भारतकोश
संग्रह पर लौटें

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

३८८ | मृच्छकटिकम्

अवि अ (अपि च)

उज्जाणेसु सभासु अ मग्गे णअरीअ आवणे घोसे । तं तं जोहह तुरिअं संका वा जाएए जत्थ ॥ ७ ॥ ( उद्यानेषु सभासु च मार्गे नगर्यामापणे घोषे । तं तमन्वेषयत त्वरितं शङ्का वा जायते यत्र ॥ ७ ॥ )

रे रे वीरअ ! किं किं दरिसेसि भणाहि दाव वीसद्धं । भेत्तूण अ बन्धणअं को सो गोवालदारअं हरइ ॥ ८ ॥ ( रे रे वीरक ! किं किं दर्शयसि भणसि तावद्विश्रब्धम् । भित्त्वा, च बन्धनकं कः स गोपालदारकं हरति ॥ ८ ॥ )


यद्वा मयि विश्वासवन्तः, जनाः, आगच्छत=आयात, त्वरितम्=सत्वरम्, यतध्वम्=तद्ग्रहणाय प्रयत्नं कुरुध्वम्, लघु=शीघ्रमेव, कुरुध्वम्=अपेक्षितं कार्यं सम्पादयत, येन=येन हेतुना, राज्ञः=नृपस्य पालकस्य, राज्यलक्ष्मीः=राज्यश्रीः, गोत्रान्तरम्=पालकाद्भिन्नस्य आर्यकस्य समीपम्, गन्तुम्=व्रजितुम्, न=नैव, प्रभवति=समर्था भवेत् । गाथा वृत्तम् ॥ ६ ॥

**अन्वयः—**उद्यानेषु, सभासु, मार्गे, नगर्याम्, आपने, घोषे, च, यत्र, वा, शङ्का जायते, तम्, तम्, त्वरितम्, अन्वेषयत ॥ ७ ॥

**शब्दार्थ—**उद्यानेषु=बगीचों में, सभासु=सभाओं में, मार्गे=रास्ते में, नगर्याम्=नगरी में, आपने=बाजार में, च=और, घोषे=अहीरों की बस्ती में, वा=अथवा, यत्र यत्र=जहाँ जहाँ, शंका=सन्देह, जायते=उत्पन्न होता हो, तम् तम्=उस उसको, त्वरितम्=शीघ्र ही, अन्वेषयत=खोजो ॥ ७ ॥

**अर्थ—**बगीचों में, सभाओं में, रास्ते में, नगर में, बाजार में और बस्ती में अथवा जहाँ जहाँ सन्देह हो जाय उस उसको शीघ्र ही खोजो ॥ ७ ॥

**टीका—**रक्षकान् अन्वेषणीयस्थानानि सूचयति-उद्यानेष्विति । उद्यानेषु=आक्रीडेषु, सभासु=उत्सवादिस्यथलेषु, मार्गे=पथि, नगर्याम्=नगरमध्ये, आपने=हट्टे, च=तथा, घोषे=आभीरपल्ल्याम्, वा=अथवा, यत्र यत्र==यस्मिन् यस्मिन् स्थाने, शङ्का=आर्यकसद्भावसन्देहः, जायते=उत्पद्यते, तम् तम्=स्थानविशेषम्, त्वरितम्=शीघ्रमेव, अन्वेषयत=गवेषयत । आर्या वृत्तम् ॥ ७ ॥

**विमर्श—**यहाँ सभा शब्द से वे सभी स्थान लेने चाहिये जहाँ कई लोग एकत्रित होकर बैठे हों । 'नगरी' इससे नगर का घनी आबादीवाला क्षेत्र लेना चाहिये । यहाँ आर्या अथवा गाथा छन्द है ॥ ७ ॥

**अन्वय—**रे रे वीरक ! किम्, किम्, दर्शयसि, विश्रब्धम्, तावत्, भणसि, बन्धनकम्, भित्त्वा, सः, कः, गोपालदारकम्, हरति ? ॥ ८ ॥

षष्ठोऽङ्कः ३८६

( युग्मकम् )

कस्सट्ठमो दिणअरो कस्स चउत्थो अ बट्टाए चन्दो ।
छट्ठो अ भग्गवगहो भूमिसुओ पंचमो कस्स ॥ ६ ॥
( कस्याष्टमो दिनकरः कस्य चतुर्थश्च वर्तते चन्द्रः ।
षष्ठश्च भार्गवग्रहो भूमिसुतः पञ्चमः कस्य ॥ ६ ॥ )


शब्दार्थरे रे वीरक ! = अरे वीरक !, किम् किम् = क्या क्या, दर्शयसि = दिखा रहे हो, दूसरों को देखने के लिये कह रहे हो, विश्रब्धम् = विश्वस्त होते हुये, तावत् = निश्चय रूप से, भणसि = कह रहे हो, बन्धनकम् = हथकड़ी और बेड़ीको, भित्त्वा = तोड़कर, सः = वह, कः = कौन, गोपालदारकम् = अहीर के बच्चे को, आर्यकं को, हरति = लेकर भाग रहा है ? ॥ ८ ॥

अर्थ—अरे अरे वीरक ! क्या क्या दिखला रहे हो ? ( देखने के लिये कह रहे हो ? ) विश्वास के साथ क्या कह रहे हो, बन्धन तोड़कर वह कौन गोपाल के बेटे आर्यक को लेकर भाग रहा है ॥ ८ ॥

टीकाचन्दनकः गोपालदारकहरणे आश्चर्यं व्यक्तिरे रे इति । रे रे वीरक ! = अरे अरे वीरक ! सेनाप्रमुख !, किम् किम् = स्थानविशेषम्, दर्शयसि = अवलोकनाय निर्दिशसि; विश्रब्धम् = विश्वासपूर्वकम्, तावत् = वाक्यालंकारे, आश्चर्यं वा, भणसि = कथयसि, बन्धनकम् = कारागृहसम्बन्धिबन्धनसमूहम्, भित्त्वा = विदार्य, सः, कः = किन्नामा, गोपालदारकम् = आभीरपुत्रम् आर्यकमित्यर्थः हरति = रक्षिणः पराभूय बलपूर्वकम् नयति । आर्या गाथा वा वृत्तम् ॥ ८ ॥

विमर्शदर्शयसि—'यह देखने के लिये प्रेरित कर रहे हो'—इस भाव का सूचक है। विश्रब्धं भणसि तावत्—तुम क्या विश्वासपूर्वक ऐसा कह रहे हो। 'कः सः' किसमें इतनी शक्ति आ गई जो यह दुःसाहस कर रहा है ॥ ८ ॥

अन्वयकस्य, अष्टमः, दिनकरः, कस्य, चतुर्थः, चन्द्रः, कस्य, षष्ठः, भार्गवग्रहः, कस्य, च, पञ्चमः, भूमिसुतः, वर्तते ॥ ६ ॥

शब्दार्थकस्य = किसका, अष्टमः = आठवां, दिनकरः = सूर्य (है), कस्य = किसका, चतुर्थः = चौथा, चन्द्रः = चन्द्रमा ( है ), कस्य = किसका, षष्ठः = छठा, भार्गवग्रहः = शुक्र (है), = और, पञ्चमः = पांचवां, भूमिसुतः = मंगल, वर्तते = है ॥९॥

अर्थ—किसका आठवाँ सूर्य है ? किसका चौथा चन्द्रमा है ? किसका छठा शुक्र है ? और किसका पाँचवाँ मंगल है। अर्थात् इन स्थानों में उक्त ग्रह किसके जन्मपत्र में हैं ? ॥ ९ ॥

टीकाआर्यकस्यापहारकस्य मृत्युयोगमाहकस्येति । कस्य = जनस्य, अष्टमः = अष्टमस्थानीयः, दिनकरः = सूर्यः, कस्य = जनस्य, चतुर्थः = चतुर्थस्थानीयः, चन्द्रः = निशाकरः, कस्य = जनस्य, भार्गवग्रहः = शुक्रः, षष्ठः = षष्ठस्थानीयः, च = तथा, कस्य =

३९० | मृच्छकटिकम्

भण कस्स जन्म-छट्ठो जीवो णवमो तहेअ सूरसुओ । जीवंते चंदणए को सो गोवालदारअं हरइ ॥ १० ॥ ( भण कस्य जन्मषष्ठो जीवो नवमस्तथैव सूरसुतः । जीवति चन्दनके कः स गोपालदारकं हरति ॥ १० ॥ )

वीरकः--भड चन्दणआ ! ( भट चन्दनक ! )

अवहरइ कोवि तुरिअं चंदणअ ! सवामि तुज्ज हिअएण । जह अद्धधुइद-दिणअरे गोवालअ-दारओ खुडिदो ॥ ११ ॥

जन्मस्य, पञ्चमः = पञ्चमस्थानीयः, भूमिसुतः = भौमः, वर्तते इति शेषः । एवञ्चै-तादृशग्रहयोगवतस्तस्य गोपालदारकापहारकस्य तस्य मृत्युर्ध्रुव इति भावः । आर्या वृत्तम् ॥ ६ ॥

