताः=खादिताः, चूषिताः इति भावः, सन्तः, अलम्=पूर्णतया, निष्फलत्वम् = फलहीनत्वम्, धनाभावं दारिद्र्यमिति भावः, यान्ति=व्रजन्ति । अत्र रूपकमलङ्कारः, पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ॥ १० ॥
विमर्श—यहाँ स्व=धनपर फल का, कुलपुत्र पर वृक्ष का और वेश्या पर विहग का आरोप होने से साङ्गरूपक अलङ्कार है । अलम्—यहाँ अत्यधिक अर्थ में है । पथ्यावक्त्र छन्द है ॥ १० ॥
अन्वयः—सुरतज्वालः, प्रणयेन्धनः, अयम्, कामाग्निः, [ अस्ति ], यत्र, नराणाम्, यौवनानि, धनानि, च, हूयन्ते ॥ ११ ॥
शब्दार्थ—सुरतज्वालः = सम्भोगरूपी ज्वालाओंवाला, प्रणयेन्धनः=प्रेमरूपी ईंधनवाला, अयम् = यह, कामाग्निः=कामवासनारूपी अग्नि, ( अस्ति=है ), यत्र=जिस ( आग ) में, नराणाम्=पुरुषों के, यौवनानि=यौवन सम्पन्न शरीर, च=और, धनानि=धन, हूयन्ते=हवन कर दिये जाते हैं ॥ ११ ॥
अर्थ—सम्भोगरूपी ज्वालाओं ( लपटों ) वाला, प्रेमरूपी ईंधनवाला, यह कामरूपी अग्नि है जिसमें पुरुषों के यौवन ( युवावस्थायें ) और धन हवन कर दिये जाते हैं ॥ ११ ॥
टीका—वेश्यामेव दूषयन्नाह—सुरतज्वालः = सुरतम्=सम्भोग एव, ज्वाला=शिखा यस्य सः, प्रणयेन्धनः = प्रणयः = अनुरागः एव इन्धनम्=काष्ठम्, यस्य सः, तादृशः, अयम् = अनुभूयमानः, कामाग्निः = कामरूपो वह्निः, अस्ति=वर्तते, यत्र=यस्मिन् कामाग्नौ, नराणाम् = पुरुषाणाम्, कामातुराणामिति भावः, यौवनानि=तारुण्यानि, धनानि=ऐश्वर्यादीनि, च, हूयन्ते=आहुतय इव प्रक्षिप्यन्ते । अत्र पूर्वार्द्धे रूपकमुत्तरार्द्धे उत्प्रेक्षा च, पथ्यावक्त्र वृत्तम् ॥ ११ ॥
विमर्श—प्रस्तुत श्लोक में कामातुर पुरुषों के विनाश का सुन्दर वर्णन है । सुरत पर ज्वाला का, काम पर अग्नि का और प्रणय पर ईंधन का आरोप होने से रूपक अलंकार है । उत्तरार्द्ध में यौवन एवं धन की आहुति सम्भव नहीं है ।
चतुर्थोऽङ्कः २५१
वसन्तसेना-- (सस्मितम्) अहो ! से अत्थाणे आवेओ ! (अहो ! अस्य अस्थाने आवेगः।)
शर्विलकः--सर्वथा--
अपण्डितास्ते पुरुषा मता मे ये स्त्रीषु च श्रीषु च विश्वसन्ति ।
श्रियो हि कुर्वन्ति तथैव नार्यो भुजङ्गकन्यापरिसर्पणानि ॥ १२ ॥
अतः 'हूयन्ते' इव' इस उत्प्रेक्षा से ही वाक्यार्थसम्पन्न होने के कारण उत्प्रेक्षा भी है। पथ्यावक्त्र छन्द है ॥ ११ ॥
वसन्तसेना-- (मुस्कराहट के साथ) अहो ! इसका क्रोध अनुचित स्थान पर है। (अर्थात् बिना कारण है।)
अन्वयः-- ये, पुरुषाः, स्त्रीषु, च, श्रीषु, च, विश्वसन्ति, ते, मे, अपण्डिताः, मताः, हि, श्रियः, तथैव, नार्यः, भुजङ्गकन्यापरिसर्पणानि, कुर्वन्ति ॥ १२ ॥
शब्दार्थ-- ये=जो, पुरुषाः = आदमी, स्त्रीषु=स्त्रियों पर, च=और, श्रीषु= लक्ष्मी, सम्पत्ति पर, विश्वसन्ति = विश्वास करते हैं, ते=वे, मे = मुझे, अपण्डिताः= मूर्ख, मताः=प्रतीत होते हैं, हि=क्योंकि, श्रियः = लक्ष्मी (सम्पत्ति), तथैव=उसी प्रकार, नार्यः=स्त्रियाँ, भुजङ्गकन्यापरिसर्पणानि=नागिन के समान टेढ़ी-मेढ़ी चाल, कुर्वन्ति=करती हैं, चलती हैं ॥ १२ ॥
अर्थ--शर्विलक-हर प्रकार से--
जो पुरुष स्त्रियों पर और लक्ष्मी पर विश्वास करते हैं, वे मुझे मूर्ख लगते हैं, क्योंकि लक्ष्मी के समान स्त्रियाँ भी नागिन के सदृश टेढ़ी-मेढ़ी चाल चलती हैं। १२।
टीका--पूर्वं वेश्याभावस्य निन्दां कृत्वाऽधुना स्त्रीसामान्यमेव निन्दन्नाह--
