मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
पञ्चमोऽङ्कः ३५१
( भोः ! भणितं मया—यथा अल्पमूल्या रत्नावली, बहुमूल्यं सुवर्णभाण्डकम्, न परितुष्टा, अपरं याचितुमागता । )
चेटी— सा क्खु अज्जआए अत्तणकेरकेत्ति भणिअ जूदे हारिदा, सोअ सहिअ राम्रो-वात्यहारी ण जाणीअदि कहिं गदो त्ति । ( सा खलु आर्यया आत्मीयेति भणित्वा द्यूते हारिता । स च सभिको राजवार्त्ताहारी न ज्ञायते कुत्र गत इति । )
विदूषकः— भोदि ! मन्तिदं ज्जेव मन्तोअदि । ( भवति ! मन्त्रितमेव मन्यते । )
चेटी— जाव सो अण्णेसीअदि, ताव एदं ज्जेव गेण्ह सुवण्णभण्डअं । ( इति दर्शयति । ) ( यावत् सः अन्विष्यते, तावदिदमेव गृहाण सुवर्णभाण्डकम् । )
( विदूषको विचारयति । )
चेटी— अदिमत्तं अज्जो णिज्झाअदि, ता कि दिट्ठपुरुव्वं दे ?
( अतिमात्रमार्यो निध्यायति, तत् किं दृष्टपूर्वं ते ? )
विदूषकः— भोदि ! सिप्पकुसलदाए ओवन्धेदि दिट्ठि । ( भवति ! शिल्प-कुशलतया अवबध्नाति दृष्टिम् । )
चेटी— अज्ज ! वञ्चिदोसि दिट्ठोए । तं ज्जेव एदं सुवण्णभण्डअं ।
( आर्य ! वञ्चितोऽसि दृष्ट्या । तदेवैतत् सुवर्णभाण्डकम् । )
की है और सुवर्णभाण्ड अधिक कीमत का, अतः असन्तुष्ट यह और मांगने के लिये आई है ।
चेटी— उस रत्नावली को 'अपनी है यह मानकर' आर्या जुआ में हार गयीं है। और वह जुआ खिलाने वाला, राजा का सन्देशवाहक कहीं चला गया है; पता नहीं चला ।
विदूषक— श्रीमती जी ! आप तो (मेरी) कही हुई ही बात दोहरा रही हैं ।
चेटी— जब तक वह प्रधान जुआड़ी खोजा जाता है तब तक इस सुवर्णभाण्ड को ग्रहण कर लीजिये । ( ऐसा कह कर सुवर्णभाण्ड दिखलाती है । )
( विदूषक सोचता है । )
चेटी— आर्य ! आप बहुत गम्भीरता से देख रहें हैं, तो क्या यह पहले से देखा हुआ है ।
विदूषक— श्रीमतीजी ! निर्माण की कुशलता के कारण यह आँख को आकृष्ट कर रहा है ।
चेटी— आर्य ! आपकी आंखें धोखा दे रहीं हैं, यह वही सुवर्णभाण्ड है ।
| ३५२ | मृच्छकटिकम् |
|---|
विदूषकः—( सहर्षम् । ) भो वअस्स ! तं ज्जेव एदं सुवण्णभण्डअं जं अम्हाणं गेहे चोरेहिं अवहिदं । ( भो वयस्य ! तदेवैतत् सुवर्णभाण्डकम्, यदस्माकं गेहे चौरैरपहृतम् । )
**चारुदत्तः—**वयस्य !
योऽस्माभिश्चिन्तितो व्याजः कर्तुं न्यासप्रतिक्रियाम् ।
स एव प्रस्तुतोऽस्माकं किन्तु सत्यं विडम्बना ॥ ३९ ॥
विदूषक—( खुशी के साथ ) मित्र ! यह वही सुवर्णभाण्ड है जिसे चोरों ने हम लोगों के घर से चुराया था ।
**टीका—**प्रधानवाससी=उत्कृष्टवस्त्रे, चन्द्रस्य आलोकः=प्रकाश-चन्द्रालोकः, प्रनष्टः=अविद्यमानः चन्द्रालोकः यस्मिन् तादृशे, दुर्दिनान्धकारे = मेघाच्छन्नं तु दुर्दिनम्, तादृशेव समुत्पन्ने तमसि, ऋजुकः=सरलः । अल्पं मूल्यं यस्याः सा=अल्पमूल्या, सुवर्णभाण्डापेक्षया न्यूनमूल्येति भावः । अपरम्=अधिकं मूल्यमित्यर्थः । सभिकः=प्रधानद्यूतकरः । राजवार्ताहारी=राजसन्देशवाहकः । मन्त्रितमेव=विदूषकेण पूर्वमुक्तमेव । निध्यायति='ध्यै चिन्तायाम्' अस्य निपूर्वस्य रूपम् । अतिमात्रं विचारयन् पश्यतीति भावः । दृष्टपूर्वं = पूर्वं दृष्टः, शिल्पकुशलतया = शिल्पस्य=निर्माणस्य कौशलेन, अवबध्नाति=आकर्षति ।
**अन्वयः—**अस्माभिः, न्यासप्रतिक्रियाम्, कर्तुम्, यः, व्याजः, चिन्तितः, स, एव, अस्माकम्, प्रस्तुत:, किन्तु, सत्यम्, [ इयम् ], विडम्बना ॥ ३९ ॥
**शब्दार्थ—**अस्माभिः=हम लोगों [ चारुदत्त आदि ] ने, न्यासप्रतिक्रियाम्=धरोहर का बदला देने की सुवर्णभाण्ड की क्षति की पूर्ति को, कर्तुम्=करने के लिये, यः=जिस, व्याजः = बहाने को, चिन्तितः=सोंचा था, सः=वह, एव=ही, अस्माकम्=हम लोगों के लिये, प्रस्तुत:=उलटा उपस्थित हो गया, किन्तु=लेकिन, सत्यम्=सच है, ( इयम्=यह ), विडम्बना=प्रतारणा=धोखेबाजी है ॥ ३९ ॥
**अर्थ—चारुदत्त—**मित्र !
हम लोगों ने उस धरोहर (सुवर्णभाण्ड) की क्षतिपूर्ति करने के लिये जो बहाना सोंचा था, वही बहाना हमारे सामने भी उपस्थित हो गया, किन्तु यह सच है, यह विडम्बना है ॥ ३९ ॥
**टीका—**तदेवेदं सुवर्णभाण्डं वसन्तसेनयोपन्यस्तमिति विदूषकात् श्रुत्वा पूर्व-विहिता वञ्चना वसन्तसेनया ज्ञातेति विचिन्त्याह—योऽस्मेति । अस्माभिः = चारुदत्तादिभिः, न्यासस्य प्रतिक्रियाम् = वसन्तसेनोपनिहितवस्तुनः प्रतिशोधम्, कर्तुम्=विधातुम्, यः व्याजः=य उपविः, छलं वा, चिन्तितः=विचारितः, अस्माकम्=न्यासप्रत्यर्पणोपायमन्वेषमाणानाम्, सः = पूर्वमनुसृतः व्याजः, एव, प्रस्तुत:=अन्य-
पंचमोऽङ्कः ३५३
विदूषकः—भो वअस्स ! सच्चं सवामि बम्हण्णेण । ( भो वयस्य ! सत्यं शपे ब्राह्मण्येन ।)
चारुदत्तः—प्रियं नः प्रियम् ।
विदूषकः—(जनान्तिकम् । ) भो ! पुच्छामि णं कुदो एदं समासादिदं त्ति ? ( भोः ! पृच्छामि ननु कुत इदं समासादितमिति ? )
चारुदत्तः—को दोषः ?
विदूषकः—( चेट्याः कर्णे ) एव्वं विअ । ( एवमिव । )
चेटी—( विदूषकस्य कर्णे ) एव्वं विअ । ( एवमिव । )
चारुदत्तः—किमिदं कथ्यते ? कि वयं बाह्याः ?
विदूषकः—( चारुदत्तस्य कर्णे । ) एव्वं विअ । ( एवमिव । )
चारुदत्तः—भद्रे ! सत्यं तदवेदं सुवर्णभाण्डम् ?
चेटी—अज्ज ! अध इं ? ( आर्य ! अथ किम् ? )
रूपेण वसन्तसेनया प्रकटीकृतः, किन्तु, सत्यम्, इयम्, बिडम्बना एव=प्रतारणा एव । अस्माभिस्तु तन्न्यासस्य प्रत्यर्पणाय छलमाश्रित्य रत्नावली प्रेषिता किन्तु वसन्तसेनया अस्माकं छलं जानन्त्या तदत्र प्रकटीकृतमिति भावः । अत्र विषमालङ्कारः, पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ॥ ३६ ॥
विमर्श—चारुदत्त वसन्तसेना द्वारा दिखाये गये सुवर्णभाण्ड को देख कर अपने उस छल को सोंचने लगता है। उसे दुःख है कि उसने धरोहर के बदले में जो रत्नावली भेजी थी और जिस प्रकार बहाना बनाया था वही अस्त्र वसन्तसेना ने भी अपना लिया। साथ ही उसका व्याज सत्य प्रतीत हो रहा है ॥ ३६ ॥
अर्थ—विदूषक—हे मित्र ! मैं अपने ब्राह्मणत्व की शपथ लेकर कहता हूँ कि यह सच है।
चारुदत्त—हमारे लिये अच्छा है, अच्छा है।
विदूषक—( जनान्तिक ) मित्र ! पूछूँ—'यह कहाँ से प्राप्त हुआ है ।'—
चारुदत्त—क्या बुराई है ? ( अर्थात् पूछो । )
विदूषक—( चेटी के कान में ) ऐसा ही था ?
