भारतकोश
संग्रह पर लौटें

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

पञ्चमोऽङ्कः ३४३

यदि कुप्यसि नास्ति रतिः कोपेन विनाऽथवा कुतः कामः ?
कुप्य च कोपय च त्वं प्रसीद च त्वं प्रसादय च कान्तम् ॥ ३४ ॥

भवतु, एवं तावत् । भोः भोः ! निवेद्यतामार्यचारुदत्ताय—

एषा फुल्ल-कदम्ब-नीप-सुरभौ काले घनोद्भासिते
कान्तस्यालयमागता समदना हृष्टा जलाद्वलिका ।

रहा है।] यहाँ चारुदत्त के घर जाकर आपको अधिक कोप [का प्रदर्शन] नहीं करना चाहिये ।

अन्वयः—यदि, कुप्यसि, रतिः, नास्ति, अथवा, कोपेन, विना, कुतः, कामः, त्वम्, कुप्य, च, कोपय, च, [कान्तम्], त्वम्, प्रसीद, च, कान्तम्, च, प्रसादय ॥ ३४ ॥

शब्दार्थ—यदि=यदि, कुप्यसि=कोप करोगी, तो, रतिः=रति, नास्ति=नहीं होगी, अथवा कोपेन=क्रोध के, विना=बिना, कुतः=कहाँ से अथवा कैसे, कामः=काम का आविर्भाव, होगा, अतः, त्वम्=तुम वसन्तसेना, कुप्य=कोप करना, कान्तम् = प्रियतम चारुदत्त को भी, कोपय = कुपित करना, त्वम् च=और तुम, प्रसीद= प्रसन्न हो जाना, कान्तम् च = और प्रियतम चारुदत्त को, प्रसादय=खुश करना ॥ ३४ ॥

अर्थ—यदि तुम क्रोध करोगी तो रति=अनुराग कैसे होगा, अथवा क्रोध के विना काम=सम्भोग [का आनन्द] नहीं होता है । तुम स्वयं कोप करना और अपने प्रेमी को क्रोध करवाना । तुम स्वयं प्रसन्न हो जाना और अपने प्रेमी को भी प्रसन्न कर देना ॥ ३४ ॥

टीका—प्राथमिकमिलनावसरे सावधानतया भाव्यमिति रतिवर्धनोपायं वर्णयति विटः—यदीति । यदि = चेत्, कुप्यसि=केवलं कोप करोषि, तदा, रतिः=अनुरागः, तज्जन्यं सम्भोगसुखम्, न = नैव, अस्ति=भविष्यति, वर्तमानसामीप्ये लट् बोध्यः, अथवा कोपेन=प्रणयकोपेन, विना=ऋते, कामः=सम्भोगानन्दप्राप्तिः, कुतः ? न कथमपीति भावः, अतः त्वम्, कुप्य=कोपं कुरु, कान्तम्=प्रियतमम्, च, कोपय=कोपयुक्तं कुरु, त्वम्=वसन्तसेना, च, प्रसीद=प्रसन्ना भव, कान्तम्=प्रियतमं च, प्रसादय=प्रसन्नतायुक्तं कुरु । एवञ्च औचित्यानुसारमेव कोपप्रसादौ कार्यों येन सम्भोगसुखप्राप्तिः स्यादिति भावः ॥ ३४ ॥

विमर्श—विट का यह रहस्य है कि कुछ नकली गुस्सा दिखाना आवश्यक है । उसे मानकर यदि प्रेमी वास्तव में गुस्सा करने लग जाय तो अपना गुस्सा समाप्त करके उसे खुश करने का प्रयास करना चाहिये ॥ ३४ ॥

अन्वयः—फुल्लकदम्बनीपसुरभौ, घनोद्भासिते, काले, समदना, हृष्टा, जला-

३४४मृच्छकटिकम्

विद्युद्वारिदगर्जितैः सचकिता त्वद्दर्शनाकाङ्क्षिणी पादौ नूपुर-लग्न-कर्द्दम-घरौ प्रक्षालयन्ती स्थिता ॥ ३५ ॥

द्रालिका, विद्युद्वारिदगर्जितैः, सचकिता, त्वद्दर्शनाकांक्षिणी, कान्तस्य, लयम्, आगता, एषा, नूपुरलग्नकर्द्दमधरौ, पादौ, प्रक्षालयन्ती स्थिता, [ अस्ति ] ।।३५।।

शब्दार्थ—फुल्लकदम्वनीपसुरभौ = फूले हुये कदम्बपुष्पों से युक्त नीपवृक्षों के कारण सुगन्धयुक्त, घनोद्भासिते=मेघों से सुशोभित, काल=समय में, समदना= कामयुक्त, हृष्टा=प्रसन्न, जलाद्रालिका=पानी से गीले बालोंवाली, विद्युद्वारिद-गर्जितैः=बिजली तथा बादलों के गर्जनों से, सचकिता=भयभीत, त्वद्दर्शनाका-ङ्क्षिणी =तुम्हारे दर्शनों की इच्छा रखनेवाली, कान्तस्य = प्रेमी के, आलयम्= घर को, आगता = आयी हुई, एषा = यह वसन्तसेना, नूपुरलग्नकर्द्दमौ=नूपुरों में लगे हुये कीचड़वाले, पादौ = पैरों को, प्रक्षालयन्ती=धोती हुई, स्थिता=खड़ी, [ अस्ति=है ] ॥ ३५ ॥

अर्थ—अच्छा ऐसा ही है। अरे, अरे ! आर्य चारुदत्त से यह निवेदन [ कथन ] कर दो—

फूले हुये कदम्बपुष्पों से युक्त नीपवृक्षों से सुगन्धित, बादलों से सुशोभित समय में कामभावातुर, प्रसन्न चित्तवाली, पानी से गीले बालोंवाली, बिजली तथा बादलों के गरजने से भयभीत [ घबड़ाई हुई ], आपके दर्शनों को चाहनेवाली, प्रेमी के घर आयी हुई यह वसन्तसेना नूपुर में लगे हुये कीचड़वाले पैरों को धोती हुई खड़ी है ॥ ३५ ॥

टीका—तादृशेऽपि दुर्दिने वसन्तसेना चारुदत्तेन सह रिरंसया समागतेति तस्याः आगमनं सूचयितुं विट आह—एषेति । फुल्लकदम्वनीपसुरभौ=फुल्लैः= विकसितैः, कदम्बैः = एतन्नामकवृक्षैः नीपैश्च = धराकदम्बैश्च सुरभिः=सुगन्धः यस्मिन् तस्मिन्, घनोद्भासिते=घनैः = मेघैः, उद्भासिते=शोभिते, काले=समये, वर्षासमये इति भावः, समदना=मदनेन=कामभावेन सहिता, कामपीडातुरेति भावः, हृष्टा=प्रसन्ना, जलाद्रालिका = जलेन आर्द्राः = क्लिन्ना, अलकाः=केशाः यस्याः तादृशी, विद्युद्वारिदगर्जितैः=विद्युद्भिः वारिदानां गर्जितैश्च, सचकिता=सत्रासा, तव=चारुदत्तस्य दर्शनस्य आकाङिक्षणी=अभिलाषिणी, कान्तस्य=प्रियस्य, चारु-दत्तस्य, आलयम् = भवनम्, आगता=समागता, एषा=इयम्, वसन्तसेनेति भावः, नूपुरलग्नकर्द्दमधरौ = कर्द्दमव्याप्तनूपुरयुक्तौ, पादौ=चरणौ, प्रक्षालयन्ती=धावन्ती, ‘धावु गतिशुद्ध्योः', स्थिता=बर्हिर्विराजमाना, अस्ति । वसन्तसेना समागमायात्यन्त-मुत्सका येनैतादृशेऽपि दुर्दिनेऽत्र समागतेति तस्या आगमनं शीघ्रमेव चारुदत्तं सूच-येति भावः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ३५ ॥

पञ्चमोऽङ्कः ३४५

चारुदत्तः— (आकर्ण्य) वयस्य ! ज्ञायतां किमेतदिति ।
विदूषकः—जं भवं आणवेदि । (वसन्तसेनामुपगम्य सादरम्) सोत्थि भोदीए । (यद्भवानाज्ञापयति ।) (स्वस्ति भवत्यै ।)
वसन्तसेना—अज्ज ! वन्दामि । साअदं अज्जस्स । (विटं प्रति) एसा छत्तधारिआ भावस्स ज्जेव भोदु । (आर्य वन्दे । स्वागतमार्यस्य ।) (भाव एषा छत्रधारिका भावस्यैव भवतु ।)
विटः— (स्वगतम्) अनेनोपायेन निपुणं प्रेषितोऽस्मि । (प्रकाशम्) एवं भवतु । भवति ! वसन्तसेने !