अपण्डिता इति। ये, पुरुषाः = मनुष्याः, स्त्रीषु = नारीषु, च, स्त्रीषु = लक्ष्मीषु, सम्पत्तिषु, च, विश्वसन्ति = प्रत्ययं गच्छन्ति, ते = पुरुषाः, मे = मम, अपण्डिताः= मूर्खाः, मताः = स्वीकृताः, हि = यतः, श्रियः = लक्ष्म्यः, सम्पत्तय, तथैवः=तद्वदेव, नार्यः=स्त्रियः, भुजङ्गकन्यापरिसर्पणानि=भुजङ्गिनीनाम् इव परितः वक्रगमनानि, वञ्चनार्थं विविधाचरणानि, कुर्वन्ति = विदधति । अत्रार्थान्तरन्यासः, दीपकं चालङ्कारद्वयम् । उपजातिवृत्तम् ॥ १२ ॥
विमर्श--स्त्रीषु च श्रीषु च--यहाँ दो का प्रयोग प्रत्येक की प्रधानताख्यापनार्थ है। मे मता यहाँ-'क्तस्य च वर्तमाने' [ पा. सू. २।३।६७ ] से षष्ठी हुई है। अतः 'न लोकाव्यय० [ पा. सू. २।३।६९ ] से निषेध की शंका नहीं करनी चाहिये। यहाँ पूर्वार्द्धप्रतिपादित वाक्यार्थ के प्रति परार्द्धप्रतिपादितवाक्यार्थ हेतु है। अतः कारण से कार्य का समर्थनरूप अर्थान्तरन्यास है। अप्रस्तुत श्री और प्रस्तुत नारियों का भुजङ्गकन्यापरिसर्पणाकादित्वरूप एक धर्माभिसम्बन्ध होने से
२५२ मृच्छकटिकम्
स्त्रीषु न रागः कार्यो रक्तं पुरुषं स्त्रियः परिभवन्ति ।
रक्तैव हि रन्तव्या विरक्तभावा तु हातव्या ॥ १३ ॥
सुष्ठु खल्विदमुच्यते—
एता हसन्ति च रुदन्ति च वित्तहेतो-
विश्वासयन्ति पुरुषं न तु विश्वसन्ति ।
तस्मान्नरेण कुलशीलसमन्वितेन
वेश्याः श्मशानसुमना इव वर्जनीयाः ॥ १४ ॥
दीपक है । भुजंगकन्यानामिव—यहाँ उपमा भी है । परस्पर अङ्गाङ्गिभाव से सङ्कर है । उपेन्द्रवज्रा और इन्द्रवज्रा के योग से उपजाति छन्द है ॥ १२ ॥
अन्वयः—स्त्रीषु, रागः, न, कार्यः, (यतः), स्त्रियः, रक्तम्, पुरुषम्, परभवन्ति, हि, रक्ता, एव, रन्तव्या, विरक्तभावा, तु, हातव्या ॥ १३ ॥
शब्दार्थ—स्त्रीषु = स्त्रियों पर, रागः=प्रेम, न=नहीं, कार्यः=करना चाहिये, (यतः=क्योंकि) स्त्रियः=स्त्रियाँ, रक्तम्=अनुरक्त, प्रेमी, पुरुषम्=पुरुष को; परिभवन्ति=अपमानित कर देती है, हि=अतः, रक्ता=(अपने प्रति) अनुरक्त, एव=ही, रन्तव्या=रमण=प्रेम योग्य होती है, विरक्तभावा=न चाहनेवाली, उदासीन को, तु=तो, हातव्या=छोड़ देना चाहिये ॥ १३ ॥
अर्थ—स्त्रियों पर (अनपेक्षित) अनुराग नहीं करना चाहिये, क्योंकि स्त्रियाँ अनुरागी (प्रेमी) पुरुष को अपमानित कर देती हैं। (अपने प्रति) अनुराग रखनेवाली के साथ ही रमण (प्रेम) करना चाहिये, न चाहनेवाली को छोड़ देना चाहिये, उससे प्रेम नहीं करना चाहिये ॥ १३ ॥
टीका—पुनः स्त्रीसामान्यविषयिणीं निन्दां करोति-स्त्रीष्विति । स्त्रीषु=नारीषु, रागः=अनपेक्षितोऽनुरागः, न=नैव, कार्यः=विधेयः, (हि=यतः), स्त्रियः=नार्यः, रक्तम्=स्वस्यां परमानुरागिणम्, पुरुषम्=नरम्, परिभवन्ति=अपमानयन्ति, वञ्चयन्तीति यावत्; हि=अतः, रक्ता=आत्मनि अनुरागवती, एव, रन्तव्या=रमणार्या, विरक्तभावा-विरक्तः=अनुरागरहितः, भावः=चित्तम्, यस्याः, तादृशानुरागशून्येति भावः, हातव्या=परिवर्जनीया । काव्यलिङ्गमलङ्कारः, आर्या वृत्तम् ॥ १३ ॥
विमर्श—यहाँ अनुरागवती के साथ ही अनुराग करने का औचित्य प्रस्तुत किया है। यहाँ 'रक्ता एव' यह एवकार अन्ययोगव्यवच्छेद करा ही देता है, अर्थात् रक्ता से भिन्न के साथ रमण=अनुराग नहीं करना चाहिये—यह अर्थ प्रतीत हो जाता है। पुनः 'विरक्तभावा तु हातव्या' इस कथन से पुनरुक्तता दोष है। इसके लिये 'सुरक्ता हि रन्तव्या' ऐसा पाठ परिवर्तन कर लेना चाहिये—ऐसा जीवानन्दविद्यासागर का परामर्श है ॥१३॥
