भारतकोश
संग्रह पर लौटें

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

नवमोऽङ्कः १४७

अपि च--

योऽहं लतां कुसुमितामपि पुष्पहेतो- राकृष्य नैव कुसुमावचयं करोमि। सोऽहं कथं भ्रमरपक्षरुचौ सुदीर्घे केशे प्रगृह्य रुदतीं प्रमदां निहन्मि ? ॥ २८ ॥

से अन्धा ( विवेकशून्य ), दूसरे को मारने का विचार रखने वाला जो व्यक्ति अपनी स्वाभाविक दुष्टता के कारण झूठ ही बोलता है, क्या वह स्वीकार करने योग्य ही होता है ? वह विचार करने योग्य नहीं होता है ? ॥ २७ ॥

टीका—दुर्जनवचनानि प्रमाणीकृत्य कस्यापि अपराधित्वस्वीकरणमनुचितमिति प्रतिपादयति—इहेति। इह=अत्र, न्यायालये लोके वा, परगुणेषु=अन्यगुणेषु, मत्सरी=विद्वेषी, परगुणासहनशील इत्यर्थः, दुष्टात्मा=नीचप्रकृतिः, मनुष्यः=नरः, रागान्धः=कामिन्यादिविषयासक्त्या अन्धः=सदसद्विवेकशून्यः, सन्, परम्=अन्यम्, हन्तुकामबुद्धिः=हन्तुम्=नाशयितुम्, कामः=इच्छा यस्यास्तादृशी बुद्धिः=मतिः यस्य सः, जातिदोषात्=नीचप्रकृतिदोषात्, मृषा=असत्यम्, एव, यत्, वदति=कथयति, तत्=दुष्टवचनम्, ग्राह्यम्=स्वीकार्यम्, भवति किम् ? नैव स्वीकार्यमिति भावः, तत्=तादृशवचनम्, न=नैव, विचारणीयम्=विचारयोग्यम् ? अपि तु विचारणीयमेव। विचारं कृत्वैव तत्र निर्णयो विधेय इति तद्भावः। अत्राप्रस्तुतप्रशंसालंकारः, प्रहर्षिणी वृत्तम् ॥ २७ ॥

अन्वयः—यः, अहम्, कुसुमिताम्, लताम्, अपि, पुष्पहेतोः, आकृष्य, पुष्पावचयम्, न, करोमि, सः, अहम्, भ्रमरपक्षरुचौ, सुदीर्घे, केशे, प्रगृह्य, रुदतीम्, प्रमदाम्, कथम्, निहन्मि ॥ २८ ॥

शब्दार्थ—यः=जो, अहम्=मैं, चारुदत्त, कुसुमिताम्=फूली हुई, लताम्=लता को, अपि=भी, पुष्पहेतोः=फूल (तोड़ने) के लिये, आकृष्य=खींचकर, पुष्पावचयम्=फूलों का चयन, न=नहीं, करोमि=करता हूँ, सः=वह, [ इतना अधिक भावुक ], अहम्=मैं, चारुदत्त, भ्रमरपक्षरुचौ=भौरों के पंखों की कान्ति के समान कान्ति वाले, सुदीर्घे=बहुत लम्बे, केशे=बालों में ( बालों को ), प्रगृह्य=खींचकर, पकड़ कर, रुदतीम्=रोती हुई, प्रमदाम्=नवयुवती को, निहन्मि=बलपूर्वक मारता हूँ ? अर्थात् नहीं मार सकता हूँ ॥ २८ ॥

अर्थ—और भी

जो मैं फूली हुई लता को भी फूल [तोड़ने] के लिये खींचकर फूल नहीं तोड़ता हूँ वही मैं भौरों के पंखों के समान कान्ति वाले काले लम्बे लम्बे बालों को पकड़ कर रोती हुई नवयुवती को कैसे मार सकता हूँ ? अर्थात् नहीं मार सकता हूँ ॥ २८ ॥

५४८ | मृच्छकटिकम्

शकारः— हंहो अधिअलणभोइआ ! किं तुम्हे पक्खवादेण व्यवहालं पेक्खध, जेण अज्जवि एशे हदाशचालुदत्ते आशणे घालीअदि ? (हंहो अधिकरणभोजकाः ! किं यूयं पक्षपातेन व्यवहारं पश्यत, येन अद्यापि एष हताश-चारुदत्त आसने धार्यते ? )

अधिकरणिकः— भद्र शोधनक ! एवं क्रियताम् ।

(शोधनकस्तथा करोति ।)

चारुदत्तः— विचार्यतां भो अधिकृताः ! विचार्यताम् । ( इत्यासनादवतीर्य भूमावुपविशति ।)

शकारः— ( स्वगतम् । सहर्षं नर्त्तित्वा ) ही अणेण मए कड़े पावे अण्णइश


टीका— आत्मनो निर्दोषतां साधयितुमाह - य इति । यः=दयालुस्वभावः, अहम्=चारुदत्तः, कुसुमिताम्=सञ्जातपुष्पाम्, लताम्=व्रततिम्, अपि, पुष्पहेतोः=पुष्पग्रहणार्थम्, आकृष्य=आकृष्टां कृत्वा, पुष्पावचयम्=पुष्पाणां चयनम्, नैव=न, करोमि=विदधामि, सः=पूर्वोक्तदयालुस्वभावः, भ्रमरपक्षरुचौ=अलिपंखतुल्यनीले, सुदीर्घे=अतिविशाले, केशे=कुन्तले, अवच्छेदार्थे आश्लेषार्थे वा सप्तमी, प्रगृह्य=बलपूर्वकमाकृष्य, रुदतीम्=विलपन्तीम्, प्रमदाम्=नवयुवतिम्, कथम्=केन प्रकारेण, निहन्मि=घातयामि, न कथमपीति तद्भावः । अत्र काव्यलिङ्गमलंकारः, वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥ २८ ॥

विमर्श— चारुदत्त अपनी अतिकोमल प्रकृति का वर्णन करते हुये सिद्ध करना चाहता है जो व्यक्ति लता तक को नहीं खींच सकता वह कोमलांगी नवयौवना वसन्तसेना को, बालों को खींचकर, मार डालेगा, यह सम्भावना ही नहीं करनी चाहिये ॥ २८ ॥

शब्दार्थ— पक्षपातेन=पक्षपात के साथ, धार्यते=बैठाया हुआ है, नर्तित्वा=नाच कर, निपातितम्=लगा दिया, सिद्ध कर दिया ।

अर्थ -- शकार— हे मान्यवर न्यायाधिकारियों ! क्या आप लोग पक्षपात करके मुक़दमा का विचार कर रहे है, जिससे अभी भी यह अधम चारुदत्त कुर्सी पर बैठाया गया है ?

अधिकरणिक— भद्र शोधनक ! ऐसा करो अर्थात् चारुदत्त को आसन से उतार दो ।

( शोधनक वैसा ही करता है, चारुदत्त को आसन से हटा देता है । )

चारुदत्त— न्यायाधिकारियो ! विचार करिये ।

( यह कह कर आसन से उतर कर जमीन पर बैठ जाता है । )

शकारः— (अपने में, हर्षपूर्वक नाच कर) हा, हा, मैंने अपना किया हुआ

नवमोऽङ्कः ५४९

मत्थके णिवडिदे ता जहिं चालुदत्ताके उवविशदि, तहिं हग्गे उवविशामि। (तथा कृत्वा) चालुदत्ता ! पेक्ख पेक्ख मं, ता भण भण मए मालिदे त्ति। (ही, अनेन मया कृतं पापमन्यस्य मस्तके निपातितम्। तद् यत्र चारुदत्त उपविशति, तस्मि-न्नहमुपविशामि।) (चारुदत्त ! प्रेक्षस्व, प्रेक्षस्व माम्, तद् भण भण मया मारितेति।)

चारुदत्तः—भो अधिकृताः !। ("दुष्टात्मा" इति ९।२७ पूर्वोक्तं पठति। सनिःश्वासं स्वगतम्)