चेटी—( विदूषक के कान में ) वह ऐसा ही था ।
चारुदत्त—यह क्या कहा जा रहा है ? क्या हम लोग बाहरी हैं ?
विदूषक—( चारुदत्त के कान में ) ऐसा ही था ।
चारुदत्त—भद्रे ! सच ही यह वही सुवर्णभाण्ड है ?
चेटी—आर्य ! और क्या ?
२३ मृ०
१५४ | मृच्छकटिकम्
चारुदत्तः— भद्रे ! न कदाचित् प्रियनिवेदनं निष्फलीकृतं मया । तद् गृह्यतां पारितोषिकमिदमङ्गुलीयकम् । (इत्यनङ्गुलीयकं हस्तमवलोक्य लज्जां नाटयति ।)
वसन्तसेना— ( आत्मगतम् ) अदो ज्जेव कामीअसि । ( अत एव काम्यसे । )
चारुदत्तः— ( जनान्तिकम् । ) भोः ! कष्टम् ।
धनेवियुक्तस्य नरस्य लोके किं जीवितेनादित एव तावत् ।
यस्य प्रतीकारनिरर्थकत्वात् कोपप्रसादा विफलीभवन्ति ॥ ४० ॥
चारुदत्त— भद्रे ! मैंने अच्छी बात कहना कभी निष्फल नहीं किया है। [अर्थात् वक्ता को उसका पुरस्कार अवश्य दिया है । ] इसलिये पुरस्कार रूप में यह अँगूठी ग्रहण करो। ( ऐसा कह कर अंगूठीशून्य हाथ को देखकर लज्जा का अभिनय करता है।)
वसन्तसेना— ( स्वागत ) इसीलिये तो मैं तुम्हें चाहती हूँ ।
अन्वयः— लोके, धनैः, वियुक्तस्य, नरस्य, आदितः, एव जीवितेन, किम्, तावत्; यस्य, कोपप्रसादाः, प्रतीकारनिरर्थकत्वात्, विफलीभवन्ति ॥ ४० ॥
शब्दार्थ— लोके=संसार में, धनैः=धन से, वियुक्तस्य=रहित, नरस्य=मनुष्य के, आदितः=आदिकाल अर्थात् जन्मसमय से, एव=ही, जीवितेन=जीवित रहने से, किं तावत्=क्या लाभ ? अर्थात् कोई लाभ नहीं; यस्य=जिसके, कोपप्रसादाः=प्रसन्नता और अप्रसन्नता, खुशी और नाराजगी, प्रतीकारनिरर्थकत्वात्=प्रतीकार में समर्थ न होने के कारण, विफलीभवन्ति=बेकार हो जाते हैं ॥ ४० ॥
अर्थ— चारुदत्त— (जनान्तिक) मित्र ! कष्ट है—
संसार में धनहीन व्यक्ति के जन्म से ही लेकर जीवित रहने का क्या लाभ ? जिसकी प्रसन्नता और अप्रसन्नता दोनों ही, बदला चुकाने में असमर्थ होने के कारण, व्यर्थ हो जाती है, अर्थात् धनहीन व्यक्ति खुश होकर कुछ दे नहीं सकता और नाराज होकर कुछ बिगाड़ नहीं सकता ॥ ४० ॥
टीका— प्रियसम्वादप्रदायिन्यै चेट्यै स्वप्रकृत्यनुसारं पुरस्कारं प्रदातुमसमर्थः चारुदत्तः धनहीनस्य नरस्य जीवनवैफल्यं प्रतिपादयति—धनैरिति । लोके=संसारे, धनैः=सम्पद्भिः, वियुक्तस्य=रहितस्य, नरस्य=पुरुषस्य, आदितः एव=जन्मकालादेव, जीवितेन = प्राणधारणेन, किम्, न कोऽपि लाभ इत्यर्थः, यस्य = धनहीनपुरुषस्य, कोपप्रसादाः = क्रोधानुग्रहाः, प्रतीकारे = प्रतिशोधे निरर्थकत्वात्=निर्विषयकत्वात्, प्रतीकारकरणासमर्थत्वादिति भावः, विफलीभवन्ति=निष्फलाः जायन्ते । निर्धनो नरः प्रसन्नो भूत्वाऽपि किमपि दातुं न समर्थः, रुष्टो भूत्वापि किमप्यनिष्ठं कर्तुं न
पञ्चमोऽङ्कः ३५५
अपि च—पक्षविकलश्च पक्षी, शुष्कश्च तरुः, सरश्च जलहीनम्।
सर्पश्चोद्धृतदंष्ट्रस्तुल्यं लोके दरिद्रश्च ॥ ४१ ॥
अपि च—शून्यैर्गृहैः खलु समाः पुरुषा दरिद्राः
कूपैश्च तोयरहितैस्तरुभिश्च शीर्णैः ।
यद् दृष्टपूर्व-जन-सङ्गम-विस्मृताना-
मेवं भवन्ति विफलाः परितोषकालाः ॥ ४२ ॥
क्षमते । एवञ्च चारुदत्तो निर्धनतामयं जीवनं व्यर्थं मन्यते इति भावः । अत्राप्रस्तुत-प्रशंसा काव्यलिङ्गं चालंकारौ उपजातिर्वृत्तम् ।। ४० ।।
**विमर्श—**चेटी के मुख से अत्यन्त प्रिय समाचार सुनकर अपने स्वभाव के अनुसार तत्काल पुरस्कृत करना चाहता हुआ भी चारुदत्त जब अपनी निर्धनता को देखता है तो उसे लगता है कि ऐसे जीवन से तो मरना ही अच्छा है ।। ४० ।।
**अन्वयः—**लोके, पक्षविकलः, पक्षी, च, शुष्कः, तरुः, च, जलहीनम् सरः, च, उद्धृतदंष्ट्रः, सर्पः, च, दरिद्रः, च [ एतत् सर्वं ] तुल्यम् ॥ ४१ ॥
**शब्दार्थ—**लोके=संसार में, पक्षविकलः = पंखों से रहित, पक्षी=पक्षी, च=और, शुष्कः = सूखा हुआ, तरुः=पेड़, च=और, जलहीनम्=पानीरहित, सरः=तालाब, उद्धृतदंष्ट्रः=निकाली गयी विष दाढ़ वाला, सर्पः=साँप, च=और, दरिद्रः=निर्धन पुरुष, [ एतत् सर्वम्=ये सभी ] तुल्यम्=बराबर होते हैं ।। ४१ ।।
अर्थ—और भी—
संसार में विना पंखों का पक्षी, विना पानी का तालाब, (विष की) दाढ़ निकाला गया साँप और दरिद्र पुरुष—ये सभी बराबर होते हैं (अर्थात् ये सभी व्यर्थ होते हैं।) ।। ४१ ।।
**टीका—**निर्धनस्य साम्यमन्यैः पदार्थैः प्रतिपादयन्नाह—पक्षेति । लोके=संसारे, पक्षाभ्यां विकलः=विरहितः, पक्षी=खगः, च, शुष्कः=शुष्कतां यातः, पल्लवादिरहितः, तरुः=वृक्षः, च=तथा, जलहीनम्=वारिशून्यम्, सरः=जलाशयः तडागादिः, उद्धृता=उत्पाटिता, दंष्ट्रा = विषदंष्ट्रा यस्य सः, विषदन्तशून्यः, सर्पः = अहिः, च=तथा, दरिद्रः = निर्धनः, एतत् सर्वम् तुल्यम् = समानमेव । एतेषां सर्वेषां वैयर्थ्यमनुभव-सिद्धमेवेति भावः । अत्र मालोपमा सा च तुल्यपदोपादानादार्थीति बोध्यम् । आर्या वृत्तम् ।। ४१ ।।
**विमर्श—**निर्धन व्यक्ति के जीवन की व्यर्थता बताने के लिये प्रसिद्ध वस्तुओं की व्यर्थता को प्रस्तुत किया गया है। यहाँ अनेक उपमाओं के कारण मालोपमा है और 'तुल्य' शब्द का उपादान होने से इसे आर्थी समझना चाहिये ।४१।
**अन्वयः—**दरिद्राः, पुरुषाः, शून्यैः, गृहैः, तोयरहितैः, कूपै, च, शीर्णैः, तरुभिः,
| ३५६ | मृच्छकटिकम् |