विमर्श--यहाँ ज्योतिषशास्त्रानुसार मृत्युयोग का लक्षण बताया गया है । इसे और अग्रिम श्लोक को मिलाकर यह 'युग्मक' है ॥ ६ ॥

अन्वयः--भण, कस्य, जीवः, जन्मषष्ठः, तथा, सूरसुतः, नवमः, कः, सः, चन्दनके, जीवति, गोपालदारकम्, हरति ॥ १० ॥

शब्दार्थ--भण = बताओ, कस्य = किसके, जीवः=बृहस्पति, जन्मषष्ठः= जन्मराशि से या लग्न से छठें है, तथा, सूरसुतः=शनि, नवमः=नवें स्थान पर है, कः सः = वह कौन है, (जो), चन्दनके = चन्दनक के, जीवति=जीवित रहते, गोपालदारकम् = अहीर के बेटा आर्यक को, हरति = (कारागार से) ले जा रहा है ॥ १० ॥

अर्थ--बताओ, किसका बृहस्पति जन्मराशि (या लग्न) से छठे स्थान पर है और शनि नवम स्थान पर है ? वह कौन है जो (मुझ) चन्दनक के जीवित रहते गोपालपुत्र आर्यक को ले जा रहा है ? ॥ १० ॥

टीका--पुनरपि अपहारकस्य मृत्युयोगमेवाह-भणेति । भण=कथय, कस्य=जन्मस्य, जीवः = बृहस्पतिः, जन्मषष्ठः=जन्मराशेः लग्नात् वा षष्ठस्थानीयः, तथा, सूरसुतः=सूर्यपुत्रः शनिः, नवमः=नवमस्थानीयः, कः सः=किन्नामा सः, यः, चन्दनके=एतन्नामके मयि, जीवति = जीवनं धारयति सति, गोपालदारकम्=गोपालपुत्रम्, आर्यकमित्यर्थः, हरति=बन्धनान्मोचयित्वा, नयति, एवञ्च यस्यैतादृशाः मारणकारका ग्रहाः सञ्जाताः स एव तस्य अपहरणं करिष्यतीति भावः । गाथा वृत्तम् ॥ १० ॥

अन्वयः--हे चन्दनक !, तव, हृदयेन, शपे, कोऽपि, (आर्यकम्) त्वरितम्, अपहरति, यथा, अर्धोदितदिनकरे, गोपालदारकः, त्रुटितः ॥ ११ ॥

षष्ठोऽङ्कः ३९१

( अपहरति कोऽपि त्वरितं चन्दनक ! शपे तव हृदयेन ।
यथा अर्द्धोदितदिनकरे गोपालक-दारकः खुडितः ॥ ११ ॥ ),

चेटः—जाध गोणा ! जाध । ( यातं गावो ! यातम् । )
चन्दनकः—(दृष्ट्वा) अरे रे ! पेक्ख पेक्ख । ( अरे रे ! प्रेक्षस्व प्रेक्षस्व । )

ओहारिओ पवहणो वच्चइ मज्झेण राअमग्गस्स ।
एदं दाव विआरह, कस्स कहिं पवसिओ पवहणो त्ति ॥ १२ ॥
( अपवारितं प्रवहणं व्रजति मध्येन राजमार्गस्य ।
एत्ततावद्विचारय कस्य कुत्र प्रेषितं प्रवहणमिति ॥ १२ ॥ )

शब्दार्थ—हे चन्दनक=हे चन्दनक; तव=तुम्हारी, हृदयेन=हृदय से, शपे=शपथ खाता हूँ, कोऽपि = कोई ( आर्यकम्=गोपाल के पुत्र ), त्वरितम्=शीघ्र ही, अपहरति=लेकर भाग रहा है, यथा = जैसे कि, अर्द्धोदितदिनकरे=सूर्य के आधा निकलने पर, गोपालदारकः = गोपाल का पुत्र आर्यक, खुटितः = बन्धन तोड़कर भगाया गया ॥ ११ ॥

अर्थवीरक - वीर चन्दनक !
मैं तुम्हारे हृदय की शपथ खाता हूँ। हे चन्दनक ! कोई जल्दी से ( आर्यक को छुड़ा कर) लेकर जा रहा है। सूर्य के आधा निकलने पर वह गोपालपुत्र [किसी के द्वारा ] बन्धन तोड़कर भगाया जा रहा है ॥ ११ ॥

टीका—आर्यकस्य पलायनं सत्यमिति प्रतिपादयति —अपहरतीति । हे चन्दनक !, तव=त्वदीयेन, हृदयेन=चित्तेन, शपे=शपथं गृह्णामि, कोऽपि=अज्ञातनामा, आर्यकम्, त्वरितम्=शीघ्रमेव, अपहरति=बन्धनान्मोचयित्वा नयति, यथा=यतोहि, अर्द्धोदिते दिनकरे = सूर्ये, गोपालदारकः=गोपालपुत्रः, आर्यकः, खुटितः=बन्धनं विदार्य मोचित इति भावः। आर्या वृत्तम् ॥ ११ ॥

विमर्श—तव हृदयेन शपे=तुम्हारे हृदय से शपथ लेता हूँ -- यह अर्थ सामान्यतया प्रतीत होता है । परन्तु दूसरे के हृदय की शपथ दूसरा ले, यह व्यावहारिक नहीं प्रतीत होता है । अतः हृदयेन तव शपे=अपने हृदय से तुमको शपथ लेकर कहता हूँ—ऐसा भावार्थ करना चाहिये ॥ ११ ॥

अर्थचेट - चलो बैलों ! चलो ।
चन्दनक—अरे, अरे, देखो देखो—

अन्वयः—अपवारितम्, प्रवहणम्, राजमार्गस्य, मध्येन, व्रजति, तावत्, एतत्, विचारय, कस्य, प्रवहणम्, कुत्र, प्रेषितम्, इति ॥ १२ ॥

शब्दार्थ—अपवारितम्=वस्त्रादि से ढकी हुई, प्रवहणम्=गाड़ी, राजमार्गस्य=मुख्य मार्ग के, मध्येन=बीच से, व्रजति=जा रही है, तावत्=इसलिये, एतत्=यह,

३६२ मृच्छकटिकम्

वीरकः-- (अवलोक्य) अरे पवहणवाहआ ! मा दाव एदं पवहणं वाहेहि । कस्सकेरके एदं पवहणं ? को वा इध आरूढो ? कहिं वा वज्जइ ? (अरे प्रवहणवाहक ! मा तावदेतत् प्रवहणं वाह्य । कस्यैतत् प्रवहणम् ? को वा इहारूढः ? कुत्र वा व्रजति ? )

चेटः-- एशे क्खु पवहणे अज्जचालुदत्तशकेलके, इध अज्जआ वशन्तशेणा आल्रूढा, पुप्फुकरण्डअं जिण्णुज्जाणं कीलिदं चालुदत्तश्श णीअदि । (एतत् खलु प्रवहणमार्यचारुदत्तस्य, इह आर्या वसन्तसेना आरूढा, पुष्पकरण्डकं जीर्णोद्यानं क्रीडितुं चारुदत्तस्य नीयते' इति ।)


विचारय = सोचो, विचार करो, कस्य = किसकी, प्रवहणम् = गाड़ी है, कुत्र = कहाँ, प्रेषितम् = भेजी गयी है ॥ १२ ॥

अर्थ-- [वस्त्रादि से] ढकी हुयी यह किसकी गाड़ी राजमार्ग के बीच से जा रही है, यह विचार करो, किसकी गाड़ी है और कहाँ भेजी गयीं है ? ॥ १२ ॥

टीका-- प्रवहणं विलोक्य तद्विषयिणीं जिज्ञासामाह — अपवारितेति । अपवारितम् = वस्त्रादिनाच्छादितम्, अनिषिद्धं वा, प्रवहणम् = शकटयानम्, राजमार्गस्य = मुख्यमार्गस्य, मध्येन = मध्यभागेन, व्रजति = याति, तावत् हेतोरिति भावः, एतत् = इदम्, विचारय = चिन्तय, पृच्छ वा, कस्य = कस्य जनस्य, प्रवहणम् = शकटयानम्, कुत्र = कस्मिन् स्थाने, प्रेषितम् = गमनाय निर्दिष्टम्, इति = इदं जानीहि । अपवारितेऽस्मिन् प्रवहणे गोपालदारको भवितुमर्हति अतस्त्वरितमेवान्वेषणीयमिदमिति भावः ।

अत्र गाथा वृत्तम् ॥ १२ ॥

विमर्श-- अपवारितम् = सामान्यतया इसका अर्थ 'ढका हुआ' होता है । परन्तु—'विना रोकटोक के'—यह भी हो सकता है । क्योंकि जल्दी-जल्दी जानेवाली गाड़ी में छिपा हुआ आर्यक भाग सकता है, ऐसी शंका स्वाभाविक है ॥ १२ ॥

शब्दार्थ-- इहारूढः=इस गाड़ी पर बैठा है, क्रीडितुम्=क्रीडाविहार के लिये, अनवलोकितः=विना देखी हुई, विनाजांच पड़ताल की हुई, प्रत्ययेन=विश्वास से, ज्योत्स्नासहितम्=चाँदनी के साथ ।

अर्थ--वीरक--(देख कर) अरे गाड़ीवान ! इस गाड़ी को आगे मत ले जाओ । यह किसकी गाड़ी है ? इस पर कौन बैठा है ? और कहाँ जा रही है ?