मैत्रेय भोः ! किमिदमद्य ममोपघातो
हा ब्राह्मणि ! द्विजकुले विमले प्रसूता।
हा रोहसेन ! नहि पश्यसि मे विपत्तिं
मिथ्यैव नन्दसि परव्यसनेन नित्यम् ॥ २६ ॥

पाप दूसरे (चारुदत्त) के सिर पर लगा दिया। इस लिये जहाँ चारुदत्त बैठा था, वहाँ मैं बैठता हूँ। (वहाँ बैठ कर) चारुदत्त ! मुझे देखो, देखो, और कहो, कहो कि मैंने मार डाली।

अन्वयः--भो मैत्रेय !, इदम् किम् ? अद्य, मम, उपघातः, [समागतः], हा, ब्राह्मणि !, विमले, द्विजकुले, प्रसूता, [असि], हा रोहसेन ! मे, विपत्तिम्, न हि, पश्यसि, परव्यसनेन, नित्यम्, मिथ्या, एव, नन्दसि ॥२६॥

शब्दार्थ--भो मैत्रेय !=हे मित्र मैत्रेय !, इदम्=यह (सामने होने वाला), किम्=क्या है ? अद्य=आज, मम=मेरा, उपघातः=अनिष्टपात, विनाश, (समागतः=आ गया है।), हा=हाय, ब्राह्मणि=ब्राह्मणि ! (मेरी प्रिय पत्नि), विमले=निष्कलंभ, कुले=वंश में, प्रसूता=उत्पन्न हुई हो, हा रोहसेन !=हाय बेटा रोहसेन !, मे=मुझ चारुदत्त की, विपत्तिम्=प्राणदण्डरूप कष्ट को, न हि=नहीं, पश्यसि=देख रहे हो, परव्यसनेन=केवल बालक सुलभ खेलकूद से, नित्यम्=रोजाना, मिथ्या एव=झूठ ही, नन्दसि=खुश रहते हो ॥ २६ ॥

**अर्थ--चारुदत्त--**हे न्यायाधीशो ! ('दुष्टात्मा परगुणमत्सरी' इत्यादि पूर्वोक्त २७ वां श्लोक पढ़ता है। निःश्वासपूर्वक अपने आप में-)

हे मैत्रेय ! यह क्या ? आज मेरा विनाश (आ गया है)। हाय ब्राह्मणि ! तुम निष्कलंक ब्राह्मणकुल में पैदा हुई हो। (किन्तु तुम्हारा पति कलंकी होकर मारा जा रहा है।) हाय बेटा रोहसेन ! मेरी (मृत्युदण्डरूप) विपत्ति को नहीं देख रहे हो। रोजाना केवल खेलकूद से ही झूठ में आनन्दित होते हो। (तुम्हें आने वाले कष्ट का आभास नहीं है।) ॥२९॥

टीकाः--साम्प्रतं विपत्तिसागरे निमग्नश्चारुदत्तः स्वजनसम्बोधनपूर्वकं विलपन्नाह—मैत्रेयेति। भो मैत्रेय=मित्र मैत्रेय !, इदम्=समक्षमुपस्थितमकल्पितम्,

५५० मृच्छकटिकम्

प्रेषितश्च मया तद्वार्त्तान्वेषणाय मैत्रेयो वसन्तसेनासकाशं शकटिका-निमित्तञ्च तस्य प्रदत्तान्यलङ्करणानि प्रत्यर्पयितुम् । तत् कथं चिरयते ? ( ततः प्रविशति गृहीताभरणो विदूषकः । )

विदूषकः—पेसिदोम्हि अज्जचारुदत्तेण वसन्तसेणासआसं तहिं अलङ्करणाइं गेण्हिअ, जधा—'अज्जमित्तेअ ! वसन्तसेणाए वच्छो रोहसेणो अत्तणो अलङ्कारेण अलङ्करिअ जणणीसआसं पेसिदो; इमस्स आहरणं दादव्वं, ण उण गेण्हिदव्वं, ता समप्पेहि त्ति ! ता जाव वसन्तसेणासआसं ज्जेव गच्छामि । (परिक्रम्यावलोक्य च, आकाशे ) कधं भावरेभिलो ?


किम्=कथमागतम्, तदेव विवृणोति, अद्य=अस्मिन् दिवसे, मम=मे, सर्वथा निर्दोषस्येत्यर्थः, उपघातः=अनिष्टपातः मृत्युरूपः समागत इति शेषः, एवं मम पतनं भविष्यतीति तु मया पूर्वं न कदापि चिन्तितमासीत्, हा=इदं विषादसूचकमव्ययम्, ब्राह्मणि=इदं स्वपत्न्यः धूतायाः सम्बोधनम्, विमले=निष्कलंके, द्विजकुले=विप्रवंशे, प्रसूता=जाता असि, किन्तु तव पतिः साम्प्रतं कलंकीभूतः मृत्युमुखमुपगच्छतीति कष्टकरमिति भावः, हा=इदमपि विषादसूचकमव्ययम्, रोहसेन=प्रिय पुत्र रोहसेन !, मे=स्वपितुः चारुदत्तस्य, विपत्तिम्=प्राणदण्डरूपां विपदम्, न हि=नैव, पश्यसि=अवलोकयसि त्वं स्वपितुर्मरणविषये न किमपि जानासीति भावः, परव्यसनेन=केवलेन क्रीडनादिना, नित्यम्=प्रत्यहम्, मिथ्या एव=मुधा एव, नन्दसि=सुखमनुभवसि यदा त्वं निजपितुरपराधविषये तद्दण्डविषये च ज्ञास्यसि तदा परमदुःखदुःखसागरे पतिष्यसीति तद्भावः । एवञ्च मित्रं पत्नीं सुतं च सम्बोधयन् स्वव्यथां प्रकटयतीति बोध्यम् । वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥२६॥

शब्दार्थ—तद्वार्त्तान्वेषणाय=उस वसन्तसेना का समाचार मालूम करने के लिये, शकटिकानिमित्तम्=गाड़ी बनवाने के लिये, प्रत्यर्पयितुम्=वापस करने के लिये, चिरयते=देर कर रहा है, गृहीताभरणः=गहने लिये हुये, जननीसकाशम्=माता धूता के पास, समुद्विग्नः=बहुत दुखी, लक्ष्यसे= दिखाई पड़ रहे हो, अधिकरणमण्डपे=न्यायालय में, शब्दायितः=बुलाया गया है, अल्पेन कार्येण=छोटा काम, साधारण बात, स्वस्ति=कल्याण, क्षेम=कुशल, उद्विग्न उद्विग्नः=बहुत अधिक परेशान ।

अर्थ—मैंने उसका समाचार जानने के लिये वसन्तसेना के पास मैत्रेय को भेजा है और गाड़ी बनवाने के लिये उसके द्वारा दिये गये गहनों को वापस करने के लिये [भेजा है] । तो वह क्यों देर कर रहा है ।

( इसके बाद गहने पकड़े हुए विदूषक का प्रवेश होता है । )

अर्थ—विदूषक—आर्य चारुदत्त के द्वारा मुझे आभूषणों को लेकर वहाँ वसन्तसेना के पास भेजा गया है [और यह कहा गया है]—'आर्य मैत्रेय ! वसन्तसेना द्वारा