|---|
विदूषकः— (जनान्तिकम् ।) भो ! अलं अदिमेत्तं सन्तप्पिदेण ( प्रकाशं सपरिहासम् ।) भोदि ! समप्पीअदु मम केरिआ व्हाणा-साडिआ । ( भोः ! अलमतिमात्रं सन्तापितेन ।) ( भवति ! समर्प्यतां मम स्नानशाटिका ।)
च, समाः, खलु, यद्, दृष्टपूर्वजनसंगमविस्मृतानाम्, ( दरिद्राणाम् ) परितोषकालाः, एवम्, विफलीभवन्ति ॥ ४२ ॥
शब्दार्थ— दरिद्राः = गरीब, पुरुषाः=लोग, शून्यैः=सूने, गृहैः=घरों के, च=और, तोयरहितैः=पानी से रहित, कूपैः=कुओं के, च=और, शीर्णैः=सूख कर नष्ट हुये, तरुभिः=वृक्षों के, समाः=बराबर हैं, यत्=क्योंकि, दृष्टपूर्वजनसंगमविस्मृतानाम्=पूर्व-परिचित लोगों के मिलने पर आतुरता में अपनी वर्तमान दरिद्रता को भूल जाने वाले, ( दरिद्राणाम् = निर्धनों के ) परितोषकालाः=परितोष-प्रदान के अवसर, एवम्=इसी प्रकार, विफलाः=फलशून्य, भवन्ति=होते हैं ॥ ४२ ॥
अर्थ—और भी— गरीब लोग सूने घरों, पानीरहित कुओं और सूखे वृक्षों के समान हैं, क्योंकि पूर्व काल के परिचित लोगों के मिलने पर आतुरता के कारण अपनी वर्तमान दरिद्रता को भूल जाने वाले दरिद्र लोगों के परितोषकाल ( पुरस्कार-प्रदान करने के अवसर ) इसी प्रकार व्यर्थ होते हैं। (जैसे मैं पुरस्कार के समय भी पुरस्कार नहीं दे पा रहा हूँ क्योंकि निर्धन हूँ।) ॥ ४२ ॥
टीका— दरिद्राणामन्यैः पदार्थैः साम्यं प्रतिपादयन् परितोषकालस्य वैयर्थ्यमाह-शून्यैरिति । दरिद्राः = निर्धनाः, पुरुषाः=जनाः, शून्यैः=निवासिजनरहितैः, गृहैः=भवनैः, तोयरहितैः=जलरहितैः, कूपैः, च=तथा, शीर्णैः=शुष्कतया पत्रादिरहितैः, तरुभिः=वृक्षैः, समाः=समानाः, खलु=निश्चयेन; यतः=यस्मात्, दृष्टपूर्वजनस्य=परिचितजनस्य, सङ्गमेन=संगमजन्यानन्दातिशयेन हेतुना, विस्मृतानाम्=विद्यमाननिजदैन्यविस्मरणवताम्, दरिद्राणाम्, परितोषकालाः=परितोषप्रदानावसराः, एवम्=अनेन रूपेण मम यथा, विफलाः=निष्फलाः, भवन्ति=जायन्ते । प्रकृष्टानन्ददायकसमाचारप्रदर्शनादिकाले दानयोग्यसमयेऽपि निर्धनतया दानकरणासामर्थ्यात् तस्य कालस्य वैफल्यमिति भावः। अत्रापि मालोपमाऽप्रस्तुतप्रशंसा च । वसन्ततिलका वृत्तम् ॥ ४२ ॥
विमर्श— पहले धनी होकर बाद में जो निर्धन हो जाता है उसे जब अपने पूर्वपरिचित व्यक्ति मिलते हैं तो हर्षातिरेक में अपनी वर्तमान दरिद्रता का ध्यान न रखकर परितोष आदि देने की इच्छा करने लगता है, परन्तु धनाभाव के कारण दे नहीं पाता है। इस प्रकार उस समय की विफलता हो जाती है ॥ ४२ ॥
अर्थ-विदूषकः- [जनान्तिक] हे मित्र ! अत्यधिक सन्ताप मत करिये [प्रकट-
पञ्चमोऽङ्कः ३५७
**वसन्तसेना—**अज्ज चारुदत्त ! जुत्तं णेदं इमाए रअणावलीए इमं जणं तुलइदुं । ( आर्य चारुदत्त ! युक्तं नेदम् अनया रत्नावल्या इमं जनं तुलयितुम् । )
चारुदत्तः—(सविलक्षस्मितम् । ) वसन्तसेने ! पश्य पश्य—
कः श्रद्धास्यति भूतार्थं सर्वो मां तुलयिष्यति । शङ्कनीया हि लोकेऽस्मिन् निष्प्रतापा दरिद्रता ॥ ४३ ॥
**विदूषकः—**हञ्जे ! किं भोदिए इध ज्जेव सुविदव्वं ? ( हञ्जे ! किं भवत्या इहैव स्वप्तव्यम् ? )
रूप में, हंसी के साथ ] श्रीमती जी ! मेरी स्नान की साड़ी वापस लौटा दीजिये ।
**वसन्तसेना—**आर्य चारुदत्त ! इस रत्नावली से इस व्यक्तिको [मुझको] तौलना ठीक नहीं है ।
चारुदत्त—(लज्जा के साथ मुस्कराकर) वसन्तसेना देखो, देखो—
**अन्वय—**कः, भूतार्थम्, श्रद्धास्यति, सर्वः, माम्, तुलयिष्यति, हि, अस्मिन्, लोके, निष्प्रतापा, दरिद्रता, शङ्कनीया [ भवति ] ॥ ४३ ॥
**शब्दार्थ—**कः=कौन, भूतार्थम्=सच घटना को, श्रद्धास्यति=मानेगा, विश्वास करेगा, सर्वः=सभी लोग, माम्=मुझ चारुदत्त को, तुलयिष्यति=तौलेंगे, [ मुझ पर शंकाभरी दृष्टि रखेंगे ], हि=क्योंकि, अस्मिन्=इस, लोके=लोक में, निष्प्रतापा=प्रतापशून्य, दरिद्रता=निर्धनता, शङ्कनीया=शङ्का=सन्देह का विषय होती है ॥४३॥
**अर्थ—**सच घटी हुई बात पर कौन विश्वास करेगा, सभी मुझे तौलेंगे [ बेईमान समझेंगे ] क्योंकि इस संसार में निर्बल निर्धनता शङ्का का विषय बनती है ॥ ४३ ॥
**टीका—**अनपराधी अपि दरिद्रतयाऽपराधित्वेन लोके शङ्क्यते इत्यत आह—क इति । कः=को जनः, भूतार्थम्=वस्तुतो जातं सत्यं चौरकार्यम्, श्रद्धास्यति=सत्यतया स्वीकरिष्यति, सर्वः=सर्वो लोकः, माम्=चारुदत्तम्, तुलयिष्यति=लघु-करिष्यति, हि = यतः, अस्मिन् लोके = अस्मिन् संसारे, निष्प्रतापा=निष्पौरुषा, दरिद्रता = निर्धनता, शङ्कनीया = शङ्कास्थानम्, भवतीति शेषः । अर्थान्तर-न्यासोऽलंकारः ॥ ४३ ॥