चेट--यह आर्य चारुदत्त की गाड़ी है । कामक्रीडा-विहारसम्बन्धी इस गाड़ी पर आर्या वसन्तसेना विराजमान हैं । आर्य चारुदत्त के समीप पुष्प-करण्डक जीर्णोद्यान में क्रीडा के लिये ले जाई जा रही है ।

षष्ठोऽङ्कः ३६३

वीरकः-- (चन्दनकमुपसृत्य) एसो पवहणवाहओ भणादि--'अज्जचारुदत्तश्श पवहणं, वशन्तशेणा आलूढ़ा, पुप्फकरण्डअं जिण्णुज्जाणं णीअदि' त्ति। (एष प्रवहणवाहको भणति—'आर्यचारुदत्तस्य प्रवहणम्, वसन्तसेना आरूढ़ा, पुष्पकरण्डकं जीर्णोद्यानं नीयते, इति ।)
चन्दनकः--ता गच्छदु। (तद्गच्छतु ।)
वीरकः--अणवलोइदो ज्जेव ? (अनवलोकित एव ?)
चन्दनकः--अध इं। (अथ किम् ।)
वीरकः—कस्स पच्चाएण ? (कस्य प्रत्ययेन ?)
चन्दनकः— अज्जचारुत्तस्स (आर्यचारुत्तस्य ।)
वीरकः-को अज्जचारुदत्तो ? का वा वसन्तसेणा ? जेण अणवलोइदं वज्जइ। (क आर्यचारुदत्तः ? का वा वसन्तसेना ? येनानवलोकितं व्रजति ।)
चन्दनकः-अरे ! अज्जचारुदत्तं ण जाणासि ? ण वा वसन्तसेणिअं ? जइ अज्जचारुदत्तं वसन्तसेणिअं वा ण जाणासि, ता गअणे जोण्हासदिदं चन्दं पि तुमं ण जाणासि । (अरे ! आर्यचारुदत्तं न जानासि ? न वा वसन्तसेनिकाम् ? यदि आर्यचारुदत्तं वसन्तसेनिकां वा न जानासि, तदा गगने ज्योत्स्नासहितं चन्द्रमपि त्वं न जानासि ।)

को तं गुणारविन्दं सीलसिअङ्कं जणो ण जाणादि ?
आवण्ण-दुक्ख-मोक्खंचउ-साअर-सारअं रअणं ॥ १३ ॥


वीरक— (चन्दनक के पास जाकर) यह गाड़ीवाला ऐसा कह रहा है— 'आर्य चारुदत्त की गाड़ी है। इस पर वसन्तसेना बैठी है। पुष्पकरण्डक जीर्ण उद्यान में ले जाई जा रही है?'
चन्दनक— तो जाने दो।
वीरक— विना देखे हुये ही।
चन्दनक— और क्या ?
वीरक— किसके विश्वास से ?
चन्दनक— आर्य चारुदत्त के।
वीरक— कौन आर्य चारुदत्त ? और कौन वसन्तसेना ? जिनके कारण विना देखे हुये ही जा रही है ?
चन्दनक— अरे आर्य चारुदत्त को नहीं जानते हो ? और न वसन्तसेना को जानते हो ? यदि आर्य चारुदत्त को और वसन्तसेना को नहीं जानते हो तो आकाश में चांदनी के सहित चन्द्रमा को भी नहीं जानते हो।
अन्वयः— गुणारविन्दम्, शीलमृगाङ्कम्, आपन्नदुःखमोक्षम्, चतुःसागरसारम्, रत्नम्, तम्, कः, जनः, न, जानाति ॥ १३ ॥

३६४ मृच्छकटिकम्

( कस्तं गुणारविन्दं शीलमृगाङ्कं जनो न जानाति ? )
आपन्न-दुःखमोक्षं चतुःसागरसारं रत्नम् ॥ १३ ॥ )
दो ज्जेव पूअणीआ एत्थ णअरीए तिलअभूदा अ ।
अज्जा वसन्तसेणा, धम्मणिही चारुदत्तो अ ॥ १४ ॥
( द्वावेव पूजनीयौ अत्र नगर्यां तिलकभूतौ च ।
आर्या वसन्तसेना धर्मनिधिश्चारुदत्तश्च ॥ १४ ॥ )

**शब्दार्थ--**गुणारविन्दम्=गुणों के कमल, कमलतुल्य गुणोंवाले, शीलमृगाङ्कम्= स्वभाव में चन्द्रमा के तुल्य, आपन्नदुःखमोक्षम्=शरणागत के दुःख दूर करनेवाले, चतुःसागरसारम्=चारों समुद्रों के सारभूत, रत्नम्=रत्न, तम्=उन आर्य चारुदत्त को, कः जनः=कौन व्यक्ति, न=नहीं, जानाति=जानता है, अर्थात् प्रत्येक व्यक्ति जानता है ॥ १३ ॥

**अर्थ--**गुणों के कमल अर्थात् कमलतुल्य गुणोंवाले [ निर्मल ], चन्द्रतुल्य स्वभाववाले [ सभी को आनन्दित करनेवाले ] शरण में आये हुये के दुःखों को दूर करनेवाले, चारों समुद्रों के सारभूत उन आर्य चारुदत्त को कौन व्यक्ति नहीं जानता है ॥ १३ ॥

**टीका--**चारुदत्तस्य वैशिष्ट्यं निर्दिशति--क इति। गुणानाम्=दयादाक्षिण्या-दीनाम्, अरविन्दम् = कमलम्, कमलं यथा मधुनः निवासस्थानं तथैव अयमपि सर्वगुणानामास्पदम्, यद्वा गुणा अरविन्दम् इव यस्य तम्, शीलस्य=सत्स्वभावस्य मृगाङ्कम्=चन्द्रम् इव, चन्द्रतुल्यं सर्वेभ्य आनन्दप्रदम्, आपन्नानाम्=शरणागतानाम्, दुःखमोक्षम्=दुःखविनाशकम्, चतुर्णां समुद्राणाम्, सारम्=सारभूतम्, रत्नम्=सर्वोत्कृष्टं मणिम्, तम्=प्रसिद्धम् आर्यचारुदत्तम्, कः जनः=कः पुरुषः, न=नैव, जानाति=वेत्ति । सर्वेऽपि तं सुष्ठु जानन्तीत्यर्थः । रूपकमलंकारः । आर्या वृत्तम् ॥ १३ ॥

**विमर्श--**गुणारविन्दम्=गुणानाम् अरविन्दम् अथवा गुणैः अरविन्दम् इव--ऐसा विग्रह करके कथञ्चित् समास उपपादित करना चाहिये । इसी प्रकार शील-मृगाङ्कम्=शीले मृगाङ्कम् इव ऐसा विग्रह करना चाहिये । इन दोनों का तात्पर्यार्थ लेना ही उचित है। रूपक अलंकार सम्भव है। आर्या वृत्त है ॥ १३ ॥

**अन्वयः--**इह, नगर्याम्, द्वौ एव, पूजनीयौ, तिलकभूतौ, च, आर्या, वसन्तसेना, धर्मनिधिः, चारुदत्तः, च ॥ १४ ॥

**शब्दार्थ--**इह=इस, नगर्याम्=( उज्जयिनी ) नगरी में, द्वौ=दो, एव=ही, पूजनीयौ=पूजा के योग्य, च=और, तिलकभूतौ=तिलक के समान सर्वोच्च हैं, आर्या=सम्माननीय, वसन्तसेना=वसन्तसेना, च=और, धर्मनिधिः=धर्म के सिन्धु, चारुदत्तः=चारुदत्त ॥ १४ ॥

षष्ठोऽङ्कः ३६५

वीरकः—अरे चन्दणओ ! (अरे चन्दनक !)

