मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
चतुर्थोऽङ्कः २७३
दन्ति-दन्ततोरणावभासिदस्स, महारअणोवराओवसोहिणा पवणबलन्दोलणा-ललन्तचञ्चलगृहत्थेण, 'इदो एहि' त्ति वाहरन्तेण विअ मं सोहग्गपड़ा-आणिवहेणोवसोहिदस्स, तोरणधरणत्थम्भवेदिआ-णिक्खित्त-समुल्लसन्त-हरिदचूदपल्लवललामफटिअ-मङ्गल-कलसाहिरामोभयपासस्स, महासुरवक्खत्थलदुब्भेज्जवज्जणिरन्तरपडिवद्धकण अकवाड़स्स, दुग्गदजणमणोरहाआसकरस्स, वसन्तसेणा-भवण-दुआरस्स सस्सिरीअदा । जं सच्चं मज्झत्थस्स वि जणस्स वलादिट्ठिं आआरेदि । ( अहो ! सलिल-सिक्त-मार्जित-कृत-हरितोपलेपनस्य, विविध-सुगन्धिकुसुमोपहार-चित्रलिखितभूमि-
शब्दार्थ—सलिलसिक्त-मार्जित-कृत-हरितोपलेपनस्य = पानी से सींचकर = छिड़क कर, झाड़ू से साफ कर गोबर से लीपे गये, विविध-सुगन्धि-कुसुमोपहार-चित्रलिखित-भूमिभागस्य = विभिन्न प्रकार के सुगन्धित फूलों की रचनाओं से चित्रयुक्त भूमिभागवाले, गगनतलावलोकन-कौतूहल-दूरोन्नमितशीर्षस्य = आकाश को देखने की उत्सुकता से बहुत ऊँचाई तक शिर को उठाने वाले, दोलायमानाव लम्बितैरावण-हस्तभ्रमायित-मल्लिकादाम-गुणालङ्कृतस्य = हिलने वाली, लटकने वाली, ऐरावत हाथी सूँड़ के भ्रम को पैदा करने वाली मल्लिका के फूल की मालाओं से सजे हुए, समुच्छ्रित-दन्ति-दन्त-तोरणावभासितस्य = बहुत ऊँचे, हाथी दाँत के तोरण से सुशोभित, महारत्नोपरागशोभिना = बड़े बड़े रत्नों के उपराग = रंग से शोभायुक्त, पवनबलान्दोलनाललच्चञ्चलाग्रहस्तेन = हवा के झोंको से हिलने से कम्पमान एवं चञ्चल अग्रभागरूपी हाथ से, इतः = इधर, एहि = आइये, इति = इस प्रकार, माम् = मुझको, व्याहरता = बुलाते हुये, इव = से, सौभाग्यपताकानिवहेन = मङ्गलसूचक पताकाओं के समूह से, उपशोभितस्य = सुशोभित, तोरण-धरण-स्तम्भवेदिका-निक्षिप्तसमुल्लसद्धरित-चूतपल्लव-ललाम-स्फटिकमङ्गल-कलसाभिरामोभयपार्श्वस्य = बाहरी दरवाजों को धारण करने के लिये बनाये खम्भों की चौकियों पर रखे गये, सुन्दर हरे आम के पत्तों से शोभायमान, स्फटिकमणियोँ के मङ्गल कलसों से शोभित दोनों भाग वाले, महासुर-वक्षःस्थल-दुर्भैद्य-वज्र-निरन्तर-प्रतिवद्ध-कनक-कपाटस्य = महान् असुर = हिरण्यकशिपु की छाती के समान दुर्भेद्य = फाड़ने में कठिन तथा वज्र = हीरा की कीलों से जटित सोने के किवाड़ों वाले, दुर्गंतजन-मनोरथायासकरस्य = निर्धन लोगों की अभिलाषा का परिश्रम कराने वाले, वसन्तसेना-द्वारस्य = वसन्तसेना के दरवाजे की, सश्रीकता = सुन्दरता = सम्पन्नता । मध्यस्थस्य = उदासीन की, आकारयति = खींच लेता है !
अर्थ—विदूषक—( देखकर आश्चर्यचकित होकर ) अहो ! जहाँ पानी छिड़क कर, झाडू लगा कर गोबर से लीपा गया है; जहाँ का भूमिभाग विभिन्न
१८ मृ०
| २७४ | मृच्छकटिकम् |
|---|
भागस्य, गगनतलावलोकन-कौतूहलदूरोन्नामितशीर्षस्य, दोलायमानाव लम्बितै रावण-हस्त-भ्रमयित-मल्लिकादामगुणालङ्कृतस्य, समुच्छ्रित-दन्तिदन्ततोरणावभासितस्य, महारत्नोपरागशोभिना पवनबलान्दोलना-ललच्चञ्चलाग्रहस्तेन 'इत एहि' इति व्याहरतेव मां सौभाग्यपताकानिवहेनोपशोभितस्य, तोरणधरणस्तम्भवेदिका-निक्षिप्तसमुल्लसद्धरित- — चूतपल्लवलालामस्फटिकमङ्गलकलसाभिरामोभयपार्श्वस्य, महासुर-वक्षः-स्थल-दुर्भेद्य-वज्र-निरन्तरप्रतिबद्ध-कनक-कपाटस्य दुर्गतजन-मनोरथायासकरस्य, वसन्तसेनाभवनद्वारस्य सश्रीकता । यत् सत्यं मध्यस्थस्यापि जनस्य बलाद्दृष्टिमाकारयति । )
प्रकार के पुष्पों के चढ़ाने से चित्र में चित्रित सा लग रहा है; आकाश की सुन्दरता देखने की उत्सुकता के कारण जिसने अपने शिर ( ऊपरी भाग ) को बहुत ऊँचा उठा रखा है, जो हिलती हुई एवं लटकती हुई तथा ऐरावत हाथी की सूँड़ के भ्रम को उत्पन्न कराने वाली 'मल्लिका=जूही' के फूलों की माला से शोभित है; जो हाथी के दाँतो से बने हुये, बहुत ऊँचे तोरणों से शोभायमान है; मूल्यवान् विशाल रत्नों के सम्पर्क से अच्छे लगने वाले, हवा के झोंकों से हिलने के कारण कांपते हुये एवं चञ्चल अग्रभागरूपी हाथ से, 'इधर आइये' इस प्रकार मुझें पुकारते हुये से, मंगलसूचक पताका-समुदाय से जो शोभित हो रहा है; तोरण ( बाहरी दरवाजा ) को धारण करने के लिये बनाये गये खम्भों की चौकियों पर रक्खे हुये, लहलहाते हरे आम के पत्तों से सुन्दर, स्फटिकमणि से बने हुये मंगल-कलसों से जिसकी दोनों बगलें ( ओर ) आकर्षक लग रहीं हैं, 'हिरण्यकशिपु' की छाती के समान दुर्भेदनीय तथा हीरे की बनी हुई कीलों से जड़े हुये सोने के किवाड़ जिसमें लगे हुये हैं, निर्धन लोगों के मनोरथों को पीडित करने वाले, अहो ! वसन्तसेना के भवन के दरवाजे की सुन्दरता ( दर्शनीय ) है । यह सच में निस्पृह लोगों की भी दृष्टि को बलपूर्वक अपनी ओर खींच लेता है ।
टीका—**पूर्वम्=**प्रथमम्, **सलिलेन=**जलेन, **सिक्तम्=**आर्द्रकृतम्, ततः मार्जितम्= मार्जन्या **स्वच्छीकृतम्, शोधितम्, ततः कृतम्=**विहितम्, **हरितेन=**गोमयादिना द्रव्येण **उपलेपनम्=**प्रलेपनं यत्र तादृशस्य ( षष्ठ्यन्तानि सर्वाणि पदानि वसन्तसेना-भवनद्वारस्य विशेषणानीति बोध्यम् । ), **विविधानाम्=**विभिन्नानाम् सुगन्धीनाम्= गन्धयुक्तानाम्, **कुसुमानाम्=**पुष्पाणाम् **उपहारैः=**रचनाविशेषैः, चित्रलिखित इव= आलेख्यप्रदर्शित इव **भूमिभागः=**भूस्थलं यस्मिन् तस्य तादृशस्य, गगनतलस्य= आकाशस्य, **अवलोकनाय=**विलोकनाय, **यत् कौतूहलम्=**औत्सुक्यम्, तेन दूरम्= दूरपर्यन्तम्, **उपरिभागे इत्यर्थः, उन्नामितम्=**उत्थापितम्, **शीर्षम्=**शिरः, येन तस्य, दोलायमानः = वायुसम्पर्केण कम्पमानः, तथा अवलम्बितः = अधोलम्बितः, तथा
चतुर्थोऽङ्कः २७५
चेटी-- एदु एदु अज्जो । इमं पढमं पओट्ठं पविसदु अज्जो । ( एतु एतु आर्यः । इमं प्रथमं प्रकोष्ठं प्रविशतु आर्यः । )
विदूषकः-- ( प्रविश्यावलोक्य च ) ही ही भोः ! इध वि पढ़मे पओट्ठे ससिगङ्क-मुणालसच्छाओ, विणिहिद-चूर्ण-मुट्ठिपाण्डुराओ विविह-रअण-पड़िवद्धकञ्चण-सोवाण सोहिदाओ, पासादपन्तिओ, ओलम्बिदमुत्तादामेहिं फटिअवादाअणमुहचन्देहिं णिज्झाअन्ती विअ उज्जयिणीं । सोत्तिओ विअ