अन्वयः—एताः, वित्तहेतोः, हसन्ति, च, रुदन्ति, च, पुरुषम्, विश्वासयन्ति,
चतुर्थोऽङ्कः २५३
अपि च—
समुद्रवीचीव चलस्वभावाः सन्ध्याभ्रलेखेव मुहूर्त्तंरागाः
स्त्रियो हतार्थाः पुरुषं निरर्थं निष्पीडितालक्तकवत् त्यजन्ति ॥ १५ ॥
तु, न, विश्वसन्ति, तस्मात्, कुलशीलसमन्वितेन, नरेण, श्मशानसुमनाः, इव, वेश्याः, वर्जनीयाः ॥ १४ ॥
शब्दार्थ— एताः = ये (वेश्या में), वित्तहेतोः = धन प्राप्त करने के लिये, हसन्ति=हसती हैं। च=और, रुदन्ति=रोती हैं; पुरुषम्=पुरुष को, विश्वासयन्ति=विश्वास दिलाती हैं; तु=किन्तु, स्वयम् = स्वयम्, न=नहीं, विश्वसन्ति=विश्वास करती है; तस्मात्=इसलिये, कुलशीलसमन्वितेन=उच्च कुल एवं स्वभाव से युक्त, नरेण=पुरुष को, वेश्याः=वेश्यायें, श्मशानसुमनाः=श्मशानस्थल पर लगने वाले फूल के, इव=समान, वर्जनीयाः=छोड़ देनी चाहिये। (उनसे किसी प्रकार का सम्बन्ध नहीं रखना चाहिये।) ॥ १४ ॥
अर्थ— वस्तुतः यह उचित ही कहा जाता है—
ये (वेश्यायें) धन कमाने के लिये (प्रेमी के प्रति) हसती हैं और रोती हैं। पुरुष को (अपने ऊपर) विश्वास दिलाती है परन्तु (स्वयं पुरुषों पर) विश्वास नहीं करती हैं। अतः उत्तम कुल एवं स्वभाव वाले पुरुष को वेश्याओं का परित्याग श्मशानस्थल पर लगे हुये फूलों के समान कर देना चाहिये ॥ १४ ॥
टीका— स्त्रीसामान्यं विनिन्द्य पुनः स्त्रीविशेषां वेश्यां निन्दति—एता इति। एताः=वारनार्यः, वेश्याः, वित्तहेतोः=धनस्य कारणात्, अनुरागिपुरुषं प्रति, हसन्ति=हासं कुर्वन्ति, रुदन्ति=विलपन्ति, कदाचित् हासप्रदर्शनं कदाचिच्च अश्रु प्रदर्शनं कृत्वा विमोहयन्तीति भावः, पुरुषम्=अनुरागिणं जनम् विश्वासयन्ति=प्रत्याययन्ति, च, तु=किन्तु स्वयम्, न=नैव, विश्वसन्ति = प्रतियन्ति, विश्वासं कुर्वन्तीत्यर्थः, तस्मात्=पूर्वोक्तहेतोः, कुलेन = सद्वंशेन, स्वभावेन = उत्तमप्रकृत्या च समन्वितेन=युक्तेन, नरेण=पुरुषेण, वेश्याः=वारनार्यः, श्मशाने=श्मशानक्षेत्रे उत्पन्नाः, सुमनाः=पुष्पम् इव=तुल्याः, वर्जनीया=परिहातव्याः, यत्र दीपकमुपमा चालङ्कारः, वसन्त-तिलकं वृत्तम् ॥ १४ ॥
विमर्शः— वेश्याओं के सारे क्रियाकलाप धन=प्राप्ति के लिये ही होते हैं। अतः इनके हसने या रोने के चक्कर में नहीं फँसना चाहिये। यहाँ 'एताः' एक ही कर्ता (कर्त्री) का हास, रुदन, विश्वासोत्पादन आदि अनेक क्रियाओं के साथ सम्बन्ध होने से दीपक अलंकार है। उत्तरार्ध में, श्मशानपुष्पों के साथ वेश्याओं का परित्याग बताया गया है। अतः उपमा भी है। वसन्ततिलका छन्द है ॥ १४ ॥
अन्वयः— समुद्रवीची, इव, चलस्वभावाः, सन्ध्याभ्रलेखा, इव, मुहूर्त्तरागाः, स्त्रियः, हतार्थाः, (सत्यः), निरर्थम्, पुरुषम्, निष्पीडितालक्तकवत्, त्यजन्ति ॥१५॥
२५४ | मृच्छकटिकम्
स्त्रियो नाम चपलाः—
अन्यं मनुष्यं हृदयेन कृत्वा ह्यन्यं ततो दृष्टिभिराह्वयन्ति ।
अन्यत्र मुञ्चन्ति मदप्रसेकमन्यं शरीरेण च कामयन्ते ॥ १६ ॥
शब्दार्थ—समुद्रवीची इव = सागर की तरङ्ग के समान, चलस्वभावाः = चञ्चलस्वभाव वाली; सन्ध्याभ्रलेखा इव = सायंकालीन मेघों की पंक्ति के समान, मुहूर्तरागाः = क्षणिक अनुराग करने वालीं, स्त्रियः = औरतें ( = वेश्यायें ), हृतार्थाः = सारा धन हरण कर लेने वाली, [ सत्यः = होती हुई ], निरर्थम् = धनहीन, पुरुषम् = पुरुष को, निष्पीडितालक्तकवत् = निचोड़े गये आलता = महावर के समान, त्यजन्ति = छोड़ देती हैं, फेंक देती हैं ॥ १५ ॥