जाणामि चारुदत्तं वसन्तसेणं अ सुट्ठु जाणामि । पत्ते अ राजकज्जे पिदरं पि अहं ण जाणामि ॥ १५ ॥ ( जानामि चारुदत्तं वसन्तसेनाञ्च सुष्ठु जानामि । प्राप्ते च राजकार्ये पितरमपि अहं न जानामि ॥ १५ ॥ )


अर्थ—इस उज्जयिनी नगरी में दो ही पूजा के योग्य हैं और तिलकवुल्य सर्वोपरि हैं—( एक ) आर्या वसन्तसेना और ( दूसरे ) धर्मसिन्धु चारुदत्त ॥१४॥

टीका—चारुदत्त-वसन्तसेनयोर्महत्त्वं निर्दिशति—इहेति । 'इह=अस्याम्, नगर्याम्=उज्जयिन्याम्, द्वौ एव, पूजनीयौ=पूजार्हौ, ( एका ) आर्या=सम्मान्या, वसन्तसेना=तन्नाम्नी गणिका, ( अपरः ) च, धर्मनिधिः=धर्मसिन्धुः, चारुदत्त:=एतन्नामकः, प्रकरणस्यैतस्य नायक इत्यर्थः । परिकरालंकारः, गाथा वृत्तम् ॥ १४ ॥

विमर्श—चन्दनक यहाँ वसन्तसेना और चारुदत्त को सर्वश्रेष्ठ तथा उज्जयिनी के महत्त्वपूर्ण व्यक्ति कहता है ॥ १४ ॥

अन्वयः—चारुदत्तम्, जानामि, वसन्तसेनाम्, च, सुष्ठु, जानामि, राजकार्ये, च, प्राप्ते, अहम्, पितरम्, अपि, न, जानामि ॥ १५ ॥

शब्दार्थ—चारुदत्तम्=चारुदत्त को, जानामि=जानता हूँ, च=और, वसन्तसेनाम्=वसन्तसेना को, सुष्ठु=अच्छी प्रकार, जानामि=जानता हूँ, राजकार्ये=राजा का कार्य, प्राप्त=उपस्थित होने पर, अहम्=मैं, पितरम्=अपने पिता को, अपि=भी, न=नहीं, जानामि=जानता हूँ, पहचानता हूँ ॥ १५ ॥

अर्थ—मैं चारुदत्त को जानता हूँ और वसन्तसेना को भी अच्छी प्रकार से जानता हूँ किन्तु राजा का कार्य उपस्थित हो जाने पर मैं अपने पिता को भी नहीं जानता हूँ। अर्थात् मेरी दृष्टि में राजा का कार्य ही सर्वोपरि है ॥ १५ ॥

टीका—वीरकः राज्ञः कार्यमेव सर्वोपरि प्रतिपादयन्नाह—जानामीति । चारुदत्तम्=तन्नामकं प्रकरणस्य नायकमित्यर्थः, जानामि=वेद्मि, वसन्तसेनाम्=तन्नाम्नीं गणिकाम्, च=तथा, सुष्ठु = सम्यग्रूपेण, जानामि = वेद्मि, च=किन्तु, राजकार्ये=राज्ञः पालकस्य रक्षाकार्ये, प्राप्ते=समुपस्थिते, अहम्=वीरकः, पितरम्=स्वजनकम्, अपि, नैव, जानामि=वेद्मि । एवञ्चेदानीं राजकार्ये उपस्थिते सति तस्यैव महत्वं सर्वोपरि मन्यते वीरक इति भावः । आर्या वृत्तम् ॥ १५ ॥

विमर्श—वीरक का आशय यह है कि इस समय राजा के संकट की घड़ी है। मैं किसी पर भी विश्वास नहीं कर सकता, वह चाहे मेरा पिता ही क्यों न हो ॥ १५ ॥

३९६ मृच्छकटिकम्

आर्यकः—( स्वगतम् ) अयं मे पूर्ववैरी, अयं मे पूर्वबन्धुः । यतः—

एककार्यनियोगेऽपि नानयोस्तुल्यशीलता । विवाहे च चितायाञ्च यथा हुतभुजोर्द्वयोः ॥ १६ ॥

चन्दनकः—तुमं तन्तिलो सेणावई रण्णो पच्चइदो, एदे धारिदा मए वइल्ला, अवलोएहि । ( त्वं तन्त्रिलः सेनापतिः राज्ञः प्रत्ययितः, एतौ धारितो मया बलीवर्दौ, अवलोकय । )

अर्थ—आर्यक—( अपने में ) यह ( वीरक ) मेरा पुराना शत्रु है और यह ( चन्दनक ) मेरा पुराना मित्र है। क्योंकि—

**अन्वयः—**एककार्यनियोगे, अपि, अनयोः, तुल्यशीलता, न, यथा, विवाहे, च, चितायाम्, च, द्वयोः, हुतभुजोः [ तुल्यशीलता न ] ॥ १६ ॥

**शब्दार्थ—**एककार्यनियोगे=एक ही प्रकार के कार्य में लगे रहने पर, अपि=भी, अनयोः = इन दोनों चन्दनक और वीरक का, तुल्यशीलता = एक प्रकार का स्वभाव, न=नहीं है, यथा=जिस प्रकार, विवाहे=विवाह में, च=और, चितायाम्=श्मशान की चिता में, द्वयोः=दोनों, हुतभुजोः=अग्नियों की, [ तुल्यशीलता=समानस्वभावता, न=नहीं होती हैं ] ॥ १६ ॥

अर्थ—[ पलायित अपराधी को पकड़ना रूपी ] एक ही कार्य में लगे रहने पर भी इन दोनों वीरक और चन्दनक का स्वभाव एक जैसा नहीं है, जिस प्रकार विवाह में और श्मशान की चिता में अग्नि एक प्रकार की नहीं मानी जाती है ॥ १६ ॥

टीका—वीरकचन्दनकयोः स्वभावस्यान्तरं प्रतिपादयति आर्यकः—एकेति । एककार्ये=मम बन्धनरूपे एकस्मिन्नेव कर्मणि नियोगे=नियोजने, अपि, अनयोः=वीरकचन्दनकयोः, तुल्यशीलता=तुल्यस्वभावत्वम् न=नैव, अस्ति, यथा=येन प्रकारेण, विवाहे पाणिग्रहणसंस्कारे, चितायाम् च=शवदाहार्थं प्रयुक्तायां चितायाम् च, तुल्यशीलता नैव दृश्यते । पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ।। १६ ।।

विमर्श—तुल्यशीलता=तुल्यं शीलं ययोः ते शीले, तद्भावः । दोनों को आर्यक की खोज करने का कार्य सौंपा गया है परन्तु वीरक धूर्तता के साथ और चन्दनक शालीनता से सम्पादित कर रहा है ॥ १६ ॥

**शब्दार्थ—**तन्त्रिलः=प्रधान, प्रत्ययितः=विश्वस्त, धारितः=पकड़ लिये गये, उत्नामय=उठाओ, धुरम्=जुआ को ।

**अर्थ—चन्दनक—**तुम प्रधान सेनापति राजा के विश्वासपात्र हो; मैंने इन दोनों बैलों को पकड़ लिया है, देख लो ।

षष्ठोऽङ्कः ३६७

वीरकः--तुमं पि रण्णो पच्चइदो वलवइ, ता तुमं ज्जेव अवलोएहि । ( त्वमपि राज्ञः प्रत्ययितो बलपतिः, तत् त्वमेव अवलोकय । ) चन्दनकः--मए अवलोइदं तुए अवलोइदं भोदि ? ( मया अवलोकितं त्वया अवलोकितं भवति ? ) वीरकः--जं तुए अवलोइदं तं रण्णा पालएण अवलोइदं । ( यत् त्वया अवलोकितं तत् राज्ञा पालकेनावलोकितम् । ) चन्दनकः--अरे ! उण्णामेहि धुरं । ( अरे ! उन्नामय धुरम् । )
( चेटस्तथा करोति )
आर्यकः--( स्वगतम् ) अपि रक्षिणो मामवलोकयन्ति ? अशस्त्रश्चास्मि मन्दभाग्यः । अथवा—

भीमस्यानुकरिष्यामि बाहुः शस्त्रं भविष्यति ।
वरं व्यायच्छतो मृत्युर्न गृहीतस्य बन्धने ॥ १७ ॥


वीरक—तुम भी राजा के विश्वस्त सेनापति हो, अतः तुम्हीं देख लो ।
चन्दनक—क्या मेरा देखा जाना तुम्हारा देखा जाना हो जायगा ।
वीरक—जो तुमने देख लिया वह राजा पालक ने देख लिया ।
चन्दनक—अरे ! इस गाड़ी का जुआ उठाओ ।
( चेट उसी प्रकार जुआ ऊपर उठाता है । )
आर्यक—( अपने आप में ) क्या सिपाही मुझे देखेंगे, और मैं अभागा बिना शस्त्र के हूँ । अथवा

अन्वय—[ अहम् ] भीमस्य, अनुकरिष्यामि, बाहुः [ मे ], शस्त्रम्, भविष्यति, व्यायच्छतः, मृत्युः, वरम्, गृहीतस्य, बन्धने, न, वरम् ॥ १७ ॥

शब्दार्थ—[ अहम् = मैं आर्यक ] भीमस्य = भीमसेन का, अनुकरिष्यामि = अनुकरण करूँगा, बाहुः = भुजा, [ मे = मेरा ] शस्त्रम् = शस्त्र, भविष्यति = बनेगा, व्यायच्छतः = लड़ते हुये, मृत्युः = मौत, वरम् = ठीक है, बन्धने = बन्धन, जेल आदि में, गृहीतस्य = पकड़े गये, मेरी मौत, न = ठीक नहीं हैं ॥ १७ ॥

अर्थ—[ मैं ] भीम का अनुकरण = नकल करूँगा, बाहु मेरा शस्त्र बनेगी, लड़ते हुये मर जाना ठीक है, बन्धन में पड़े हुये की मृत्यु ठीक नहीं है ॥ १७ ॥