**विमर्श—**तृतीय अंक में श्लोक सं० २४ पृष्ठ २२१ में इसकी विशेष व्याख्या की जा चुकी है। वहीं पर देखें ॥ ४३ ॥
**अर्थ—विदूषक—**प्रिय सखि ! क्या आप [ वसन्तसेना ] इसी घर में सोयेंगी ?
३५८ मृच्छकटिकम्
चेटी---( विहस्य ) अज्ज मित्तेअ ! अदिमेत्तं दाणिं उजुअं अत्ताणं दंसेसि । ( आर्य मैत्रेय ! अतिमात्रमिदानीम् ऋजुमात्मानं दर्शयसि । )
विदूषकः-भो वयस्स ! एसोक्खु ओसारिअतो विअ सुहोवविट्ठं जणं पुणोवि वित्थारिवारिधाराहिं पविट्ठो पज्जण्णो । ( भो वयस्य ! एष खलु अपसार-यन्निव सुखोपविष्टं जनं पुनरपि विस्तारिवारि-धाराभिः प्रविष्टः पर्जन्यः । )
चारुदत्तः--सम्यगाह भवान् ।
अमूर्हि भित्त्वा जलदान्तराणि पङ्कान्तराणीव मृणालसूचयः ।
पतन्ति चन्द्रव्यसनाद्विमुक्ता दिवोऽश्रुधारा इव वारिधाराः ॥ ४४ ॥
चेटी—( हंसकर ) आर्य मैत्रेय ! इस समय अपने आपको बहुत सीधा-सादा दिखा रहे हो ।
विदूषक-हे मित्र ! सुख से बैठे हुये [ हम ] लोगों को ( यहाँ से ) हटाता हुआ सा यह मेघ बड़ी - बड़ी पानी की बूंदों के साथ पुनः आ गया, अर्थात् फिर वर्षा होने लगी ।
अन्वयः--हि, अमूः, वारिधाराः, मृणालसूच्यः, पङ्कान्तराणि, इव, जलदान्त-राणि, भित्त्वा, चन्द्रव्यसनात्, विमुक्ताः, दिवः, अश्रुधाराः, इव, पतन्ति ।। ४४ ।।
शब्दार्थ--हि=क्योंकि, अमूः =ये, जलधाराः =पानी की धारायें, मृणालसूच्यः = कमल की जड़ के अंकुर, पङ्कान्तराणि=कीचड़ के मध्यभाग, इव=के समान, जलदान्तराणि =मेघों के मध्यभाग को, भित्त्वा =फाड़ कर, चन्द्रव्यसनात्=चन्द्रमां की विपत्ति के कारण, विमुक्ताः= छोड़ी गयी, दिवः = आकाश की, अश्रुधाराः = आँसुओं की धारा, इव=के समान, पतन्ति= गिर रहीं है ।। ४४ ।।
अर्थ--चारुदत्त--आपने ठीक ही कहा है--
क्योंकि ये जलधारायें (वर्षा की बूंदें), कीचड़ को फाड़ कर निकली हुई कमल की जड़ों के समान मेघों के मध्यभाग को फाड़ कर चन्द्रमा की विपत्ति (लोप) के कारण बहायी गयी आकाश के आँसुओं की धाराओं के समान गिर रही हैं ।। ४४ ।।
टीका--वर्षायाः प्राबल्यं वर्णयति--अमूरिति । हि=यतः, अमूः =इमाः दृश्य-मानाः, वारिधाराः = जलधाराः, मृणालसूच्यः = मृणालस्य अङ्कुराणामग्रभागाः, पंकान्तराणि =कर्दममध्यभागान्, इव=यथा, जलदान्तराणि=जलदानाम्=मेघानाम्, अन्तराणि =मध्यभागान्, भित्त्वा=विदीर्य, चन्द्रव्यसनात्=चन्द्रमसोऽदर्शनरूपसंकटात्, चन्द्रमसः मेघावरणरूपं सङ्कटं विलोक्येत्यर्थः ल्यब्लोपे पञ्चमी बोध्या, दिवः = आकाशस्य, अश्रुधाराः =नेत्राम्बुप्रवाहाः, इव=यथा,- पतन्ति । स्वस्वामिनश्चन्द्रस्य
पञ्चमोऽङ्कः ३५१
अपि च—
धाराभिरार्यजनचित्तसुनिर्मलाभि- श्चण्डाभिरर्जुन-शर-प्रतिकर्कशाभिः । मेघाः स्रवन्ति बलदेव-पट-प्रकाशाः शक्रस्य मौक्तिकनिधानमिवोद्गिरन्तः ॥ ४५ ॥
वियोगे सति गगनं तद्दुःखेन रोदितीत्यर्थः । अत्रोपमा, उत्प्रेक्षा समासोक्तिश्चेति बोध्यम् । उपजातिवृत्तम् ॥ ४४ ॥
विमर्श— जैसे काले कीचड़ को फाड़ कर कमल की जड़ों के श्वेत अंकुर ऊपर निकल आते हैं उसी प्रकार काले बादलों को फाड़ कर श्वेत जलविन्दुयें निकल कर गिर रहीं हैं। यहाँ 'आकाश की अश्रुधारा के समान' इसमें उत्प्रेक्षा है, उपमा नहीं क्योंकि यह अप्रसिद्ध उपमान है। आकाश का स्वामी चन्द्रमा मेघों से आवृत होकर विपत्ति में पड़ गया है। अतः आकाश उसके लिये आँसू गिरा रहा है। ऐसा व्यवहार-समारोप होने से समासोक्ति है। 'चन्द्रव्यसनं विलोक्य' यह ल्यब्लोप में पञ्चमी है ॥ ४४ ॥
अन्वयः— बलदेवपटप्रकाशाः, मेघाः, आर्यजनचित्तसुनिर्मलाभिः, अर्जुन-शरप्रतिकर्कशाभिः, चण्डाभिः, धाराभिः, शक्रस्य, मौक्तिकविधानम्, उद्गिरन्तः, इव, स्रवन्ति ॥ ४५ ॥
शब्दार्थः— बलदेवपटप्रकाशाः = बलराम के वस्त्रों के समान [ नीली ] आभा वाले, मेघाः = बादल, आर्यजनचित्तसुनिर्मलाभिः = सज्जनों के हृदय के समान निर्मल = स्वच्छ, अर्जुनशर-कर्कशाभिः = अर्जुन के बाणों के समान कठोर, चण्डाभिः = तीखी, धाराभिः = जलधाराओं के द्वारा, शक्रस्य = इन्द्र के, मौक्तिकनिधानम् = मोतियों के खजाने को, उद्गिरन्तः = बिखराते, गिराते हुये, इव = के समान, स्रवन्ति = झर रहे हैं ॥ ४५ ॥
अर्थ— [ कृष्ण के बड़े भाई ] बलराम के नीले वस्त्रों की आभा के समान आभावाले मेघ आर्यजनों के चित्त के समान स्वच्छ ( और ) अर्जुन के बाणों के समान कठोर तीखी जलधाराओं के द्वारा इन्द्र के मोतियों के खजाने को बिखेरते हुये से झर रहे हैं ॥ ४५ ॥
टीका— मेघस्य जलवर्षणप्रकारमेवाह—धारेति । बलदेवपटप्रकाशाः = बलराम-वस्त्रसदृशाः, नीला इत्यर्थः, मेघाः = जलदाः, आर्यजनानां चित्तवत् सुनिर्मलाभिः = विमलाभिः, अथ च, अर्जुनस्य = मध्यमपाण्डवस्य, शरवत्, प्रतिकर्कशाभिः = अतिकठोराभिः, अथ च, चण्डाभिः = उग्राभिः, धाराभिः = जलधाराभिः, शक्रस्य = इन्द्रस्य, मौक्तिकनिधानम् = मुक्ताकोशम्, मुक्तासमूहं वा, उद्गिरन्तः = निःसारयन्तः,
३६० मृच्छकटिकम्
प्रिये ! पश्य पश्य—
एतैः पिष्ट-तमाल-वर्णकनिभैरालिप्तमम्भोधरैः संसक्तैरुपजीवितं सुरभिभिः शीतैः प्रदोषानिलैः। एषाऽम्भोद-समागम-प्रणयिनी स्वच्छन्दमभ्यागता रक्ता कान्तमिवाम्बरं प्रियतमा विद्युत् समालिङ्गति ॥ ४६ ॥
विकीरन्तः वा, इव, स्रवन्ति=क्षरन्ति, वर्षन्तीति भावः । अत्र सर्वत्र लुप्तोपमा 'उद्गिरन्त इव' इत्यंशे क्रियोत्प्रेक्षा चेत्यनयोः संकरः । वसन्ततिलका वृत्तम् ॥४५॥
अन्वयः—अम्भोदसमागम-प्रणयिनी, स्वच्छन्दम्, अभ्यागता, रक्ता, प्रियतमा, इव, एषा, विद्युत्, पिष्टतमालवर्णकनिभैः, एतैः, अम्भोधरैः, आलिप्तम्, संसक्तैः, सुरभिभिः, शीतैः, प्रदोषानिलैः, उपवीजितम्, ( च ), कान्तम् इव, अम्बरम्, समालिङ्गति ॥ ४६ ॥
शब्दार्थ—अम्भोदसमागमप्रणयिनी = मेघ के समागम में अभिलाषा रखने वाली, (प्रियतमा-पक्ष में उपपति के साथ समागम-विषयिणी इच्छा रखने वाली), स्वच्छन्दम्=अपनी इच्छा से, अभ्यागता=समीप में आयी हुई, रक्ता=लाल रंगवाली [ प्रियतमा-पक्ष में--अनुराग करने वाली ], प्रियतमा=प्रेयसी, इव=के समान एषा=यह, सामने दिखाई देने वाली, विद्युत्=बिजली, पिष्टतमालवर्णकनिभैः=पीसे गये तमालपत्र के रंग के समान, नीले, एतैः=इन, अम्भोधरैः=बादलों से, [ प्रियतमापक्ष में--अंगराग आदि से ], आलिप्तम्=अनुलिप्त, व्याप्त, संसक्तैः=अत्यन्त घनीभूत, सुरभिभिः=सुगन्धयुक्त, शीतैः = शीतल, प्रदोषानिलैः=सायं-कालीन हवा के झोकों से, उपवीजितम्=हवा किये जाते हुये, कान्तम्=प्रेमी, इव=के समान, अम्बरम्=आकाश का, समालिङ्गति=आलिङ्गन कर रही है, लिपट रही है ॥ ४६ ॥
अर्थ—प्रिये ! देखो, देखो ।