अर्थ—और भी—
सागर की तरङ्गों के समान चञ्चल स्वभाववाली, सायंकालीन मेघों की पंक्ति के समान क्षण भर के लिये रागवाली (मेघ पक्ष में राग = लालिमा, से युक्त, वेश्यापक्ष में राग = अनुराग से युक्त), स्त्रियाँ (वेश्यायें) सारा धन हरण कर लेने के बाद धनहीन पुरुष को निचोड़े गये आलता (महावरं) के समान छोड़ देती हैं, फेंक देती हैं ॥ १५ ॥
टीका—पुनः वेश्याभावमेव निन्दन्नाह—समुद्रवीचीति । समुद्रवीचीव = सागरतरङ्ग इव, चलः = चञ्चलः, स्वभावः = प्रकृतिर्यासां ताः, अतिचपला इत्यर्थः, **सन्ध्याऽभ्रलेखा—**सन्ध्यायाम् = सायंकाले यद् अभ्रम् = अस्तगमनोन्मुखसूर्यकिरण-रञ्जितो मेघः, तस्य, लेखा = रेखा, इव = यथा, मुहूर्तम् = अत्यल्पकालम्, रागः = अनुरागः, मेघपक्षे—रक्तिमा, यासां ताः, स्त्रियः = वेश्याः, हृतः = वञ्चितः, पुरुषात् गृहीतः, अर्थः = धनं याभिः तथाभूताः, सत्यः, निरर्थम् = धनहीनम्, पुरुषम्, निष्पीडितम् = निःसारितम्, यद् अलक्तकम् = लाक्षारसः, तद्वत्, त्यजन्ति = परित्यजन्ति ॥ उपमाऽलङ्कारः उपजातिः वृत्तम् ॥ १५ ॥
**विमर्श—**इसमें स्त्रीजाति का समुद्रवीची एवम् अभ्रलेखा के साथ सादृश्य होने से मालोपमा है। अलक्तकवत्—इसमें तद्धितगत श्रौती उपमा है। रुई में आलता (महावर) भरा रहता है। उसे पानी में भिगा कर स्त्रियाँ पैरों में लगाती हैं। जब तक लगाने लायक होता है लगाती रहती हैं। पूरी तरह निचोड़ने के बाद फेंक देती हैं। उसी प्रकार वेश्यायें भी मनुष्य का सर्वथा शोषण करके छोड़ देती हैं ॥ १५ ॥
अन्वयः—(स्त्रियः ), हृदयेन, अन्यम्, मनुष्यम्, कृत्वा, ततः, अन्यम्, दृष्टिभिः, आह्वयन्ति, अन्यत्र, मदप्रसेकम्, मुञ्चति, अन्यम्, च, शरीरेण, कामयन्ते ॥ १६ ॥
चतुर्थोऽङ्कः २५५
सूक्तं खलु कस्यापि---
न पर्वताग्रे नलिनी प्ररोहति न गर्दभा वाजिधुरं वहन्ति। यवाः प्रकीर्णा न भवन्ति शालयो न वेशजाताः शुचयस्तथाऽङ्गना ॥१७॥
शब्दार्थ---( स्त्रियः=वेश्यायें ), हृदयेन=हृदय से, मन से, अन्यम्=दूसरे, मनुष्यम्=मनुष्य को, कृत्वा=चाह कर या स्थापित करके, ततः=उसके बाद, अन्यम्=किसी दूसरे व्यक्ति को, दृष्टिभिः=आंखों के ( संकेतों ) से, आह्वयन्ति=बुलाती हैं; अन्यत्र=किसी अन्य पुरुष में, मदप्रसेकम्=अपने यौवन मद के हाव भावादि को, मुञ्चन्ति=छोड़ती हैं; च=और शरीरेण=शरीर द्वारा, अन्यम्=किसी दूसरे को, कामयन्ते=चाहती हैं ।। १६ ।।
**अर्थ---**अत्यन्त चञ्चल वेश्या स्त्रियाँ-- हृदय में किसी दूसरे को रख कर उससे भिन्न पुरुष को आँख के संकेतों से बुलाती हैं । किसी अन्य पुरुष के विषय में ( अपने यौवन ), मद के हाव भाव छोड़ती हैं या मदिरा का कुल्ला करती हैं । और किसी अन्य को शरीर से चाहती हैं ।। १६ ।।
**टीका---**वेश्यात्वमेव निन्दन्नाह--अन्यमिति। अत्र सर्वत्र गद्यस्थेन 'स्त्रिय' इति कर्तृपदेनान्वयः । हृदयेन = मनसा, अन्यम्=एकम्, जनम्=पुरुषम् कृत्वा=निश्चित्य, संस्थाप्य वा, एकस्मिन् मनुष्ये मनः आधाय इति यावत् ; ततः=तस्मात् जनात्, अन्यम्=भिन्नम्, दृष्टिभिः=कटाक्षैः, आह्वयन्ति=सङ्केतयन्ति; अन्यत्र=तस्मात् अपरस्मिन् जने, मदप्रसेकम् = यौवनजनितसाहङ्कारव्यवहारम् अथवा मदस्य=सुरागण्डूषस्य, प्रसेकम्=मुखात् क्षेपम्, मुञ्चन्ति=त्यजन्ति । शरीरेण=देहेन, च, अन्यम्=ततो भिन्नम्, कामयन्ते=अभिलषन्ति । अत्र दीपकालङ्कारः, इन्द्रवज्रा वृत्तम् ।। १६ ।।