टीका—तत्कालमुचितं विचार्य बाहुयुद्धमेव श्रेयस्करं मन्यते—भीमस्येति । भीमस्य = मध्यमपाण्डवस्य, अनुकरिष्यामि = अनुकरणं विधास्यामि, बाहुः = भुजा, मे = मम, शस्त्रम् = आयुधम्, भविष्यति = सम्पत्स्यते । यथा खलु भीमः बाहुयुद्धं कृतवान् तथैवाहमपि करिष्यामीति भावः । व्यायच्छतः = युद्धं कुर्वतः, ( मे = आर्यकस्य ) मृत्युः = मरणम्, वरम् = श्रेयस्करम्, बन्धने = कारागारादौ, निगृहीतस्य = निगडितस्य, अवरुद्धस्य, न वरमिति भावः । पद्यावक्त्रं वृत्तम् ॥ १७ ॥

३६८ | मृच्छकटिकम्

अथवा साहसस्य तावदनवसरः । ( चन्दनको नाट्येन प्रवहणमारुह्यावलोकयति । ) आर्यकः— शरणागतोऽस्मि । चन्दनकः— ( संस्कृतमाश्रित्य ) अभयं शरणागतस्य । आर्यकः—

त्यजति किल तं जयश्रीर्जहाति च मित्राणि बन्धुवर्गश्च । भवति च सदोपहास्यो यः खलु शरणागतं त्यजति ॥ १८ ॥


विमर्श— शस्त्रहीन आर्यक भीमसेन के समान बाहुयुद्ध करना उचित समझता है। फिर सोचता है कि अकेला क्या कर सकेगा, तब लड़ते हुये मौत ही श्रेयस्कर समझता है, जेलखाने में कैद होकर सड़ते हुये जीवित रहना या मरना अच्छा नहीं समझता है ॥ १७ ॥

अर्थ— अथवा साहस ( प्रदर्शन ) का यह [ उचित ] अवसर नहीं है ।

चन्दनक— ( अभिनय के साथ गाड़ी पर चढ़कर देखता है । )

आर्यक— मैं [ आपकी ] शरण में आया हूँ ।

चन्दनक— (संस्कृत भाषा में) शरण में आये हुये को अभय प्रदान करता हूँ ।

अन्वयः— यः शरणागतम्, त्यजति, तम्, जयश्रीः, खलु, त्यजति, मित्राणि, बन्धुवर्गः च, किल, जहाति, सदा, च, उपहास्यः, भवति ॥ १८ ॥

शब्दार्थ— यः=जो व्यक्ति, शरणागतम्=शरण में आये हुये को, त्यजति=छोड़ देता है, तम्=ऐसे व्यक्ति को, जयश्रीः=विजयलक्ष्मी, खलु=निश्चितरूप से, त्यजति=छोड़ देती है; मित्राणि=मित्रलोग, च=और, बन्धुवर्गः=भाई बन्धुजन, किल=निश्चितरूप से, जहाति=छोड़ देते हैं, च=और, सदा=सदैव, उपहास्यः=उपहास के योग्य, भवति=होता है ॥ १८ ॥

अर्थ—आर्यक— जो व्यक्ति शरण में आये हुये को छोड़ देता है [ अर्थात् उसकी रक्षा नहीं करता है ] उस व्यक्ति को विजयलक्ष्मी छोड़ देती है, और मित्र तथा बन्धुबान्धव भी छोड़ देते हैं, वह सदैव उपहास का पात्र होता है ॥ १८ ॥

टीका— शरणागतस्य परित्यागे रक्षणाभावे च दोषमाह चन्दनकः— त्यजतीति । यः=यः कश्चित् जनः, शरणागतम्=शरणे=आश्रये समागतम्, त्यजति=जहाति, तम्=तादृशं शरणागतपरित्यागिनम् जनम्, जयश्रीः=विजयलक्ष्मीः, खलु=निश्चयेन, त्यजति=परिहरति, मित्राणिः=सखायः, च=तथा, बन्धुवर्गः=बान्धवजनसमूहः, किल = निश्चयेन, जहाति=परित्यजति, ओहाक् त्यागे इति जुहोत्यादिः । सदा = सर्वकालम्, उपहास्यः = उपहासयोग्यः, भवति=जायते । एवञ्च शरणागतपरित्यागे विविधदूषणानि सन्तीति तत्परित्यागो न करणीय इति भावः । समुच्चयालंकारः, आर्या वृत्तम् ॥ १८ ॥

षष्ठोऽङ्कः ३९६

**चन्दनकः—**कधं अज्जओ गोवालदरओ सेणवित्तासिदो विअ पत्तरहो साउणिअस्स हत्थे णिवडिदो। (विचिन्त्य) एसो अणवराधो सरणाअदो अज्जचारुदत्तस्स पवहणं आरूढो पाणप्पदस्स मे अज्जसव्विलअस्स मित्तं, अण्णदो राअ-णिओओ। ता किं दाणि एत्थ जुत्तं अणुचिट्ठिदुं? अथवा, जं भोदु, तं भोदु पढमं ज्जेव अभअं दिण्णं। (कथमार्यको गोपालदारकः श्येनवित्रासित इव पत्ररथः शाकुनिकस्य हस्ते निपतितः। एषोऽनपराधः, शरणागतः, आर्यचारुदत्तस्य प्रवहणमारूढः, प्राणप्रदस्य मे आर्यशर्विलकस्य मित्रम्; अन्यतो राजनियोगः। तत् किमिदानीमत्र युक्तमनुष्ठातुम्? अथवा यद्भवतु तद्भवतु, प्रथममेवाभयं दत्तम्।)

भीदाभअप्पदाणं दत्तस्स परोवआर-रसिसस्स।
जइ होइ होउ णासो तहवि अ लोए गुणो ज्जेव्व ॥ १६ ॥

**विमर्श—**किसी की शरण में जानेवाला व्यक्ति उससे अपनी रक्षा की आशा करता है। अतः यदि कोई शरणागत की रक्षा न करके अपना स्वार्थ ही देखता है, वह समाज में सर्वत्र निन्दित ही होता है। अतः चन्दनक निन्दा के भय से शरणागत आर्यक की रक्षा में ही लग जाना उचित मानता है। एक कार्य के प्रति अनेक कारणों का उपन्यास होने से समुच्चय अलंकार है। आर्या छन्द है ॥ १६ ॥

**शब्दार्थ—**श्येनवित्रासितः=बाज से डराया गया, पत्ररथः=साधारण पक्षी, शाकुनिकस्य=शिकारी बहेलियाके, निपतितः=आ गिरा, प्राणप्रदस्य=जीवनदान करने वाले, अनपराधः=निरपराध, राजनियोगः=राजा का कार्य=आदेश, अनुष्ठातुम्=करना, यद्भवतु तद्भवतु=जो हो सो हो ॥

**अर्थ—चन्दनक—**क्या अहीर का पुत्र आर्यक बाज से भयभीत पक्षी के समान शिकारी बहेलिया के हाथ में आ गिरा ? (सोंचकर) (एक ओर तो) यह निरपराध है, (मेरी) शरण में आया है, आर्य चारुदत्त की गाड़ी पर चढ़ा=बैठा है, जीवनदान देने वाले आर्य शर्विलक का मित्र है दूसरी ओर राजा का आदेश है। इसलिये इस विषय में क्या करना उचित है। अथवा जो हो, सो हो [मैं तो] पहले ही अभय प्रदान कर चुका हूँ।

**टीका—**श्येनेन=हिंसकपक्षिविशेषेण, वित्रासितः=भयं प्रापितः, पत्रम्=पक्ष एव रथः=यानसाधनं यस्य सः, पक्षी इत्यर्थः, शाकुनिकः=शकुनिवधेन जीविकानिर्वाहकः व्याध इत्यर्थः, निपतितः=स्वयमेव आपतितः, अनपराधः=अपराधरहितः, शरणागतः = आश्रये समागतः, प्रवहणम् = यानम्, प्राणप्रदस्य = जीवनप्रदातुः, राजनियोगः=राजाज्ञा, राजकार्यं वा, अत्र=द्विविधास्पदे विषये।

**अन्वयः—**भीताभयप्रदानम्, ददतः, परोपकाररसिकस्य, (पुरुषस्य) यदि, नाशः, भवति, भवतु, तथापि, लोके, गुणः, एव, [अस्ति] ॥ १६ ॥

४०० | मृच्छकटिकम्

( भीताभयप्रदानं ददतः परोपकाररसिकस्य । यदि भवति, भवतु नाशस्तथापि च लोके गुण एव ॥ १९ ॥ )

( सभयमवतीर्य ) दिट्ठो अज्जओ (इत्यर्धोक्ते) ण, अज्जआ वसन्तसेणा । तदो एसा भणादि--‘जुत्तं ण्णेदं, सरिसं ण्णेदं जं अहं अज्जचारुदत्तं अहिसारिदुं गच्छन्ती राअमग्गे परिभूदा ।' ( दृष्ट आर्यः, न, आर्या वसन्तसेना । तदेषा भणति--'युक्तं नेदम्, सदृशं नेदम्, यदहमार्यचारुदत्तमभिसर्तुं गच्छन्ती राजमार्गे परिभूता ।' )

वीरकः--चन्दणआ ! एत्थ मह संसओ समुप्पण्णो । ( चन्दनक ! अत्र मम संशयः समुत्पन्नः । )