ऐरावणस्य = सुरगजस्य, हस्तः = शुण्डादण्डः, तस्य भ्रमः यस्मिन् स, तद्वदाचरितः, ऐरावतशुण्डभ्रमजनक इति यावत्, यो मल्लिकादामगुणः = मल्लिकापुष्पमालागुणः, तेन अलङ्कृतस्य = विभूषितस्य, समुच्छ्रितेन = समुन्नतेन, दन्तिदन्ततोरणेन = गजदन्तविनिर्मितबहिर्द्वारेण अवभासितस्य = शोभायमानस्य । महारत्नानाम् = विशालमण्यादीनाम् उपरागेण = सम्पर्कण, शोभिना = सोभावता, इमानि तृतीयान्तपदानि सौभाग्यपताकानिवहस्य विशेषणानि बोध्यानि । पवनबलेन = वायुप्रघातेन, या आन्दोलना = इतस्ततश्चलनम्, तया ललन् = प्रकम्पमानः, अत एव, चञ्चलः = अस्थिरः अग्रहस्तः = कराग्रं यस्य तेन, इत एहि = अत्र आगच्छ, इति, व्याहरता = कथयता, इव, सौभाग्यपताकानाम् = मंगलार्थसज्जितपताकानाम्, निवहेन = समूहेन, उपशोभितस्य = शोभमानस्य, तोरणानाम्, धरणाय = अवलम्बनाय ये स्तम्भाः-तेषां वेदिकाः = मूलभागे मृदादिनिर्मिताः भूभागाः, तासु निक्षिप्तैः = स्थापितैः, समुल्लसद्भिः हरितवर्णैः चूतपल्लवैः = आम्रपल्लवैः ललामानाम = सुन्दराणाम्, स्फटिकानाम् = स्फटिकमणीनाम्, निर्मितैः मङ्गलकलसैः = जलपूर्णघटैः, अभिरामम् = शोभमानम्, उभयपार्श्वम् = उभयप्रान्तभागः यस्य तस्य, महासुरस्य = हिरण्यकशिप्वादेः वक्षःस्थलवत् दुर्भेद्यानि = विदारयितुमशक्यानि, वज्रैः = हीरकैः, तन्निर्मितकीलकादिभिरित्यर्थः, निरन्तरम् = घनरूपम् प्रतिबद्धानि = जटितानि, कनककपाटानि = स्वर्णमय-कपाटानि यत्र तस्य, दुर्गतानाम् = निर्धनानाम्, ये मनोरथाः = अभिलाषाः 'मम समीपेऽपि एतादृशं स्यादित्याङक्षाः' तेषाम्, आयासकरस्य = परिश्रमजनकस्य, वसन्तसेनाभवनद्वारस्य = वसन्तसेनायाः भवनस्य प्रमुखद्वारस्य, सश्रीकता = सौन्दर्यम् । मध्यस्थस्यापि = विषयोपभोगादुदासीनस्यापि, बलात् = हठात्, आकारयति = आकर्षतीति भावः ।
विमर्श-- इस गद्यांश में 'अहो' के बाद 'वसन्तसेनाभवनद्वारस्य सश्रीकता' यह मिलकर मुख्यवाक्य बनता है । षष्ठ्यन्त सभी पद इसी के विशेषण हैं । तृतीयान्त पद 'निवहेन' के विशेषण हैं ।
अर्थ--चेटी-- आइये, आर्य ! आइये, पहले प्रकोष्ठ ( भवनखण्ड ) में आर्य प्रवेश करिये ।
२७६ मृच्छकटिकम्
सुहोबविट्टो णिद्दाअदि दोवारिओ । सदहिणा कलमोदणेण पलोहिदा ण भक्खन्ति वाअसा वलिं सुधासवण्णदाए । आदिसदु भोदी । ( आश्चर्यं भोः ! इहाऽपि प्रथमे प्रकोष्ठे शशि-शङ्ख-मृणालसच्छायाः, विनिहितचूर्णमुष्टि-पाण्डुराः विविध-रत्न-प्रतिबद्ध-काञ्चन-सोपान-शोभिताः, प्रासादपङ्क्तयः, अवलम्बितमुक्तादामभिः स्फटिकवातायनमुखचन्द्रैर्निध्यायन्तीव उज्जयिनीम् । श्रोत्रिय इव सुखोपविष्टो निद्राति दौवारिकः । सदध्ना कलमौदनेन प्रलोभिता न भक्षयन्ति वायसा बलिं सुधासवर्णतया । आदिशतु भवती )
**शब्दार्थ—**शशिशंखमृणाल-सच्छाया = चन्द्रमा, शंख एवं मृणाल के समान कान्तिवाली, विनिहितचूर्णमुष्टिपाण्डुरा = मुट्ठी भर आटा रखने से सफेद, विविध-रत्न-प्रतिबद्ध-कांचन-सोपान-शोभिताः = अनेक प्रकार के रत्नों से जड़ी हुयी सोने की सीढ़ियों से सुशोभित, प्रासादपङ्क्तयः = महलों की पङ्क्तियाँ ( कतारें ), अवलम्बितमुक्तादामभिः = लटकती हुई मोतियों की मालाओं से युक्त, स्फटिक-वातायन-मुखचन्द्रैः = स्फटिक मणि से बने हुये झरोखे रूपी मुखचन्द्रों से, उज्जयिनीम् = उज्जायिनी नगरी को, निध्यायन्ति इव = एकाग्रचित्त से मानों देख रहीं हैं । श्रोत्रियः = वेदपाठी, निद्राति = औंघ रहा है, सदध्ना = दही के साथ, कलमौदनेन = 'कलम' नामक चावलों के भात से, प्रलोभिताः = आकृष्ट किये गये, वायसाः = कौवे, सुधा-सवर्णतया = चूने के समान होने के कारण, बलिम् = दहीमिश्रित बलि के अन्न को, न भक्षयन्ति = नहीं खाते हैं ।
अर्थ-विदूषक—(प्रवेश करके देख कर) अरे आश्चर्य है ! इधर पहले प्रकोष्ठ में भी चन्द्रमा, शंख और कमलनाल के समान कान्तिवाली, समान मात्रा में रखे गये ( चूना अथवा अन्न के ) चूर्ण की मुट्ठियों से धवल वर्णवाली, अनेक प्रकार के रत्नों से जड़ी गयीं सोने की सीढ़ियों से युक्त, विशाल भवनों की श्रेणियां, लटकनेवाली मुक्तामालाओं से युक्त, स्फटिक मणि के बने झरोखे रूपी मुखचन्द्रों से मानों उज्जयिनी नगरी को ध्यान से देख रहीं हैं । आनन्दपूर्वक बैठा हुआ द्वारपाल श्रोत्रिय ( वेदादिपाठकर्ता ) के समान ऊँघ सा रहा है, सो रहा है । दही में सने हुये कलम ( उत्कृष्ट ) चावल के भात से ललचाये गये भी कौवे बलि ( बलिहेतु प्रस्तुत ) को चूने के समान सफेद होने के कारण नहीं खा रहे हैं । ( दही की सफेदी भात में कौवों को चूना मिला होने का भ्रम हो रहा है । अतः वे नहीं खा रहे हैं । ) श्रीमती ! आप आदेश करें ।
टीका— शशि-शङ्खमृणाल-सच्छायाः—चन्द्रस्य, कम्बोः, विसस्य च सच्छायाः = समाना कान्तिर्यासां ताः, विनिहितैः = स्थापितैः, तुल्यरूपेण प्रकीर्णैः, चूर्णस्य = सुधाचूर्णस्य, अन्नादीनां श्वेतचूर्णस्य, मुष्टिभिः = परिमाणविशेषैः, पाण्डुराः = शुभ्रवर्णाः
चतुर्थोऽङ्कः २७७
चेटी—एदु एदु अज्जो इमं दुदियं पओट्ठं पविसदु अज्जो। (एतु एतु आर्यः। इमं द्वितीयं प्रकोष्ठं प्रविशतु आर्यः।)
विदूषकः—(प्रविश्यावलोक्य च) ही ही भोः ! इध वि दुदिए पओट्ठे पज्जन्तोवणीद-जवस-वुस-कवलसुपुट्टा-तेलव्वब्भङ्गिदविसाणा बद्धा पवहण-बइल्ला। अअं अण्णदरो अवमाणिदो विअ कुलीणो दोहं णीससदि सेरिहो। इदो अ अवणीदजुज्झस्स मल्लस्स विअ मद्दीयदि गीवा मेसस्स। इदो इदो अवराणं अस्साणं केसकप्पणा करीअदि। अअं अवसो पाडच्चरो विअ दिढबद्धो मन्दुराए साहामिओ। (अन्यतोऽवलोक्य च) इदो अ कूरच्चुअ-तेल्लमिस्सं पिण्डं हत्थी पडिच्छवीअदि मेत्थपुरिसेहिं। आदिसदु भोदो। (आश्चर्यं भोः ! इहाऽपि द्वितीये प्रकोष्ठे पर्यन्तोपनीत-यवसबुस-कवलसुपुष्टास्तैलाभ्यक्तविषाणा बद्धाः प्रवहणबलीवर्दाः। अयमन्यतरः अवमानित इव दृढबद्धो दीर्घः
विविधैः=विभिन्नरूपैः, रत्नैः=मणिभिः, प्रतिबद्धानि=खचितानि=जटितानि, यानि काञ्चनसोपानानि=स्वर्णमयारोहणसाधनानि, तैः, शोभिताः=अलङ्कृताः, प्रासादानाम्=भव्यानाम् भवनानाम् पङ्क्तयः=श्रेणयः, अवलम्बितानि=अधोलम्बितानि, मुक्तादामानि=मुक्तानिर्मितहाराः येषु तैः, स्फटिकस्य=तन्नामकस्य वातायनानि=गवाक्षाः एव मुखचन्द्राः तैः, निध्यायन्ति इव=आलोकयन्ति इव। श्रोत्रियः=वेदादिनिष्णातम्विप्रः, निद्राति=निद्रामनुभवति। सद्यना=दधिमिश्रितेन, कलमस्य=धान्यविशेषस्य, ओदनेन=भक्तेन, समासे कलमोदनेन इत्येवोचितः पाठः, वृद्धेरपरिहार्यत्वात्, सुधासवर्णतया=सुधातुल्यतया, सुधाभ्रान्त्येति भावः।
विमर्श--प्रायः 'कलमोदनेन' यह पाठ मिलता है। यहाँ कलम + ओदनेन में वृद्धिघटित पाठ शुद्ध है—कलमौदनेन। भ्रान्ति का कारण प्राकृत का पाठ—'कलमोदणेण' प्रतीत होता है।
अर्थ— चेटी—आइये श्रीमन्, आइये। आर्य ! इस दूसरे प्रकोष्ठ में प्रवेश करिये।
शब्दार्थ—पर्यन्तोपनीत-यबसवुसकवलसुपुष्टाः=समीप में ही रखी गयी घास एवं भूसे के ग्रासों से (उन्हें खाने से) खूब तगडे, तैलाभ्यक्तविषाणाः=तेल से युक्त=लिप्त सींगों वाले, प्रवहणबलीवर्दा=गाड़ियों के बैल, बद्धाः=बाँधे गये हैं। अन्यतरः=दो में से एक, सैरिफः=भैंसा, अवमानितः=अपमानित, कुलीनः=उच्चकुलोत्पन्न व्यक्ति, दीर्घं निश्वसिति=लम्बी सांसें भर रहा है। अपनीतयुद्धस्य=लड़ाई से अलग किये गये, केशकल्पना=गर्दन के बालों का श्रृङ्गार (काटना), पाटच्चरः=चोर, शाखामृगः=बन्दर, मन्दुरायाम्=घुड़साल में, क्रूरच्युततैलमिश्रम्=भात या अन्य कूरनामक पदार्थ से गिरने वाले तेल से सने हुये, पिण्डम्=अन्नादि को, मात्रपुरुषैः=महावतों द्वारा।
२७८ मृच्छकटिकम्