साटोप-कूट-कपटानृतजन्मभूमेः शाठ्यात्मकस्य रति-केलिकृतालयस्य ।
वेश्यापणस्य सुरतोत्सवसंग्रहस्य दाक्षिण्यपण्य-सुख-निष्क्रय-सिद्धिरस्तु ॥३६॥


विमर्श— 'तूलं च नीपप्रियककदम्बास्तु हलिप्रियं' [अमरकोश २।४।४२] के अनुसार नीप और कदम्ब पर्यायवाची हैं। अतः एक साथ प्रयोग में इनके अर्थ का अन्तर करना चाहिये। अतः नीप का अर्थ बन्धूक पुष्प करना चाहिये। अथवा कदम्ब को पुष्पवाची मानकर कदम्बपुष्पों से युक्त नीप वृक्षों से सुगन्धित—यह अर्थ करना चाहिये। यह भी सम्भव है जैसे कमलसामान्य और कमलविशेष के लिये कुछ शब्द हैं उसी प्रकार कदम्बसामान्य और विशेष के लिये यहाँ अलग-अलग शब्दों का प्रयोग हों ॥ ३५ ॥

अर्थ—चारुदत्त— (सुनकर) मित्र ! पता लगाओ यह किसकी आवाज है ?

विदूषक— आपकी जैसी आज्ञा। (वसन्तसेना के पास जाकर) आपका कल्याण हो।

वसन्तसेना— आर्य ! प्रणाम करती हूँ। आर्य आपका स्वागत है। (विट से) भाव ! यह छत्रधारिणी (परिचारिका) आपकी ही (आपके ही साथ) रहे।

अन्वयः— साटोपकूटकपटानृतजन्मभूमेः, शाठ्यात्मकस्य, रतिकेलिकृतालयस्य, सुरतोत्सवसंग्रहस्य, वेश्यापणस्य, दाक्षिण्यपण्य-सुखनिष्क्रयसिद्धिः, अस्तु ॥ ३६ ॥

शब्दार्थ— साटोपकूटकपटानृतजन्मभूमेः = आटोप = दम्भ के सहित जो कूट = माया, कपट = छल और असत्यभाषण उसकी उत्पत्तिस्थान, शाठ्यात्मकस्य = धूर्तता-रूपी, रतिकेलिकृतालयस्य = कामक्रीडा द्वारा अपना घर बनायी गयी, सुरतोत्सव-संग्रहस्य = रमण के आनन्दरूपी उत्सव के संग्रहवाली, वेश्यापणस्य = वेश्यारूपी बाजार की, दाक्षिण्यपण्यसुखनिष्क्रयसिद्धिः = उदारता से यौवनरूपी विक्रेयवस्तु का सुखपूर्वक (बिना कष्ट के) विनिमय (आदान-प्रदान) की सिद्धि, अपनी उदारता से अपने यौवन का दान करते हुये चारुदत्त के यौवन के सुख की उपलब्धि, अस्तु = हो ॥ ३६ ॥

३४६ | मृच्छकटिकम्

( इति निष्क्रान्तो विटः । )
वसन्तसेना-अज्जमित्तेअ ! कहिं तुम्हाणं जूदिअरो ? ( आर्यमैत्रेय ! कस्मिन् युष्माकं द्यूतकरः ? )


अर्थ-विट-( अपने में ) इस उपाय द्वारा बड़ी चतुरता से वापस कर दिया गया हूँ। ( प्रकट रूप में ) ऐसा ही हो, अच्छी बात है। माननीय वसन्तसेना जी !-

जो दम्भसहित माया, छल, एवं झूठ की जन्मस्थान [ उत्पत्तिस्थल ] है, धूर्तता ही जिसकी आत्मा है, सम्भोगक्रीडा ने जिसको अपना घर बना लिया है, सुरतक्रीडारूपी उत्सव का जहाँ संग्रह है, ऐसे वेश्यारूपी बाजार की उदारता से ( न कि धन से ) बिकने वाली ( तुम्हारी भरी जवानीरूपी ) वस्तु की सुखपूर्वक ( बिना किसी कष्ट के ) आदान-प्रदान की सिद्धि होवे, अर्थात् तुम धन का लोभ छोड़कर अपनी जवानी का आनन्द चारुदत्त को दो और उसकी जवानी का सुख स्वयं प्राप्त करो ॥ ३६ ॥

टीका-चारुदत्तं प्रति गमनोत्सुकां वसन्तसेनां विटः आशीर्वचोभिविभूषयति-आटोपः=दम्भः, तेन सहितम्, कूटम्=माया, कपटम्=छलम्, अनृतम्=असत्यभाषणम् च-एतेषां जन्मभूमिः = उत्पत्तिस्थलस्य, शाठ्यम्=धूर्तता एव आत्मा=स्वभावः यस्य तादृशस्य, रतिकेल्या=सुरतक्रीडया, कृतः=विहितः, आलयः=आस्पदं यत्र तस्य, यद्वा रतिकेलये=रतिक्रीडार्थं कृतः=विहितः यः आलयः=निकेतनं यथाभूतस्वसुरतम्=सम्भोग एवं उत्सवः=आनन्दः, तस्य संग्रहः=सम्यग् ग्रहणम्, आस्वादः यत्र तथाभूतस्य, वेश्यापणस्य=वेश्यारूपस्य आपणस्य=विपणेः, क्रयविक्रयस्थानस्येति भावः, दाक्षिण्येन = औदार्येण न तु अर्थविनियोगेन, पण्यस्य=विक्रेयस्य=स्वयौवनस्येति भावः, सुखेन=अनायासेन, निष्क्रयः=विनिमयः तस्य सिद्धिः=सफलता, अस्तु = भवतु । स्वकीयमसामान्यमौदार्यं प्रकटय्य चारुदत्तेन सह निरतिशयं सम्भोगसुखमनुभूयताम्, परस्परं चोभौ एतत्सुखमनुभवतामिति भावः । वसन्ततिलका वृत्तम् ॥ ३६ ॥

विमर्श-आटोपो दम्भः, तेन सहितम्=इति विद्याधरः । वेश्यापणस्य=वेश्या के व्यवहार की, वेश्यारूपी बाजार की । निष्क्रयः=विनिमय, अदला-बदली । दोनों की समान प्रवृत्ति से ही संभोगसुखनिष्पत्ति होती है । वसन्ततिलका छन्द है । समास के लिये संस्कृत टीका देखें ॥ ३६ ॥

( ऐसा कह कर विट निकल जाता है । )
अर्थ-वसन्तसेना-आर्य मैत्रेय ! तुम्हारा जुआरी कहाँ हैं ?

पञ्चमोऽङ्कः ३४७

विदूषकः---( स्वगतम् ) हीही भो ! जुदिअरो त्ति भणन्तीए अलङ्किदो पिअवअस्सो । ( प्रकाशम् ) भोदि ! एसो क्खु सुक्खरुक्ख-वाडिआए ! ( हीही भोः ! द्यूतकर इति भणन्त्या अलङ्कृतः प्रियवयस्यः । भवति ! एष खलु शुष्क-वृक्ष-वाटिकायाम् । )
वसन्तसेना—अज्ज ! का तुम्हाणं सुक्ख-रुक्ख-बाडिआ वुच्चदि ?
( आर्ये ! का युष्माकं शुष्क-वृक्ष-वाटिका उच्यते ? )
विदूषकः—भोदि ! जहिं ण खाईअदि ण पीईअदि । ( भवति ! यस्मिन् न खाद्यते न पीयते । )
( वसन्तसेना स्मितं करोति । )
विदूषकः---ता पविसदु भोदी ! ( तत्प्रविशतु भवती । )
वसन्तसेना— ( जनान्तिकम् ) एत्थ पविसिअ कं मए भणिदव्यं ? ( अत्र प्रविश्य किं मया भणितव्यम् ? )
चेटी—जूदिअर ! अवि सुहो दे पदोसो ? त्ति । ( द्यूतकर ! अपि सुखस्ते प्रदोषः ? इति । )
वसन्तसेना—अवि पारइस्सं ? ( अपि पारयिष्यामि ? )
चेटी—अवसरो ज्जेव पारइस्यदि । ( अवसर एव पारयिष्यति । )
विदूषकः---पविसदु भोदी । ( प्रविशतु भवती । )
वसन्तसेना— ( प्रविश्योपसृत्य च पुष्पैस्ताडयन्ती ) अइ जूदिअर ! अवि-सुहो दे पदोसो ? ( अयि द्यूतकर ! अपि सुखस्ते प्रदोषः ? )


विदूषक— ( अपने में ) आश्चर्य है ! जुँआरी ऐसा कहती हुई इसने आर्य चारुदत्त को विभूषित कर दिया है । ( प्रकट रूप में ) माननीये ! वे इस सूखे वृक्षों वाली फुलवाड़ी में हैं ।
**वसन्तसेना—**आर्ये ! सूखे वृक्षों वाली आपकी फुलवाड़ी कौन है ?
**विदूषक—**माननीये ! जहाँ न कुछ खाया जाता है और न पिया जाता है ।
( वसन्तसेना मुस्कराती है । )
**विदूषक—**तो आप भीतर चलिये ।
वसन्तसेना— ( जनान्तिक ) यहाँ जाकर मुझे क्या कहना चाहिये ?
**चेटी—**जुआरी ! आपकी शाम सुखद तो है ? [ ऐसा कहिये । ]
**वसन्तसेना—**ऐसा कह सकूँगी ?
**चेटी—**समय ही तुम्हें समर्थ बना देगा ।
**विदूषक—**आप भीतर चलें ।
वसन्तसेना— ( प्रवेश करके, पास जाकर ) फूलों से मारती हुई जुआरी ! तुम्हारी आपकी शाम सुखद तो है ?