मेघ के साथ समागमविषयिणी इच्छा रखने वाली [ प्रियतमापक्ष में--उपपति के साथ मिलने की अभिलाषा रखने वाली ] स्वयम् पास आयी हुयी लाल रंगवाली [ प्रियतमापक्ष में--अनुराग करने वाली ] प्रियतमा के समान यह बिजली पीसे गये तमालपत्र के समान नीले इन बादलों से व्याप्त, और तेज, सुगन्धित एवं शीतल सायंकालीन हवा के झकोरों से हवा किये जाते हुये प्रेमी के समान आकाश का आलिङ्गन कर रही है ॥ ४६ ॥
टीका—विद्युत्कर्तृकमेघसमालिङ्गनमाह-एतैरिति । अम्भोदेन=मेघेन उपपतिना च सह यः समागमः=सम्मेलनम्, तत्र प्रणयिनी=प्रणयवती, स्वच्छन्दम्=स्वेच्छयैव, अभ्यागता=समीपम् उपपन्ना, रक्ता=रक्तवर्णा, अनुरागवती च, प्रियतमा=प्रेयसी,
पञ्चमोऽङ्कः ३६१
( वसन्तसेना शृङ्गारभावं नाटयन्ती चारुदत्तमालिङ्गति । )
चारुदत्तः—( स्पर्शं नाटयन् प्रत्यालिङ्ग्य । )
भो मेघ ! गम्भीरतरं नद त्वं तव प्रसादात् स्मरपीडितं मे ।
संस्पर्शरोमाञ्चितजातरागं कदम्बपुष्पत्वमुपैति गात्रम् ॥ ४७ ॥
इव=यथा, एषा=पुरो दृश्यमाना, विद्युत्=चपला, पिष्टं यत् तमालपत्रम्, तदेव वर्णकः=विलेपनम्, तन्निभैः=तत्सद्दशैः, नीलैरित्यर्थः, एतैः=गगनस्थितैः, अम्भोघरैः=जलधरैः, आलिप्तम्=सर्वत्रानुलिप्तम्, अम्बरस्य विशेषणमेतत् संसक्तैः=घनीभूतैः, तीव्रैरिति भावः, सुरभिभिः=सुगन्धिभिः, शीतैः=शीतलैः, प्रदोषानिलैः=सायन्तन-पवनैः, उपवीजितम्=पवनैः व्यजनेनेवोपसेवितमिति भावः, कान्तम्=प्रियतमम्, इव, अम्बरम्=आकाशम्, समालिङ्गति=आश्लेषयति ॥४६॥
विमर्श--यहाँ उपमा अलंकार के साथ साथ समासोक्ति अलंकार भी है क्योंकि विद्युत् में नायिका-व्यापार का और आकाश में नायक-व्यापार का समारोप है ।
अम्भोदसमागम-प्रणयिणी—यहाँ अम्भोदेन समागमः, अम्भोदसमागमः, तस्मिन् प्रणयिनी—यह समास विद्युत्-पक्ष में है। अम्भोदे समागमप्रणयिनी-यह प्रियतमा-पक्ष में समास है । अथवा अम्भोदस्य समागमे=उदये प्रणयिनी यह है । स्वच्छन्दम् अभ्यागता—कथनद्वारा चमत्कारातिशय प्रकट होता है । इसमें शार्दूलविक्रीडित छन्द है ॥ ४६ ॥
अर्थ—( वसन्तसेना शृङ्गारभाव का अभिनय करती हुई चारुदत्त का समालिङ्गन करती है । )
अन्वयः—भो मेघ ! त्वम्, गम्भीरतरं, नद, तव, प्रसादात्, स्मरपीडितम्, मे, गात्रम्, स्पर्शरोमाञ्चितजातरागम्, ( सत् ), कदम्बपुष्पत्वाम्, उपैति ॥ ४७ ॥
शब्दार्थ—भो मेघ !=हे बादल !, त्वम्=तुम, गम्भीरतरम्=और अधिक घोर, नद=गरजो; तव=तुम्हारे, प्रसादात्=प्रसाद से, अनुग्रह से, स्मरपीडितम्=कामपीडा से व्याकुल, मे=मेरा, गात्रम्=शरीर, संस्पर्श-रोमाञ्चितजातरागम्=आलिङ्गन के कारण रोमाञ्चयुक्त और वासनायुक्त, ( सत्=होता हुआ ), कदम्बपुष्पत्वम्=कदम्ब के फूल की समानता को, उपैति=प्राप्त कर रहा है ॥ ४७ ॥
अर्थ—चारुदत्त—( स्पर्श का अभिनय करते हुये प्रत्यालिङ्गन करके । )
हे मेघ ! तुम और अधिक जोर से गरजो, तुम्हारे अनुग्रह से कामपीडित मेरा शरीर आलिङ्गन से रोमाञ्चयुक्त और कामवासनायुक्त होता हुआ कदम्ब के पुष्प की समानता को प्राप्त कर रहा है, उसी के समान हो रहा है ॥ ४७ ॥
विमर्श—संस्पर्शेन रोमाञ्चितं जातरागं च—यह विग्रह है । जातः रागः=
| ३६२ | मृच्छकटिकम् |
|---|
विदूषकः--दासीए पुत्त ! दुद्दिण ! अणज्जो दाणि सि तुमं, जं अत्तभोदिं विज्जुआए भाआवेसि । ( दास्याः पुत्र ! दुर्द्दिन ! अनार्य इदानीमसि त्वम्, यदत्रभवतीं विद्युता भाययसि ) ।
चारुदत्तः--वयस्य ! नार्हस्युपालब्धुम् ।
वर्षशतमस्तु दुर्द्दिनमविरतधारं शतह्रदा स्फुरतु । अस्मद्विधदुर्लभया यदहं प्रियया परिष्वक्तः ॥ ४८ ॥
अनुरागः यस्मिन् तत् । स्पर्श से रोमाञ्च और अनुराग दोनों की उत्पत्ति हुई है। कदम्बपुष्प जैसे कण्टकित और राग=रक्तवर्ण युक्त होता है, उसी प्रकार चारुदत्त का शरीर हो रहा है । अतः यहां निदर्शना अलंकार है । उपजाति छन्द है ॥४७॥
**अर्थ--विदूषक--**अरे दासी के बच्चे दुर्द्दिन ! तुम इस समय बहुत नीच हो जो आर्या [ वसन्तसेना ] को बिजली से डरा रहे हो ।
**अन्वयः--**अविरतधारम्, दुर्द्दिनम्, वर्षशतम्, अस्तु, शतह्रदा, स्फुरतु, यत्, अहम्, अस्मद्विधदुर्लभया, प्रियया, परिष्वक्तः ॥ ४८ ॥
**शब्दार्थ--**अविरतधारम्=अनवरत जलधारावाला, दुर्द्दिन=मेघादि-युक्त दिन, वर्षशतम्=सैकड़ों वर्ष तक, अस्तु=बना रहे; शतह्रदा=बिजली, स्फुरतु=चमकती रहें; यत्=क्योंकि, अहम्=मैं (चारुदत्त), अस्मद्विधदुर्लभया=हमारे जैसे गरीब लोगों के लिये दुर्लभ, प्रियया=प्रियतमा वसन्तसेना के द्वारा, परिष्वक्तः=आलिङ्गित किया जा रहा हूँ ॥ ४८ ॥
**अर्थ--चारुदत्त--**मित्र ! दुर्द्दिन को उलाहना नहीं देना चाहिये--
अनवरत जलधारा वाला (यह) दुर्द्दिन सैकड़ों वर्षों तक बना रहे । बिजली चमकती रहे, क्योंकि हमारे जैसे गरीब लोगों के लिये दुर्लभ प्रिया (वसन्तसेना) के द्वारा मेरा आलिङ्गन किया जा रहा है ॥ ४८ ॥
**टीका--**दुर्द्दिनस्य प्रशंसां कृत्वा तदनुग्रह-प्रभावं वर्णयति--वर्षशतेति । अविरता=अविच्छिन्ना, धाराः=जलधाराः यस्मिन् तादृशम्, दुर्द्दिनम्=मेघाच्छन्नं दिनम्, वर्षशतम् = शतवर्षपर्यन्तम्, असीमितकालपर्यन्तमिति यावत्; अस्तु=भवतु; शतह्रदा=विद्युत, स्फुरतु=स्फुरिता भवतु, यत्=यस्मात्, निर्धनानाम्, दुर्लभा=दुष्प्रापा, तया, प्रियया=वसन्तसेनया, परिष्वक्तः=भृशमालिङ्गितः ॥ ४८ ॥
**विमर्श--**चारुदत्त उस दुर्द्दिन की महिमा का वर्णन कर रहा है जिसकी कृपा से निर्धन भी वह वसन्तसेना के आलिङ्गन का सुख प्राप्त कर रहा है । शंया शतह्रदा ह्रादिन्येरावत्यः क्षणप्रभा । अमरकोश दिग्वर्ग १।९ के अनुसार शतह्रदा=बिजली । आर्या छन्द है ॥ ४८ ॥
पञ्चमोऽङ्कः ३६३
अपि च, —वयस्य !
धन्यानि तेषां खलु जीवितानि ये कामिनीनां गृहमागतानाम् ।
आर्द्राणि मेघोदकशीतलानि गात्राणि गात्रेषु परिष्वजन्ति ॥ ४६ ॥
प्रिये वसन्तसेने !
स्तम्भेषु प्रचलित-वेदि-सञ्चयान्तं शीर्णत्वात् कथमपि धार्यते वितानम् ।
एषा च स्फुटित-सुधा-द्रवानुलेपात् संक्लिन्ना सलिल-भरेण चित्रभित्तिः ।५०।
अन्वयः—ये, गृहम्, आगतानाम्, कामिनीनाम्, मेघोदकशीतलानि, आर्द्राणि, गात्राणि, गात्रेषु, परिष्वजन्ति, तेषाम्, जीवितानि, धन्यानि, खलु ॥ ४९ ॥
शब्दार्थ—ये = जो लोग, गृहम् = घर में, आगतानाम् = स्वतः आई हुयी, कामिनीनाम् = रमणियों के, मेघोदकशीतलानि = वर्षा के जल से शीतल, आर्द्राणि = गीले, गात्राणि = अंगों का, गात्रेषु = अंगों में, परिष्वजन्ति = कस कर आलिङ्गन करते हैं, तेषाम् = उन लोगों के, जीवितानि = जीवन, धन्यानि = धन्य हैं, खलु = निश्चत रूप से ॥ ४६ ॥
अर्थ—और भी, मित्र !