नवमोऽङ्कः ५५१

भो भावरेभिल ! किं णिमित्तं तुमं उव्विग्गो उव्विग्गो विअ लक्खीअसि ? (आकर्ण्य) किं भणासि ? 'पिअवअस्सो चारुदत्तो अधिअरणमण्डवे सद्वाइदो त्ति ?।' ता णहु अप्पेण कज्जेण होदव्वं । (विचिन्त्य) ता पच्छा वसन्तसेणासआसं गमिस्सं । अधिअरणमण्डवं दाव गमिस्सं । (परिक्रम्यावलोक्य च) इदं अधिअरणमण्डवं, ता जाव पविसासि । (प्रविश्य) सुहं अधिअरणभोइआणं ? कहिं मम पिअवअस्सो ? (प्रेषितोऽस्मि आर्यचारुदत्तेन वसन्तसेनासकाशम्, तस्मिन्नलङ्करणानि गृहीत्वा, यथा—'आर्यमैत्रेय ! वसन्तसेनया वत्सो रोहसेन आत्मनोऽलङ्कारेणालंकृत्य जननीसकाशं प्रेषितः, अस्या आभरणं दातव्यम् न पुनर्गृहीतव्यम् तत् समर्पये'ति । तद्यावत् वसन्तसेनासकाशमेव गच्छामि ।) (कथं भावरेभिलः ? भो भाव रेभिल ! किं निमित्तं त्वमुद्विग्न उद्विग्न इव लक्ष्यसे ? किं भणसि ? प्रियवयस्यश्चारुदत्तः अधिकरणमण्डपे शब्दायित इति । तत् न खलु अल्पेन कार्येण भवितव्यम् । तत् पश्चात् वसन्तसेनासकाशं गमिष्यामि । अधिकरणमण्डपं तावत् गमिष्यामि । अयमधिकरणमण्डपः, तद्यावत् प्रविशामि ।) (सुखमधिकरणभोजकानाम् ? कस्मिन् मम प्रियवयस्यः ? )

अधिकरजिकः—नन्वेष तिष्ठति ।
विदूषकः—वअस्स ! सोत्थि दे ? (वयस्य ! स्वस्ति ते ? )
चारुदत्तः—भविष्यति ।
विदूषकः--अवि क्खेमं दे ? । (अपि क्षेमं ते ? )


वत्स रोहसेन को अपने गहनों से सजाकर उसको माता (धूता) के पास भेजा गया था, इस (वसन्तसेना) को गहने देने चाहिये न कि लेने चाहिये, अतः इसे वापस दे दो।' अतः अब वसन्तसेना के पास जाता हूँ। (चलकर और देखकर आकाश की ओर) क्या भाव रेभिल ? हे मित्र रेभिल ? किस कारण तुम बहुत परेशान से दिखाई दे रहे हो ? (सुनकर) क्या कह रहे ह — 'प्रिय मित्र आर्य चारुदत्त को न्यायालय में बुलाया गया है।' तो यहाँ निश्चित ही कोई बड़ा कारण होना चाहिए । (सोचकर) तो वसन्तसेना के पास बाद में जाऊँगा । पहले न्यायालय चलता हूँ। (घूमकर और देख कर) तो यह न्यायालय है। अतः इसमें प्रवेश करता हूँ। (प्रवेश करके) माननीय न्यायाधिकारियों का कल्याण हो। मेरे प्रिय मित्र चारुदत्त कहाँ है ?

अधिकरणिक—ये बैठे हुये हैं।
विदूषक—मित्र ! तुम्हारा कल्याण है ?
चारुदत्त—होगा ।
विदूषक—आप का कुशल तो है ?

५५२ | मृच्छकटिकम्

चारुदत्तःएतदपि भविष्यति ।

विदूषकः- भो वअस्स ! किं णिमित्तं उव्विग्गो उव्विग्गो विअ लक्खी-असि ? कुदो वा सहाइदो ? (भो वयस्य ! किं निमित्तमुद्विग्न उद्विग्न इव लक्ष्यसे ? कुतो वा शब्दायितः ? )

चारुदत्तःवयस्य !

मया खलु नृशंसेन परलोकमजानता ।
स्त्री रतिर्वाऽविशेषेण शेषमेषोऽभिधास्यति ॥ ३० ॥


चारुदत्त—यह भी होगा ।

विदूषक—हे मित्र ! किस कारण बहुत परेशान दिखाई दे रहे हो ? और यहाँ किस लिये बुलाये गये हो ?

अन्वयः—परलोकम्, अजानता, नृशंसेन, मया, खलु, स्त्री, वा, अविशेषेण, रतिः, शेषम्, एषः, अभिधास्यति ॥ ३० ॥

शब्दार्थ—परलोकम् = परलोक को, अजानता = न जानने वाले, नृशंसेन = क्रूर, मया = मुझ चारुदत्त के द्वारा, खलु = निश्चित, स्त्री = सामान्य औरत, वा = अथवा, अविशेषेण = अभेद से, साक्षात्, रतिः = कामदेव की पत्नी, शेषम् = आगे की और बात, अर्थात् मार डाली, एषः = यह, (शकार) अभिधास्यति = कहेगा ॥ ३० ॥

अर्थचारुदत्त—मित्र !

परलोक को न जानने वाले क्रूर मैंने एक स्त्री अथवा साक्षात् कामदेव की पत्नी रति—शेष बात [अर्थात् मार डाली]—यह [शकार] बतायेगा ॥ ३० ॥

टीकामैत्रेयकृत-प्रश्नस्योत्तरप्रदानाय यतमानश्चारुदत्तः स्वमुखादपराधं स्वीकर्तुमक्षमोऽत अंशत उत्तरं ददाति—परेति । परलोकम् = स्वर्गलोकम्, अजानता = अविदता, नृशंसेन = क्रूरेण, मया = चारुदत्तेन, खलु = निश्चितम्, स्त्री = सामान्या नारी, वा = अथवा, अविशेषेण = अभेदेन, रतिरिति भावः किं कृतेति जिज्ञासायामाह-शेषम् = अग्रे वक्तव्यम् घातितादि-पदमिति भावः, एषः = पुरो वर्तमानः शकारः, अभिधास्यति = कथयिष्यति । अत्र रूपकालंकारः, पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ॥ ३० ॥

विमर्शःविदूषक जब चारुदत्त से न्यायालय में आने और दुखी होने का कारण पूछता है तो उस समय सिद्ध हो चुकने वाले अपने अपराध की चर्चा तो करता है। किन्तु वह यह नहीं कहता कि उसने वसन्तसेना का वध किया है। वह शकार द्वारा ही उक्त आरोप लगाया गया बताता है। किन्तु स्पष्टतया कह भी नहीं सकता क्योंकि अब तक की सारी कार्यवाही चारुदत्त को ही दोषी सिद्ध करती है ॥ ३० ॥

शब्दार्थ—संज्ञया = इशारे से, तपस्वी = बेचारा, हेतुभूतः = कारण बना है,

नवमोऽङ्कः ५५३

विदूषकः—किं किं ? ( किं किम् ? )
चारुदत्तः—( कर्णे ) एवमेवम् ।
विदूषकः—को एवं भणादि ? ( क एवं भणति ? )
चारुदत्तः—( संज्ञया शकारं दर्शयति ) नन्वेष तपस्वी हेतुभूतः, कृतान्तो मां व्याहरति ।
विदूषकः—(जनान्तिकम् ) एवं कीस ण भणीअदि गेहं गदे ति ? ( एवं किमर्थं न भण्यते गेहं गतेति ? )
चारुदत्तः—उच्यमानमप्यवस्थादोषान्न गृह्यते ।
विदूषकः—भो भो अज्ज ! जेण दाव पुरट्ठावणविहारारामदेउल-तडागकूव-जूवेहि अलङ्किदा णअरो उज्जइणी, सो अणीसो अत्थकल्लवत्त-कारणादो एरिसं अकज्जं अणुचिट्ठ ति ? (सक्रोधम्) अरे रे काणेली-सुदा ! राअस्साल-सण्ठाणआ ! उस्सुङ्खलआ ! किद-जण-दोसभण्डआ ! बहुसुवण्णमण्डिद-मक्कडआ ! भण भण मम अग्गदो, जो दाणि मम पिअवअस्सो कुसुमिदं माधवोलदं वि आकिट्टिअ कुसुमावचअं ण करेदि, कदावि आकिट्टिदाए पल्लवच्छेदो भोदित्ति, सो कहं एरिसं अकज्जं उहअलोअविरुद्धं करेदि ? चिट्ठ रे कुट्टणिपुत्ता ! चिट्ठ, जाव एदिणा