विमर्श- इस श्लोक के चारो पादों में 'अन्य' शब्द के प्रयोग के कारण अनवीकृतत्व दोष है । एक स्त्रीरूप कर्तृपद का स्थापन, आह्वान, परित्याग एवं कामना रूपी क्रियाओं के साथ अन्वय होने से दीपक अलङ्कार है । ततः अन्यम्-यहाँ पृथक् अर्थ मान कर पञ्चमी में तसिल् प्रत्यय मानना चाहिये ।। १६ ।।
**अन्वय---**नलिनी, पर्वताग्रे, न, प्ररोहति, गर्दभाः, वाजिधुरम्, न, वहन्ति; प्रकीर्णाः, यवाः, शालयः, न, भवन्ति; तथा, वेशजाताः अङ्गनाः, शुचयः, न भवन्ति ॥ १७ ॥
**शब्दार्थ---**नलिनी = कमलिनी, पर्वताग्रे = पहाड़ की चोटी पर, न=नहीं, प्ररोहति=पैदा होती है; गर्दभाः=गधे, वाजिधुरम्=घोड़े के बोझे को, न=नहीं, वहन्ति=ढोते हैं; प्रकीर्णाः=बिखेरे गये, यवा=जौं, शालयः=धान, न=नहीं, भवन्ति=
२५६ मृच्छकटिकम्
आः, दुरात्मन् चारुदत्तहतक ! अयं न भवसि । ( इति कतिचित् पदानि गच्छति )
मदनिका-- ( अञ्चले गृहीत्ता ) अइ अम्बद्धभासअ ! असम्भावणीए कुप्पसि । ( अयि असम्बद्धभाषक ! असम्भावनीये कुप्यसि । )
शर्विलकः--कथमसम्भावनीयं नाम ! ।
मदनिका--एसो क्खु अलङ्कारओ अज्जआकेरओ ( एष खल्वलङ्कारः आर्य्यासम्बन्धी । )
होते हैं; तथा = इसी प्रकार, वेशजाताः = वेश्या के घर में उत्पन्न होने वाली; अङ्गनाः=स्त्रियाँ, शुचयः=पवित्र, न=नहीं, भवन्ति=होती हैं ॥ १७ ॥
अर्थ-- किसी का समुचित कथन है--
कमलिनी पहाड़ की चोटी पर नहीं पैदा होती है । गधे घोड़े के बोझे को नहीं ढोते हैं । ( खेत आदि में ) छींटे गये, बिखेरे गये जौ धान नहीं बन जाते हैं । उसी प्रकार वेश्यागृह में उत्पन्न स्त्रियाँ पवित्र नहीं होती हैं ॥ १७ ॥
टीका-- वेश्यानां निरतिशयनीचतां प्रकटयितुं शिष्टोक्तिमुदाहरति--नेति । नलिनी=पद्मिनी, पर्वताग्रे = गिरिशिखरे, न=नैव, प्ररोहति=जायते; गर्दभाः=रासभाः, बाजिधुरम्=अश्ववाह्यं भारम्, न=नैव, वहन्ति=धारयन्ति; प्रकीर्णाः=उप्ताः, यवाः=एतन्नाम्ना प्रसिद्धा धान्यविशेषाः, शालयः=तन्नाम्ना प्रसिद्धाः धान्य-विशेषाः, न=नैव, भवन्ति=जायन्ते; तथा=तेनैव प्रकारेण, वेशजाताः=वेश्याजनाश्रये उत्पन्नाः, = स्त्रियः, वेश्या इति भावः, शुचयः=पवित्राचरणाः, न=नैव, भवन्ति । अत्र द्वितीयपादे एकाक्षरन्यूनत्वात् हतवृत्तता दोषः, वंशस्थबिलं वृत्तम् । दृष्टान्ता-लङ्कारः ॥ १७ ॥
विमर्श-- यहाँ तीन के असम्भवत्व के समान वेश्याजनों की पवित्रता का असम्भवत्व प्रतिपादित किया गया है । द्वितीय से चतुर्थपाद तक कर्ता बहुवचन है परन्तु प्रथमपाद में एकवचन है । अतः भग्नप्रक्रमता दोष है । यहाँ दृष्टान्त अलङ्कार फलित होता है । इसमें वंशस्थ छन्द है । परन्तु द्वितीयपाद में एक अक्षर न्यून होने के कारण हतवृत्तता दोष है ॥ १७ ॥
अर्थ-- अरे नीच चारुदत्त ! यह तुम ( अब जीवित ) नहीं हो । ( अर्थात् मैं अभी तुम्हें मार डालता हूँ ! ) ( यह कह कर कुछ कदम चलता है । )
मदनिका-- ( आँचल में पकड़ कर ) अरे ऊटपटांग बोलने वाले ! असम्भाव-नीय ( जिसकी सम्भावना नहीं की जा सकती उस ) पर क्रोध कर रहे हो ।
शर्विलक-- असम्भावनीय कैसे ?