शब्दार्थ--भीताभयप्रदानम् = डरे हुये को अभयदान, ददतः = देने वाले, परोपकाररसिकस्य = परोपकार करने के प्रेमी ( पुरुषस्य=व्यक्ति ) का, यदि=अगर, नाशः=विनाश, मृत्यु आदि, भवति=हो जाती है, भवतु=हो जाय, तथापि=फिर भी, लोके=संसार में, [ वह विनाश भी ], गुणः=गुण, अच्छाई, एव=ही, [ अस्ति=है ] ॥ १६ ॥

**अर्थ--**भयभीत को अभय प्रदान करने वाले परोपकार के प्रेमी [ पुरुष ] का यदि नाश [ मृत्यु आदि ] हो जाता है, तो हो जाय, तथापि वह संसार में गुण ही [ माना जाता ] है ॥ १६ ॥

टीका--शरणागतरक्षणे स्वप्राणपरित्यागमपि श्रेयस्करमेव मत्वा--भीतेति । भीताय भयाक्रान्ताय, अभयप्रदानम्=अभयस्य प्रदानम्, ददतः=समर्पयतः, परोपकारे=परेषां हितसाधने, रसिकस्य=अनुरागवतः, पुरुषस्य इति शेषः, यदि=चेत्, नाशः=विनाशः, मृत्युरिति भावः, भवति=जायते, भवतु=जायताम्, तथापि=एवं सत्यपि, लोके=संसारे, गुणः=कीर्तिः, एव । पररक्षणे यदि कस्यापि मृत्युर्भवति सोऽपि संसारे यशोवर्धक एवास्ति अतोऽत्रार्यरक्षणे मम मृत्युरपि स्यादिति न मे चिन्तेति भावः । आर्या वृत्तम् ॥ १६ ॥

**विमर्श--**भयभीत को शरणदेने में कभी कभी अपने से अधिक बलशाली और सम्पन्न के साथ शत्रुता हो जाने पर मृत्यु की भी सम्भावना हो जाती है । किन्तु उसकी निन्दा नहीं अपितु प्रशंसा ही की जाती है ॥ १९ ॥

अर्थ--( घबड़ाहट के साथ उतर कर ) मैंने आर्य को देख लिया ( ऐसा आधा कह कर ) नहीं, आर्या वसन्तसेना को देख लिया । वह कह रही है--'यह उचित नहीं है, यह [ मेरी प्रतिष्ठा के ] योग्य नहीं है, जो कि आर्य चारुदत्त के पास अभिसार के लिये जाती हुये, मुझे मार्ग में अपमानित किया जा रहा है ।

वीरक--चन्दनक ! यहाँ मुझे सन्देह उत्पन्न हो गया है ।

षष्ठोऽङ्कः ४०१

**चन्दनकः—**कधं दे संसओ ? ( कथं ते संशयः ? )
वीरकः—

सम्भम-घग्घरकण्ठो तुमं पि जादोऽसि जं तुए भणिदं ।
दिट्ठो मए क्खु अज्जो पुणोवि अज्जा वसन्तसेणेत्ति ॥ २० ॥

( सम्भ्रम-घर्घर-कण्ठस्त्वमपि जातोऽसि यत्त्वया भणितम् ।
दृष्टो मया खलु आर्यः पुनरप्यार्या वसन्तसेनेति ॥ २० ॥ )

एत्थ मे अप्पच्चओ । ( अत्र मे अप्रत्ययः । )
**चन्दनकः—**अरे ! को अप्पच्चओ तुह ? वअं दक्खिणत्ता अव्वत्तभा-
भासिणो । खस-खत्ति-खडो-खडट्ठविलेङ्क-कण्णाट-कण्ण-प्पावरण-दविड-


चन्दनक—तुम्हें सन्देह क्यों हो गया ?

**अन्वयः—**त्वम्, अपि, सम्भ्रमघर्घरकण्ठः, जातः, असि, यत्, त्वया, (प्रथमम्) भणितम्, मया, खलु, आर्यः, दृष्टः, पुनरपि, आर्या, वसन्तसेना, दृष्टा, इति [ भणितम् ] ॥ २० ॥

**शब्दार्थ—**त्वम् = तुम चन्दनक, अपि = भी, संभ्रमघर्घरकण्ठः = घबड़ाहट के कारण घरघराहट युक्त कण्ठवाले, जातः = बन गये, असि = हो, यत् = क्योंकि, त्वया = तुमने, ( प्रथमम् = पहले ) भणितम् = कहा, मया = मैंने [ चन्दनक ने ], खलु = निश्चितरूपसे, आर्यः = आर्य चारुदत्त को, दृष्टः = देख लिया, पुनरपि = इसके बाद फिर, आर्या = सम्माननीय, वसन्तसेना = वसन्तसेना को, [ दृष्टा = देखा ] ॥ २० ॥

अर्थ—वीरक—
घबराहट के कारण तुम भी घरघराहटयुक्त कण्ठवाले बन गये हो, अर्थात् तुम साफ साफ नहीं बोल पा रहे हो, क्योंकि पहले तुमने कहा कि आर्य [ चारुदत्त ] को देख लिया, फिर [ कहा कि ] आर्या वसन्तसेना को देखा ॥ २० ॥

इस [ दो प्रकार की बातों ] में मुझे सन्देह है ।

टीका—वीरकः संशयहेतुं प्रतिपादयति—सम्भ्रमेति । त्वम् = चन्दनकः अपि; सम्भ्रमेण = व्यग्रतया, घर्घरध्वनियुक्तः कण्ठः गलविवरं यस्य तादृशः, जातः = भूतः, असि = भवसि, यत् = यस्मात्, त्वया = चन्दनकेन, [ प्रथमम् ] भणितम् = उक्तम्, मया = चन्दनकेन, खलु = निश्चयेन, आर्यः = माननीयः चारुदत्त इति भावः, दृष्टः = अवलोकितः, पुनरपि = तदनन्तरम्, आर्या = सम्मान्या, वसन्तसेना, दृष्टेति शेषः । एवञ्च द्विविधप्रतिवचनमेव मम सन्देहहेतुरिति भावः । गीतिः वृत्तम् ॥ २० ॥

शब्दार्थ—अप्रत्ययः = अविश्वास, अव्यक्तभाषिणः = अस्पष्ट बोलने वाले, प्रलोकयामि=ठीक से देख लेता हूँ, प्रत्ययितः = विश्वस्त, अपक्रामति=भाग कर

२६ मृ०

४०२ मृच्छकटिकम्

चोल-चीण-वव्वर-खेर-खाण-मुख-मधु-घाट-पहुदाणं मिलिच्छजा- दीणं अणेअ-देस-भासाभिण्णा जहेट्ठं मन्तआम—'दिट्ठो दिट्ठा वा, अज्जो अज्जबा वा।' (अरे ! कः अप्रत्ययस्तव ? वयं दाक्षिणात्या अव्य- क्तभाषिणः। खस-खत्ति-खड़ा-खड्ठो-विलय-कर्णाट-कर्ण-प्रावरण-द्रविड-चोल- चीन-बर्बर-खेर-खान-मुख-मधुघात-प्रभृतीनां म्लेच्छजातीनाम् अनेकदेशभाषाभिज्ञा यथेष्टं मन्त्रयामः—'दृष्टो दृष्टा वा, आर्यः आर्या वा ।' )

वीरकः—णं अहं पि पलोएमि। राअ-अण्णा एसा। अहं रण्णो पच्चइदो। (ननु अहमपि प्रलोकयामि । राजाज्ञा एषा । अहं राज्ञः प्रत्ययितः । )

चन्दनकः—ताकि अहं अप्पच्चइदो संवृत्तो। (तत् किमहमप्रत्ययितः संवृत्तः ? )

वीरकः—णं सामि-णिओओ। (ननु स्वामिनियोगः । )

चन्दनकः—( स्वगतम् ) अज्जगोवालदारओ अज्जचारुदत्तस्स पवहणं अहिरुहिअ अवक्कमदि ति जइ कहिज्जदि, तदो अज्जचारुदत्तो रण्णा सासिज्जइ, ता को एत्थ उवाओ ? (विचिन्त्य) कण्णाट-कलह-प्पओअं कलेमि। (प्रकाशम्) अरे वीरअ ! मए चन्दणकेण पलोइदं पुणो वि तुमं पलोएसि, को तुमं ? (आर्यगोपालदारकः आर्यचारुदत्तस्य प्रवहणमभिरुह्य अपक्रामतीति यदि कथ्यते, तदा आर्यचारुदत्तो राज्ञा शिष्यते, तत् कोऽत्र उपायः ? कर्णाट-कलह-प्रयोगं करोमि। अरे वीरक ! मया चन्दनेकेन प्रलोकितं पुनरपि


जा रहा है, शिष्यते=दण्डित किया जायगा। कर्णाटकलहप्रयोगम् = कर्नाटक के लोगों के झगड़े को अपनाना, पूज्यमानः=पूज्य माने जाने वाले ।