कृतान्तः=यमराज, व्याहरति=बुलाता है। अवस्थादोषात्=गरीबी रूप दोष के कारण, गृह्यते=मानी जाती है, अनीशः=निर्धन, अर्थकल्पवर्तकारणात्=धनरूपी तुच्छ कलेवा के कारण, कृतजनदोषभाण्ड=दूसरे पर अपने दोष को मढ़ने वाले, हृदयकुटिलेन=हृदय के समान टेढ़े, काकपदशीर्षमस्तकः=कौवा के पैर के समान शिरवाला, प्रतीपम्=उल्टा, कक्षदेशात्=काँख से, ससाध्वसम्=घबड़ाकर,

अर्थविदूषक —क्या क्या ?
चारुदत्त—(कान में) ऐसे ऐसे ।
विदूषक—कौन ऐसा कहता है ?
चारुदत्त -- (इशारे से शकार को दिखाता है) यह बेचारा तो कारण बना है वास्तव में यमराज ही मुझे बुला रहा है ।
विदूषक-(जनान्तिक) ऐसा क्यों नहीं कह देते—'वह घर गयी है।'
चारुदत्त—कहा जाता हुआ भी गरीबी दोष के कारण नहीं माना जाता है ।
विदूषक—हे सम्मानीय लोगों ! जिसके द्वारा ( नये ) नगर बनाने, विहार, बगीचे, बाग, मन्दिर, तालाब, कुओं तथा यज्ञीय स्तम्भों [ के निर्माण ] से यह उज्जयिनी नगरी अलंकृत की गयी है, वही निर्धन हो कर धनरूपी तुच्छ कलेवा के लिये ऐसा अनुचित कार्य करेगा ? (क्रोध के साथ) अरे रे ! कुलटा के बच्चे ! राजा

५५४ | मृच्छकटिकम्

तव हिअअकुडिलेण दण्डकट्टेण मत्थअं दे सदखण्डं करेमि । ( भो भो आर्याः ! येन तावत् पुरस्थापन-विहाराराम-देवकुल-तड़ागकूपयूपैरलङ्कृता नगरी उज्जयिनी, सोऽनीशोऽर्थकल्यवर्त्तकारणादीदृशमकार्यमनुतिष्ठतीति ? अरे रे काणेली-सुत ! राजश्यालसंस्थानक ! उच्छृङ्खलक ! कृतजनदोषभाण्ड ! बहुसुवर्णमण्डित मर्कटक ! भण भण समाग्रतः, य इदानीं मम प्रियवयस्यः कुसुमितां माधवीलतामप्याकृष्य कुसुमावचयं न करोति आकृष्टतया पल्लवच्छेदो भवतीति, सः कथमीदृशमकार्यमुभयलोकविरुद्धं करोति ? तिष्ठ रे कुट्टनीपुत्र ! तिष्ठ यावदेतेन तव हृदयकुटिलेन दण्डकाष्ठेन मस्तकं ते शतखण्डं करोमि । )

शकारः-- ( सक्रोधम् ) सुणन्तु सुगन्तु अज्जमिश्रा ! चालुदत्ताकेण शह मम विवादे ववहाले वा, ता कीश एशं काकपदशीशमत्थका मम शिले शदखण्ड कलेदि ? मा दाव ले दाशीए पुत्ता ! दुट्टवडुका ! : ( शृण्वन्तु शृण्वन्तु आर्यमिश्राः ! चारुदत्तेन सह मम विवादो व्यवहारो वा, तत् केन एष काकपदशीर्षमस्तको मम शिरः शतखण्डं करोति ? मा तावत् रे दास्याः पुत्र ! दुष्टवटुक ! )

( विदूषको दण्डकाष्ठमुद्यम्य पूर्वोक्तं पठति । शकारः सक्रोधमुत्थाय ताडयति । विदूषकः प्रतीपं ताडयति । अन्योन्यं ताडयतः । विदूषकस्य कक्षदेशादाभरणानि पतन्ति । )

शकारः-- ( तानि गृहीत्वा दृष्ट्वा ससाध्वसम् ) पेक्खन्तु पेक्खन्तु अज्जा ! एदे खलु ताए तवशिणीएकेलका अलङ्कारा । ( चारुदत्तमुद्दिश्य ) इमश्श


के शाले संस्थानक ! उच्छृङ्खल ! अपने दोष दूसरे पर मढ़नेवाले ! बहुत सोने से सजे हुये बन्दर ! बोल, मेरे सामने बोल । जो मेरा प्रिय मित्र फूली हुई लता को भी खींचकर फूल नहीं तोड़ता है क्योंकि खींचने से पल्लव टूट सकते हैं, वह इस समय कैसे दोनों लोकों से विरुद्ध ऐसा अनुचित कार्य करेगा ! ठहर जा, कुट्टिनी के बच्चे ! जब तक तुम्हारे हृदय के समान कुटिल [टेढे] इस लकड़ी के डण्डे से तुम्हारे मस्तक के सौ टुकड़े करता हूँ ।

शकार— (क्रोध के साथ) सम्मानीय महानुभावों ! सुनिये-सुनिये । चारुदत्त के साथ मेरा मुकदमा या विवाद है तो फिर कौवा के पैर के समान शिरवाला यहमेरे शिर के सौ टुकड़े क्यों करेगा ! अरे दासी के बच्चे ! दुष्ट ब्राह्मण ऐसा मत कर ।

( विदूषक दण्डे की लकड़ी उठाकर पूर्वोक्त को पढ़ता है । शकार भी क्रोध से उठकर पीटता है । विदूषक उल्टा मारता है । एक दूसरे को मारते हैं । विदूषक की काँख से गहने गिर जाते हैं । )

शकार-- ( उन्हें लेकर देखकर घबड़ाहट के साथ ) महानुभावों ! देखिये,

नवमोऽङ्कः ५५५


अत्थकल्लवत्तश्श कालणादो एशा मालिदा वावादिता अ । (प्रेक्षन्तां प्रेक्षन्ता- मार्याः ! एते खलु तस्यास्तपस्विन्या अलंकाराः ।) (अस्य अर्थकल्यवर्त्तस्य कारणा- देषा मारिता व्यापादिता च ।)

(अधिकृताः सर्वेऽधोमुखाः स्थिताः ।)

चारुदत्तः-- (जनान्तिकम् )

अयमेवंविधे काले दृष्टो भूषणविस्तरः ।
अस्माकं भाग्यवैषम्यात् पतितः पातयिष्यति ॥ ३१ ॥

विदूषकः--भो ! कीस भदत्थं ण णिवेदीअदि ? (भोः ! किमर्थं भूतार्थो न निवेद्यते ? )

चारुदत्तः--वयस्य !

दुर्बलं नृपतेश्चक्षुर्नैतत् तत्त्वं निरीक्षते ।
केवलं वदतो दैन्यमश्लाघ्यं मरणं भवेत् ॥ ३२ ॥


देखिये—ये ही उस बेचारी (वसन्तसेना) के गहने हैं । (चारुदत्त को लक्षित करके) इसी धनरूपी तुच्छ कलेवा के कारण वह मारी गयी, मारी गयी ।

(सभी न्यायाधिकारी मुख नीचा करके बैठ जाते हैं ।)

अन्वयः—एवम्विधे, काले, अस्माकम्, भाग्यवैषम्यात्, पतितः, दृष्टः, अयम्, भूषणविस्तरः पातयिष्यति ॥ ३१ ॥

शब्दार्थः--एवम्विधे=इस प्रकार के, काले=समय में, अस्माकम्=हमलोगों के, भाग्यवैषम्यात्=भाग्य के विपरीत होने से, पतितः=गिरा हुआ, दृष्टः= [ सभी के द्वारा ] देखा गया, अयम्=यह, भूषणविस्तरः=गहनों का समूह, पातयिष्यति=[ हम लोगों को ] गिरा देखा ॥ ३१ ॥