३४८ मृच्छकटिकम्

चारुदत्तः—( अवलोक्य ) अये ! वसन्तसेना प्राप्ता । ( सहर्षमुत्थाय ) अयि प्रिये !

सदा प्रदोषो मम याति जाग्रतः सदा च मे निश्वसतो गता निशा । त्वया समेतस्य विशाललोचने ममाद्य शोकान्तकरः प्रदोषकः ॥ ३७ ॥

अन्वयः— सदा, जाग्रतः, ( एव ), मम, प्रदोषः, याति; सदा, निश्वसतः, [ एव ], मे, निशाः, गताः; हे विशाललोचने ! अद्य, त्वया, समेतस्य, मम, प्रदोषकः, शोकान्तकरः [ भवति, भविष्यति वा ] ॥ ३७ ॥

शब्दार्थ— सदा = प्रतिदिन, जाग्रतः एव = जागते हुये हीं मम = मेरा, प्रदोषः = सायंकाल का समय, याति = बीतता है; सदा = रोज, निश्वसतः = निश्वासें = आहें लेते हुये ही, मे = मेरी, निशाः = रात, गताः = बीती हैं; हे विशाललोचने = हे बड़ी-बड़ी आखों वाली प्रिये वसन्तसेने !, अद्य = आज, इस समय, त्वया = तुम्हारे ( वसन्तसेना के ) समेतस्य = मिले हुये, मम = मुझ चारुदत्त का, प्रदोषकः = सायंकाल, शोकान्तरः = शोकों को समाप्त कर देने वाला, [ भवति = हो रहा हैं, अथवा भविष्यति = हो जायगा ] ॥ ३७ ॥

अर्थ—चारुदत्त—( देखकर ) अरे ! वसन्तसेना आयीं हैं । [ हर्षसहित उठकर ) हे प्रिये !

हमेशा जागते हुये ही मेरा प्रदोष ( शाम का समय ) बीता है, और हमेशा आहें भरते हुये ही रातें बीतीं हैं, ( किन्तु ) हे विशाल नेत्रोंवाली बसन्तसेने आज तुम्हारे साथ मिलने वाले मेरा प्रदोष ( सायं काल ) शोकों का समाप्त कर देने वाला ( हो रहा है, अथवा होगा ) ॥ ३७ ॥

टीका— वसन्तसेनायाः समागमेन स्वकीय शोकापहरणं वर्णयन् तां प्रशंसति चारुदत्तः—सदेति । सदा = प्रतिदिनम्, जाग्रतः = अनिद्रितस्य, एव, मम = चारुदत्तस्य, प्रदोषः = रात्रिमुखं, प्रथमप्रहर इति भावः, याति = गच्छति, तर्हि द्वितीयप्रहरादौ निद्रासुखं जायते, तदपि नेत्याह—सदा = नित्यम्, निश्वसतः = दीर्घतरं श्वासं त्यजतः, एव, निशा = रात्रिः, गता = याता, हे विशाललोचने = विशालनेत्रे !, त्वया = वसन्तसेनया, समेतस्य = सम्मिलितस्य, मम = चारुदत्तस्य, अद्य = अस्मिन् काले, प्रदोषकः = सन्ध्या-समयः, शोकान्तकरः = विरहजनितसन्तापहरः, भवति, भविष्यति वा । वंशस्थ-बिलं वृत्तम् ॥ ३७ ॥

विमर्श— अपनी सायंकालीन और सम्पूर्ण रात्रिकालीन व्यथा का उल्लेख करके आज उनसे मुक्ति का संकेत चारुदत्त करता है। यहाँ दो बार 'सदा' शब्द

पञ्चमोऽङ्कः | ३४९

तत्स्वागतं भवत्यै । इदमासनम्, अत्रोपविश्यताम् ।
विदूषकः—इदं आसणं, उवविसदु भोदी । (इदमासनम्, उपविशतु भवती ।)
( वसन्तसेना आसीना । ततः सर्वे उपविशन्ति । )

चारुदत्तःवयस्य ! पश्य पश्य

वर्षोदकमुद्गिरता श्रवणान्तविलम्बिना कदम्बेन ।
एकः स्तनोऽभिषिक्तो नृपसुत इव यौवराज्यस्थः ॥ ३८ ॥

'तद्वयस्य, क्लिन्ने वाससी वसन्तसेनायाः अन्ये प्रधानवाससी समुपनीयेताम्' इति ।

का प्रयोग अच्छा नहीं है । दूसरी पंक्ति में 'सदाच' के स्थान पर तथैव' पाठ करना अच्छा रहता । यहाँ वंशस्थबिल छन्द है ॥ ३७ ॥

अर्थ—इसलिये आपका स्वागत है । यह आसन है, इस पर विराजिये ।
विदूषक—यह आसन है, इस पर आप बैठिये !
( वसन्तसेना बैठ जाती है । इसके बाद सभी बैठते हैं । )

अन्वयः—वर्षोदकम्, उद्गिरता, श्रवणान्तविलम्बिना, कदम्बेन, यौवराज्यस्थः, नृपसुतः, इव, एकः, स्तनः, अभिषिक्तः ॥ ३८ ॥

शब्दार्थ—वर्षोदकम्=वर्षा के पानी को, उद्गिरता=गिराते हुये श्रवणान्तविलम्बिना=कान के छोर पर लटकने वाले, कदम्बेन=कदम्बपुष्प के द्वारा, यौवराज्यस्थः=युवराज के पद पर बैठे हुये, नृपसुतः=राजपुत्र के, इव=समान, एकः=एक, स्तनः=स्तन, अभिषिक्तः=अभिषिक्त करा दिया गया है ॥ ३८ ॥

अर्थचारुदत्त—मित्र ! देखो, देखो,
वर्षा के पानी को गिराने वाले, कान के किनारे पर लटकने वाले कदम्बपुष्प ने युवराज-पद पर बैठे हुये राजकुमार के समान एक स्तन को अभिषिक्त कर दिया है ॥ ३८ ॥

टीकावर्षाजलेन क्लिन्नस्य स्तनस्य शोभां वर्णयति चारुदत्तःवर्षेति । वर्षोदकम्=वर्षंणस्य जलम्, उद्गिरता=पात्यता, श्रवणस्य अन्ते=अन्तिमे भागे विलम्बिना=विलम्बभावेन, कदम्बेन=एतन्नामकपुष्पेण, यौवराज्यस्थः = युवराजपदे प्रतिष्ठितः नृपसुतः=राजपुत्रः, इव=यथा, एकः, स्तनः=वक्षोजः, अभिषिक्तः=अभिषेकं प्रापितः । यथा राज्ञः एकः पुत्र एव यौवराज्यपदेऽभिषिच्यते तथैव वर्षाजलेनापि वसन्तसेनाया एक एव स्तनोऽभिषिक्तः । एवञ्च तस्य स्तनस्य महत्त्वं युवराज इव वर्तते इति भावः । स्तनस्य महत्त्वं कामशास्त्रविदां न तिरोहितमिति तत्त्वम् । अत्रोपमालंकारः आर्या च वृत्तम् ॥ ३८ ॥

विमर्श—यहाँ वर्षा से एक ही स्तन का भीगना कुछ कम व्यावहारिक प्रतीत

३५० | मृच्छकटिकम्

विदूषकः-- जं भवं आणवेदि । ( यद्भावानाज्ञापयति । )
चेटी-- अज्जमित्तेअ ! चिट्ठ तुमं, अहं ज्जेव अज्जअं सुस्सूसइस्सं । ( आर्यमैत्रेय ! तिष्ठ त्वम्, अहमेवार्यां शुश्रूषयिष्यामि । ) ( तथा करोति । )
विदूषकः-- ( अपवारितकेन । ) भो वअस्स ! पुच्छामि दाव तत्थभोदिं किं पि । ( भो वयस्य ! पृच्छामि तावदत्रभवतीं किमपि । )
चारुदत्तः-- एवं क्रियताम् ।
विदूषकः-- ( प्रकाशम् । ) अध किं णिमित्तं ष्ण इदिस पणट्ठचन्दालोए दुद्दिण अन्धआरे आभदा भोदि ? ( अथ किं निमित्तं पुनरीदृशे प्रणष्टचन्द्रा-लोके दुर्दिनान्धकारे आगता भवती ? )
चेटी-- अज्जए ! उजुओ वम्हणो । ( आर्ये ! ऋजुको ब्राह्मणः । )
वसन्तसेना-- णं णिउणोत्ति भणाहि । ( ननु निपुण इति भण । )
चेटी-- एषा क्खु अज्जआ एव्वं पुच्छिदुं आवदा,—केत्तिअं ताए रअणावलीए मुल्लं त्ति । ( एषा खलु आर्या एवं प्रष्टुमागता,—'कियत्तस्या रत्नावल्या मूल्यम्' इति । )
विदूषकः-- ( जनान्तिकम् । ) भो ! भणितं मए, जहा अप्पमुल्ला रअणावली, बहुमुल्लं सुवण्णभण्डअं, ण परितुट्ठा, अवरं मग्गिदुं आवदा ।


होता है। यहाँ ऐसी उपमा देनी चाहिये थी जिससे दोनों स्तनों का महत्त्व सिद्ध होता ॥ ३८ ॥