मदनिका-- यह अलङ्कार आर्या ( वसन्तसेना ) का है ।
चतुर्थोऽङ्कः २५७
शर्विलकः-ततः किम् ?
मदनिका-स च तस्य अज्जस्स हत्थे विणिक्खित्तो। (स च तस्य आर्यस्य हस्ते विनिक्षिप्तः ।)
शविलकः-किमर्थम् ?
मदनिका--( कर्णे ) एव्वं विअ । ( एवमिव । )
शविलकः-( सवैलक्ष्यम् ) भोः ! कष्टम् ।
छायार्थं ग्रीष्मसन्तप्तो यामेवाहं समाश्रितः।
अजानता मया सैव पत्रैः शाखा वियोजिता ॥ १८ ॥
शर्विलक-तो इससे क्या ?
मदनिका-यह उन आर्य ( चारुदत्त ) के हाँथ गिरवीं रखा गया था ।
शर्विलक-किस लिये ?
मदनिका--( कान में ) इस लिये ।
शविलक--( लज्जा के साथ ) हाय ! कष्ट है ।
**अन्वयः-**ग्रीष्मसन्तप्तः, अहम्, छायार्थम्, याम्, एव, समाश्रितः, अजानता, मया, सा, एव, शाखा, पत्रैः, वियोजिता ॥ १८ ॥
**शब्दार्थ-**ग्रीष्मसन्तप्तः=गर्मी=धूप से परेशान, अहम् = मैंने, छायार्थम्=छाया के लिये, याम्=जिस ( शाखा ) का, समाश्रितः=सहारा लिया था; अजानता=न जानते हुये, मया=मैंने, सा=उसी, शाखा=शाखा ( पेड़ की डाल ) को, पत्रैः=पत्तों से, वियोजिता=रहित कर दिया ॥ १८ ॥
**अर्थ-**गर्मी ( की धूप ) के कारण परेशान मैंने छाया ( प्राप्त ) करने के लिये ( वृक्ष की ) जिस शाखा का सहारा लिया था; अज्ञानवश उसे मैंने पत्तों से रहित बना डाला । ( अर्थात् वसन्तसेना से छुड़वाने के लिये कोशिश की परन्तु ये गहने वसन्तसेना के ही हैं अतः अब मदनिका को छुड़वा सकना सम्भव नहीं हैं। यह सब अज्ञानता से हो गया । ) ॥ १८ ॥
**टीका-**मदनिकामुक्त्यर्थमेवमकार्यं कुर्वन् शर्विलकः वसन्तसेनाया एव अनभिलषितं समाचरन् पश्चात्तपति छायार्थमिति। ग्रीष्मसन्तप्तः=निदाघपीडितः, अहम्=शर्विलकः, छायार्थम्=सन्ताप दूरीकरणाम छायाप्राप्त्यर्थम्, यामेव=वृक्षशाखामेव, समाश्रितः=अवलम्बितवान्, अजानता=अनभिज्ञेन, मया=शर्विलकेन, सैव=तादृशी आश्रयीभूता शाखैव, पत्रैः = पल्लवैः, वियोजिता = पत्रशूनीकृता । अत्राप्रस्तुतप्रशंसालङ्कारः, पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ॥ १८ ॥
**विमर्श-**यहाँ शर्विलक अपनी गलती का पश्चात्ताप कर रहा है। यहाँ ग्रीष्मसन्तप्त का छायाप्राप्ति के लिये आश्रित शाखा के पत्तों का उजाड़ना अप्रस्तुत
१७ मृ०
२५८ मृच्छकटिकम्
बसन्तसेना—कधं एसो वि सन्तप्पदि ज्जेव। ता अजाणन्तेण एदिणा एव्वं अणुचिट्ठिदं। (कथमेषोऽपि सन्तप्यते एव। तदजानता एतेन एवमनुष्ठितम्।)
शर्विलकः—मदनिके ! किमिदानीं युक्तम् ?