अर्थ-चारुदत्त-(जनान्तिक) ऐसे समय में हमलोगों के भाग्य के विपरीत होने से [तुम्हारी काँख से ] गिरा हुआ [सभी के द्वारा] देखा गया यह गहनों का समूह [हमलोगों को] गिरादेगा ॥३१॥

टीका—विदूषकस्य कक्षात्पतितमाभूषणसमूहं दृष्ट्वा चारुदत्तः स्वविनाशस्या- पशकुनं चिन्तयन् खेदं व्यनक्ति-अयमिति । एवम्विधे=ईदृशे, काले=समये, अस्माकं भाग्यवैषम्यात्=दौर्भाग्यात, पतितः=विदूषकस्य कक्षदेशात् भूमौ निपतितः, अतएव, दृष्टः=विलोकितः, सर्वैरिति शेषः, अयम्=पुरो दृश्यमानः, भूषणविस्तरः=अलङ्कार- समूहः, पातयिष्यति=विनाशयिष्यति मामित्यर्थः । एवञ्च निरपराधस्यापि मे विनाशाय इमानि भूषणानि हेतुत्वमुपगतानीति तद्भावः, पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ॥ ३१ ॥

**अर्थ-विदूषक-**अरे ! बीती बात क्यों नहीं कह देते ?

अन्वयः--नृपतेः, चक्षुः, दुर्बलम्, एतत्, तत्त्वम्, न, निरीक्षते, (अतः), केवलम्, दैन्यम्, वदतः, [ मम ], अश्लाघ्यम्, मरणम्, भवेत् ॥ ३२ ॥

४५६ मृच्छकटिकम्

अधिकरणिकः--कष्टं भोः ! कष्टम् ।

अङ्गारकविरुद्धस्य प्रक्षीणस्य बृहस्पतेः । ग्रहोऽयमपरः पार्श्वे धूमकेतुरिवोत्थितः ॥ ३३ ॥


**शब्दार्थः--**नृपतेः=राजा की [ राजा के पुरुषों की ], चक्षुः= आँख, दुर्बलम्= कमजोर होती है, एतत्=यह, तत्त्वम्=वास्तविकता, न=नहीं, निरीक्षते=देखती है, ( अतः=इसलिये ) केवलम्=केवल, दैन्यम्=दीनता [ से युक्त ], वदतः=बोलते हुये [मम=मेरा], अश्लाघ्यम्=निन्दनीय, मरणम्=मौत, भवेत्=हो जायगी ॥ ३२ ॥

अर्थ-चारुदत्त-मित्र !

राजा [ से सम्बद्ध व्यक्तियों ] की आँख कमजोर होती है। वह इस वास्तविकता को नहीं देख पाती है। केवल दीनतायुक्त वचन बोलना तो मेरा मरण ही होगा। [ अतः दीन वचन नहीं बोलूंगा ] ॥ ३२ ॥

**टीका-**तत्त्वनिरीक्षणासमर्थस्य राज्ञः तत्सम्बन्धिनां च पुरतो दीनवचनं मृत्युतुल्यं भवति, अतोनाहं तादृशं वच्मीति प्रतिपादयितुमाह-दुर्बलमिति । नृपतेः=राज्ञस्तत्सम्बन्धिनश्च, चक्षु;=नेत्रम्, दुर्बलम्=अशक्तम्, अत एतत्=राजचक्षुः, यद्वा भूतं वास्तविकं घटनाक्रमम्, तत्त्वम्=याथार्थ्यम्, न=नैव, निरीक्षते=पश्यति, दैन्यम्=दीनतामयम्, वदतः=कथयतः, मम केवलम अश्लाघ्यम्=निन्दनीयम्, मरणम्=मृत्युः, भवेत्=सम्पद्येत । एवञ्च एतेषां समक्षं दीनभाषणानि केवलं निन्दाजनकानि मृत्युतुल्यानि एव सन्ति, न तु तत्त्वज्ञान-साधकानीति बोध्यम् । पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ॥३२॥

**अन्वयः--**अङ्गारकविरुद्धस्य, प्रक्षीणस्य, बृहस्पतेः, पार्श्वे, धूमकेतुः, इव, अयम्, अपरः, ग्रहः उत्थितः ॥ ३३ ॥

**शब्दार्थ--**अङ्गारकविरुद्धस्य=मंगल जिसका विरोधी है ऐसे, प्रक्षीणस्य=दुर्बल, बृहस्पतेः=बृहस्पति के, पार्श्वे= समीप में, धूमकेतुः, इव=धूमकेतु के समान, अयम्=यह, अपरः=दूसरा ग्रहः=ग्रह, उत्थितः=निकला, प्रकट हुआ, है ॥३३॥

अर्थ--अधिकरणिक-- हाय ! कष्ट है कष्ट ।

मंगल जिसका विरोधी है ऐसे अतिक्षीण शक्तिवाले बृहस्पति के समीप में धूमकेतु [ ग्रहविशेष ] के समान यह दूसरा ग्रह प्रकट हुआ है ॥३३॥

**टीका--**पूर्वमेव सिद्धापराधस्य चारुदत्तस्य मृत्युदण्डसाधने विदूषककक्षपतिताभूषणानि हेतुभूतानीति प्रतिपादयत्यधिकरणिकः -अङ्गारकेति । अङ्गारकः=मङ्गलग्रहः, विरुद्धः=विरोधीभूतः यस्य तस्य 'वाऽहिताग्न्यादिषु' इति सूत्रेण 'विरुद्ध' शब्दस्य परनिपातः, प्रक्षीणस्य=दुर्बलस्य, रवेरस्तांशगतत्वेन नीचस्थत्वेन वा स्वशक्तिहीनस्येत्यर्थः, बृहस्पतेः=सुरगुरोः, पार्श्वे=समीपे, धूमकेतुः इव=उत्पातसूचकग्रहविशेष इव, अयम्=पुरोवर्ती, अपरः=अन्यः कश्चिद् ग्रहः उत्थितः=उद्गतः ।

नवमोऽङ्कः १५७

श्रेष्ठिकायस्थौ-- (विलोक्य वसन्तसेनामातरमुद्दिश्य) अवहिता दाव अज्जा एदं सुवण्णभण्डअं अवलोएदु, सो ज्जेव एसो ण वेत्ति। (अवहिता तावत् आर्या एतत् सुवर्णभाण्डकमवलोकयतु तदेवेदं न वेति।)

वृद्धा-- (अवलोक्य) सरिसो एसो, ण उण सो। (सदृशमेतत्, न पुनस्तत्।)

शकारः- आं बुद्धकुट्टिणि! अक्खीहि मन्तिदं वाआए मूकितं। (आं वृद्धकुट्टनि! अक्षिभ्यां मन्त्रितं वाचा मूकितम्।)

वृद्धा हदास! अवेहि। (हताश! अपेहि।)

श्रेष्ठिकायस्थौ--अप्पमत्तं कधेहि, सा ज्जेव एसो ण वेत्ति। (अप्रमत्तं

अत्र शकारो भौमेन, चारुदत्तो वृहस्पतिना, विदूषककक्षपतिताभूषणानि धूमकेतुना तुल्यानि प्रतीयन्ते इति भावः। अत्र न्यायाधिकरणिकाः प्रयतमाना अपि चारुदत्त-रक्षणेऽसमर्था इति तन्मरणमवश्यम्भावि मन्यन्ते इति बोध्यम्। अत्राप्रस्तुतेनानेन अङ्गारकविरुद्धवृहस्पतेः पार्श्वे धूमकेतुग्रहसदृशग्रहान्तरोदयवर्णनेन प्रस्तुतस्य शकारा-भियुक्तचारुदत्तस्य वसन्तसेनाऽलङ्कारपातरूपप्रमाणोप-स्थितिबोधादप्रस्तुतप्रशंसेय-मलङ्कृतिः, सा च धूमकेतुरिवेत्युपमया सङ्कीर्यते-इति जीवानन्दः। पध्यावक्त्रं वृत्तम्॥ ३३॥