अर्थ-- इस लिये हे मित्र ! वसन्तसेना के दोनों वस्त्र गीले हो गये हैं, दूसरे उत्कृष्ट कोटि के वस्त्र ( साड़ी आदि ) ले आइये ।'

विदूषक-- आपकी जो आज्ञा ।
चेटी-- आर्य मैत्रेय ! आप बैठिये=रहने दीजिये, मैं ही आर्या की सेवा करूँगी । ( वैसा ही करने लगती है । )
विदूषक-- ( जनान्तिक ) हे मित्र ! श्रीमती वसन्तसेना से कुछ पूछूँ ?
चारुदत्त-- ऐसा ही करो, अर्थात् पूछो ।
विदूषक-- ( प्रकटरूप में ) चन्द्रमा की चाँदनी से शून्य दुर्दिन से होने वाले इस अन्धकार में आप किस लिये आयीं हैं ?
चेटी-- आर्ये ! यह ब्राह्मण बड़ा सीधा है ।
वसन्तसेना-- अरे, चालाक है, ऐसा कहो ।
चेटी-- आर्या यह पूछने के लिये आई हैं कि 'उस रत्नावली की क्या कीमत है ।'
विदूषक-- ( जनान्तिक ) हे मित्र ! मैंने कहा था 'वह रत्नावली कम कीमत

पञ्चमोऽङ्कः ३५१

( भोः ! भणितं मया—यथा अल्पमूल्या रत्नावली, बहुमूल्यं सुवर्णभाण्डकम्, न परितुष्टा, अपरं याचितुमागता । )

चेटी— सा क्खु अज्जआए अत्तणकेरकेत्ति भणिअ जूदे हारिदा, सोअ सहिअ राम्रो-वात्यहारी ण जाणीअदि कहिं गदो त्ति । ( सा खलु आर्यया आत्मीयेति भणित्वा द्यूते हारिता । स च सभिको राजवार्त्ताहारी न ज्ञायते कुत्र गत इति । )

विदूषकः— भोदि ! मन्तिदं ज्जेव मन्तोअदि । ( भवति ! मन्त्रितमेव मन्यते । )

चेटी— जाव सो अण्णेसीअदि, ताव एदं ज्जेव गेण्ह सुवण्णभण्डअं । ( इति दर्शयति । ) ( यावत् सः अन्विष्यते, तावदिदमेव गृहाण सुवर्णभाण्डकम् । )

( विदूषको विचारयति । )

चेटी— अदिमत्तं अज्जो णिज्झाअदि, ता कि दिट्ठपुरुव्वं दे ?
( अतिमात्रमार्यो निध्यायति, तत् किं दृष्टपूर्वं ते ? )

विदूषकः— भोदि ! सिप्पकुसलदाए ओवन्धेदि दिट्ठि । ( भवति ! शिल्प-कुशलतया अवबध्नाति दृष्टिम् । )

चेटी— अज्ज ! वञ्चिदोसि दिट्ठोए । तं ज्जेव एदं सुवण्णभण्डअं ।
( आर्य ! वञ्चितोऽसि दृष्ट्या । तदेवैतत् सुवर्णभाण्डकम् । )


की है और सुवर्णभाण्ड अधिक कीमत का, अतः असन्तुष्ट यह और मांगने के लिये आई है ।

चेटी— उस रत्नावली को 'अपनी है यह मानकर' आर्या जुआ में हार गयीं है। और वह जुआ खिलाने वाला, राजा का सन्देशवाहक कहीं चला गया है; पता नहीं चला ।

विदूषक— श्रीमती जी ! आप तो (मेरी) कही हुई ही बात दोहरा रही हैं ।

चेटी— जब तक वह प्रधान जुआड़ी खोजा जाता है तब तक इस सुवर्णभाण्ड को ग्रहण कर लीजिये । ( ऐसा कह कर सुवर्णभाण्ड दिखलाती है । )

( विदूषक सोचता है । )

चेटी— आर्य ! आप बहुत गम्भीरता से देख रहें हैं, तो क्या यह पहले से देखा हुआ है ।

विदूषक— श्रीमतीजी ! निर्माण की कुशलता के कारण यह आँख को आकृष्ट कर रहा है ।

चेटी— आर्य ! आपकी आंखें धोखा दे रहीं हैं, यह वही सुवर्णभाण्ड है ।

३५२मृच्छकटिकम्

विदूषकः—( सहर्षम् । ) भो वअस्स ! तं ज्जेव एदं सुवण्णभण्डअं जं अम्हाणं गेहे चोरेहिं अवहिदं । ( भो वयस्य ! तदेवैतत् सुवर्णभाण्डकम्, यदस्माकं गेहे चौरैरपहृतम् । )

**चारुदत्तः—**वयस्य !

योऽस्माभिश्चिन्तितो व्याजः कर्तुं न्यासप्रतिक्रियाम् ।
स एव प्रस्तुतोऽस्माकं किन्तु सत्यं विडम्बना ॥ ३९ ॥


विदूषक—( खुशी के साथ ) मित्र ! यह वही सुवर्णभाण्ड है जिसे चोरों ने हम लोगों के घर से चुराया था ।

**टीका—**प्रधानवाससी=उत्कृष्टवस्त्रे, चन्द्रस्य आलोकः=प्रकाश-चन्द्रालोकः, प्रनष्टः=अविद्यमानः चन्द्रालोकः यस्मिन् तादृशे, दुर्दिनान्धकारे = मेघाच्छन्नं तु दुर्दिनम्, तादृशेव समुत्पन्ने तमसि, ऋजुकः=सरलः । अल्पं मूल्यं यस्याः सा=अल्पमूल्या, सुवर्णभाण्डापेक्षया न्यूनमूल्येति भावः । अपरम्=अधिकं मूल्यमित्यर्थः । सभिकः=प्रधानद्यूतकरः । राजवार्ताहारी=राजसन्देशवाहकः । मन्त्रितमेव=विदूषकेण पूर्वमुक्तमेव । निध्यायति='ध्यै चिन्तायाम्' अस्य निपूर्वस्य रूपम् । अतिमात्रं विचारयन् पश्यतीति भावः । दृष्टपूर्वं = पूर्वं दृष्टः, शिल्पकुशलतया = शिल्पस्य=निर्माणस्य कौशलेन, अवबध्नाति=आकर्षति ।

**अन्वयः—**अस्माभिः, न्यासप्रतिक्रियाम्, कर्तुम्, यः, व्याजः, चिन्तितः, स, एव, अस्माकम्, प्रस्तुत:, किन्तु, सत्यम्, [ इयम् ], विडम्बना ॥ ३९ ॥

**शब्दार्थ—**अस्माभिः=हम लोगों [ चारुदत्त आदि ] ने, न्यासप्रतिक्रियाम्=धरोहर का बदला देने की सुवर्णभाण्ड की क्षति की पूर्ति को, कर्तुम्=करने के लिये, यः=जिस, व्याजः = बहाने को, चिन्तितः=सोंचा था, सः=वह, एव=ही, अस्माकम्=हम लोगों के लिये, प्रस्तुत:=उलटा उपस्थित हो गया, किन्तु=लेकिन, सत्यम्=सच है, ( इयम्=यह ), विडम्बना=प्रतारणा=धोखेबाजी है ॥ ३९ ॥

**अर्थ—चारुदत्त—**मित्र !

हम लोगों ने उस धरोहर (सुवर्णभाण्ड) की क्षतिपूर्ति करने के लिये जो बहाना सोंचा था, वही बहाना हमारे सामने भी उपस्थित हो गया, किन्तु यह सच है, यह विडम्बना है ॥ ३९ ॥

**टीका—**तदेवेदं सुवर्णभाण्डं वसन्तसेनयोपन्यस्तमिति विदूषकात् श्रुत्वा पूर्व-विहिता वञ्चना वसन्तसेनया ज्ञातेति विचिन्त्याह—योऽस्मेति । अस्माभिः = चारुदत्तादिभिः, न्यासस्य प्रतिक्रियाम् = वसन्तसेनोपनिहितवस्तुनः प्रतिशोधम्, कर्तुम्=विधातुम्, यः व्याजः=य उपविः, छलं वा, चिन्तितः=विचारितः, अस्माकम्=न्यासप्रत्यर्पणोपायमन्वेषमाणानाम्, सः = पूर्वमनुसृतः व्याजः, एव, प्रस्तुत:=अन्य-

पंचमोऽङ्कः ३५३

विदूषकः—भो वअस्स ! सच्चं सवामि बम्हण्णेण । ( भो वयस्य ! सत्यं शपे ब्राह्मण्येन ।)

चारुदत्तः—प्रियं नः प्रियम् ।

विदूषकः—(जनान्तिकम् । ) भो ! पुच्छामि णं कुदो एदं समासादिदं त्ति ? ( भोः ! पृच्छामि ननु कुत इदं समासादितमिति ? )

चारुदत्तः—को दोषः ?

विदूषकः—( चेट्याः कर्णे ) एव्वं विअ । ( एवमिव । )

चेटी—( विदूषकस्य कर्णे ) एव्वं विअ । ( एवमिव । )

चारुदत्तः—किमिदं कथ्यते ? कि वयं बाह्याः ?