निश्श्वसिति सैरिभः ! इतश्च अपनीतयुद्धस्य मल्लस्येव मर्द्यते ग्रीवा मेषस्य । इत इतः अपरेषामश्वानां केशकल्पना क्रियते । अयमपरः पाटच्चर इव दृढबद्धो मन्दुरायां शाखामृगः । इतश्च कूर-च्युत-तैलमिश्रं पिण्डं हस्ती प्रतिग्राह्यते मात्रपुरुषैः । आदिशतु भवती ।)
चेटी--एदु एदु अज्जो । इमं तइअं पओट्ठं पविसदु अज्जो । ( एतु एतु आर्य्यः । इमं तृतीयं प्रकोष्ठं प्रविशतु आर्य्यः । )
अर्थ--विदूषक-- ( प्रवेश करके देख कर ) अरे आश्चर्य है ! यहाँ दूसरे प्रकोष्ठ ( भवनखण्ड ) में समीप में रखी गयी घास के तृण एवं भूसा खाने से खूब मोटे तगड़े और तेल लगे सींगों वाले गाड़ी के बैल बन्धे हुये हैं । इधर एक भैंसा अपमानित उच्चकुलोत्पन्न व्यक्ति के समान लम्बी-लम्बी सांसें ले रहा है । इधर लड़कर वापस लौटे हुये पहलवान के समान भेंड़े की गर्दन मली जा रही है । इधर घोड़ों के बाल काटे जा रहे हैं । इधर घुड़साल में चोर के समान बन्दर बाँधा गया है । ( दूसरी ओर देखकर ) इधर महामात्र कूर ( भात ) से टपकने वाले तेल से मिला हुआ पिण्ड हाथी को खिला रहा है । अब आप [ आगे का मार्ग ] बतायें ।
**टीका--पर्यन्तेषु=**प्रान्तसीमसु, उपनीतानि = भक्षणार्थं स्थापितानि यानि यवसानि = घासतृणादीनि बुसानि = धान्यत्वचः, तेषां कवलैः = ग्रासैः सुपुष्टाः= सुस्वस्थाः, स्थूलदेहा इति भावः, तैलेन=स्नेहेन, अभ्यक्तानि=लिप्तानि, विषाणानि= शृङ्गाणि येषा ते प्रवहणस्य = यानविशेषस्य, बलीवर्दाः = वृषभाः, अन्यतरः= द्वयोर्मध्ये एकः, कुलीनः = सत्कुले जातः पक्षे कौ = पृथिव्याम्, लीनः=स्थितः, सैरिभः = महिषः, निःश्वसिति = निःश्वासत्यागेन दुःखं प्रकटयति । अपनीतम्= समाप्तम् युद्धम्=मल्लयुद्धं यस्य तस्य केशकल्पना = केशकर्तनम्, केशसज्जा वा । पाटच्चरः=चोरः, मन्दुरायाम्=अश्वशालायाम्, शाखामृगः=वानरः, कूरात्=‘कूरो-भक्तम्’ इति हलायुधः, भक्तात् इति पृथ्वीधरः, द्रव्यविशेषात् इति जीवानन्दः, च्युतम्=निःसृतम्, यत् तैलम्=स्नेहनम्, तेन मिश्रम्=युक्तम्, पिण्डम्=अन्नपिण्डम्, महामात्रैः=हस्तिपकैः, प्रतिग्राह्यते=भक्षणार्थं प्रदीयते ।
विमर्श--कुलीन--कुले जातः = इस अर्थ में ख = ईन तद्धित प्रत्यय । कु पृथिवी, तस्यां लीनः=उपविष्टः । कूर-इसका अर्थ 'कौर' कर दिया गया है । परन्तु यह भ्रान्तिमूलक है । 'कूरं भक्तम्' इस हलायुध के अनुसार इसका अर्थ भात है । भात से चूते हुये तेल से सना हुआ अन्नपिण्ड हाथी को खिलाया जा रहा है ।
अर्थ-चेटी--आइये आर्य ! आइये । आर्य, इस तीसरे प्रकोष्ठ में प्रवेश करें ।
चतुर्थोऽङ्कः २७६
विदूषकः---(प्रविश्य दृष्ट्वा च) ही ही भो ! इध वि तइए पओट्ठे इमाईं दाव कुलउत्तजणोववेसणणिमित्तं विरचिदाइं आसणाइं । अद्धवाचिदे पासअपीठे चिट्ठइ पोत्थवो । एसो अ मणिसअ-सारिआ-सहिदो पास-अपीठो । इमे अ अवरे मअणसन्धि-विग्गह-चदुरा विविह-वण्णिआ-विलित्त-चित्त-फलअग्गहत्था इदो तदो परिब्भमन्ति गणिआ वुड्ढविडा अ । आदिसदु भोदी । (आश्चर्यं भोः ! इहाऽपि तृतीये प्रकोष्ठे इमानि तावत् कुलपुत्रजनोपवेशननिमित्तं विरचितानि आसनानि । अर्द्धवाचितं पाशकपीठे तिष्ठति पुस्तकम् । एतच्च मणिमय-सारिका-सहितं पाशकपीठम् । इमे च अपरे मदन-सन्धि-विग्रह-चतुरा विविध-वर्णिका-विलिप्त-चित्रफलकाग्रहस्ता इतस्ततः परि-भ्रमन्ति गणिका वृद्धविटाश्च । आदिशतु भवती ।)
चेटी---एदु एदु अज्जो । इमं चउत्थं पओट्ठं पविसदु अज्जो । (एतु एतु आर्य्यः । इमं चतुर्थं प्रकोष्ठं प्रविशतु आर्य्यः ।)
शब्दार्थ---कुलपुत्रजनोपवेशननिमित्तम् = उच्चकुलोत्पन्न व्यक्तियों के बैठने के लिये, अर्द्धवाचितम् = आधी पढ़ी गई, पाशकपीठे = पांसे खेलने की चौकी पर, मणिमय-सारिकासहितम् = मणियों की बनी हुई मैनाओं से व्याप्त, मदनसन्धि-विग्रहचतुराः = कामसम्बन्धी मिलाप और अलगाव कराने में चतुर, विविधवर्णिकाविलिप्तचित्र-फलकाग्रहस्ता = अनेक रंगों से बनी हुई फोटो को हाथों में लिये हुये, परिभ्रमन्ति = घूम रहे हैं ।
अर्थ---विदूषक---(प्रवेश करके और देखकर) अरे आश्चर्य है, यहाँ तीसरे प्रकोष्ठ में भी कुलीन पुत्रों के बैठने के लिये ये आसन लगाये गये हैं । जुआ खेलने की चौकी पर आधी पढ़ी हुई पुस्तक रखी हुई है । और यह चौकी अकृत्रिम (असली) मणियों से बनी हुई मैनाओं (मैना के आकारवाली गोटों) से युक्त है । और ये दूसरे काम-सम्बन्धी सन्धिविग्रह कराने में निपुण वेश्यायें और बूढ़े विट लोग विभिन्न रंगों से रंगे हुये चित्रपटों को हाथों में लिये हुये इधर-उधर घूम रहे हैं । श्रीमती, आगे के मार्ग का निर्देशन कीजिये ।
टीका---कुलपुत्रजनानाम् = उच्चकुलोत्पन्नपुरुषाणाम् उपवेशननिमित्तम् = उपवेशनाय, अर्द्धवाचितम् = अर्धपठितम्, पुस्तकम् = कामशास्त्रीयं पुस्तकम्, मणि-मयसारिकासहितम् = मणिनिर्मित-सारिकाकृतिगुटिकासहितम्, मदनसन्धिविग्रह-चतुराः = कामविषयकमिलन-कलहकार्ये निपुणाः, विविधाभिः = अनेकाभिः, वर्णिकाभिः = रंजनद्रव्यैः, विलिप्तानि = चित्रितानि, चित्रफलकानि = आलेख्यपटाः, अग्रहस्ते = कराग्रे येषां ते, परिभ्रमन्ति = इतस्ततः सञ्चरन्ति ।
अर्थ---चेटी---आइये आर्य ! आइये । इस चौथे प्रकोष्ठ (भवनखण्ड) में प्रवेश करिये ।
२८० मृच्छकटिकम्
विदूषकः--( प्रविश्यावलोक्य च ) हो ही भोः ! इध वि चउट्ठे पओट्ठे जुवदिकर-ताड़िदा जलधरा विअ गम्भीरं णदन्ति मुदङ्गा । हीणपुण्णाओ विअ गअणादो तारआओ णिदड़न्ति कंसतालआ । महुअर-विरुअ-महुरं वज्जदि वंसो । इअं अवरा ईसाप्पणअ-कुविद-कामिणी विअ अङ्कारोविदा कररुह-परामरिसेण सारिज्जदि वीणा । इमाओ अवराओ कुसुम-रस-मत्ताओ विअ महुअरिओ अदिमहुरं पगीदाओ गणिआदारिआओ णच्ची-अन्ति, णट्टअं पढीअन्ति ससिङ्गारओ । ओवग्गिदा गवक्खेसु वादं गेण्हन्ति सलिल-गग्गरीओ । आदिसदु भोदी । ( आश्चर्यं भोः ! इहाऽपि चतुर्थे प्रकोष्ठे युवति-कर-ताडिता जलधरा इव गम्भीरं नदन्ति मृदङ्गाः । क्षीणपुण्या इव गगनात्तारका निपतन्ति कांस्यतालाः । मधुकर-विरुत-मधुरं वाद्यते वंशः । इयमपरा ईर्ष्या-प्रणयकुपितकामिनीव अङ्कारोपिता कररुहपरामर्शेन सार्यते वीणा ।
शब्दार्थ-—युवतिकरताडिता = युवतियों के हाथों से बजाये गये, जलधरा इव=मेघों के समान, नदन्ति=आवाज कर रहे हैं; क्षीणपुण्याः=जिनके पुण्य समाप्त हो चुके हैं, तारका इव=ताराओं के समान, कांस्यतालाः=करताल, निपतन्ति=एक दूसरे के ऊपर गिर रहे हैं, मधुकर-विरुतमधुरम्=भौंरें की गुंजन के समान मधुर, वंश = बांस की बनी बांसुरी, वाद्यते=बजाई जा रही है। ईर्ष्याप्रणयकुपितकामिनी=दूसरी स्त्री की ईर्ष्या के कारण प्रणय में कुपित नायिका, इव=के समान, अंकारोपिता=गोद में रखी हुई, वीणा, कररुहस्पर्शेन=नाखूनों के स्पर्श से, सार्यते=सहलाई जा रही है, बजाई जा रही है, कुसुमरसमत्ताः=फूलों के रस से मदमाती, मधुकर्यः=भ्रमरियों के समान, प्रगीताः=गातीं हुई, गणिकादारिकाः=वेश्याओं की कन्यायें, नृत्यन्ति=नाँच रही है। सशृङ्गारम् = श्रृंगारसहित, पाठम् = संगीतादि का पाठ, पाठघन्ते=पढ़ाई जा रहीं हैं। गवाक्षेषु=झरोखों में, अपवलिगताः=झुकी रखी हुई, सलिलगर्गर्यः=पानी की गगरियां=झज्झर, वातम्=हवा, गृह्णन्ति=ले रहीं हैं।