विमर्श- यहाँ ज्योतिषशास्त्रोक्त दुर्योग का वर्णन है। मंगल विरोधी हो, बृहस्पति क्षीण हो पास में धूमकेतु का उदय हो तो अनिवार्यतया अनिष्ट होता है। यहाँ क्रूरस्वभाववाला शकार मंगल और सात्त्विक वृत्ति वाला चारुदत्त क्षीणशक्ति वाला बृहस्पति माना गया है। विदूषक की काँख से अचानक गहनों का गिर जाना धूमकेतु ग्रह का उदय माना गया है। प्रबल कुयोग में चारुदत्त का मृत्युदण्ड सुनिश्चित है, यह भाव है॥ ३३॥

शब्दार्थ- अवहिता = सावधान, मन्त्रितम् = धीरे से कह दिया, मूकितम् = नहीं कहा, छिपा दिया, अप्रमत्तम् = ठीक तरह, साफ साफ, अवबध्नाति = आकृष्ट करता है, अनभिज्ञातः = न जाना हुआ।

अर्थ--श्रेष्ठी और कायस्थ- (देखकर वसन्तसेनाकी माता को लक्षित करके) आर्या आप सावधान होकर इस सुवर्ण-आभूषणसमूह को देखिये, क्या वही है अथवा नहीं ?

वृद्धा- (देखकर) समान तो है लेकिन वही नहीं है।

शकार- अच्छा बूढ़ी कुट्टिनी! आँखों से कह दिया किन्तु वाणी से छिपा लिया। [नहीं कहा।]

वृद्धा- अभागे! दूर हट जा।

३५८मृच्छकटिकम्

कथय, स एव एष न वेति ।)

वृद्धा--अज्ज ! सिप्पिकुशलशाये ओबन्धेदि दिट्टिं, ण उण सो।
( आर्य ! शिल्पि कुशलतया अवबध्नाति दृष्टिम्, न पुनस्तत् । )
अधिकरणिकः--भद्रे ! अपि जानासि एतान्याभरणानि ?
वृद्धा--णं भणामि,-णहु णहु अणभिजाणिदो अहवा कदावि सिप्पिणा घड़िदो भवे । ( ननु भणामि--न खलु न खलु अनभिज्ञातः, अथवा कदापि शिल्पिना घटितो भवेत् । )
अधिकरणिकः--पश्य श्रेष्ठिन् ! ।

वस्त्वन्तराणि सदृशानि भवन्ति नूनं
रूपस्य भूषणगुणस्य च कृत्रिमस्य ।
दृष्ट्वा क्रियामनुकरोति हि शिल्पिवर्गः
सादृश्यमेव कृतहस्ततया च दृष्टम ॥ ३४ ॥


श्रेष्ठी ओर कायस्थ --सावधान होकर कहिये -- यह वही है अथवा नहीं ।

वृद्धा--मान्यवर ! कारीगर की कुशलता के कारण आँख को आकृष्ट करता है किन्तु वही नहीं है।

अधिकरणिक--भद्रे ! आप इन गहनों को जानती हैं ?

वृद्धा--मैं कहती हूँ कि अपरिचित नहीं है अथवा कदाचित् कारीगर ने बना दिया होगा ।

**अन्वयः--**कृत्रिमस्य, रूपस्य, भूषणगुणस्य, च, सदृशानि, वस्त्वन्तराणि नूनम्, भवन्ति, हि, शिल्पिवर्गः, दृष्ट्वा, क्रियाम्, अनुकरोति, कृतहस्ततया, एव, च, सादृश्यम्, दृष्टम् ॥ ३४ ॥

**शब्दार्थ--**कृत्रिमस्य=बनावटी, रूपस्य=रूप के, च=और, भूषणगुणस्य=गहने की सुन्दरता आदि गुण के, सदृशानि=समान, वस्त्वन्तराणि=दूसरी चीजें, नूनम्=निश्चित रूप से, भवन्ति=होतीं ही हैं, हि=क्योंकि, शिल्पिवर्गः=कारीगरों का समुदाय, दृष्ट्वा=देखकर, क्रियाम्=बनावट का, अनुकरोति=नकल कर लेता है, च=और, कृतहस्ततया=हाथ के कौशल के कारण, एव=ही, सादृश्यम्=समान-रूपता, दृष्टम्=देखी जाती है ॥ ३४ ॥

अर्थ--अधिकरणिक--सेठ जी ! देखिये--

बनावटी [ बनाये गये ] रूप और गहने की सुन्दरता के समान दूसरी चीजें [ गहने आदि ] होतीं ही हैं क्योंकि कारीगर लोग बनाये गये काम [ आभूषण आदि ] को देखकर उसकी नकल कर लेते हैं । और हाथ की कुशलता के कारण ही सादृश्य देखा जाता है ॥ ३४ ॥

नवमोऽङ्कः ५५९

**श्रेष्ठिकायस्थौ--**अज्जचारुदत्तस्स केरकाई एदाइं ? ( आर्य-चारुदत्तीय- न्येतानि ? )

**चारुदत्तः--**न खलु न खलु ।

**श्रेष्ठिकायस्थौ--**ता कस्स ? ( तदा कस्य ? )

**चारुदत्तः--**इहात्रभवत्याः दुहितुः ।

**श्रेष्ठिकायस्थौ--**कधं एदाइं ताए विओअं गदाइं ? ( कथमेतानि तस्याः वियोगं गतानि ? )

**चारुदत्तः--**एवं गतानि । आं, इदम् ।

**श्रेष्ठिकायस्थौ--**अज्जचारुदत्त ! एत्थ सच्चं वत्तव्वं । पेक्ख पेक्ख । ( आर्य चारुदत्त ! अत्र सत्यं वक्तव्यम् । प्रेक्षस्व प्रेक्षस्व । )

सच्चेण सुहं खु लब्भइ सच्चालावि ण होइ पादई । सच्चं त्ति दुवेवि अक्खरा मा सच्चं अलिएण गूहेहि ॥ ३५ ॥


**टीका--**वसन्तसेनायाः मात्रोक्तं साम्यं समर्थयमानोऽधिकरणिक आह= वस्त्विति । कृत्रिमस्य=क्रियया निर्वृत्तस्य, मानवनिर्मितस्येत्यर्थः, रूपस्य=आकारस्य, भूषणगुणस्य=अलंकारस्य सौन्दर्यादेः, च, सदृशानि=तुल्यानि, वस्त्रन्तराणि=अन्यानि वस्तूनि, नूनम्=निश्चितरूपेण भवन्ति=जायन्ते, हि=यतः, शिल्पिवर्गः=कारुजन- समूहः, क्रियाम्=कार्यम्, रचनाकौशलमित्यर्थः, दृष्ट्वा=विलोक्य, अनुकरोति= तादृशमेव निर्मिमीते इति भावः, कृतः=अभ्यस्तः, हस्तः=कटकादिनिर्माणे हस्तपाटवं यैः तस्य भावः--कृतहस्तता, तया, हस्तकौशलेन, एव, सादृश्यम्=समानरूपत्वम्, दृष्टम्=विलोकितम् ।

यद्वा क्रियां दृष्ट्वा कृतहस्ततया अनुकरोति, तत्र सादृश्यं दृष्टमेवेत्यपि अन्वयः । एवञ्चैते अलंकारा न वसन्तसेनायाः, अपि तु, तत्तुल्या इति भाव । अत्रा- र्थान्तरन्यासोऽलंकारः, वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥ ३४ ॥

**अर्थ--श्रेष्ठो और कायस्थ--**ये गहने चारुदत्त के हैं ?

**चारुदत्त--**नहीं, नहीं ।

**श्रेष्ठो और कायस्थ--**तो फिर किसके हैं ?

**चारुदत्त--**सम्माननीया वृद्धा की पुत्री के हैं ।

**श्रेष्ठो और कायस्थ--**ये उस [ वसन्तसेना ] से अलग कैसे हुये ?

**चारुदत्त--**इस प्रकार [ अलग हो ] गये । हाँ, यह--

**अन्वयः--**सत्येन, सुखम्, लभ्यते, खलु, सत्यालापी, पातकी, न, भवति, सत्यम्, इति, द्वे, अपि, अक्षरे, अलीकेन, मा, गूहय ॥ ३५ ॥