**अर्थ—चन्दनक—**अरे तुम्हारा कैसा अविश्वास ? हम दक्षिण देशवाले अस्पष्ट बोलने वाले हैं । खस, खत्ति, खड़ा, खड्ठ, बिड, कर्णाट, कर्ण, प्रावरण, द्राविड, चोल, चीन, बर्बर, खेर, खान, मुख, मधुघात आदि म्लेच्छ जातियों की अनेक देशी भाषाओं को जानने वाले हम लोग अपनी इच्छा के अनुसार बोलते हैं—'दृष्टः, अथवा दृष्टा, आर्यः अथवा आर्या ।'

**वीरक—**अरे ! मैं भी ठीक से देख लूँ । यह राजा की आज्ञा है। मैं राजा का विश्वासपात्र हूँ ।

**चन्दनक—**तो क्या मैं अविश्वस्त हो गया ?

वीरक—( नहीं ) यह तो राजा का कार्य=आज्ञा है ।

चन्दनक—( अपने आप में ) आर्य गोपालपुत्र आर्य चारुदत्त की गाड़ी पर बैठ कर भाग रहा है—ऐसा यदि कहा जाता है तो आर्य चारुदत्त को राजा दण्ड देगा, इस लिये अब यहाँ क्या उपाय है ! ( सोच कर ) कर्णाटकलह का दिखावा

षष्ठोऽङ्कः ४०३

त्वं प्रलोकयसि, कस्त्वम् ? )
**वीरकः—**अरे तुमं पि को ? ( अरे त्वमपि कः ? )
**चन्दनकः—**पूइज्जन्तो माणिज्जन्तो तुमं अप्पणो जादिं ण सुमरेसि । ( पूज्यमानो मान्यमानस्त्वमात्मनो जातिं न स्मरसि ? )
वीरकः—( सक्रोधम् ) अरे ! का मह जादी ? ( अरे ! का मम जातिः ? )
**चन्दनकः—**को भणउ ? ( को भणतु ? )
**वीरकः—**भणउ ! ( भणतु । )
**चन्दनकः—**अहवा ण भणामि । ( अथवा न भणामि । )

जाणन्तो वि हु जादिं तुज्झ अ ण भणामि सील-विहवेण ।
चिट्ठउ महच्चिअ मणे किं हि कहित्थेण भग्गेण ॥ २१ ॥
( जानन्नपि खलु जातिं तव च न भणामि शीलविभवेन ।
तिष्ठतु ममैव मनसि किं हि कपित्थेन भग्नेन ॥ २१ ॥)


करता हूँ। ( प्रकट रूप में ) अरे वीरक ! मुझ चन्दनक के द्वारा देखे गये को फिर तुम भी देखोगे, तुम कौन हो ( दुबारा देखने वाले ) ?

**वीरक—**तुम भी कौन हो ?

**चन्दनक—**पूजनीय और सम्माननीय तुम अपनी जाति को नहीं याद करते हो ?

वीरक—( क्रोध के साथ ) अरे ! मेरी क्या जाति है ?

**चन्दनक—**कौन बताये ?

वीरक—[ तुम्हीं ] बताओ ।

**चन्दनक—**नहीं, मैं नहीं बताऊँगा ।

**अन्वयः—**तव जातिम्, खलु, जानन्, अपि, शीलविभवेन, न, भणामि, मम, मनसि, एव, [ सा ], तिष्ठतु, हि, कपित्थेन, भग्नेन, किम् ॥ २१ ॥

**शब्दार्थ—**तव=तुम्हारी, जातिम्=जातिको, खलु=निश्चितरूप से, जानन्=जानता हुआ, अपि=भी, शीलविभवेन=अच्छे स्वभाव के कारण, न=नहीं, भणामि=कह रहा हूँ, मम=मेरे, मनसि=मन में, एव=ही, [ सा=वह तुम्हारी जाति ] तिष्ठतु = रहे, कपित्थेन = कैंथा फल को, भग्नेन = तोड़ देने से, किम् = क्या लाभ ? ॥ २१ ॥

**अर्थ—**तुम्हारी जाति को जानता हुआ भी अपने अच्छे स्वभाव के कारण नहीं कह रहा हूँ, वह [ तुम्हारी जाति ] मेरे मन में ही रहे, कैंथा को फोड़ने से क्या लाभ ? [ तुम्हारी जाति बताने से कोई लाभ नहीं है । ] ॥ २१ ॥

४०४ | मृच्छकटिकम्

वीरकः—णं भणउ भणउ । ( ननु भणतु भणतु । )
( चन्दनकः संज्ञां ददाति । )
वीरकः—अरे ! किं णेदं ? ( अरे ! किन्न्व इदम् ? )
चन्दनकः

सण्णी-सिलाअल-हत्थो पुरिसाणं कुच्च-गंठि-सण्ठवणो ।
कत्तरि-वावुद-हत्थो तुमं पि सेणावई जादो ॥ २२ ॥
( शीर्णशिलातलहस्तः पुरुषाणां कूर्च्च-ग्रन्थि-संस्थापनः ।
कर्त्तरी-व्यापृत-हस्तस्त्वमपि सेनापतिर्जातः ॥ २२ ॥ )


टीका—वीरकस्य जातेरकथने हेतुमाह—जानन्नपीति । तव=वीरकस्य, जातिम्=जन्मगोत्राश्रितां लोकप्रसिद्धां वा जातिम्, खलु, जानन्=विदन्, अपि, न च=नैव, भणामि = कथयामि, [ सा तव जातिः ] मम = चन्दनकस्य, मनसि=हृदये, एव, तिष्ठतु=अस्तु, हि=यतः, कपित्थेन=दधित्थेन, 'कैथा' इति लोकप्रसिद्धेन फलेन, भग्नेन = त्रोटनेन, किम् = न किमपि फलमिति भावः । अत्र दृष्टान्तालङ्कारः, आर्या वृत्तम् ॥ २१ ॥

**अर्थ - वीरक—**अरे ! बताओ, बताओ ।
( चन्दनक इशारा करता है । )
**वीरक—**अरे ! यह क्या है ?

अन्वयः—शीर्णशिलातलहस्तः, पुरुषाणाम्, कूर्च्चग्रन्थिसंस्थापनः, कर्त्तरी-व्यापृतहस्तः, त्वम्, अपि, सेनापतिः, जातः ॥ २२ ॥

शब्दार्थशीर्णशिलातलहस्तः=पुराने पत्थरके टुकड़े को हाथ में रखने वाले, पुरुषाणाम्=पुरुषों की, कूर्च्चग्रन्थिसंस्थापनः=दाढ़ी की गाँठ को स्वच्छ करने वाले, संवारने वाले, कर्त्तरीव्यापृतहस्तः=कैंची [ चलाने ] में लगे हुये हाथ वाले, त्वम्=तुम वीरक, अपि=भी, सेनापतिः=सेनापति, जातः=बन गये, हो ॥ २२ ॥

अर्थ—चन्दनक—
[ उस्तरा की धार पैनी करने के लिये ] पुराना पत्थर का टुकड़ा [ सिल्ली ] हाथ में रखने वाले, पुरुषों की दाढ़ी की गाँठों की सफाई करने वाले, कैंची [ चलाने ] में लगे हुये हाथ वाले अर्थात् नाई तुम वीरक भी सेनापति बन गये हो ॥ २२ ॥

टीका—वीरकस्य नापितत्वजातिसूचकानि चिह्नानि प्रतिपादयति—शीर्णेति । शीर्णम् = चिरकालपर्यन्तमुपयोगात् घर्षितपृष्ठम्, शिलातलम् = पाषाणखण्डतलम्, हस्ते=वामकरे, यस्य तादृशः, पुरुषाणाम्=मानवानाम्, कूर्चस्य=श्मश्रोः, ग्रन्थीनाम्=बन्धनस्थानाम्, मूलभागानामिति भावः, संस्थापनम्=समुच्छेदः येन तादृशः, पुरुष-श्मश्रुस्वच्छतादिसम्पादकः, कर्त्तर्याम्=पुरुषादिकेशानां कर्त्तनाय प्रयुक्ते लौहयन्त्र-

षष्ठोऽङ्कः

४०५

वीरकः—अरे चन्दणआ ! तुमं पि माणिज्जन्तो अप्पणोकेरिकं जादिं ण सुमरेसि ? ( अरे ! चन्दनक ! त्वमपि मान्यमान आत्मनः जातिं न स्मरसि ? )

चन्दनकः—अरे का मह चन्दणअस्स चन्दविसुद्धस्स जादी ? ( अरे ! का मम चन्दनकस्य चन्द्रविशुद्धस्य जातिः ? )

वीरकः—को भणउ ? ( को भणतु ? )

चन्दनकः—भणउ भणउ । ( भणतु, भणतु ? )

( वीरकः नाट्येन संज्ञां ददाति । )

चन्दनकः—अरे ! किं णेदं । ( अरे ! किन्नु इदम् । )

वीरकः—अरे ! सुणाहि सुणाहि । ( अरे ! शृणु शृणु । )

जादी तुज्झ विसुद्धा मादा भेरी पिदा वि दे पड़हो ।
दुम्मुह ! करडअ-भादा तुमं पि सेणावई जादो ॥ २३ ॥
( जातिस्तव विशुद्धा माता भेरी पितापि ते पटहः ।
दुर्मुख ! करटकभ्राता त्वमपि सेनापतिर्जातः ॥ २३ ॥ )


विशेषे, व्यापृतः=संलग्नः, करः=हस्तः यस्य तादृशः, नापित इति भावः, त्वम्=वीरकः, अपि, सेनापतिः=बलपतिः, जातः=भूतः, असि । नापितत्वेऽपि भाग्यवशात् सैनापत्येऽभिषिक्त इति भावः । आर्या वृत्तम् ॥ २२ ॥

अर्थवीरक—अरे चन्दनक ! माननीय तुम भी अपनी जाति को याद नहीं करते हो ?