अर्थ-विदूषकः- ( प्रवेश करके और देखकर ) अरे ! आश्चर्य है । इधर चौथे प्रकोष्ठ ( भवनखण्ड ) में भी, युवतियों के हाथों से बजाये जाते हुये मृदंग मेघों के समान आवाज कर रहे हैं । पुण्य समाप्त हो जानेवाली ताराओं के समान करताल ( मंजीरे ) एक दूसरे पर गिर रहे हैं । भौंरे के गुंजन के समान मधुर वंशी बज रही है । ( दूसरी स्त्री के साथ सम्पर्क करने से उत्पन्न ) ईर्ष्या के कारण प्रणय में कुपित स्त्री के समान गोद में रखी गयी यह वीणा नाखूनों के स्पर्श से सहलाई ( बजाई ) जा रही है । पुष्पों के रसपान करने से मतवाली भौरियों के समान अत्यन्त मधुर गाती हुईं ये गणिकाकन्यायें इधर उधर घूम रहीं हैं । श्रृङ्गार
चतुर्थोऽङ्कः
२८१
इमा अपराश्च कुसुमरसमत्ता इव मधुकर्यः अतिमधुरं प्रगीता गणिकादारिकाः नृत्यन्ते, नाटयं पाठ्यन्ते सशृङ्गारम् । अपवल्गिता गवाक्षेषु वातं गृह्णन्ति सलिल-गर्गर्यः । आदिशतु भवती ।)
चेटी— एदु एदु अज्जो । इमं पञ्चमं पओट्ठं पविसदु अज्जो । ( एतु एतु आर्यः । इमं पञ्चमं प्रकोष्ठं प्रविशतु आर्यः । )
विदूषकः-— ( प्रविश्य दृष्ट्वा च ) हीहो भो ! इध वि पञ्चमे पओट्ठे अअं दलिद्द-जण लोहुप्पादनअरो आहरइ उवचिदो हिङ्गु तेलगन्धो । विविहसुरहि-धूमूग्गारेहिं णिच्चं सन्तादिज्जमाणं णीससदि विअ महाणसं दुआरमुहेहिं । अधिअं उसुसावेदि मं सासिज्जमाणं-बहुविह-भक्ख-भोअण-गन्धो । अअं अवरो पडच्चरं विअ पोट्टिं धोअदि रुपिदारओ । बहुविहा-हारविआरं उवसाहेदि सूवआरो । वज्झन्ति मोदआ, पच्चन्ति अपूवआ । ( आत्मगतम् ) अवि दाणिं इह वड्ढिअं भुञ्जसु त्ति पादोदअं लहिस्सं ? ( अन्यतोऽवलोक्य च ) इदो गन्धव्व-सुरगणेहिं विअ विविहालङ्कारसोहि-देहिं गणिआजणेहिं बन्धूलेहिं अ जं सच्चं सम्भोअदि एदं गेहं । भोः ! के
सहित नाटय पढ़ाया जा रहा है। झरोखों पर रखी गयी पानी की सुराहियाँ हवा ले रही हैं। आप ( आगे के मार्ग का ) आदेश दीजिये ।
टीका—-युवतीनाम्=तरुणीनाम्, करैः=हस्तैः, ताडिताः=वादिताः, मृदङ्गाः= मुरजाख्याः, वाद्यविशेषाः, जलधराः इव=मेघा इव, नदन्ति=अव्यक्तं शब्दं कुर्वन्ति । क्षीणां पुण्यं यासां ताः, समाप्तपुण्यफलाः, तारकाः = तारागणा इव, कांस्यतालाः= कांस्यनिर्मितवाद्यविशेषाः, निपतन्ति=परस्परम्, अन्योन्योपरि पतन्ति । मधुकरस्य =भ्रमरस्य, विरुतम्=गुञ्जनम् इव मधुरम्=हृदयहारि, क्रियाविशेषणमेतत् ! ईर्ष्या-प्रणयकुपिता = अन्यस्त्रीसम्पर्कजन्य-प्रणयकोपयुक्ता, अङ्के = क्रोडे, आरोपिता = स्थापिता, कररुहाणाम् = नखानाम्, परामर्शेन=स्पर्शेन, सार्यते=प्रसाद्यते, वाद्यते च, कुसुमानाम्=पुष्पाणाम्, रसैः, मत्ता=क्षीबाः, मधुकर्यः=भ्रमर्यः, इव, प्रगीताः= प्रकृष्टगानयुक्ताः, गणिकानाम् = वेश्यानाम्, दारिकाः = कन्यकाः, सशृङ्गारम्= शृङ्गारपूर्वकम्, पाठ्यन्ते=शिक्षन्ते । गवाक्षेषु=वातायनेषु, अपवल्गिताः=संस्थापिता सलिलगर्गर्यः=जलघटिकाः, गृह्णन्ति=आत्मसात्कुर्वन्ति ।
अर्थ—चेटी—-आइये आर्य ! आइये । इस पांचवें प्रकोष्ठ में आर्य ! प्रवेश करें ।
शब्दार्थ—-दरिद्रजनलोभोत्पादनकरः = निर्धनों के लोभ को पैदा करनेवाला, उपचितः = तीव्र, बढ़ा हुआ, हिङ्गुतैलगन्धः = हींगयुक्त तेल की गन्ध, आहरति= अपनी ओर खींच रही है । सन्ताप्यमानम् = सन्तप्त=आगयुक्त किया जानेवाला, महानसम्=रसोई घर, विविधसुरभिधूमोग्दारैः=विभिन्न प्रकार के सुगन्धित धुँओं को निकालने वाले, द्वारमुखैः=द्वाररूपी मुखों से, निःश्वसिति इव=मानो उच्छ्वास
२८२ मृच्छकटिकम्
तुम्हे बन्धुला णाम ? (आश्चर्यं भोः ! इहाऽपि पञ्चमे प्रकोष्ठे अयं दरिद्र-जन-लोभोत्पादनकरः आहरति उपचितो हिङ्गुतैलन्धः । विविध-सुरभि-धूमो-द्गारैः नित्यं सन्ताप्यमानं निःश्वसितीव महानसं द्वारमुखैः । अधिकमुत्सुकायते मां साध्यमानबहुविध-भक्ष्य-भोजनगन्धः । अयमपरः पटच्चरमिव पेशिं धावति रूपिदारकः । बहुविधाहार-विकारमुपसाधयति सूपकारः । बध्यन्ते मोदकाः, पच्यन्ते च पूपकाः । अपि इदानीमिह वर्द्धितं भुङ्क्ष्व इति पादोदकं लप्स्ये ? इह गन्धर्व्वाप्सरोगणैरिव विविधाsubकारशोभितैः गणिकाजनैः बन्धुलैश्च यत्सत्यं स्वर्गीयते इदं
ले रहा है। **साध्यमानबहुविध-भक्ष्य-भोजन-गन्धः=**पकाये जाते हुये अनेक प्रकार के भक्षणीय भोजनों की गन्ध, **माम्=**मुझ विदूषक को, **उत्सुकायते=**उत्सुक कर रही है। **पटच्चरम् इव=**पुराने वस्त्रखण्ड के समान, **हतपशूदरपेशिम्=**मारे गये पशुओं की अंतड़ियों को, **रूपिदारकः=**कसाई, **धावति=**धो रहा है, स्वच्छ कर रहा है। **सूपकारः=**रसोइया, **बहुविधाहार-विकारम्=**अनेक प्रकार के भोजन, **उपसाधयति=**पका रहा है। **बध्यन्ते=**बाँधे जा रहे हैं। **अपूपकाः=**मालपुआ, **पच्यन्ते=**पकाये जा रहे हैं। **वर्द्धितम्=**उत्कृष्ट, **भुङ्क्ष्व=**खाइये, **इति=**इस लिये, **पादोदकम्=**पैर धोने के लिये पानी, **लप्स्ये=**प्राप्त कर सकूंगा । **गन्धर्वाप्सरोगणैः इव=**गन्धर्वों एवम् अप्सराओं के समुदायों के सामन, **विविधालंकारशोभितैः=**अनेक प्रकार के आभूषणों से शोभित, गणिकाजनैः = गणिका लोगों से, बन्धुलैश्च = बन्धुलों से, **स्वर्गीयते=**स्वर्ग के समान हो रहा है।
अर्थ-विदूषक- (प्रवेश करके और देखकर) अरे आश्चर्य है, आश्चर्य ! यहाँ पाँचवें प्रकोष्ठ (भवनखण्ड) में भी गरीबों को ललचाने वाली तीव्र हींग-मिश्रित तैल की गन्ध [मुझे] अपनी ओर आकृष्ट कर रही है। सदैव आग से जलता हुआ (अग्नियुक्त) रसोई घर अनेक प्रकार की गन्धों से युक्त धुंये को प्रकट करने वाले द्वाररूपी मुखों से मानो उच्छ्वास ले रहा है, [अपना कष्ट व्यक्त कर रहा है।] पकाये जाते हुये अनेक प्रकार के भोज्य पदार्थों की गन्ध मुझे अधिक उत्सुक बना रही है। यह कसाई जीर्ण वस्त्रखण्डों के समान मांस-पेशियाँ (मृत पशु के मांसखण्डों) को धो रहा है। रसोइया अनेक प्रकार के भोजन पका रहा है। लड्डू बाँधे जा रहे हैं, मालपुए पकाये जा रहे हैं। (अपने आप में) 'अब आप (विदूषक) इधर आइये, बढ़िया भोजन करिये [ऐसी प्रार्थना कर किसी से] मैं पैर धोने के लिये जल पा सकूंगा ? (दूसरी ओर देखकर) यहाँ गन्धर्वों एवम् अप्सराओं की भाँति विविध आभूषणों से सुशोभित गणिकाओं और बन्धुलों के कारण यह घर वास्तव में स्वर्ग के समान प्रतीत हो
| चतुर्थोऽङ्कः | २८३ |
|---|
गेहम् । भोः ! के यूयं बन्धुला नाम ? )
बन्धुलाः—वयं खलु—
परगृहललिताः परान्नपुष्टाः
परपुरुषैर्जनिताः पराङ्गनासु ।
परधननिरता गुणेष्ववाच्या
गजकलभा इव बन्धुला ललामः ॥ २८ ॥
रहा है। अरे ! बन्धुल नामवाले तुम लोग कौन हो ?