मदनिका—इत्थं तुमं ज्जेव पण्डिओ। ( अत्र त्वमेव पण्डितः । )
शर्विलकः—नैवम्। पश्य—
स्त्रियो हि नाम खल्वेता निसर्गादेव पण्डिताः।
पुरुषाणान्तु पाण्डित्यं शास्त्रैरेवोपदिष्यते ॥ १९ ॥
है, इसके द्वारा कामाग्नि से सन्तप्त शर्विलक का मदनिकाप्राप्ति के लिये आश्रित वसन्तसेना के धरोहर के गहनों का चुरा लेना—इस प्रस्तुत का ज्ञान होने से अप्रस्तुतप्रशंसा अलंकार है। इसके माध्यम से मदनिका को न पा सकना द्योतित कर रहा है। पथ्यावक्त्र छन्द है ॥ १८ ॥
**अर्थ—वसन्तसेना—**क्या, यह भी दुःखी हो रहा है ? तो निश्चित ही इसने अनजान में चोरी की है।
**शर्विलकः—**अब क्या करना ठीक होगा ?
**मदनिका—**इस विषय में तो तुम्हीं चतुर हो।
**शर्विलक—**ऐसा नहीं। देखो—
**अन्वयः—**एताः, स्त्रियः, हि, निसर्गात्, एव, पण्डिताः, खलु, नाम, तु, पुरुषाणाम्, पाण्डित्यम्, शास्त्रैः, एव, उपदिश्यते ॥ १९ ॥
**शब्दार्थ—**एताः=ये, स्त्रियः=स्त्रियाँ, हि=निश्चय ही, निसर्गात्=प्रकृति से, एव=ही, पण्डिताः=चतुर, ( होती हैं ), खलु नाम=ऐसा माना जाता है। तु=किन्तु, पुरुषाणाम् = मनुष्यों का, पाण्डित्यम्=चातुर्य, शास्त्रैः=शास्त्रों के द्वारा, एव=ही उपदिश्यते=उपदिष्ट होता है, सिखाया जाता है ॥ १९ ॥
**अर्थ—**ये स्त्रियाँ जन्म से ही अथवा स्वभाव से ही चतुर होती हैं। किन्तु पुरुषों की चतुरता तो शास्त्रों के द्वारा ही सिखाई जाती है । ( अर्थात् स्त्रियां बिना सिखाये ही चतुर होती हैं परन्तु पुरुष सिखाये जाने के बाद ही चतुर हो पाते हैं ) ॥ १९ ॥
**टीका—**उपस्थितसमस्यायां मदनिकाया एवोपायनिर्धारकत्वं व्यवस्थापयितु स्त्रीबुद्धेर्निसर्गसूक्ष्मत्वमाह—स्त्रिः इति। एताः=इमाः, स्त्रियः=नार्यः, निसर्गात्=स्वभावात्, जन्मतओ वा, एव, पण्डिताः = चतुराः, खलु नाम = सम्भावनायाम्, ताः पण्डिता इति सम्भावयामि, तु = परन्तु, पुरुषाणाम् = मनुष्याणाम्, पाण्डित्यम्=चातुर्यम्, शास्त्रैः=शास्त्रदर्शनैः, एव, उपदिश्यते=शिक्ष्यते, कथ्यते वा विद्वद्भिरिति शेषः। एवञ्च अत्र मदनिकाया एव निर्धारकत्वक्षमत्वमिति बोध्यम् ॥ १९ ॥
चतुर्थोऽङ्कः २५६
मदनिका--सव्विलअ ! जइ मम वअणं सुणोअदि, ता तस्य ज्जेव महा-
णुभावस्स पडिणिज्जादेहि। (शर्विलक ! यदि मम वचनं श्रूयते, तत् तस्यैव
महानुभावस्य प्रतिनिर्यातय ।)
शर्विलकः--मदनिके ! यद्यसौ राजकुले मां कथयति ?
मदनिका--ण चन्दादो आदवो होदि । ( न चन्द्रादातपो भवति । )
वसन्तसेना--साहु, मदणिए ! साहु । ( साधु, मदनिके ! साधु । )
शर्विलकः--मदनिके !
न खलु मम विषादः साहसेऽस्मिन् भयं वा
कथयसि हि किमर्थं तस्य साधोगु णांस्त्वम् ।
जनयति मम चेदं कुत्सितं कर्म लज्जां
नृपतिरिह शठानां मादृशां किं नु कुर्यात् ? ॥ २० ॥
विमर्श--पुरुष एवं स्त्री की चतुरता के बारे में यहाँ सुन्दर चित्रण किया गया है। यहाँ स्त्रीजाति के उत्कर्ष का कथन होने से व्यतिरेक अलङ्कार है। पथ्यावक्र छन्द है ॥ १९ ॥
मदनिका—हे शर्विलक ! यदि मेरी बात सुनते हो (मानते हो) तो उन्हीं महानुभाव (चारुदत्त) को वापस दे आओ।
शर्विलक--मदनिके ! यदि ये (चारुदत्त) न्यायालय में कह दें तो ?