विदूषकः—( चारुदत्तस्य कर्णे । ) एव्वं विअ । ( एवमिव । )

चारुदत्तः—भद्रे ! सत्यं तदवेदं सुवर्णभाण्डम् ?

चेटी—अज्ज ! अध इं ? ( आर्य ! अथ किम् ? )


रूपेण वसन्तसेनया प्रकटीकृतः, किन्तु, सत्यम्, इयम्, बिडम्बना एव=प्रतारणा एव । अस्माभिस्तु तन्न्यासस्य प्रत्यर्पणाय छलमाश्रित्य रत्नावली प्रेषिता किन्तु वसन्तसेनया अस्माकं छलं जानन्त्या तदत्र प्रकटीकृतमिति भावः । अत्र विषमालङ्कारः, पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ॥ ३६ ॥

विमर्श—चारुदत्त वसन्तसेना द्वारा दिखाये गये सुवर्णभाण्ड को देख कर अपने उस छल को सोंचने लगता है। उसे दुःख है कि उसने धरोहर के बदले में जो रत्नावली भेजी थी और जिस प्रकार बहाना बनाया था वही अस्त्र वसन्तसेना ने भी अपना लिया। साथ ही उसका व्याज सत्य प्रतीत हो रहा है ॥ ३६ ॥

अर्थविदूषक—हे मित्र ! मैं अपने ब्राह्मणत्व की शपथ लेकर कहता हूँ कि यह सच है।

चारुदत्त—हमारे लिये अच्छा है, अच्छा है।

विदूषक—( जनान्तिक ) मित्र ! पूछूँ—'यह कहाँ से प्राप्त हुआ है ।'—

चारुदत्त—क्या बुराई है ? ( अर्थात् पूछो । )

विदूषक—( चेटी के कान में ) ऐसा ही था ?

चेटी—( विदूषक के कान में ) वह ऐसा ही था ।

चारुदत्त—यह क्या कहा जा रहा है ? क्या हम लोग बाहरी हैं ?

विदूषक—( चारुदत्त के कान में ) ऐसा ही था ।

चारुदत्त—भद्रे ! सच ही यह वही सुवर्णभाण्ड है ?

चेटी—आर्य ! और क्या ?

२३ मृ०

१५४ | मृच्छकटिकम्

चारुदत्तः— भद्रे ! न कदाचित् प्रियनिवेदनं निष्फलीकृतं मया । तद् गृह्यतां पारितोषिकमिदमङ्गुलीयकम् । (इत्यनङ्गुलीयकं हस्तमवलोक्य लज्जां नाटयति ।)

वसन्तसेना— ( आत्मगतम् ) अदो ज्जेव कामीअसि । ( अत एव काम्यसे । )

चारुदत्तः— ( जनान्तिकम् । ) भोः ! कष्टम् ।

धनेवियुक्तस्य नरस्य लोके किं जीवितेनादित एव तावत् ।
यस्य प्रतीकारनिरर्थकत्वात् कोपप्रसादा विफलीभवन्ति ॥ ४० ॥


चारुदत्त— भद्रे ! मैंने अच्छी बात कहना कभी निष्फल नहीं किया है। [अर्थात् वक्ता को उसका पुरस्कार अवश्य दिया है । ] इसलिये पुरस्कार रूप में यह अँगूठी ग्रहण करो। ( ऐसा कह कर अंगूठीशून्य हाथ को देखकर लज्जा का अभिनय करता है।)

वसन्तसेना— ( स्वागत ) इसीलिये तो मैं तुम्हें चाहती हूँ ।

अन्वयः— लोके, धनैः, वियुक्तस्य, नरस्य, आदितः, एव जीवितेन, किम्, तावत्; यस्य, कोपप्रसादाः, प्रतीकारनिरर्थकत्वात्, विफलीभवन्ति ॥ ४० ॥

शब्दार्थ— लोके=संसार में, धनैः=धन से, वियुक्तस्य=रहित, नरस्य=मनुष्य के, आदितः=आदिकाल अर्थात् जन्मसमय से, एव=ही, जीवितेन=जीवित रहने से, किं तावत्=क्या लाभ ? अर्थात् कोई लाभ नहीं; यस्य=जिसके, कोपप्रसादाः=प्रसन्नता और अप्रसन्नता, खुशी और नाराजगी, प्रतीकारनिरर्थकत्वात्=प्रतीकार में समर्थ न होने के कारण, विफलीभवन्ति=बेकार हो जाते हैं ॥ ४० ॥

अर्थ— चारुदत्त— (जनान्तिक) मित्र ! कष्ट है—

संसार में धनहीन व्यक्ति के जन्म से ही लेकर जीवित रहने का क्या लाभ ? जिसकी प्रसन्नता और अप्रसन्नता दोनों ही, बदला चुकाने में असमर्थ होने के कारण, व्यर्थ हो जाती है, अर्थात् धनहीन व्यक्ति खुश होकर कुछ दे नहीं सकता और नाराज होकर कुछ बिगाड़ नहीं सकता ॥ ४० ॥

टीका— प्रियसम्वादप्रदायिन्यै चेट्यै स्वप्रकृत्यनुसारं पुरस्कारं प्रदातुमसमर्थः चारुदत्तः धनहीनस्य नरस्य जीवनवैफल्यं प्रतिपादयति—धनैरिति । लोके=संसारे, धनैः=सम्पद्भिः, वियुक्तस्य=रहितस्य, नरस्य=पुरुषस्य, आदितः एव=जन्मकालादेव, जीवितेन = प्राणधारणेन, किम्, न कोऽपि लाभ इत्यर्थः, यस्य = धनहीनपुरुषस्य, कोपप्रसादाः = क्रोधानुग्रहाः, प्रतीकारे = प्रतिशोधे निरर्थकत्वात्=निर्विषयकत्वात्, प्रतीकारकरणासमर्थत्वादिति भावः, विफलीभवन्ति=निष्फलाः जायन्ते । निर्धनो नरः प्रसन्नो भूत्वाऽपि किमपि दातुं न समर्थः, रुष्टो भूत्वापि किमप्यनिष्ठं कर्तुं न

पञ्चमोऽङ्कः ३५५

अपि च—पक्षविकलश्च पक्षी, शुष्कश्च तरुः, सरश्च जलहीनम्।
सर्पश्चोद्धृतदंष्ट्रस्तुल्यं लोके दरिद्रश्च ॥ ४१ ॥
अपि च—शून्यैर्गृहैः खलु समाः पुरुषा दरिद्राः
कूपैश्च तोयरहितैस्तरुभिश्च शीर्णैः ।
यद् दृष्टपूर्व-जन-सङ्गम-विस्मृताना-
मेवं भवन्ति विफलाः परितोषकालाः ॥ ४२ ॥

क्षमते । एवञ्च चारुदत्तो निर्धनतामयं जीवनं व्यर्थं मन्यते इति भावः । अत्राप्रस्तुत-प्रशंसा काव्यलिङ्गं चालंकारौ उपजातिर्वृत्तम् ।। ४० ।।

**विमर्श—**चेटी के मुख से अत्यन्त प्रिय समाचार सुनकर अपने स्वभाव के अनुसार तत्काल पुरस्कृत करना चाहता हुआ भी चारुदत्त जब अपनी निर्धनता को देखता है तो उसे लगता है कि ऐसे जीवन से तो मरना ही अच्छा है ।। ४० ।।

**अन्वयः—**लोके, पक्षविकलः, पक्षी, च, शुष्कः, तरुः, च, जलहीनम् सरः, च, उद्धृतदंष्ट्रः, सर्पः, च, दरिद्रः, च [ एतत् सर्वं ] तुल्यम् ॥ ४१ ॥

**शब्दार्थ—**लोके=संसार में, पक्षविकलः = पंखों से रहित, पक्षी=पक्षी, च=और, शुष्कः = सूखा हुआ, तरुः=पेड़, च=और, जलहीनम्=पानीरहित, सरः=तालाब, उद्धृतदंष्ट्रः=निकाली गयी विष दाढ़ वाला, सर्पः=साँप, च=और, दरिद्रः=निर्धन पुरुष, [ एतत् सर्वम्=ये सभी ] तुल्यम्=बराबर होते हैं ।। ४१ ।।

अर्थ—और भी—
संसार में विना पंखों का पक्षी, विना पानी का तालाब, (विष की) दाढ़ निकाला गया साँप और दरिद्र पुरुष—ये सभी बराबर होते हैं (अर्थात् ये सभी व्यर्थ होते हैं।) ।। ४१ ।।

**टीका—**निर्धनस्य साम्यमन्यैः पदार्थैः प्रतिपादयन्नाह—पक्षेति । लोके=संसारे, पक्षाभ्यां विकलः=विरहितः, पक्षी=खगः, च, शुष्कः=शुष्कतां यातः, पल्लवादिरहितः, तरुः=वृक्षः, च=तथा, जलहीनम्=वारिशून्यम्, सरः=जलाशयः तडागादिः, उद्धृता=उत्पाटिता, दंष्ट्रा = विषदंष्ट्रा यस्य सः, विषदन्तशून्यः, सर्पः = अहिः, च=तथा, दरिद्रः = निर्धनः, एतत् सर्वम् तुल्यम् = समानमेव । एतेषां सर्वेषां वैयर्थ्यमनुभव-सिद्धमेवेति भावः । अत्र मालोपमा सा च तुल्यपदोपादानादार्थीति बोध्यम् । आर्या वृत्तम् ।। ४१ ।।