चन्दनक—अरे ! चन्दन के समान पवित्र मेरी कौन सी जाति है ?

वीरक—कौन बताये ।

चन्दनक—बताओ, बताओ ।

( वीरक अभिनय के साथ इशारा करता है । )

चन्दनक—अरे ! यह क्या है ?

वीरक—अरे ! सुन, सुन ।

अन्वयः—तव, जातिः, विशुद्धा, भेरी, ते, माता, ते, पिता, अपि, पटहः, दुर्मुख ! करटकभ्राता, त्वम्, अपि, सेनापतिः, जातः ॥ २३ ॥

शब्दार्थ—तव=तुम्हारी, जातिः = जाति, विशुद्धा=अत्यन्त पवित्र है, भेरी=दुन्दुभी, ते=तुम्हारी चन्दनक की, माता=माँ, है, ते=तुम्हारा, पिता=पिता, अपि=भी, पटहः=ढोल है; दुर्मुख !=अरे बकवादी, करटकभ्राता=करटक [ चमड़ा का एक बाजा ] के भाई, त्वम्=तुम, अपि = भी, सेनापतिः = सेनापति, जातः = बन गये, हो ॥ २३ ॥

४०६ | मृच्छकटिकम्

चन्दनकः-- (सक्रोधम्) अहं चन्दणओ चम्मारओ ! ता पलोएहि पवहणं । (अहं चन्दनकश्चर्मकारः ! तत् प्रलोकय प्रवहणम् ।)

वीरकः-- अरे पवहणवाहआ ! पडिवत्तावेहि पवहणं, पलोइस्सं । (अरे ! प्रवहणवाहक ! परिवर्त्तय प्रवहणं, प्रलोकयिष्यामि ।)

(चेटस्तथा करोति । वीरकः प्रवहणमारोढुमिच्छति, चन्दनकः सहसा केशेषु गृहीत्वा पातयति पादेन ताडयति च ।)

वीरकः-- (सक्रोधमुत्थाय) अरे अहं तुए वीसत्थो राआणत्तिं करेन्तो सहसा केसेसु गेण्हिअ पादेण ताडिदो । ता मुण् रे ! अहिअरणमज्झे जइ दे चउरङ्गं ण कप्पावेमि, तदो ण होमि वीरओ । (अरे ! अहं त्वया


अर्थ-- तुम्हारी जाति बहुत पवित्र है, दुन्दुभी तुम्हारी माता है, तुम्हारा पिता भी ढोल है । अरे बकवादी ! करटक के भाई तुम भी सेनापति बन गये हो, अर्थात् चमार होकर भी सेनापति बने हो ॥ २३ ॥

टीका-- चन्दनकस्य चर्मकारत्वजातिलक्षणं सूचयति - तवेति । तव = चन्दनकस्य, जातिः = जन्मगोत्रमूला लोकप्रसिद्धा वा जातिः, विशुद्धा = अत्यन्तपवित्रा, अस्ति, भेरी = दुन्दुभिः, ते = तव चन्दनकस्य, माता = पोषिका, ते = तव, पिता = परिपालकः, अपि, पटहः = ढक्का, चर्मवाद्यविशेषः, अस्ति, दुर्मुख ! = अरे प्रलापिन्, करटस्य = चर्मनिर्मितवाद्यविशेषस्य भ्राता = सहचारी, त्वम् = चन्दनकः अपि, चर्मकारः सन्नपि, सेनापतिः = बलपतिः, जातः = भूतः, असि । चर्मकारजातौ समुत्पन्नोऽपि दैवयोगादेव सेनापतित्वे नियुक्त इति भावः । आर्या वृत्तम् ॥ २३ ॥

शब्दार्थ-- परिवर्त्तयं = घुमाओ, आरोढुम् = चढ़ने के लिये, केशेषु = बालों को, राजाज्ञप्तिम् = राजा की आज्ञा को, अधिकरणमध्ये = न्यायालय के बीच में, चतुरङ्गम् = (१) शिर मूड़ा जाना, (२) कोंड़े लगाना, (३) धन ले लिया जाना और (४) देश से बाहर निकाला जाना, कल्पयामि = करवाता हूँ, शुनकसदृशेन = कुत्ते के समान, अभिज्ञान = पहचान ॥

अर्थ--चन्दनक-- (क्रोध के साथ) मैं चन्दनक चमार हूँ, तो देख लो गाड़ी ।

वीरक-- अरे गाड़ीवाले ! घुमाओ गाड़ी, मैं अच्छी तरह देखूँगा ।

(चेट उसी प्रकार गाड़ी घुमाता है ।)

(वीरक गाड़ी पर चढ़ना चाहता है, अचानक चन्दनक बाल पकड़कर गिरा देता है और पैर से पीटता है ।)

अर्थ--वीरक-- (क्रोध के साथ उठकर) अरे ! राजा के विश्वस्त और राजा की आज्ञा का पालन करनेवाले मुझको तुमने अचानक बाल पकड़कर पैर से

षष्ठोऽङ्कः ४०७

विश्वस्तो राजाज्ञर्पित कुर्वन् सहसा केशेषु गृहीत्वा पादेन ताडितः । तत् शृणु रे ! अधिकरणमध्ये यदि ते चतुरङ्गं न कल्पयामि, तदा न भवामि वीरकः । )

चन्दनकः--अरे राअउलं अहिअरणं वा वच्च । किं तुए सुअण-सरि-सेण ? ( अरे ! राजकुलमधिकरणं वा व्रज । किं त्वया शुनकसदृशेन ? )

वीरकः--तह । ( तथा ) ( इति निष्क्रान्तः । )

चन्दनकः--( दिशोऽवलोक्य ) गच्छ रे पवहणवाहआ गच्छ। जइ को वि पुच्छेदि, तदो भणसि 'चन्दनअ-वीरएहि अवलोइदं पवहणं बज्जइ । अज्जे वसन्तसेणे ! इमं च अहिण्णाणं दे देमि । (गच्छ रे प्रवहण-वाहक ! गच्छ । यदि कोऽपि पृच्छति, ततो भणिष्यसि 'चन्दनक—वीरकाभ्याम् अवलोकितमिदं प्रवहणं व्रजति ।' आर्ये वसन्तसेने ! इदञ्च अभिज्ञानं ते ददामि ।) ( इति खड्गं प्रयच्छति । )

आर्यकः--( खड्गं गृहीत्वा सहर्षमात्मगतम् । )

अये ! शस्त्रं मया प्राप्तं स्पन्दते दक्षिणो भुजः । अनुकूलञ्च सकलं हन्त संरक्षितो ह्यहम् ॥ २४ ॥


पीटा है । तो सुन ले अरे ! न्यायालय के बीच में यदि तेरे चतुरङ्ग न करवा दूं तो मेरा नाम वीरक नहीं है ।

चन्दनक—अरे ! राजा के घर अथवा न्यायालय कहीं भी जाओ । कुत्ते के समान तुमसे [ मुझे ] क्या [ डर ] ?

वीरक—अच्छी बात है । ( यह कहकर चला जाता है । )

चन्दनक—( चारो ओर देखकर ) जाओ अरे गाड़ीवान ! जाओ, [ मार्ग में ] यदि कोई पूछे तो कह देना—'चन्दनक और वीरक के द्वारा देखी गई यह गाड़ी जा रही है।' आर्ये वसन्तसेने ! यह पहचान (प्रमाण) तुम्हें देता हूँ । ( ऐसा कहकर तलवार देता है । )

अन्वयः—अये !, मया, शस्त्रम्, प्राप्तम्, दक्षिणः, भुजः, स्पन्दते, सकलम्, अनुकूलम्, हन्त ! अहम्, हि, रक्षितः ॥ २४॥

शब्दार्थ—अये !=अरे, मया = मैंने, शस्त्रम् = शस्त्र, प्राप्तम्=पा लिया है, दक्षिणः=दाहिना, भुजः=हाथ, स्पन्दते=फड़क रहा है, सकलम्=सभी कुछ, अनुकूलम्=अनुकूल, सहायक है, हन्त !=ओह, अहम्=मैं आर्यक, हि=निश्चितरूप से, संरक्षितः=बचा लिया गया हूँ ॥ २४ ॥

अर्थआर्यक--( तलवार लेकर हर्ष के साथ अपने आप में )

अरे ! मैंने शस्त्र प्राप्त कर लिया है, [ मेरा ] दाहिना हाथ फड़क रहा है; सभी कुछ अनुकूल है, ओह ! मैं बचा लिया गया हूँ ॥ २४ ॥