**टीका—**दरिद्रजनानाम्=निर्धनलोकानाम्, लोभस्य=लिप्सायाः, उत्पादनकरः=उत्थापकः, उपचितः=वृद्धिं गतः, तीव्रः, हिङ्गुतैल गन्धः=पक्वहिङ्गुमिश्रिततैल गन्धः, आहरति=चित्तमाकर्षति । नित्यम्=प्रतिदिनम्, सन्ताप्यमानम्=पाकादिना सन्तप्तम्, महानसम्=भोजनालयः, विविधानाम्=विभिन्नप्रकाराणाम्, सुरभीणाम्=गन्धयुतानाम्, धूमानाम्, उद्गारैः = उद्गीर्णैः, द्वारमुखैः=द्वाररूपिभिराननैः, निःश्वसिति इव = सन्तापाभिव्यक्तिं करोतीव । साध्यमानानाम्=पच्यमानानाम्, बहुविधानाम्=अनेकप्रकाराणाम्, भक्ष्याणाम्, भोजनानाम्=भक्ष्यातिरिक्तचर्व्यचोष्यादिभोजनानाम्, गन्धः=सौरभः, माम्=विदूषकम्, उत्सुकयते=भोजनायोत्सुकं करोति । रूपिदारकः=रूपिणां पश्वादीनां दारकः=हन्ता, पटच्चरम्=जीर्णवस्त्रखण्डम्, इव, पेशिम् धावति=शोधयति, ‘√धाव गतिशुद्ध्योः’ सूपकारः=पाचकः, बहुविधानाम्=अनेकप्रकाराणाम्, आहाराणाम् = भोज्यपदार्थानाम्, विकारम् = प्रकारम्, साधयति = निष्पादयति । वर्धितम् = सम्पन्नम्, भुङ्क्ष्व = भक्षय' इति=एतदर्थम्, पादोदकम्=पादप्रक्षालनाय जलम्, लप्स्ये=प्राप्स्यामीति काकुः, विविधालांकारशोभितैः=विभिन्नाभूषणभूषितैः, गन्धर्वाणाम्, अप्सरसां च गणैः=समूहैः इव, गणिकाजनैः=वेश्यालोकैः, बन्धुलैश्च=बन्धुलजनैश्च, स्वर्गायते=स्वर्गमिव आचरति ।
**अन्वयः—**परगृहललिताः, परान्नपुष्टाः, परपुरुषैः, पराङ्गनासु, जनिताः, परधननिरताः, गुणेषु, अवाच्याः, ( एते वयम् ) बन्धुलाः, गजकलभाः, इव, ललामः ॥ २८ ॥
**शब्दार्थः—**परगृहललिताः=दूसरों के घरों में पालित होनेवाले, परान्नपुष्टाः=दूसरों के अन्न से परिपुष्ट होनेवाले, परपुरुषैः=दूसरे पुरुषों द्वारा, पराङ्गनासु=दूसरों की स्त्रियों में, जनिताः=पैदा कराये गये, परधननिरताः=दूसरों के धन में अनुरक्त, गुणेषु = अच्छे गुणों में, अवाच्याः=अकथनीय, अर्थात् गुणहीन, ( ये हम ) बन्धुलाः=बन्धुल लोग, गजकलभा इव=हाथी के बच्चों के समान, ललामः=स्वच्छन्द विहार करते हैं ॥ २८ ॥
**अर्थ—बन्धुल—**हम लोग—
| २८४ | मृच्छकटिकम् |
|---|
विदूषकः-- आदिसदु भोदी । ( आदिशतु भवती । )
चेटी-- एदु एदु अज्जो ! इमं छट्ठं पओट्ठं पविसदु अज्जो । ( एतु एतु आर्यः, इमं षष्ठं प्रकोष्ठं प्रविशतु आर्यः । )
विदूषकः-- ( प्रविश्यालोक्य च ) ही ही भो ! इध वि छट्ठे पओट्ठे अमुं दाव सुवण्ण-रअणाणं कम्मतोरणाइं णील-रअण-विणिक्खित्ताइं इन्दाउहट्ठार्ण विअ दरिसअन्ति । वेदुरिअ-मोत्तिअपवालपुप्फराअ-इन्द-णील-कक्केतरअ-पउमराअ-मरगअ-पहुदिआइं रअणविसेसाइं अण्णोण्णं विआररेन्ति सिप्पिणो । वज्झन्ति जादरूवेहिं माणिक्काइं, घड़िज्जन्ति सुव-ण्णालङ्कारा। रत्तसुत्तेण गत्थीअन्ति मोत्तिआभरणाई, घसीअन्ति धीरं वेदु-रिआई, छेदोअन्ति सङ्खआ, साणिज्जन्ति पवालआ, सुक्खविअन्ति ओल-विदकुङ्कुमपत्थरा, सालीअदि कत्थूरिआ, विसेसेण घिस्सदि चन्दन-रसो, संजोईअन्ति गन्धजुत्तीओ, दीअदि गणिआ-कामुकाणं सकप्पूरं तम्बोलं, अवलोईअदि सकडक्खअं, पअट्ठदि हासो, पिर्वीअदि अ अणवरअं ससिक्कारं मइरा । इमे चेडा, इम! चेड़िआओ, इमे अवरे अवघोस्दि-पुत्त-दार-वित्ता मणुस्सा आसव-करआ-सहिद-पीद-मदिरेहिं गणिआ-
दूसरों के घरों में पलनेवाले, दूसरों के अन्न से परिपुष्ट होनेवाले, दूसरे पुरुषों द्वारा दूसरों की स्त्रियों में उत्पन्न कराये गये, दूसरों के धन से आनन्द करनेवाले, गुणों से रहित ये हम बन्धुल लोग हाथी के बच्चों के समान स्वच्छन्द विचरण करते हैं ॥ २८ ॥
टीका-- विदूषकेण पृष्टाः के यूयमिति बन्धुलाः स्वस्वरूपं प्रकटयन्त आहुः—परगृहेति । परेषाम् गृहेषु = भवनेषु, ललिताः यद्वा परगृहंललितम् अभीप्सितं येषां ते, परेषाम्' अन्नेन= अन्नादिना पुष्टाः= परिपुष्टाः, परपुरुषैः= पतिभिन्ननरैः, परे-षाम्= परपुरुषाणाम्, अङ्गनासु= पत्नीषु, जनिताः= उत्पादिताः, परेषां धनेषु= वित्तेषु, निरताः= उपभोगे संलग्नाः, गुणेषु= दाक्षिण्यादिषु, अवाच्याः= अवचनीयाः, गुणहीना इति भावः, बन्धुलाः = उक्तलक्षणाः 'वयं खलु' इति गद्यांशेनान्वयः, गजकलभाः= हस्तिशावकाः, इव, ललामः= स्वच्छन्दं विहराम इत्यर्थः । √ लड् विलासे इत्यस्य रूपम्, डस्य लत्वादेशोज्नुप्रासानुरोधात् । पुष्पिताग्रा वृत्तम् ॥२८॥
विमर्श— आजकल बन्धुल किसे कहते हैं, यह प्रसिद्ध नहीं है । सम्भवतः जारज सन्तानें जो वेश्यागृह में पाली जाती थीं, उन्हीं के लिये यह वर्णन है ।
अर्थ— विदूषक— आप ( आगे का मार्ग ) बताइये ।
चेटी— आर्य ! आइये, आइये, इस छठें प्रकोष्ठ में आर्य ! प्रवेश करिये ।
चतुर्थोऽङ्कः २८५.