**विमर्श—**निर्धन व्यक्ति के जीवन की व्यर्थता बताने के लिये प्रसिद्ध वस्तुओं की व्यर्थता को प्रस्तुत किया गया है। यहाँ अनेक उपमाओं के कारण मालोपमा है और 'तुल्य' शब्द का उपादान होने से इसे आर्थी समझना चाहिये ।४१।

**अन्वयः—**दरिद्राः, पुरुषाः, शून्यैः, गृहैः, तोयरहितैः, कूपै, च, शीर्णैः, तरुभिः,

३५६मृच्छकटिकम्

विदूषकः— (जनान्तिकम् ।) भो ! अलं अदिमेत्तं सन्तप्पिदेण ( प्रकाशं सपरिहासम् ।) भोदि ! समप्पीअदु मम केरिआ व्हाणा-साडिआ । ( भोः ! अलमतिमात्रं सन्तापितेन ।) ( भवति ! समर्प्यतां मम स्नानशाटिका ।)


च, समाः, खलु, यद्, दृष्टपूर्वजनसंगमविस्मृतानाम्, ( दरिद्राणाम् ) परितोषकालाः, एवम्, विफलीभवन्ति ॥ ४२ ॥

शब्दार्थ— दरिद्राः = गरीब, पुरुषाः=लोग, शून्यैः=सूने, गृहैः=घरों के, च=और, तोयरहितैः=पानी से रहित, कूपैः=कुओं के, च=और, शीर्णैः=सूख कर नष्ट हुये, तरुभिः=वृक्षों के, समाः=बराबर हैं, यत्=क्योंकि, दृष्टपूर्वजनसंगमविस्मृतानाम्=पूर्व-परिचित लोगों के मिलने पर आतुरता में अपनी वर्तमान दरिद्रता को भूल जाने वाले, ( दरिद्राणाम् = निर्धनों के ) परितोषकालाः=परितोष-प्रदान के अवसर, एवम्=इसी प्रकार, विफलाः=फलशून्य, भवन्ति=होते हैं ॥ ४२ ॥

अर्थ—और भी— गरीब लोग सूने घरों, पानीरहित कुओं और सूखे वृक्षों के समान हैं, क्योंकि पूर्व काल के परिचित लोगों के मिलने पर आतुरता के कारण अपनी वर्तमान दरिद्रता को भूल जाने वाले दरिद्र लोगों के परितोषकाल ( पुरस्कार-प्रदान करने के अवसर ) इसी प्रकार व्यर्थ होते हैं। (जैसे मैं पुरस्कार के समय भी पुरस्कार नहीं दे पा रहा हूँ क्योंकि निर्धन हूँ।) ॥ ४२ ॥

टीका— दरिद्राणामन्यैः पदार्थैः साम्यं प्रतिपादयन् परितोषकालस्य वैयर्थ्यमाह-शून्यैरिति । दरिद्राः = निर्धनाः, पुरुषाः=जनाः, शून्यैः=निवासिजनरहितैः, गृहैः=भवनैः, तोयरहितैः=जलरहितैः, कूपैः, च=तथा, शीर्णैः=शुष्कतया पत्रादिरहितैः, तरुभिः=वृक्षैः, समाः=समानाः, खलु=निश्चयेन; यतः=यस्मात्, दृष्टपूर्वजनस्य=परिचितजनस्य, सङ्गमेन=संगमजन्यानन्दातिशयेन हेतुना, विस्मृतानाम्=विद्यमाननिजदैन्यविस्मरणवताम्, दरिद्राणाम्, परितोषकालाः=परितोषप्रदानावसराः, एवम्=अनेन रूपेण मम यथा, विफलाः=निष्फलाः, भवन्ति=जायन्ते । प्रकृष्टानन्ददायकसमाचारप्रदर्शनादिकाले दानयोग्यसमयेऽपि निर्धनतया दानकरणासामर्थ्यात् तस्य कालस्य वैफल्यमिति भावः। अत्रापि मालोपमाऽप्रस्तुतप्रशंसा च । वसन्ततिलका वृत्तम् ॥ ४२ ॥

विमर्श— पहले धनी होकर बाद में जो निर्धन हो जाता है उसे जब अपने पूर्वपरिचित व्यक्ति मिलते हैं तो हर्षातिरेक में अपनी वर्तमान दरिद्रता का ध्यान न रखकर परितोष आदि देने की इच्छा करने लगता है, परन्तु धनाभाव के कारण दे नहीं पाता है। इस प्रकार उस समय की विफलता हो जाती है ॥ ४२ ॥

अर्थ-विदूषकः- [जनान्तिक] हे मित्र ! अत्यधिक सन्ताप मत करिये [प्रकट-

पञ्चमोऽङ्कः ३५७

**वसन्तसेना—**अज्ज चारुदत्त ! जुत्तं णेदं इमाए रअणावलीए इमं जणं तुलइदुं । ( आर्य चारुदत्त ! युक्तं नेदम् अनया रत्नावल्या इमं जनं तुलयितुम् । )

चारुदत्तः—(सविलक्षस्मितम् । ) वसन्तसेने ! पश्य पश्य—

कः श्रद्धास्यति भूतार्थं सर्वो मां तुलयिष्यति । शङ्कनीया हि लोकेऽस्मिन् निष्प्रतापा दरिद्रता ॥ ४३ ॥

**विदूषकः—**हञ्जे ! किं भोदिए इध ज्जेव सुविदव्वं ? ( हञ्जे ! किं भवत्या इहैव स्वप्तव्यम् ? )


रूप में, हंसी के साथ ] श्रीमती जी ! मेरी स्नान की साड़ी वापस लौटा दीजिये ।

**वसन्तसेना—**आर्य चारुदत्त ! इस रत्नावली से इस व्यक्तिको [मुझको] तौलना ठीक नहीं है ।

चारुदत्त—(लज्जा के साथ मुस्कराकर) वसन्तसेना देखो, देखो—

**अन्वय—**कः, भूतार्थम्, श्रद्धास्यति, सर्वः, माम्, तुलयिष्यति, हि, अस्मिन्, लोके, निष्प्रतापा, दरिद्रता, शङ्कनीया [ भवति ] ॥ ४३ ॥

**शब्दार्थ—**कः=कौन, भूतार्थम्=सच घटना को, श्रद्धास्यति=मानेगा, विश्वास करेगा, सर्वः=सभी लोग, माम्=मुझ चारुदत्त को, तुलयिष्यति=तौलेंगे, [ मुझ पर शंकाभरी दृष्टि रखेंगे ], हि=क्योंकि, अस्मिन्=इस, लोके=लोक में, निष्प्रतापा=प्रतापशून्य, दरिद्रता=निर्धनता, शङ्कनीया=शङ्का=सन्देह का विषय होती है ॥४३॥

**अर्थ—**सच घटी हुई बात पर कौन विश्वास करेगा, सभी मुझे तौलेंगे [ बेईमान समझेंगे ] क्योंकि इस संसार में निर्बल निर्धनता शङ्का का विषय बनती है ॥ ४३ ॥

**टीका—**अनपराधी अपि दरिद्रतयाऽपराधित्वेन लोके शङ्क्यते इत्यत आह—क इति । कः=को जनः, भूतार्थम्=वस्तुतो जातं सत्यं चौरकार्यम्, श्रद्धास्यति=सत्यतया स्वीकरिष्यति, सर्वः=सर्वो लोकः, माम्=चारुदत्तम्, तुलयिष्यति=लघु-करिष्यति, हि = यतः, अस्मिन् लोके = अस्मिन् संसारे, निष्प्रतापा=निष्पौरुषा, दरिद्रता = निर्धनता, शङ्कनीया = शङ्कास्थानम्, भवतीति शेषः । अर्थान्तर-न्यासोऽलंकारः ॥ ४३ ॥

**विमर्श—**तृतीय अंक में श्लोक सं० २४ पृष्ठ २२१ में इसकी विशेष व्याख्या की जा चुकी है। वहीं पर देखें ॥ ४३ ॥

**अर्थ—विदूषक—**प्रिय सखि ! क्या आप [ वसन्तसेना ] इसी घर में सोयेंगी ?

३५८ मृच्छकटिकम्

चेटी---( विहस्य ) अज्ज मित्तेअ ! अदिमेत्तं दाणिं उजुअं अत्ताणं दंसेसि । ( आर्य मैत्रेय ! अतिमात्रमिदानीम् ऋजुमात्मानं दर्शयसि । )

विदूषकः-भो वयस्स ! एसोक्खु ओसारिअतो विअ सुहोवविट्ठं जणं पुणोवि वित्थारिवारिधाराहिं पविट्ठो पज्जण्णो । ( भो वयस्य ! एष खलु अपसार-यन्निव सुखोपविष्टं जनं पुनरपि विस्तारिवारि-धाराभिः प्रविष्टः पर्जन्यः । )