जो लोग घर में आई हुई कामनियों के वर्षा के जल से शीतल और गीले (कामसन्तापनिवारक) अङ्गों का अङ्गों में कसकर आलिङ्गन करते हैं, उनके जीवन निश्चित ही धन्य हैं ॥ ४६ ॥
टीका—गृहागतवसन्तसेनायाः समालिङ्गनेन स्वजीवनस्य साफल्यं प्रतिपादयति—धन्यानीति । ये=भाग्यवन्तः पुरुषाः, गृहम्=भवनम्, आगतानाम्=स्वयमेव समागतानाम्, कामिनीनाम्=कामयुक्तानां रमणीनाम्, मेघोदकेन=वारिदजलेन शीतलानि=शीतानि, आर्द्राणि=क्लिन्नानि, सन्तापनिवारकानीत्यर्थः, गात्राणि=अङ्गान्, गात्रेषु=अङ्गेषु, यद्वा शरीराणि शरीरेषु, परिष्वजन्ति=समाश्लिष्यन्ति, तेषाम्=तादृशसमागमसौख्ययुक्तानां जनानाम्, जीवितानि = जीवनानि, खलु = निश्चयेन, धन्यानि=सफलानीति भावः । ष्वज्धातोरारत्मनेपदित्वेऽपि कविना परस्मैपदप्रयोगः । अत्राप्रस्तुतप्रशंसालंकारः इन्द्रवज्रा वृत्तम् ॥ ४६ ॥
विमर्श—मेघोदकशीतलानि—इससे शरीरावयवों की शीतलता प्रतिपादित करके भी 'आर्द्राणि' यह कहना अत्यन्तशीतलता का द्योतक है । इससे अत्यन्त-कामसन्तप्त अङ्गों की शीतलता सम्भव है, यह भाव है। यहाँ अप्रस्तुतप्रशंसा अलंकार है, और इन्द्रवज्रा छन्द ॥ ४६ ॥
अन्वयः—प्रचलितवेदिसञ्चयान्तम्, वितानम्, शीर्णत्वात्, स्तम्भेषु, कथमपि, धार्यते, एषा, च, चित्रभित्तिः, स्फुटितसुधा-द्रवानुलेपात्, सलिलभरेण संक्लिन्ना ।५०।
शब्दार्थ—प्रचलितवेदिसञ्चयान्तम्=जिसकी वेदियों के समूह का अन्त भाग
| ३६४ | मृच्छकटिकम् |
|---|
( ऊर्ध्वमवलोक्य ) अये ! इन्द्रधनुः । प्रिये ! पश्य पश्य—
विद्युज्जिह्वेनेदं महेन्द्रचापोच्छ्रितायतभुजेन । जलधर-विवृद्ध-हनुना विजृम्भितमिवान्तरीक्षेण ॥ ५१ ॥
हिलने लगा है ऐसा, वितानम् = वितान=तम्बू, शीर्णत्वात्=सड़ा जीर्ण होने के कारण, स्तम्भेषु=आधारभूत खम्भों पर, कथमपि=किसी प्रकार, धार्यते=धारण किया जा रहा है, च=और, एषा=यह, चित्रभित्तिः=चित्रयुक्त दीवार, स्फुटित-द्रवानुलेपात्=सुधाद्रव=सफेदी के लिये प्रयुक्त किये गये चूने के फूट जाने के कारण, सलिलभरेण=अत्यधिक पानी से, संक्लिन्ना=भीग गई है ।। ५० ।।
**अर्थ—**प्रिय वसन्तसेना जी !
जिसकी [ आधारभूत ] वेदियों के समूह का अन्तभाग हिलने लगा है ऐसा वितान=तम्बू जीर्ण होने के कारण खम्भों पर जिस किसी प्रकार धारण किया=रोका जा रहा है और यह चित्रों से युक्त दीवार चूना के लेप के फूट जाने ( अलग हो जाने ) के कारण अत्यधिक पानी से भीग गई है ।। ५० ।।
**टीका—**निजगृहस्य जीर्णतां दर्शयन् वर्षया प्रभावितं तद् वसन्तसेनां प्रति वर्णयति—स्तम्भेष्विति । प्रचलितः=वायुवेगेन प्रकम्पितः, वेदीनां सञ्चयानाम्=समूहानाम्, अन्तः=पर्यन्तभागः यस्य तादृशम्, वितानम्=वस्त्रनिर्मितम् आवरणम् 'तम्बू' इत्यादिनाम्ना लोके प्रसिद्धम्, शीर्णत्वात्=जीर्णत्वात्, स्तम्भेषु=आधार-स्थूणासु, कथमपि=येन केनापि प्रकारेण, धार्यते=अवलम्ब्यते, स्थीयते इति भावः, एषा च=पुरोदृश्यमाना इयं च, चित्रभित्तिः = विविधचित्रमयी भित्तिः=कुड्यम्, स्फुटितः=यत्र तत्र गलितः, त्रुटितः वा यः सुधाद्रवस्य=श्वेतताधायकपदार्थविशेषस्य द्रव्यस्य 'चूना' इति लोके ख्यातस्य, अनुलेपः=विलेपः, तस्मात्, 'स्फुटित' इदमनु-लेपस्य विशेषणम्, यत्र तत्र भागे सुधाद्रवस्य पतनं जातमिति हेतोरिति भावः, सलिलभरेण = जलाधिक्येन, सुधाद्रवरहितांशे जलप्रभावस्याधिक्येन, संक्लिन्ना=अतिसिक्ता, आर्देति भावः जातेति शेषः । एवञ्चात्र स्थातुं नोचितमिति चारुदत्तस्य तात्पर्यम् । प्रहर्षिणी वृत्तम्—त्र्याशाभिर्मनजरगाः प्रहर्षणीयम् ।। ५० ।।
**विमर्श—**चारुदत्त कपड़े के तम्बू या चन्दोवा के नीचे वर्षा का आनन्द ले रहा है । परन्तु उसकी सभी चीजें पुरानी होने से वेगवती वर्षा से रक्षा नहीं कर पा रही हैं । सामने की दीवारों पर लगा चूना छूट गया है ऐसी जगहों पर पानी का जोर अधिक हो रहा है । इसलिये वसन्तसेना को वहाँ से भीतर चलने का संकेत कर रहा है ।। ५० ।।
**अन्वयः—**विद्युज्जिह्वेन, महेन्द्रचापोच्छ्रितायतभुजेन, जलधरविवृद्धहनुना, अन्तरीक्षेण, इदम्, विजृम्भितम्, इव ॥ ५१ ॥
पञ्चमोऽङ्कः ३६५
तदेहि, अभ्यन्तरमेव प्रविशावः। (इत्युत्थाय परिक्रामति।)
प्रिये पश्य—
तालीषु तारं विटपेषु मन्द्रं शिलासु रूक्षं सलिलेषु चण्डम्।
सङ्गीतवीणा इव ताड्यमानास्तालानुसारेण पतन्ति धाराः ॥ ५२ ॥
शब्दार्थ—विद्युज्जिह्वेन=बिजलीरूप जीभवाले, महेन्द्रचापोच्छ्रितायतभुजेन=इन्द्रधनुष रूपी ऊपर उठी हुई और लम्बी भुजाओं वाले, जलधरविवृद्धहनुना=मेघरूपी बढ़ी हुई ठोढ़ीवाले, अन्तरीक्षेण = आकाश ने, इदम्=यह, विजृम्भितम् इव=मानो जम्हाई ली है ॥ ५१ ॥
अर्थ—( ऊपर देखकर ) अरे इन्द्रधनुष, प्रिये ! देखो, देखो—
बिजलीरूपी जीभवाले, इन्द्रधनुषरूपी ऊपर उठी हुई और लम्बी भुजाओंवाले, मेघरूपी बढ़ी हुई ठोढ़ीवाले आकाश ने मानों यह जम्हाई ली है ॥ ५१ ॥
टीका—आकाशसौन्दर्यं प्रतिपादयति—विद्युदिति। विद्युत् एव=तडित् एव जिह्वा=रसना यस्य सः तेन, महेन्द्रस्य=शक्रस्य चापः=धनुः एव, उच्छ्रितौ=उत्थापितौ, आयतौ=विशालौ च, भुजौ यस्य तेन, जलधरः=वारिदः एव, विवृद्धा=वृद्धिं प्राप्ता, लम्बितेति भावः, हनुः = चिबुकप्रदेशः यस्य तेन, अन्तरीक्षेण=आकाशेन, विजृम्भितम् इव=मुखव्यादानम् इव कृतमित्यर्थः। अत्र विद्युदादौ जिह्वाद्यारोपात् रूपकम्, अन्ते चोत्प्रेक्षेति। आर्या वृत्तम् ॥ ५१ ॥
विमर्श—वसन्तसेना चारुदत्त के समीप प्रदोषकाल में पहुँचती है। वार्तालाप के प्रसंग में और अधिक देर होने से रात हो जाती है। जैसा कि श्लोक संख्या ४४ के 'अनुव्यसनाद्' आदि पदों से स्पष्ट है। इस परिस्थिति में 'इन्द्रधनुष' की कल्पना का औचित्य नहीं प्रतीत होता है। यदि यह मान लिया जाय कि पहले बादलों की अधिकता से असमय में ही सन्ध्या की प्रतीत होने लगी थी, वर्षा हो जाने पर आकाश स्वच्छ हो गया और कुछ प्रकाश आ गया। फलतः इन्द्रधनुष की कल्पना हो सकती है। अथवा वसन्तसेना की कामुकता बढ़ाने के लिये चारुदत्त ने यों ही कह दिया हो। बिजली, इन्द्रचाप और जलधर पर जिह्वा, भुजा और हनु का आरोप होने से रूपक है। और इव से उत्प्रेक्षा प्रतीत हो रही है। 'अन्तरीक्षेण' और 'अन्तरिक्षेण' दोनों पाठ मिलते हैं। आर्या छन्द है ॥ ५१ ॥