**शब्दार्थ--**सत्येन=सच ( बोलने ) से, सुखम्=सुख, लभ्यते=प्राप्त होता है,

५६० | मृच्छकटिकम्

( सत्येन सुखं खलु लभ्यते सत्यालापी न भवति पातकी ।
सत्यमिति द्वे अपि अक्षरे मा सत्यमलीकेन गूहय ॥ ३५ ॥ )

**चारुदत्तः—**आभरणानि आभरणानीति न जाने, किन्त्वस्मद्गृहादानीतानीति जाने।

**शकारः—**उज्जाणं पवेशिअ पढमं मालेशि, कवड-कावेड़ि-आए शम्पदं णिगूहेशि ! (उद्यानं प्रवेश्य प्रथमं मारयसि, कपट-कापटिकया साम्प्रतं निगूहसि ।)

**अधिकरणिकः—**आर्यचारुदत्त ! सत्यमभिधीयताम् ।

इदानीं सुकुमारेऽस्मिन् निःशङ्कं कर्कशाः कशाः ।
तव गात्रे पतिष्यन्ति सहास्माकं मनोरथैः ॥ ३६ ॥


खलु=यह निश्चित है, सत्यालापी=सच बोलने वाला, पातकी=पापी, =नहीं, भवति होता है, सत्यम्=सत्य, इति=ये, द्वे अपि=दो भी, अक्षरे=अक्षरों को, अलीकेन=असत्य से, मा=मत, गूहय=छिपाओ ॥ ३५ ॥

**अर्थ—श्रेष्ठौ और कायस्थ—**आर्य चारुदत्त ! यहाँ सच बोलना चाहिये। देखो, देखो—

सच [ बोलने ] से सुख मिलता है, यह निश्चित है। सच बोलने वाला पाप में नहीं गिरता है। 'सत्य' इन दो भी अक्षरों को असत्य से मत छिपाओ ॥ ३५ ॥

**टीका—**चारुदत्तेनोक्तम् 'एवं गतानि, आं इदम्' इति अस्पष्टं वचनमाकर्ण्य तौ सत्यं भाषयितुं प्रेरयन्तावाहतुः—सत्येनेति । सत्येन=सत्यभाषणेनेत्यर्थः, सुखम्=आनन्दः, लभ्यते=प्राप्यते, जनैरिति शेषः, खलु=इदं निश्चितम्, सत्यालापी=सत्यवक्ता, पातकी=पापग्रस्तः, =नैव, भवति=जायते, सत्यम् इति=इदं स्वरूपबोधकम्, द्वे अपि=द्वयक्षरमात्रम्, अपि, अलीकेन=असत्येन, मा=नैव, गूहय=गोपाय । एवञ्च न्यायालये भय परित्यज्य सत्यमेव वक्तव्यमिति तद्भावः । वैतालीय वृत्तम् ॥ ३५ ॥

**अर्थ—चारुदत्त—**गहने, गहने [ वे ही ] हैं—यह तो नहीं जानता हूँ किन्तु हमारे घर से लाये गये हैं—यह जानता हूँ ।

**शकार—**पहले तो बगीचे में ले जाकर मार डाली है और अब कपटपूर्वक छिपा रहे हो ?

**अन्वयः—**इदानीम्, सुकुमारे, अस्मिन्, तव, गात्रे, कर्कशाः, कशाः, अस्माकम्, मनोरथैः, सह, निःशङ्कम्, पतिष्यन्ति ॥ ३६ ॥

**शब्दार्थः—**इदानीम्=इस समय, सुकुमारे=अति कोमल, अस्मिन्=इस, तव=तुम्हारे, गात्रे=शरीर पर, कर्कशाः=कठोर, कशाः=कोड़े, अस्माकम्=हम लोगों के, मनोरथैः=मनोरथों के, सह=साथ, निःशङ्कम्=निश्चितरूप से, पतिष्यन्ति=गिरेंगे, पड़ेंगे ॥ ३६ ॥

नवमोऽङ्कः ५६१

चारुदत्तः—

अपापानां कुले जाते मयि पापं न विद्यते । यदि सम्भाव्यते पापमपापेन च किं मया ॥ ३७ ॥

अर्थ—श्रेष्ठी और कायस्थ—आर्यचारुदत्त ! सच बोलिये —
इस समय तुम्हारे सुकोमल शरीर पर कठोर कोड़े हम लोगों के मनोरथों के साथ साथ निश्चितरूप से गिरेंगे । अर्थात् हमारी अभिलाषाओं और तुम्हारे ऊपर दण्ड रूप में कोड़ों का गिरना साथ साथ होगा ॥ ३६ ॥

टीका —न्यायालये मिथ्याभाषणस्य भयानकं फलं प्रतिपादयतः-इदानीमिति । इदानीम्=अधुना, अतिशीघ्रमेवेत्यर्थः सुकुमारे=सुकोमले, अस्मिन्=पुरोवर्तिनि, तव=चारुदत्तस्येत्यर्थः, गात्रे=शरीरे, कर्कशाः=कठोराः, कशाः=अश्वादेस्ताडन्यः, अस्माकम्=न्यायाधिकारिणाम्, मनोरथैः=अभिलाषैः, तव निर्दोषताप्रमाणानुसन्धानार्थं सततमेव व्याकुलैः, सह=सार्द्धम्, निःशङ्कम्=शंकारहितम्, अन्यत्र निर्णीयमित्यर्थः, पतिष्यन्ति=तवोपरि निक्षिप्ता भविष्यन्ति, अस्माकं मनोरथा विफलाः भविष्यन्तीति भावः । एवञ्च तवास्माकञ्च सममेव कष्टोत्पत्तिरिति तद्भावः । सहोक्तिरलंकारः, पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ॥३६॥

**अन्वयः—**अपापानाम्, कुले, जाते, मयि, पापम्, न, विद्यते, यदि; [ मयि ] पापम्, सम्भाव्यते, ( तदा ) अपापेन, च, मया, किम् ॥३७॥

**शब्दार्थ—**अपापानाम्=पापरहित लोगों के, कुले=वंश में, जाते=पैदा होने वाले, मयि=मुझ चारुदत्त में, पापम्=पाप, न=नहीं, विद्यते=वर्तमान है, यदि=अगर, ( मयि=मुझ में ) पापम्=पाप, सम्भाव्यते=सम्भावित किया जाता है, सोंचा जाता है, ( तदा=तब ), अपापेन=निष्पाप, च=भी, मया=मेरे द्वारा, किम्=क्या ( लाभ ) ? ॥३७॥

अर्थ--चारुदत्त —
पापरहित लोगों के कुल में उत्पन्न होने वाले मुझ में पाप नहीं है। यदि ( लोगों द्वारा मुझ पर ) पाप सोंचा जाता है तब पापरहित भी मुझसे क्या ( लाभ ) ? अर्थात् निष्पाप होना ही पर्याप्त नहीं, लोगों द्वारा निष्पाप समझा जाना ही उचित होता है ॥३७॥

टीका—स्वस्य दोषरहितत्वेऽपि लोकैर्यदि दोषवत्त्वमुच्यते तदा जीवनं व्यर्थमिति प्रतिपादयति—अपापानामिति । अपापानाम्=पापरहितानाम्, पुण्यवतामित्यर्थः, कुले=वंशे, जाते=उत्पन्ने, मयि=चारुदत्ते, पापम्=कल्मषम्, न=नैव विद्यते=वर्तते, एवंस्थितौ सत्यामपि यदि लोकैः मयि, पापम्=अधमंम्, सम्भाव्यते=