चारुदत्तः--सम्यगाह भवान् ।

अमूर्हि भित्त्वा जलदान्तराणि पङ्कान्तराणीव मृणालसूचयः ।
पतन्ति चन्द्रव्यसनाद्विमुक्ता दिवोऽश्रुधारा इव वारिधाराः ॥ ४४ ॥

चेटी—( हंसकर ) आर्य मैत्रेय ! इस समय अपने आपको बहुत सीधा-सादा दिखा रहे हो ।

विदूषक-हे मित्र ! सुख से बैठे हुये [ हम ] लोगों को ( यहाँ से ) हटाता हुआ सा यह मेघ बड़ी - बड़ी पानी की बूंदों के साथ पुनः आ गया, अर्थात् फिर वर्षा होने लगी ।

अन्वयः--हि, अमूः, वारिधाराः, मृणालसूच्यः, पङ्कान्तराणि, इव, जलदान्त-राणि, भित्त्वा, चन्द्रव्यसनात्, विमुक्ताः, दिवः, अश्रुधाराः, इव, पतन्ति ।। ४४ ।।

शब्दार्थ--हि=क्योंकि, अमूः =ये, जलधाराः =पानी की धारायें, मृणालसूच्यः = कमल की जड़ के अंकुर, पङ्कान्तराणि=कीचड़ के मध्यभाग, इव=के समान, जलदान्तराणि =मेघों के मध्यभाग को, भित्त्वा =फाड़ कर, चन्द्रव्यसनात्=चन्द्रमां की विपत्ति के कारण, विमुक्ताः= छोड़ी गयी, दिवः = आकाश की, अश्रुधाराः = आँसुओं की धारा, इव=के समान, पतन्ति= गिर रहीं है ।। ४४ ।।

अर्थ--चारुदत्त--आपने ठीक ही कहा है--
क्योंकि ये जलधारायें (वर्षा की बूंदें), कीचड़ को फाड़ कर निकली हुई कमल की जड़ों के समान मेघों के मध्यभाग को फाड़ कर चन्द्रमा की विपत्ति (लोप) के कारण बहायी गयी आकाश के आँसुओं की धाराओं के समान गिर रही हैं ।। ४४ ।।

टीका--वर्षायाः प्राबल्यं वर्णयति--अमूरिति । हि=यतः, अमूः =इमाः दृश्य-मानाः, वारिधाराः = जलधाराः, मृणालसूच्यः = मृणालस्य अङ्कुराणामग्रभागाः, पंकान्तराणि =कर्दममध्यभागान्, इव=यथा, जलदान्तराणि=जलदानाम्=मेघानाम्, अन्तराणि =मध्यभागान्, भित्त्वा=विदीर्य, चन्द्रव्यसनात्=चन्द्रमसोऽदर्शनरूपसंकटात्, चन्द्रमसः मेघावरणरूपं सङ्कटं विलोक्येत्यर्थः ल्यब्लोपे पञ्चमी बोध्या, दिवः = आकाशस्य, अश्रुधाराः =नेत्राम्बुप्रवाहाः, इव=यथा,- पतन्ति । स्वस्वामिनश्चन्द्रस्य

पञ्चमोऽङ्कः ३५१

अपि च—

धाराभिरार्यजनचित्तसुनिर्मलाभि- श्चण्डाभिरर्जुन-शर-प्रतिकर्कशाभिः । मेघाः स्रवन्ति बलदेव-पट-प्रकाशाः शक्रस्य मौक्तिकनिधानमिवोद्गिरन्तः ॥ ४५ ॥

वियोगे सति गगनं तद्दुःखेन रोदितीत्यर्थः । अत्रोपमा, उत्प्रेक्षा समासोक्तिश्चेति बोध्यम् । उपजातिवृत्तम् ॥ ४४ ॥

विमर्श— जैसे काले कीचड़ को फाड़ कर कमल की जड़ों के श्वेत अंकुर ऊपर निकल आते हैं उसी प्रकार काले बादलों को फाड़ कर श्वेत जलविन्दुयें निकल कर गिर रहीं हैं। यहाँ 'आकाश की अश्रुधारा के समान' इसमें उत्प्रेक्षा है, उपमा नहीं क्योंकि यह अप्रसिद्ध उपमान है। आकाश का स्वामी चन्द्रमा मेघों से आवृत होकर विपत्ति में पड़ गया है। अतः आकाश उसके लिये आँसू गिरा रहा है। ऐसा व्यवहार-समारोप होने से समासोक्ति है। 'चन्द्रव्यसनं विलोक्य' यह ल्यब्लोप में पञ्चमी है ॥ ४४ ॥

अन्वयः— बलदेवपटप्रकाशाः, मेघाः, आर्यजनचित्तसुनिर्मलाभिः, अर्जुन-शरप्रतिकर्कशाभिः, चण्डाभिः, धाराभिः, शक्रस्य, मौक्तिकविधानम्, उद्गिरन्तः, इव, स्रवन्ति ॥ ४५ ॥

शब्दार्थः— बलदेवपटप्रकाशाः = बलराम के वस्त्रों के समान [ नीली ] आभा वाले, मेघाः = बादल, आर्यजनचित्तसुनिर्मलाभिः = सज्जनों के हृदय के समान निर्मल = स्वच्छ, अर्जुनशर-कर्कशाभिः = अर्जुन के बाणों के समान कठोर, चण्डाभिः = तीखी, धाराभिः = जलधाराओं के द्वारा, शक्रस्य = इन्द्र के, मौक्तिकनिधानम् = मोतियों के खजाने को, उद्गिरन्तः = बिखराते, गिराते हुये, इव = के समान, स्रवन्ति = झर रहे हैं ॥ ४५ ॥

अर्थ— [ कृष्ण के बड़े भाई ] बलराम के नीले वस्त्रों की आभा के समान आभावाले मेघ आर्यजनों के चित्त के समान स्वच्छ ( और ) अर्जुन के बाणों के समान कठोर तीखी जलधाराओं के द्वारा इन्द्र के मोतियों के खजाने को बिखेरते हुये से झर रहे हैं ॥ ४५ ॥

टीका— मेघस्य जलवर्षणप्रकारमेवाह—धारेति । बलदेवपटप्रकाशाः = बलराम-वस्त्रसदृशाः, नीला इत्यर्थः, मेघाः = जलदाः, आर्यजनानां चित्तवत् सुनिर्मलाभिः = विमलाभिः, अथ च, अर्जुनस्य = मध्यमपाण्डवस्य, शरवत्, प्रतिकर्कशाभिः = अतिकठोराभिः, अथ च, चण्डाभिः = उग्राभिः, धाराभिः = जलधाराभिः, शक्रस्य = इन्द्रस्य, मौक्तिकनिधानम् = मुक्ताकोशम्, मुक्तासमूहं वा, उद्गिरन्तः = निःसारयन्तः,

३६० मृच्छकटिकम्

प्रिये ! पश्य पश्य—

एतैः पिष्ट-तमाल-वर्णकनिभैरालिप्तमम्भोधरैः संसक्तैरुपजीवितं सुरभिभिः शीतैः प्रदोषानिलैः। एषाऽम्भोद-समागम-प्रणयिनी स्वच्छन्दमभ्यागता रक्ता कान्तमिवाम्बरं प्रियतमा विद्युत् समालिङ्गति ॥ ४६ ॥

विकीरन्तः वा, इव, स्रवन्ति=क्षरन्ति, वर्षन्तीति भावः । अत्र सर्वत्र लुप्तोपमा 'उद्गिरन्त इव' इत्यंशे क्रियोत्प्रेक्षा चेत्यनयोः संकरः । वसन्ततिलका वृत्तम् ॥४५॥

अन्वयः—अम्भोदसमागम-प्रणयिनी, स्वच्छन्दम्, अभ्यागता, रक्ता, प्रियतमा, इव, एषा, विद्युत्, पिष्टतमालवर्णकनिभैः, एतैः, अम्भोधरैः, आलिप्तम्, संसक्तैः, सुरभिभिः, शीतैः, प्रदोषानिलैः, उपवीजितम्, ( च ), कान्तम् इव, अम्बरम्, समालिङ्गति ॥ ४६ ॥

शब्दार्थअम्भोदसमागमप्रणयिनी = मेघ के समागम में अभिलाषा रखने वाली, (प्रियतमा-पक्ष में उपपति के साथ समागम-विषयिणी इच्छा रखने वाली), स्वच्छन्दम्=अपनी इच्छा से, अभ्यागता=समीप में आयी हुई, रक्ता=लाल रंगवाली [ प्रियतमा-पक्ष में--अनुराग करने वाली ], प्रियतमा=प्रेयसी, इव=के समान एषा=यह, सामने दिखाई देने वाली, विद्युत्=बिजली, पिष्टतमालवर्णकनिभैः=पीसे गये तमालपत्र के रंग के समान, नीले, एतैः=इन, अम्भोधरैः=बादलों से, [ प्रियतमापक्ष में--अंगराग आदि से ], आलिप्तम्=अनुलिप्त, व्याप्त, संसक्तैः=अत्यन्त घनीभूत, सुरभिभिः=सुगन्धयुक्त, शीतैः = शीतल, प्रदोषानिलैः=सायं-कालीन हवा के झोकों से, उपवीजितम्=हवा किये जाते हुये, कान्तम्=प्रेमी, इव=के समान, अम्बरम्=आकाश का, समालिङ्गति=आलिङ्गन कर रही है, लिपट रही है ॥ ४६ ॥