जणेहिं जे मुक्का आसआ ताइं पिअन्ति । आदिसदु भोदी । (आश्चर्यं भोः ! इहाऽपि षष्ठे प्रकोष्ठे अमूनि तावत् सुवर्णरत्नानां कर्मतोरणानि नील-रत्न-विनि-क्षिप्तानि इन्द्रायुधस्थानमिव दर्शयन्ति । वैदूर्य-मौक्तिक-प्रवाल-पुष्परागेन्द्र-नील-कर्केतरकपद्मराग-मरकतप्रभृतीन् रत्नविशेषान् अन्योन्यं विचारयन्ति शिल्पिनः । बध्यन्ते जातरूपैर्मणिक्यानि, घट्यन्ते सुवर्णालङ्काराः, रक्तसूत्रेण ग्रथ्यन्ते मौक्ति-काभरणानि, घृष्यन्ते धीरं वैदूर्याणि; छिद्यन्ते शङ्खाः, शाण्यन्ते प्रबालकाः, शोष्यन्ते आर्द्रकुङ्कुमप्रस्तराः, सार्य्यते कस्तूरिका, विशेषेण घृष्यते चन्दनरसः, संयोज्यन्ते गन्धयुक्तयः, दीयते मणिकाकामुकयोः सकर्पूरं ताम्बूलम्, अवलोक्यते सकटाक्षम्, प्रवर्त्तते हासः, पीयते च अनवरतं ससीत्कारं मदिरा । इमे चेटाः, इमाश्चेटिकाः,
शब्दार्थ—नीलरत्नविनिक्षिप्तानि = इन्द्रनीलमरकत आदि मणियों से जड़े हुये, सुवर्णरत्नानाम् = रत्नजटित सोने के, कर्मतोरणानि = कलाकृतियुक्त ( नक्काशी-दार ) बाहरी दरवाजे, इन्द्रायुधस्थानम् इव = इन्द्रधनुष के प्रदेश, या सौन्दर्य को, दर्शयन्ति = दिखा रहे हैं । शिल्पिनः = कारीगर लोग, वैदूर्य-मौक्तिक-प्रवाल-पुष्प-राग-इन्द्रनील-कर्केतरक-पद्मराग-मरकतप्रभृतीन् = वैदूर्य, मोती, मूंगा, पुखराज, इन्द्रनील, कर्केतरक, पद्मराग, मरकत आदि, रत्नविशेषान् = विशेष विशेष रत्नों के विषय में, विचारयन्ति = विचार करते हैं । जातरूपैः = सोने के द्वारा, बध्यन्ते = बांधे जा रहे हैं । घृष्यन्ते = घिसी जा रहीं हैं, तरासी जा रहीं हैं, आर्द्रकुंकुमप्रस्तराः = गीले कुंकुम के पत्थर, शोष्यन्ते = सुखाये जा रहे हैं । अवधीरित-पुत्रदारवृत्ताः = पुत्र एवं पत्नी की उपेक्षा करनेवाले, आसवकरकापीतः = मदिरा के प्यालों ( गिलासों ) में मदिरा पी चुकनेवाली, गणिकाजनैः = गणिकाओं द्वारा, मुक्ताः = पीकर छोड़ी गयीं ।
अर्थ—विदूषक—(प्रवेश करके और देखकर) अरे आश्चर्य है इस छठे प्रकोष्ठ ( भवन खण्ड ) में भी मरकत मणि से जटिल, सोने और रत्नों के ( बने हुये ) चित्रकलायुक्त ( नक्काशीदार ) तोरण इन्द्रधनुष की छटा दिखा रहे हैं । कारीगर ( जौहरी लोग ) वैदूर्य, मोती, मूंगा, पुष्पराज ( पुखराज ) इन्द्रनील, कर्केतरक, पद्मराग, तथा मरकत आदि रत्नों के विषय में परस्पर विचार विनिमय कर रहे हैं । सोने के साथ मणियाँ जड़ी जा रही हैं । सोने के गहने गढ़े जा रहे हैं । लाल सूत्रों में मोती के गहने गूंथे जा रहे हैं । वैदूर्य धीरे-धीरे घिसे जा रहे हैं । शंख छेदे जा रहे हैं । मूंगे शान द्वारा खरादे जा रहे हैं । गीली केशर की परतें सुखाई जा रहीं हैं । कस्तूरी (सूखने के लिये बार-बार) ऊपर नीचे की जा रही है । चन्दन का रस (सन्दल) विशेष रूप से घिसा जा रहा है । कई प्रकार की सुगन्धित वस्तुयें मिलाई जा रहीं है । गणिकाओं और कामुकों को कपूरयुक्त पान दिये जा रहे
२०६ मृच्छकटिकम्
इमे अपरे अवधीरितपुत्रदारवित्ता मनुष्याः आसव-करकासहितपीतमदिरैर्गणिकाजनैर्मुक्ता आसवाः तान् पिबन्ति । आदिशतु भवती ।)
चेटी—एदु एदु अज्जो । इमं सत्त मं पओट्ठं पविसदु अज्जो । (एतु एतु आर्यः । इमं सप्तमं प्रकोष्ठं प्रविशतु आर्यः ।)
विदूषकः—(प्रविश्यावलोक्य च) हीही भो ! इध वि सत्तमे पओट्ठे सुसिलिट्ट-विहङ्ग-वाडीसुह-णिसण्णाई अण्णोण-चुम्बणपराई सुहं अणुभवन्ति पारावद-मिहुणाई । दहिभत्त-पूरिदोदरो बम्हणो विअ सुत्तं पठदि पञ्जरसुओ । इअं अवरा सामि-संमाणणा-लद्ध-पसरा विअ घरदासी अधिअं कुरकुराअदि मदणसारिआ । अणेअ-फलरसास्साद-पतुट्ट-कण्ठा कुम्भदासी विअ कूहदि परपुट्ठा । आलम्बिदा णागदन्तेसु पञ्जर-परम्पराओ । जोधीअन्ति लावआ । आलवीअन्ति पञ्जरकविञ्जला । पेसीअन्ति पञ्जरकवोदा । इदो तदो विविहमणि-चित्तलिदो विअ अअं सहरिसं णच्चन्तो रवि-किरण-सन्तत्तं पक्खुक्खेवेहिं विधूवेदि विअ पासादं घरमोरो । (अन्यतोऽवलोक्य) इदो पिण्डीकिदा विअ चन्दपादा पदगदि सिक्खन्ता विअ कामिणीणं पच्छादो परिब्भमन्ति राअहंसमिहुणा । एदे अवरे वुड्ढ-महल्लका विअ इदो तदो सञ्चरन्ति घरसारसा । हीहो भो ! पसारअं किदं गणिआए णाणापक्खिसमूहेहिं । जं सच्चं क्खु गन्दणवणं विअ मे गणिआघरं पडिभासदि । आदिसदु भोदी । (आश्चर्यं भोः ! इहाऽपि सप्तमे
हैं । कटाक्षसहित देखा जा रहा है । हँसी हो रही है । सीत्कार (सी सी शब्द) के साथ मदिरा पी जा रही है । ये चेट हैं, ये चेटिकायें है । अपने पुत्र, पत्नी और धन सभी को छोड़ देने वाले ये लोग, गणिकाओं द्वारा शकोरों में पी कर छोड़ी गयी जो मदिरा उसे पी रहे हैं । वेश्याओं ने मदिरा पीकर जूठी प्याली उन्हें दे दी है, उसे ही पी रहे हैं । आप (आगे के मार्ग का) आदेश करें ।
टीका—नीलरत्नैः = मरकतमणिभिः, विनिक्षिप्तानि = खचितानि, सुवर्णरत्नानाम्=सुवर्णे जटितरत्नानाम्, कर्मतोरणानि=शिल्पकर्मणा निर्मितानि बहिर्द्वाराणि, इन्द्रायुधस्य=शक्रचापस्य, स्थानम्=आस्पदम्, सौन्दर्यं वा, शिल्पिनः=शिल्पकाराः, रत्नविशेषान् विचारयन्ति=रत्नविशेषाणामुपयुक्तताविषये चिन्तयन्ति । जातरूपैः=स्वर्णैः । अवधीरिताः=तिरस्कृताः, पुत्राः = आत्मजाः, दाराः=भार्याः, वित्तम्=धनं च यैः ते, कामुकाः जनाः, करकासहितपीतमदिरैः=करका=चषकः तेन सहितं यथा स्यात् तथा पीता मदिरा=आसवः यैस्तैः, गणिकाजनैः=वेश्याजनैः, ये आसवाः मुक्ताः=पीत्वा परित्यक्ताः ।
अर्थ—चेटी—आइये आर्य ! आइये । आर्य, इस सातवें प्रकोष्ठ में प्रवेश करिये ।
चतुर्थोऽङ्कः २८७
प्रकोष्ठे सुश्लिष्ट-विहङ्गवाटी-सुखनिषण्णानि अन्योन्यचुम्बनपराणि सुखमनुभवन्ति पारावतमिथुनानि। दधिभक्तपूरितोदरो ब्राह्मण इव सूक्तं पठति पञ्जरशुकः। इयमपरा स्वामिसम्माननालब्धप्रसुरा इव गृहदासी अधिकं कुरकुरायते मदनसारिका। अनेकफलरसास्वादप्रतुष्टकण्ठा कुम्भदासीव कूजति परपुष्टा। आलम्बिता नागदन्तेषु पञ्जरपरम्पराः। योध्यन्ते लावकाः। आलाप्यन्ते पञ्जरकपिञ्जलाः।
शब्दार्थः— सुश्लिष्टविहङ्गवाटीसुखनिषण्णानि=सुन्दर चिड़िया घर में आराम से बैठे हुये, अन्योन्यचुम्बनपराणि=एक दूसरे के चूमने में लगे हुये, पारावत-मिथुनानि=कबूतरों के जोड़े, अनुभवन्ति=अनुभव कर रहे हैं। दधिभक्तपूरितोदरः=दही भात से भरे हुये पेट वाला, पञ्जरशुकः = पिंजड़े का तोता, सूक्तम्=अच्छी अच्छी बातें, स्वामिसम्माननालब्धप्रसरा=मालिक द्वारा किये गये सम्मान के कारण बढ़ी हुयी अर्थात् मुँह लगी, मदनसारिका=मैना, अनेकफलरसास्वादप्रहृष्ट-कण्ठा=अनेकफलों के रसों को चखने से खिले हुये कण्ठवाली, कुम्भदासी=कुट्टिनी, परभृता=कोयल, नागदन्तेषु=खूँटियों पर। लावकाः=बटेर। कपिञ्जलाः=गौरवर्ण के तीतर पक्षी, विविधमणिचित्रितम्=अनेक मणियों से जटिल, रविकिरणसन्तप्तम्=सूर्य की किरणों से सन्तप्त, विधुवृति=हवा कर रहा है। चन्द्रपादाः=चन्द्रमा की किरणें, वृद्धमहल्लका=बड़े बुड़े पुरुष, गृहसारसाः=पालतू सारस ।