मदनिका--अरे, चन्द्रमा से धूप नहीं होती । (अर्थात् चारुदत्त ऐसा कृत्य नहीं कर सकता ।)
वसन्तसेना—धन्य हो मदनिके ! धन्य हो ।
टीका--मम=मदनिकायाः, श्रूयते=स्वीक्रियते, तत्=तस्मात्, तस्यैव=चारु-दत्तस्यैव, सम्बन्धसामान्ये षष्ठी बोध्या, प्रतिनिर्यातय = प्रत्यर्पय, राजकुले = राज-सभायाम्, न्यायालये इत्यर्थः, कथयति=वर्तमानसामीप्ये लट्, आतपः=घर्मः, यथा चन्द्रात् आतपो न समुदेति तथैव चारुदत्तेनेदं न सम्भाव्यते ।
अन्वयः--अस्मिन्, साहसे, मम, विषादः, भयम् वा, न, खलु, (अस्ति), त्वम्, तस्य, साधोः, गुणान्, कथम्, कथयसि ? हि, इदम्, कुत्सितम्, कर्म, वा, मम, लज्जाम्, जनयति, इह, नृपतिः, मादृशाम्, शठानाम्, किम्, नु, कुर्यात् ॥ २० ॥
शब्दार्थ--अस्मिन्=इस, साहसे=दुस्साहसिक चौर्य कार्य में, मम=मुझ शर्विलक का, विषादः=खेद, वा=अथवा, भयम्=डर, न=नहीं है, खलु=निश्चय ही, त्वम्=तुम मदनिका, तस्य = उस, साधोः = सज्जन (चारुदत्त) के, गुणान् = सद्गुणों को, किमर्थम्=किसलिये, कथयसि = कह रही हो ? हि=क्योंकि, इदम्=यह, कुत्सितं
२६० मृच्छकटिकम्
तथापि नीतिविरुद्धमेतत् । अन्य उपायश्चिन्त्यताम् । मदनिका—सो अअ अवरो उवाओ । ( सोऽयमपर उपायः । ) वसन्तसेना—को क्खु अवरो उवाओ भविस्सदि ? (कः खलु अपरं उपायो भविष्यति ? )
कर्म=निन्दित चोरी का कार्य ही, वा=निश्चित रूप से, मम=मुझ शर्विलक की, लज्जाम्=लाज को, जनयति=उत्पन्न कर रहा है । ( अर्थात् चोरी करने से ही मुझे लज्जा हो रही है । ) इह=इस विषय में, नृपतिः=राजा, मादृशाम्=हमारे जैसे, शठानाम्=धूतों का, किम् नु=क्या, कुर्यात्=कर सकेगा ? ॥ २० ॥
अर्थ—शर्विलक—मदनिके !
इस दुस्साहसिक ( चोरी के ) कार्य में, सचमुच, न तो किसी प्रकार का खेद ( पश्चात्ताप ) है और न ( राजा के दण्ड का ) भय है । इस स्थिति में तुम उन सज्जन चारुदत्त के गुणों का वर्णन क्यों कर रही हो ? क्योंकि यह चोरी करना कुत्सित कार्य ही मेरी लज्जा उत्पन्न कर रहा है। इस विषय में मेरे जैसे धूर्तों का राजा क्या कर सकता है ? अर्थात् कुछ नहीं कर सकता है ॥ २० ॥
टीका-—आत्मनः सामर्थ्यं प्रकटयन् मदनिकायाः, वचनं नीतिविरुद्धं प्रतिपाद- यन्नाह--न खल्विति । अस्मिन्=उपस्थिते, साहसे=चौर्यरूपे साहसिकर्मणि, मम=शर्विलकस्य, विषादः = खेदः, पश्चात्तापो वा, न खलु = नैवास्ति, त्वम्=मदनिका, साधोः = सज्जनस्य, तस्य = चारुदत्तस्य, गुणान् = दयादाक्षिण्यादीन्, किमर्थम्=किन्निमित्तम्, कथयसि=वर्णयसि ? हि=अवधारणे, वा=अथवा, इदम्=मयाचरितम्, इदम्, कुत्सितम्=निन्दितम्, कर्म = चौर्यम्, मम=शर्विलकस्य, लज्जाम्=ह्रियम्, जनयति = उत्पादयति, इह = अस्मिन् विषये, नगरे वा, नृपतिः = राजा, मादृशाम्=मादृशानाम्, शठानाम्=धूर्तानाम्, किम् नु, कुर्यात्=किं कतुं शक्नुयात्, न किमपीत्यर्थः । काव्यलिङ्गमलंकारः, मालिनी वृत्तम् ॥ २० ॥
विमर्श—साहसे—सहसा = बलेन, अविचारेण वा कृतम्-साहसम् = चौर्या- दिकम्, तत्र । विषादः=खेद, पश्चात्ताप । इह=इस नगर में, इस विषय में । यहाँ काव्यलिङ्ग अलंकार और मालिनी छन्द है ॥ २० ॥
**अर्थ—**फिर भी यह [ चोरों की ] नीति [ सिद्धान्त ] के विरुद्ध है । कोई दूसरा उपाय सोंचो ।
**मदनिका—**तो फिर यह दूसरा उपाय है ।
**वसन्तसेना—**दूसरा उपाय क्या होगा ?