अर्थ—प्रिये ! देखो, देखो ।

मेघ के साथ समागमविषयिणी इच्छा रखने वाली [ प्रियतमापक्ष में--उपपति के साथ मिलने की अभिलाषा रखने वाली ] स्वयम् पास आयी हुयी लाल रंगवाली [ प्रियतमापक्ष में--अनुराग करने वाली ] प्रियतमा के समान यह बिजली पीसे गये तमालपत्र के समान नीले इन बादलों से व्याप्त, और तेज, सुगन्धित एवं शीतल सायंकालीन हवा के झकोरों से हवा किये जाते हुये प्रेमी के समान आकाश का आलिङ्गन कर रही है ॥ ४६ ॥

टीकाविद्युत्कर्तृकमेघसमालिङ्गनमाह-एतैरिति । अम्भोदेन=मेघेन उपपतिना च सह यः समागमः=सम्मेलनम्, तत्र प्रणयिनी=प्रणयवती, स्वच्छन्दम्=स्वेच्छयैव, अभ्यागता=समीपम् उपपन्ना, रक्ता=रक्तवर्णा, अनुरागवती च, प्रियतमा=प्रेयसी,

पञ्चमोऽङ्कः ३६१

( वसन्तसेना शृङ्गारभावं नाटयन्ती चारुदत्तमालिङ्गति । )
चारुदत्तः—( स्पर्शं नाटयन् प्रत्यालिङ्ग्य । )

भो मेघ ! गम्भीरतरं नद त्वं तव प्रसादात् स्मरपीडितं मे ।
संस्पर्शरोमाञ्चितजातरागं कदम्बपुष्पत्वमुपैति गात्रम् ॥ ४७ ॥

इव=यथा, एषा=पुरो दृश्यमाना, विद्युत्=चपला, पिष्टं यत् तमालपत्रम्, तदेव वर्णकः=विलेपनम्, तन्निभैः=तत्सद्दशैः, नीलैरित्यर्थः, एतैः=गगनस्थितैः, अम्भोघरैः=जलधरैः, आलिप्तम्=सर्वत्रानुलिप्तम्, अम्बरस्य विशेषणमेतत् संसक्तैः=घनीभूतैः, तीव्रैरिति भावः, सुरभिभिः=सुगन्धिभिः, शीतैः=शीतलैः, प्रदोषानिलैः=सायन्तन-पवनैः, उपवीजितम्=पवनैः व्यजनेनेवोपसेवितमिति भावः, कान्तम्=प्रियतमम्, इव, अम्बरम्=आकाशम्, समालिङ्गति=आश्लेषयति ॥४६॥

विमर्श--यहाँ उपमा अलंकार के साथ साथ समासोक्ति अलंकार भी है क्योंकि विद्युत् में नायिका-व्यापार का और आकाश में नायक-व्यापार का समारोप है ।

अम्भोदसमागम-प्रणयिणी—यहाँ अम्भोदेन समागमः, अम्भोदसमागमः, तस्मिन् प्रणयिनी—यह समास विद्युत्-पक्ष में है। अम्भोदे समागमप्रणयिनी-यह प्रियतमा-पक्ष में समास है । अथवा अम्भोदस्य समागमे=उदये प्रणयिनी यह है । स्वच्छन्दम् अभ्यागता—कथनद्वारा चमत्कारातिशय प्रकट होता है । इसमें शार्दूलविक्रीडित छन्द है ॥ ४६ ॥

अर्थ—( वसन्तसेना शृङ्गारभाव का अभिनय करती हुई चारुदत्त का समालिङ्गन करती है । )

अन्वयः—भो मेघ ! त्वम्, गम्भीरतरं, नद, तव, प्रसादात्, स्मरपीडितम्, मे, गात्रम्, स्पर्शरोमाञ्चितजातरागम्, ( सत् ), कदम्बपुष्पत्वाम्, उपैति ॥ ४७ ॥

शब्दार्थ—भो मेघ !=हे बादल !, त्वम्=तुम, गम्भीरतरम्=और अधिक घोर, नद=गरजो; तव=तुम्हारे, प्रसादात्=प्रसाद से, अनुग्रह से, स्मरपीडितम्=कामपीडा से व्याकुल, मे=मेरा, गात्रम्=शरीर, संस्पर्श-रोमाञ्चितजातरागम्=आलिङ्गन के कारण रोमाञ्चयुक्त और वासनायुक्त, ( सत्=होता हुआ ), कदम्बपुष्पत्वम्=कदम्ब के फूल की समानता को, उपैति=प्राप्त कर रहा है ॥ ४७ ॥

अर्थ—चारुदत्त—( स्पर्श का अभिनय करते हुये प्रत्यालिङ्गन करके । )
हे मेघ ! तुम और अधिक जोर से गरजो, तुम्हारे अनुग्रह से कामपीडित मेरा शरीर आलिङ्गन से रोमाञ्चयुक्त और कामवासनायुक्त होता हुआ कदम्ब के पुष्प की समानता को प्राप्त कर रहा है, उसी के समान हो रहा है ॥ ४७ ॥

विमर्श—संस्पर्शेन रोमाञ्चितं जातरागं च—यह विग्रह है । जातः रागः=

३६२मृच्छकटिकम्

विदूषकः--दासीए पुत्त ! दुद्दिण ! अणज्जो दाणि सि तुमं, जं अत्तभोदिं विज्जुआए भाआवेसि । ( दास्याः पुत्र ! दुर्द्दिन ! अनार्य इदानीमसि त्वम्, यदत्रभवतीं विद्युता भाययसि ) ।

चारुदत्तः--वयस्य ! नार्हस्युपालब्धुम् ।

वर्षशतमस्तु दुर्द्दिनमविरतधारं शतह्रदा स्फुरतु । अस्मद्विधदुर्लभया यदहं प्रियया परिष्वक्तः ॥ ४८ ॥

अनुरागः यस्मिन् तत् । स्पर्श से रोमाञ्च और अनुराग दोनों की उत्पत्ति हुई है। कदम्बपुष्प जैसे कण्टकित और राग=रक्तवर्ण युक्त होता है, उसी प्रकार चारुदत्त का शरीर हो रहा है । अतः यहां निदर्शना अलंकार है । उपजाति छन्द है ॥४७॥

**अर्थ--विदूषक--**अरे दासी के बच्चे दुर्द्दिन ! तुम इस समय बहुत नीच हो जो आर्या [ वसन्तसेना ] को बिजली से डरा रहे हो ।

**अन्वयः--**अविरतधारम्, दुर्द्दिनम्, वर्षशतम्, अस्तु, शतह्रदा, स्फुरतु, यत्, अहम्, अस्मद्विधदुर्लभया, प्रियया, परिष्वक्तः ॥ ४८ ॥

**शब्दार्थ--**अविरतधारम्=अनवरत जलधारावाला, दुर्द्दिन=मेघादि-युक्त दिन, वर्षशतम्=सैकड़ों वर्ष तक, अस्तु=बना रहे; शतह्रदा=बिजली, स्फुरतु=चमकती रहें; यत्=क्योंकि, अहम्=मैं (चारुदत्त), अस्मद्विधदुर्लभया=हमारे जैसे गरीब लोगों के लिये दुर्लभ, प्रियया=प्रियतमा वसन्तसेना के द्वारा, परिष्वक्तः=आलिङ्गित किया जा रहा हूँ ॥ ४८ ॥

**अर्थ--चारुदत्त--**मित्र ! दुर्द्दिन को उलाहना नहीं देना चाहिये--

अनवरत जलधारा वाला (यह) दुर्द्दिन सैकड़ों वर्षों तक बना रहे । बिजली चमकती रहे, क्योंकि हमारे जैसे गरीब लोगों के लिये दुर्लभ प्रिया (वसन्तसेना) के द्वारा मेरा आलिङ्गन किया जा रहा है ॥ ४८ ॥

**टीका--**दुर्द्दिनस्य प्रशंसां कृत्वा तदनुग्रह-प्रभावं वर्णयति--वर्षशतेति । अविरता=अविच्छिन्ना, धाराः=जलधाराः यस्मिन् तादृशम्, दुर्द्दिनम्=मेघाच्छन्नं दिनम्, वर्षशतम् = शतवर्षपर्यन्तम्, असीमितकालपर्यन्तमिति यावत्; अस्तु=भवतु; शतह्रदा=विद्युत, स्फुरतु=स्फुरिता भवतु, यत्=यस्मात्, निर्धनानाम्, दुर्लभा=दुष्प्रापा, तया, प्रियया=वसन्तसेनया, परिष्वक्तः=भृशमालिङ्गितः ॥ ४८ ॥

**विमर्श--**चारुदत्त उस दुर्द्दिन की महिमा का वर्णन कर रहा है जिसकी कृपा से निर्धन भी वह वसन्तसेना के आलिङ्गन का सुख प्राप्त कर रहा है । शंया शतह्रदा ह्रादिन्येरावत्यः क्षणप्रभा । अमरकोश दिग्वर्ग १।९ के अनुसार शतह्रदा=बिजली । आर्या छन्द है ॥ ४८ ॥