अर्थ—विदूषक— (प्रवेश करके और देखकर) अरे ! आश्चर्य है, यहाँ सातवें प्रकोष्ठ (भवनखण्ड) में भी सुन्दर बने हुये चिड़ियाघर में आराम से बैठे हुये, परस्पर चुम्बन करने वाले कबूतरों के जोड़े आनन्द का अनुभव कर रहे हैं। दही भात (खाने) से भरे हुये पेट वाले ब्राह्मण के समान पिंजरे का तोता सूक्त=अच्छी-अच्छी बातें बोल रहा है। दूसरी, यह मैना, अपने मालिक के अधिक आदर पाने से मुँह लगी नौकरानी के समान, कुर कुर शब्द कर रही है। अनेक फलों के रसों को चखने से प्रहृष्ट=विकसित कण्ठवाली यह कोयल कुट्टिनी स्त्री के समान कूक रही है। खूँटियों पर पिंजड़ों की पंक्तियाँ लटक रहीं हैं। बटेर लड़ाई जा रही है। तित्तिर पक्षियों से बात की जा रही है। पिंजड़े के कबूतर उड़ाये जा रहे हैं। आनन्द से नाचता हुआ, विभिन्न प्रकार की मणियों से चित्रित सा यह पालतू मोर, सूरज की किरणों से गर्म हुये भवन को अपने पंखों को फड़फड़ाने से, मानों हवा कर रहा है। (दूसरी ओर देख कर) इधर, एकत्रित की गई चन्द्रमा की किरणों के समान ऊँची जाति के हंसों के जोड़े सुन्दर स्त्रियों के पीछे पीछे अच्छी चाल सीखते हुये इधर घूम रहे हैं। दूसरे ये पालतू सारस पक्षी बहुत बूढ़ें पुरुषों के समान इधर उधर घूम रहे हैं। अरे ! आश्चर्य है, इस वेश्या ने तो अनेक प्रकार के पक्षिसमूहों से (घर) भर रखा है। सचमुच मुझे वेश्या का यह घर (इन्द्र
२८८ मृच्छकटिकम्
प्रेष्यन्ते पञ्जरकपोताः । इतस्ततो विविधमणिचित्रित इवायं सहर्षं नृत्यन् रविकिरणसन्तप्तं पक्षोत्क्षेपैर्विधुवतीव प्रासादं गृह्मयूरः । इतः पिण्डीकृता इव चन्द्रपादाः पदगतिं शिक्षमाणानीव कामिनीनां पश्चात् परिभ्रमन्ति राजहंसमिथुनानि । एते अपरे वृद्धमहल्लका इव इतस्ततः संचरन्ति गृहसारसाः । आश्चर्यं भोः ! प्रसारणं कृतं गणिकाया नानापक्षिसमूहैः । यत्सत्यं खलु नन्दनवनमिव मे गणिकागृहं प्रतिभासते । आदिशतु भवती । )
**चेटी--**एदु एदु अज्जो । इमं अट्ठमं पओट्ठं पविसदु अज्जो । ( एतु एतु आर्यः । इमम् अष्टमं प्रकोष्ठं प्रविशतु आर्यः । )
विदूषकः--( प्रविश्यावलोक्य च ) भोदि ! को एसो पट्टपावारअप्राउदो अधिअदरं अच्छब्भुद-पुणरुत्तालङ्कारालङ्किदो अङ्गभङ्गेहिं परिक्खलन्तो इदो तदो परिब्भमदि । (भवति ! क एष पट्टप्रावारकप्रावृतः अधिकतरमत्यद्भुत-पुनरुक्तालंकारालङ्कृतः अङ्गभङ्गैः परिस्खलन्नितस्ततः परिभ्रमति ? )
के ) नन्दनवन के समान प्रतीत हो रहा है। श्रीमती ! आप ( आगे का मार्ग ) बतलाइये ।
**टीका--**सुश्लिष्टां=सुनिर्मिता, या विहङ्गमानाम्=पक्षिणाम्, वाटी=शाला, तस्याम्, सुखेन=आनन्देन, निषण्णानि=उपविष्टानि, अन्योन्यम्=परस्परम्, चुम्बन-पराणि = चुम्बनसंसक्तानि, पारावतमिथुनानि = कपोतयुगलानि, दध्ना मिश्रितेन भक्तेन=ओदनेन, पूरितम्=परिपूणम् उदरं यस्य सः, पञ्जरशुकः=पञ्जरस्थः शुकः, सूक्तम्=सद्वचनम् । स्वामिनः सम्मानना=अभ्यादरः, तया, लब्धः=प्राप्तः, प्रसरः=प्रभावः, यया सा, कुरकुरायते=कुर कुर इति शब्दं करोति । अनेकफलानाम्=विविधफलानाम्, रसानाम्, आस्वादेन=पानेन, भक्षणेन वा, प्रहृष्टः=उत्कृष्टः, कण्ठः=कण्ठस्वरः यस्याः सा, कुम्भदासी इव=कुट्टिनी इव, नागदन्तेषु=भित्त्यादिषु स्थितेषु काष्ठखण्डेषु, । लावकाः = पक्षिविशेषाः 'बटेर' इति हिन्दीभाषायाम् । पञ्जरकपिञ्जलाः पञ्जरस्थाः गौरतित्तिराः । पक्षोत्क्षेपैः = पक्षाणां सञ्चालनैः, विधुवति=कम्पयति इव। चन्द्रपादाः=चन्द्रकिरणाः, वृद्धमहल्लकाः=गृहस्य वृद्धपुरुषाः, प्रसारणम्=व्यापनम्, नन्दनवनम्=इन्द्रवनम्, गणिकागृहम्=वसन्तसेनाभवन म्।
**चेटी--**आर्य ! आइये, आइये। इस आठवें प्रकोष्ठ ( भवनखण्ड ) में आप प्रवेश करिये ।
विदूषक--( घुस कर और देखकर ) श्रीमत्तिके ! यह कौन है, जो रेशमी दुपट्टे को ओढ़े हुये, अत्यन्त विलक्षण, एक ही प्रकार के लगने वाले आभूषणों से सजा हुआ, अङ्गों को टेढ़ा मेढ़ा चलाता हुआ इधर उधर खूब घूम रहा है ।
चतुर्थोऽङ्कः
२८६
चेटी--अज्ज ! एसो अज्जआए भादा भोदि । ( आर्ये ! एष आर्य्याया भ्राता भवति ।)
विदूषकः-केत्तिअं तवच्चरणं कदुअ वसन्तसेणाए भादा भोदि । अथवा मा दाव, जइ वि एसो उज्जलो सिणिद्धोअ सुअन्धोअ । तहवि ससाणवीधीए जादो विअ चम्पअरुक्खो अणहिगमणीओ लोअस्स । २६।
( अन्यतोऽवलोक्य ) भोदि ! एसा उण का ? फुल्लपावारअपाउदा उवाह-जुअलणिक्खित्ततेल्ल-चिक्कणेहि पादेहि उच्चासणे उवविट्ठा चिट्ठटि ? ( कियत् तपश्चरणं कृत्वा वसन्तसेनाया भ्राता भवति । अथवा मा तावत्, यद्यप्येष उज्ज्वलः स्निग्धश्च सुगन्धश्च । तथापि-श्मशानवीथ्यां जात इव चम्पकवृक्षोऽनभिगमनीयो लोकस्य ।। २६ ।।
चेटी—आर्य ! यह आर्या वसन्तसेना का भाई लगता है ।
विदूषक--कितनी तपस्या करके वसन्तसेना का भाई बनता है । अथवा--
अन्वयः--मा, तावत्, यद्यपि एषः, उज्ज्वलः, स्निग्धः, च, सुगन्धः, च, ( अस्ति ), तथापि श्मशानवीथ्याम्, जातः, चम्पकवृक्षः, इव, लोकस्य, अनभिगमनीयः ( अस्ति ) ।। २९ ।।
शब्दार्थ--मा तावत् = [ इसके विषय में मुझे इतना अच्छा ] नहीं [ सोंचना चाहिये ]; यद्यपि = यद्यपि, एषः = यह, उज्ज्वलः = उज्वल, च = और, स्निग्धः = चिकना, च = और, सुगन्धः = सुगन्धियुक्त है; तथापि = फिर भी, श्मशानवीथ्याम् = मरघट की गली ( मार्ग ) में, जातः = उत्पन्न हुये, चम्पकवृक्षः इव = चम्पा के पौधे के समान, लोकस्य = लोगों के लिये, अनभिगमनीयः = त्याज्य है ।। २६ ।।
अर्थ—ऐसी बात नहीं है [ अर्थात् मुझे इसके विषय में इतना अच्छा नहीं सोंचना चाहिये । ] यद्यपि यह साफ, चिकना और सुगन्धित है । फिर भी मरघट की गली में उत्पन्न चम्पा के पौधा के समान यह लोगों के लिये त्याज्य है ।। २६ ।।
टीका--तपश्चरणेन वसन्तसेनाया भ्रातृपदं लभ्यते इति मम चिन्तनं नोपयुक्तमिति तस्य त्याज्यत्वं निरूपयन्नाह—मा तावदिति । यद्यपि, एषः = सम्मुखीनः वसन्तसेनाभ्राता, उज्ज्वलः = स्वच्छः, गौरवर्ण इति भावः, स्निग्धः = तैलादिभिः चिक्कणः, च, सुगन्धः = सौगन्धिकद्रव्यैः समलङ्कृतश्चास्ति; तथापि, श्मशानवीथ्याम् = श्मशानमार्गे, जातः = उत्पन्नः, चम्पकवृक्षः = चम्पानामक-पुष्पविशेषवृक्षः, इव = यथा, लोकस्य = सामाजिकस्य, अनभिगमनीयः = स्पर्शायोग्यः, अग्राह्य इति भावः, भवति, तथैव वेश्याजातत्वादयमपि समाजे अस्वीकार्यः ।। २६ ।।
विमर्शः—प्रस्तुत अंश का कुछ संस्करणों में गद्य के रूप में भी प्राप्त होता है । परन्तु शैली के अनुसार इसे पद्य ही मानना ठीक है ।।२६।।
१६ मृ०
२९० || मृच्छकटिकम्
भवति ! एषा पुनः का फुल्लप्रावारकप्रावृता उपानद्युगलक्षिप्त-तैल-चिक्कणाभ्यां पादाभ्यामुच्चासनोपविष्टा तिष्ठति ? )