अर्थ—तो आइये, [ हम लोग ] भीतर ही चलें। ( ऐसा कहकर उठ कर घूमता है।)---
अन्वयः—तालानुसारेण, ताड्यमानाः, सङ्गीतवीणाः, इव, धाराः, तालीषु, तारम्, विटपेषु, मन्द्रम्, शिलासु, रूक्षम्, सलिलेषु, चण्डम्, पतन्ति ॥ ५२ ॥
शब्दार्थ—तालानुसारेण=लयताल के अनुसार, ताड्यमानाः=बजाई जाती हुईं, संगीतवीणाः=संगीत की वीणाओं के, इव=समान, धाराः=जलधारायें, तालीषु=
३६६ | मृच्छकटिकम्
( इति निष्क्रान्ताः सर्वे । )
दुर्द्दिनो नाम पञ्चमोऽङ्कः ।
—: ० :—
ताड़ के पत्तों पर, तारम्=ऊँचे स्वर से, विटपेषु=पेड़ों पर, मन्द्रम्=गम्भीर ध्वनि के साथ, शिलासु=पहाड़ों की चट्टानों पर, रुक्षम्=कर्कश, और, सलिलेषु=जल में, चण्डम्=प्रचण्ड ध्वनि के साथ, पतन्ति=गिर रहीं हैं ।। ५२ ।।
अर्थ—प्रिये ! देखो—
लय के अनुसार बजायी जातीं हुईं संगीत की वीणाओं के समान ये पानी की धारायें ताड़ के पत्तों पर ऊँची ध्वनि से, पेड़ों पर गंभीर ध्वनि से, चट्टानों पर कर्कश ध्वनि से और पानी में प्रचण्ड ध्वनि से गिर रहीं हैं ।। ५२ ।।
( सब निकल जाते हैं । )
इस प्रकार दुर्द्दिन नामक पाँचवाँ अङ्क समाप्त हुआ ।
टीका—जलधारापातेन जन्यं विविधध्वनिं निरूपयति—तालीष्विति । तालानुसारेण = संगीतशास्त्रप्रतिपादिततालसिद्धान्तानुसारेण, ताड्यमानाः=वाद्यमानाः, संगीतवीणाः=संगीतकार्यक्रमे प्रयुक्तवीणाः, इव, धाराः=वर्षाजलधाराः, तालीषु=तालाख्यवृक्षस्य पत्रेषु, तारम्=उच्चैः यथा स्यात् तथा, विटपेषु=पादपेषु, मन्द्रम्=गम्भीरं यथा स्यात् तथा, शिलासु=पाषाणखण्डेषु रुक्षम्=कर्कशं कठिनं वा यथा स्यात् तथा, सलिलेषु = तडागादिस्थितजलेषु, चण्डम् = प्रचण्डं यथा स्यात् तथा, पतन्ति=क्षरन्ति, वर्षन्तीति भावः । अत्रोपमालङ्कारः, उपजातिर्वृत्तम् ।। ५२ ।।
**विमर्श—**वर्षा के समय में बादलों से गिरने वाली जलधाराओं की भिन्न-भिन्न पदार्थों पर अलग-अलग प्रकार की आवाजें होना सर्वानुभवसिद्ध है । जलधारा सभी देखने में एक-सी होती हैं । परन्तु ध्वनियाँ अलग-अलग होती हैं । जैसे वीणा के तार देखने में एक जैसे ही लगते हैं परन्तु उनकी ध्वनियां अलगअलग प्रतीत होती हैं, वही सादृश्य यहाँ प्रतिपादित है । 'धाराः' और 'ताड्यमानाः' ये दोनों बहुवचनान्त हैं अतः उपमान 'वीणाः' भी बहुवचनान्त रहना उचित है । यहाँ वीणा का तात्पर्य वीणा के तारों से है जिन्हें बजाया जाता है ।। ५२ ।।
॥ इस प्रकार जयशङ्कर लाल त्रिपाठी-विरचित 'भावप्रकाशिका' संस्कृत-हिन्दी व्याख्या में मृच्छकटिक का पञ्चम अङ्क समाप्त हुआ ॥
—: ० :—
षष्ठोऽङ्कः (प्रवहणविपर्यय)
षष्ठोऽङ्कः
( ततः प्रविशति चेटी )
चेटी— कहं अज्ज वि अज्जआ ण विवुज्झदि । भोदु, पविसिअ पडि-
वोधइस्सं । ( कथमद्यापि आर्या न विबुध्यते । भवतु, प्रविश्य प्रतिबोधयिष्यामि ।)
( इति नाट्ये'न परिक्रामति । )
( ततः प्रविशति आच्छादितशरीरा प्रसुप्ता वसन्तसेना । )
चेटी— ( निरूप्य ) उत्थेदु उत्थेदु अज्जआ । पभादं संवृत्तं । ( उत्तिष्ठतु उत्तिष्ठतु आर्या । प्रभातं संवृत्तम् )
वसन्तसेना— ( प्रतिबुध्य ) कहं रत्ति ज्जेव पभादं संवृत्तं ? ( कथं रात्रिरेव प्रभातं संवृत्तम् ? )
चेटी— अम्हाणं एसो पभादो, अज्जआए उण रत्तिज्जेव । ( अस्माक-मेतत् प्रभातम् आर्यायाः पुनः रात्रिरेव )
शब्दार्थ— विबुध्यते = जाग रही है। प्रतिबोधयिष्यामि = जगाऊँगी । आच्छादितशरीरा = चादर आदि से ढके हुये शरीरवाली । प्रसुप्ता = गंभीर रूप से सोती हुई । पुष्पकरण्डकम् = यह एक बगीचे का नाम है । समादिश्य = आदेश देकर । प्रवहणम् = गाड़ी । कस्मिन् = किस स्थान पर । निध्यातः = देखा गया । अभ्यन्तरचतुःशालकम् = भीतर के चौशाल में । सन्तप्यते = दुःखी हो रहे हैं । परिजनः = सम्बन्धी जन । सन्तप्तव्यम् = दुःखी होना चाहिये । गुणनिर्जिता = गुणों से वशीभूत । कण्ठाभरणम् = गले का गहना = शोभा । प्रसादीकृता = सेवा में समर्पित की है । आभरणविशेषः = विशेष अलङ्कार ।
अर्थ— ( इसके बाद चेटी प्रवेश करती है । )
चेटी— क्या आर्या [ वसन्तसेना ] सोकर अभी भी नहीं जागीं=उठीं है ? अच्छा, ( भीतर ) जाकर जगाऊँगी । [ जगाती हूँ । ]
[ ऐसा कहकर अभिनय के साथ घूमती है । ]
[ इसके बाद वस्त्रादि से ढके हुये शरीरवाली सोती हुई वसन्तसेना प्रवेश करती है । ]
चेटी— ( देख कर ) आर्ये ! उठिये, उठिये । सबेरा हो गया ।
वसन्तसेना— ( जाग कर ) क्या रात ही सबेरा बन गयी ?
चेटी— हम लोगों का तो यह सबेरा है, किन्तु आर्या की तो रात ही है ।
३६८ मृच्छकटिकम्
**वसन्तसेना--**हज्जे ! कहिं उण तुम्हाणं जूदिअरो ? ( हञ्जे ! कस्मिन् पुनर्युष्माकं द्यूतकरः ? )
**चेटी--**अज्जए ! वड्ढमाणअं समादिसिअ पुप्फकरण्डअं जिण्णुज्जाणं गदो अज्जचारुदत्तो । ( आर्ये ! वर्द्धमानकं समादिश्य पुष्पकरण्डकं जीर्णोद्यानं गतः आर्यचारुदत्तः । )
**वसन्तसेना--**किं समादिसिअ ? ( किं समादिश्य ? )
**चेटी--**जोएहि रात्तीए पवहणं । वसन्तसेना गच्छदु, त्ति । ( योजय रात्रौ प्रवहणम् । वसन्तसेना गच्छतु इति )
**वसन्तसेना--**हज्जे ! कहिं मए गन्तव्वं ? ( हञ्जे ! कस्मिन् मया गन्तव्यम् ? )
**चेटी--**अज्जए ! जहिं चारुदत्तो । ( आर्ये ! यस्मिन् चारुदत्तः । )
वसन्तसेना--( चेटीं परिष्वज्य ) हज्जे ! सुट्ठु ण णिज्झाइदो रात्तीए, ता अज्ज पच्चक्खं पेक्खिस्सं । हज्जे ! किं पविट्ठा अहं इह अब्भन्तरचदुस्सालअं ? ( हञ्जे ! सुष्ठु न निध्यातो रात्रौ, तदद्य प्रत्यक्षं प्रेक्षिष्ये । हञ्जे ! किं प्रविष्टा अहमिह अभ्यन्तरचतुःशालकम् ? )
**चेटी--**ण केवलं अब्भन्तरचदुस्सालअं, सव्वजणस्स वि हिअअं पविट्ठा । ( न केवलमभ्यन्तरचतुःशालकम्, सर्वजनस्यापि हृदयं प्रविष्टा । )
**वसन्तसेना--**सखि ! तुम लोगों का जुआड़ी ( चारुदत्त ) कहाँ है ?
**चेटी--**आर्ये ! वर्धमानक [ गाड़ीवान ] को आदेश देकर आर्य चारुदत्त पुष्पकरण्डक नामक जीर्ण बगीचे में गये हैं ।
**वसन्तसेना--**क्या आदेश देकर ?
**चेटी--**रात में ही गाड़ी तैयार कर लो । वसन्तसेना चली जाय [ यह कहा है ] ।
**वसन्तसेना--**सखि ! मुझे कहाँ जाना है ?
**चेटी--**आर्ये ! जहाँ आर्य चारुदत्त गये हैं ।
वसन्तसेना--( चेटी का आलिंगन करके ) सखि ! रात में ( मैंने चारुदत्त को ) अच्छी तरह नहीं देखा था, अतः आज ( दिन में ) प्रत्यक्ष=अच्छी तरह से देखूंगी । सखि ! क्या मैं यहाँ भीतरी चौशाल में आ गयी हूँ ?
**चेटी--**केवल भीतरी चौशाल=अन्तःपुर में ही नहीं, अपितु सभी लोगों के हृदय में प्रवेश कर चुकी हैं ।
३६९
षष्ठोऽङ्कः
वसन्तसेना— अवि सन्तप्पदि चारुदत्तस्स परिअणो? (अपि सन्तप्यते चारुदत्तस्य परिजनः ? )
चेटी— सन्तप्पिस्सदि । ( सन्तप्स्यति । )
वसन्तसेना— कदा ? ( कदा ? )
चेटी— जदा अज्जआ गमिस्सदि । ( यदा आर्या गमिष्यति । )
वसन्तसेना— तदो मए पढमं सन्तप्पिदव्वं । ( सानुनयम् ) हज्जे ! गेण्ह एदं रअणावलिं, मम बहिणिआए अज्जाधूदाए गदूअ समप्पेहि । भणिदव्वं अ—‘अहं सिरिचारुदत्तस्स गुणणिज्जिदा दासी, तदा तुम्हाणं पि; ता एसो तुह ज्जेव कण्ठाहरणं होदु रअणावली । ( ततो मया प्रथमं सन्तप्तव्यम् । हञ्जे ! गृहाण एतां रत्नावलीम्, मम भगिन्यै आर्याधूतायै गत्वा समर्पय, वक्तव्यञ्च—‘अहं श्रीचारुदत्तस्य गुणनिर्जिता दासी, तदा युष्माकमपि; तदेषा तवैव कण्ठाभरणं भवतु रत्नावली' । )
चेटी— अज्जए ! कुविस्सदि चारुदत्तो अज्जाए दाव । ( आर्ये ! कुपिष्यति चारुदत्त आर्यायै तावत् । )
वसन्तसेना— गच्छ, ण कुविस्सदि । ( गच्छ, न कोपिष्यति । )
चेटी— ( गृहीत्वा ) जं अज्जआ आणवेदि । ( इति निष्क्रम्य पुनः प्रविशति । )
अज्जए ! भणादि अज्जा धूदा—अज्जउत्तेण तुम्हाणं पसादीकिदा, ण जुत्तं मम एदं गेण्हिदुं । अज्जउत्तो ज्जेव मम आहरणविसेसो त्ति
वसन्तसेना— क्या चारुदत्त के सम्बन्धी लोग ( मेरे यहाँ आने के कारण ) दुःखी हो रहे हैं ?
चेटी— दुःखी होंगे ।
वसन्तसेना— कब ?
चेटी— जब आर्या चली जायेंगी ।
वसन्तसेना— तब तो सबसे पहले मैं ही दुःखी होऊँगी ( अनुनय के साथ ) सखि ! यह रत्नावली लीजिये । जाकर मेरी बहिन आर्या धूता को दे दीजिये । और यह कह दीजिये —‘गुणों से वश में की गयी यह मैं ( वसन्तसेना ) श्रीमान् चारुदत्त की दासी हूँ, अतः आपकी भी दासी बन गयी हूँ । इस कारण यह रत्नावली आपके ही कण्ठ का गहना बने ।' [ आप इस रत्नावली को स्वीकार कर गले में पहन लें । ]
चेटी— आर्ये ! आर्य चारुदत्त आर्या [ धूता ] पर नाराज हो जायेंगे ।
वसन्तसेना— जाओ, नहीं नाराज होंगे ।
चेटी— ( लेकर ) जैसी आपकी आज्ञा । ( ऐसा कहकर निकल कर पुनः
२४ मृ०
| ३७० | मृच्छकटिकम् |
|---|
आणावेदु भोदी । (यदाज्ञापयति ।) (आर्ये ! भणति भार्या धूता —'आर्यपुत्रेण युष्माकं प्रसादीकृता न युक्तं ममैतां ग्रहीतुम् । आर्यपुत्र एव मम आभरणविशेष इति जानातु भवती' ।')
( ततः प्रविशति दारकं गृहीत्वा रदनिका । )
प्रवेश करती है ।) आयें ! आर्या धूता यह कह रही हैं—'आर्यपुत्र ने प्रसन्न होकर आपको समर्पित की है, मेरा लेना ठीक नहीं है । आर्यपुत्र ही मेरे विशेष [ सर्व-श्रेष्ठ ] आभूषण हैं—यह आप जान लीजिये ।'
टीका—अद्यापि = इदानीमपि, विबुध्यते = जागर्ति, निद्रां परित्यजति, प्रति-बोधयिष्यामि = जागरयिष्यामि; आच्छादितम् = वस्त्रादिना आवृतं शरीरं=कलेबरं यस्याः सा, प्रसुप्ता = गभीरं सुप्ता, कामक्रीडोत्तरं दीर्घस्वापस्य स्वाभाविकत्वात्, वर्धमानम् = एतन्नामकं शकटवाहकम्, समादिश्य = सम्यग्रूपेण बोधयित्वा, पुष्पाणां करण्डकम् = मधुकोषः, यस्मिन् तत्, जीर्णोद्यानम् = जीर्णं च तद् उद्यानम्, योजय = सन्नद्धं कुरु, निध्यातः = अवलोकितः, अद्य = दिने इति भावः, प्रत्यक्षम् = स्वयमेवेत्यर्थः, चतसृणां शालानां समाहारः चतुःशालम्, आभ्यन्तरं च चतुःशालं चेति कर्मधारयः, षष्ठीतत्पुरुषो वा, सन्तप्यते = वेश्यागमनजन्यं कष्टमनुभवतीति भावः, परिजनः = संबन्धिजनः, जातावेकवचनम्, सन्तप्तव्यम् = सन्तापयुक्त्या भवितव्यम्, भगिन्ये = सम्मानातिशयबोधनार्थमिदम्, समर्पय = समर्पितं कुरु, गुणैः = दयादाक्षिण्यादिगुणैः, निर्जिता = वशीकृता, दासी = सेविका, तत्तुल्येति भावः, कोपिष्यति = कोपं करिष्यति, प्रसादीकृता = प्रसन्नतापूर्वकं समर्पिता, आभरणविशेषः = सर्वोत्कृष्टं भूषणमित्यर्थः, जानातु = अवगच्छतु । मत्कृते चारुदत्त एव सर्वस्वमिति ज्ञात्वैव भवत्या व्यवहरणीय-मिति भावः ।
शब्दार्थ—दारकम् = बच्चे को, शकटिकया = छोटी गाड़ी से, मृत्तिकाशकटिकया = मिट्टी की गाड़ी से, सनिर्वेदम् = दुःख के साथ, सुवर्णव्यवहारः = सोने का प्रयोग, अनलंकृतशरीरोऽपि = आभूषणरहित शरीरवाला भी, पुत्रकः = प्रिय बेटा, अनुकृतम् = पितृसदृश ही रूप धारण किया है, प्रतिवेशिकगृहपतिदारकस्य = पड़ोस के घरवाले के बच्चे की, सन्तप्यते = दुःखी हो रहा है, पुष्करपत्रपतितजलबिन्दुसदृशैः = कमलपत्र पर गिरे हुये पानी की बूंद के समान, पुरुषभागधेयैः = मनुष्य के भाग्य से, गुण-निर्जिता = गुणों से वश में की गयी, अतिकृच्छ्रम् = अत्यन्त दुःखद, अवतार्य = उतार कर, घटय = बनवा लो, पूरयित्वा = भर कर, कारय = बनवा लो ।
अर्थ—( इसके बाद बच्चे को लेकर रदनिका प्रवेश करती है ।)