चेटी—अज्ज ! एसा क्खु अम्हाणं अज्जआए अत्तिआ । ( आर्ये ! एषा खल्वस्माकम् आर्याया माता । )
विदूषकः—अहो ! से अपवितडाइणीए पोट्टवित्थारो ता किं एदं पवेसिअ महादेवं विअ दुआरसोहा इह घरे णिम्मिदा ? । ( अहो ! अपवित्रडाकिन्या उदरविस्तारः । तत् किम् एतां प्रवेश्य महादेवमिव द्वारशोभा इह गृहे निर्मिता ? )
चेटी—हदास ! मा एव्वं उवहस अम्हाणं अतिअं । एसा क्खु चाउत्थिएण पीडिअदि । ( हताश ! मैवमुपहस अस्माकं मातरम् । एषा खलु चातुर्थिकेन पीड्यते । )
विदूषकः—( सपरिहासम् ) भववं चाउत्थिअ ! एदिणा ऊवआरेण मं वि वम्हणं आलोएहि । ( भगवन् चातुर्थिक ! एतेनोपकारेण मामपि ब्राह्मणमालोकय । )
शब्दार्थ— फुल्लप्रावारकवृता=फूले हुये या फूलों की आकृति से युक्त कढ़ाई वाली चादर ओढ़े हुये, उपानद्-युगल-निक्षिप्त-तैल-चिक्कणाभ्याम्=दोनों जूतियों में डाले गये तेल से चिकने, पादाभ्याम् = पैरों से । आर्यायाः=वसन्तसेना की । अपवित्रडाकिन्याः = अपवित्र डाइन का, कहीं कहीं कपर्दडाकिन्याः = दूषित डाइन का -- यह पाठ है । हताश=मूर्ख । प्रवेश्य=प्रवेश कराकर । चातुर्थिकेन=चौथिया, चार चार दिन पर होने वाले बुखार से । शूनपीनजठरः=बढ़े एवं मोटे पेटवाला ।
अर्थ—( दूसरी ओर देखकर ) श्रीमती जी ! यह कौन है जो फूलोंवाली चादर ओढ़े हुये, दोनों जूतों में तेल डालने से चिकने पैरों वाली ऊँचे आसन पर बैठी है ।
चेटी—आर्ये ! ये हम लोग की आर्या ( मालकिन वसन्तसेना ) की माता जी हैं।
विदूषक—ओह ! इस गन्दी डाइन के पेट का फैलाव । तो क्या महादेव के समान इसको पहले ( घर में ) प्रवेश कराकर यहाँ घर में सुन्दर दरवाजों की शोभा बनाई गयी होगी । [ दरवाजे बन जाने के बाद इतने बड़े पेटवाली इसको घर में घुसा सकना कठिन होता । ]
चेटी—मूर्ख ! हम लोगों की माताजी की हंसी मत उड़ाओ । यह तो चौथिया बुखार से पीड़ित है ।
विदूषक—भगवन् चातुर्थिक ! इसी उपकार की दृष्टि से मुझ ब्राह्मण को भी देखिये ।
चतुर्थोऽङ्कः २९१
चेटी-- हदास ! मरिस्ससि । ( हताश ! मरिष्यसि । )
विदूषकः-- (सपरिहासम्) दासीए धोए ! वरं ईदिसो सून-पीण-जठरो मुदो ज्जेव । ( दास्याः पुत्रि ! वरम् ईदृशः शूनपीनजठरो मृत एव । )
सीहु-सुरासव-मत्तिआ एआवत्थ गदा हि अत्तिआ ।
जइ मरइ एत्थ अत्तिआ भोदि सिआल-सहस्स-जत्तिआ ॥ ३० ॥
( सीधुसुरासवमत्ता एतावदवस्थां गता हि माता ।
यदि म्रियतेऽत्र माता भवति शृगालसहस्रयात्रा ॥ ३० ॥ )
भोदि ! किं तुम्हाणं जाणवत्ता वहन्ति ? (भवति ! किं युष्माकं यानपात्राणि वहन्ति ? )
**चेटी--**मूर्ख ! मारे जाओगे ।
विदूषक-- ( हँसी से ) दासी की बच्ची ! बढ़े हुये और मोटे पेटवाला व्यक्ति मरा हुआ ही अच्छा है ।
**अन्वयः--**सीधुसुरासवमत्ता, माता, एतदवस्थाम्, गता, हि, अत्र, यदि, माता, म्रियते, शृगालसहस्रयात्रा, भवति ॥ ३० ॥
**शब्दार्थ--**सीधुसुरासवमत्ता=सीधु, सुरा और आसव [ इन तीन प्रकार की मदिराओं ] से मत्त, माता = वसन्तसेना की माँ, एतावदवस्थाम्=इस प्रकार की मोटापा की दशा को, गता=प्राप्त कर चुकी है, हि=निश्चित, यदि=यदि, माता=माता, म्रियते=मर जाती है, तो, शृगालसहस्रयात्रा=हजारों सियारों की जीवन-यात्रा=भोजन, भवति=हो जाये ॥ ३० ॥
**अर्थ--**सीधु, सुरा और आसव —इन तीन प्रकार की मदिराओं के पीने से मतवाली यह माता इस [ मोटापा की ] हालत को प्राप्त हुयी हैं, यदि ये माता मर जाती हैं तो हजारों सियारों की यात्रा=जीवनयात्रा=भोजन बन जायगी ॥ ३० ॥
**टीका--**वसन्तसेनायाः मातुः स्थौल्यं विलोक्य जीवनापेक्षया तस्य मरणमुप-कारकमिति प्रतिपादयति —सीधुसुरेति । सीधु-सुरासवैः = त्रिविधैः मदिराविशेषैः, तासां भृशं पानेनेत्यर्थः, मत्ता=मदयुक्ता, माता=वसन्तसेनायाः माता, एतावदवस्थाम्=एतादृशीं स्थूलावस्थाम्, गता=प्राप्ता, माता, यदि, म्रियते=निधनं प्राप्नोति, तदा, शृगालसहस्राणाम्, यात्रा=जीवनयात्रा, भोजनमिति भावः, भवति=सम्पद्यते । एवञ्च जीवनान् मरणं श्रेयः । आर्या वृत्तम् ॥ ३० ॥
**विमर्श--**अन्न, फल आदि से बननेवाली तीनों मदिराओं को यहाँ लिखा है । शृगालसहस्रयात्रा-के स्थान पर कहीं-कहीं 'शृगालसहस्रपर्याप्तिका' यह पाठ है । अभिप्राय समान है ॥ ३० ॥
**अर्थ--**आर्ये ! क्या [ व्यापारादि के लिये ] आप लोगों की गाड़ियाँ चलती हैं ?
२९२ मृच्छकटिकम्
**चेटी—**अज्ज ! णहि णहि । ( आर्य ! नहि नहि । )
**विदूषकः—**किंवा एत्थ पुच्छीअदि । तुम्हाणं क्खु पेम्मणिम्मलजले मअण-समुद्दे त्थण-णिअम्ब-जहणा-ज्जेव जाणवत्ता मणहरणा । एव्वं बसन्तसेणाए पहुवृत्तन्तं अट्टपओट्ठं भवणं पेक्खिअ, जं सच्चं जाणामि, एकत्थं विअ तिविट्ठवं दिट्ठं । पसंसिदुं णत्थि मे वाआविहवो । किं दाव गणिआघरो ? अथवा कुबेरभवणपरिच्छेदेा ति ? । कहिं तुम्हाणं अज्जआ ? ( किंवा अत्र पृच्छयते ? युष्माकं खलु प्रेमनिर्मलजले मदनसमुद्रे स्तननितम्बजघनान्येव यानपात्राणि मनोहराणि। एवं वसन्तसेनाया बहुवृत्तान्तम् अष्टप्रकोष्ठं भवनं प्रेक्ष्य, यत् सत्यं जानामि; एकस्थमिव त्रिविष्टपं दृष्टम् । प्रशंसितुं नास्ति मे वाचाविभवः । किं तावत् गणिकागृहम्, अथवा कुबेरभवनपरिच्छेद इति । कस्मिन् युष्माकमार्या ? )
**चेटी—**अज्ज ! एसा रुक्खवाडिआए चिट्ठदि । ता पविसदु अज्जो । ( आर्य ! एषा वृक्षवाटिकायां तिष्ठति । तत् प्रविशतु आर्य्यः । )
चेटी—आर्य ! नहीं, नहीं ।
शब्दार्थ — प्रेमनिर्मलजले=प्रेमरूपी निर्मल जलवाले, मदनसमुद्रे=कामदेवरूपी सागर में, यानपात्राणि=वाहन हैं। बहुवृत्तान्तम्=बहुत वर्णनीय, एकस्थम्=एकही स्थान में स्थित, त्रिविष्टपम् = स्वर्ग, कुबेरभवनपरिच्छेदः=कुबेर के भवन का एक भाग है ।
अर्थ — विदूषकः——अथवा इसमें पूछने की क्या बात ? आप लोगों के प्रेमरूपी निर्मल जलवाले, कामरूपी समुद्र में, स्तन, नितम्ब और जाँघें ही सुन्दर यानपात्र=वाहन हैं । वसन्तसेना के इस प्रकार के बहुत प्रशंसनीय, आठ खण्डों वाले भवन को देखकर यह सच समझता हूँ कि मानों स्वर्ग एक ही स्थान पर एकत्रित होकर है । प्रशंसा करने के लिये मेरी वाणी की शक्ति नहीं है । तो क्या यह वेश्या का घर है अथवा धनाधिपति कुबेर के प्रासाद का एक हिस्सा है । तुम्हारी आर्या [ स्वामिनी वसन्तसेना ] कहाँ हैं ?
टीका——यानपात्राणि = व्यापारार्थं वाहनादीनि, प्रेम एव निर्मलम् = स्वच्छं जलं यस्मिन् तस्मिन्, बहुवृत्तान्तम् = बहूनि वृत्तान्तानि = वर्णनानि यस्य तत्, बहु प्रशंसनीयमिति भावः, एकस्थम् = एकस्मिन् स्थाने स्थितम्, त्रिविष्टपम्=स्वर्गम्, वाचाविभवः=वाणीशक्तिः, कुबेरस्य=धनाधिपतेः, भवनस्य=प्रासादस्य, परिच्छेदः=भागविशेषः ।
अर्थ—चेटी—आर्य ! ये वृक्षवाटिका में बैठीं हैं । इसलिये आप प्रवेश करें ।