३६ मृ०

५६२ मृच्छकटिकम्

(स्वगतम्) न च मे वसन्तसेना विरहितस्य जीवितेन कृत्यम् ।
(प्रकाशम्) भोः ! किं बहुना ।

मया किल नृशंसेन लोकद्वयमजानता ।
स्त्रीरत्नञ्च विशेषेण शेषमेषोऽभिधास्यति ॥३८॥

मन्यते, कल्प्यते वा, तदा अपापेन = पापशून्येन मया = चारुदत्तेन, किम् ? न किमपि प्रयोजनमिति भावः । अतो भवद्भिर्यदि मम अपराधो मन्यते तदा वस्तुतोऽनपराधस्यापि मम जीवनस्य वैफल्यं सुनिश्चितमिति तद्भावः । अत्र चारुदत्ते पापासत्त्वं प्रति प्रथमपादार्थस्य हेतुतया उपन्यासात् काव्यलिङ्गमलंकारः । पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ॥३७॥

विमर्श— चारुदत्त कहता है मैं ही नहीं, अपि तु मेरे कुल में किसी ने भी पाप नहीं किया है। ऐसे निष्कलंक कुल में पैदा हुआ हूँ। फिर भी यदि आप लोग मुझे वसन्तसेना की हत्या का अपराधी मानते हैं तो वस्तुतः निरपराधी भी मेरा जीवन व्यर्थ है। क्योंकि लोगों द्वारा अपराधी समझा जाना अति कष्टकारक होता है ॥३७॥

अन्वयः— लोकद्वयम्, अजानता, नृशंसेन, मया, किल, विशेषेण स्त्रीरत्नम्, च, शेषम्, एषः, अभिधास्यति ॥३८॥

शब्दार्थ— लोकद्वयम् = इस लोक और परलोक दोनों को, अजानता = न जानने वाले, नृशंसेन = क्रूर, मया = मेरे द्वारा, किल = निश्चित रूप से, विशेषेण = विशेषरूप से, स्त्रीरत्नम् = स्त्रीरत्न वसन्तसेना-(मार डाली गयी यह-) शेषम् = शेष बात, एषः = यह शकार, अभिधास्यति = कहेगा ॥३८॥

अर्थ— (अपने में) और वसन्तसेना से रहित मेरे जीने से क्या लाभ ?
(प्रकट रूप में) अरे ! अधिक क्या—
इस लोक और परलोक दोनों को न जानने वाले क्रूर मेरे द्वारा विशेष-रूप से स्त्रीरत्न (वसन्तसेना मार दी गयी—यह)-इस शेष बात को यह शकार कहेगा ॥३८॥

टीका— वसन्तसेना विरहितं जीवनमसह्यं मत्वा प्राणत्यागमेव वरं मन्यमानश्चारुदत्त आह-मयेति । लोकद्वयम्-इहलोकं परलोकं च, इह राजदण्डादिभयं परत्र यमादिदण्डभयं नरकादिगमनं च, अजानता = अविदता, नृशंसेन = क्रूरेण, मया = चारुदत्तेन, विशेषेण, स्त्रीरत्नम् = रत्नरूपा वसन्तसेनेत्यर्थः, 'मारितेति' शेषम् = अवशिष्टं वचनम्, एषः = पुरोवर्ती शकारः, अभिधास्यति = कथयिष्यति । अत्र 'स्त्रीरतिश्च' इत्यपि पाठः, अत्र साक्षाद् रतिरूपा वसन्तसेनेत्यर्थः । इदं पद्यं यत्किञ्चिद्भेदेन पूर्वमपि उपन्यस्तम् । तत्रापि व्याख्यातमिति बोध्यम् ॥३८॥

नवमोऽङ्कः ५६३

शकारः—वावादिदा । अले ! तुमं पि भण—'मये वावादिता' त्ति ।
( व्यापादिता । अरे ! त्वमपि भण—'मया व्यापादिता' इति )
चारुदत्तः—त्वयैवोक्तम् ।
शकारः—शुणेध शुणेध भट्टालका ! एदेण मारिदा, एदेण ज्जेव संशए छिण्णे । एदश्श दलिद्दचारुदत्तश्श शलीले दण्डे घालीअदु ।
( शृणुत, शृणुत भट्टारकाः ! एतेन मारिता, एतेनैव संशयश्छिन्नः । एतस्य दरिद्रचारुदत्तस्य शारीरो दण्डो धार्यताम् । )
अधिकरणिकः—शोधनक ! यथाह राष्ट्रियः । भो राजपुरुषाः ! गृह्यतामयं चारुदत्तः ।

( राजपुरुषाः गृह्णन्ति । )

वृद्धा—पसीदन्तु पसीदन्तु अज्जमिस्सा (जो तदाणि चोरेहिं अवहिदस्स इत्यादिपूर्वोक्तं पठति ।) ता जदि वावादिदा मम दारिआ, वावादिदा, जीवदु मे दीहाऊ । अण्णं च—अत्थि-पच्चत्थिणं ववहारो, अहं अत्थिणी, ता मुञ्चध एदं । ( प्रसीदन्तु, प्रसीदन्तु आर्यमिश्राः ! तद् यदि व्यापादिता मम


**विमर्श—**इसी नवम अंक में श्लोक संख्या ३० में भी यही श्लोक है । दोनों में कुछ पाठभेद हैं । वहाँ भी इस की व्याख्या की जा चुकी है । 'परलोकम्' के स्थान पर 'लोकद्वयम्' यह पाठ अधिक अच्छा है। क्योंकि स्त्रीवध का दण्ड यहाँ भी मिलना है और परलोक में भी । 'स्त्रीरत्नञ्च' के स्थानपर 'स्त्रीरत्निश्च' ऐसा भी पाठ है । यहाँ चारुदत्त मृत्यु की इच्छा करने लगता है । अतः पद्य में कुछ अन्तर स्वाभाविक है ॥३८॥

**शब्दार्थः—**व्यापादिता=मार डाली, छिन्नः=दूर कर दिया, शारीरः=शरीर-सम्बन्धी, आरा आदि से शरीर को काटना, दारिका=कन्या, अर्थिप्रत्यर्थिनोः=वादी-प्रतिवादी का, आत्मनः सदृशम्=अपनी इच्छा के अनुरूप ॥

**अर्थ—शकार—**मार दिया । अरे तुम भी कहो 'मैंने मार दिया ।'
**चारुदत्त—**तुम्हीं ने कहा है ।
**शकार—**महाशयों ! सुनिये सुनिये ! इसीने मार डाला । इसी ने संदेह ( भी ) दूर कर दिया । इस दरिद्र चारुदत्त को शारीरिक दण्ड दीजिये ।
**अधिकरणिक—**शोधनक ! जैसा राजा के शाले ने कहा है ( वैसा करो ) । इस चारुदत्त को पकड़ लो ।

( सिपाही पकड़ लेते हैं । )

**वृद्धा—**माननीय विद्वानों ! प्रसन्न हो जाइये, प्रसन्न हो जाइये । यदि मारा है तो मेरी पुत्री को मारा है। मेरा दीर्घायु जीवित रहे । दूसरी बात यह है कि

५६४ मृच्छकटिकम्

दारिका, व्यापादिता, जीवतु मे दीर्घायुः । अन्यच्च अर्थिप्रत्यर्थिनोर्व्यवहारः अहम- र्थिनी, तत् मुञ्चत एनम् । ) शकारः- अवेहि गब्भदाशि ? गच्छ, किं तव एदिणा ? ( अपेहि गर्भदासि ! गच्छ, किं तव एतेन ? ) अधिकरणिकः- आर्ये ! गम्यताम् । हे राजपुरुषाः ! निष्क्रामयतैनाम् । वृद्धा -- हा जाद ! हा पुत्तअ ! । ( हा जात ! हा पुत्रक ! ) ( इति रुदती निष्क्रान्ता । ) शकारः- ( स्वगतम् ) किदं मए एदश्श अत्तणो शलिशं । शम्पदं गच्छामि । ( कृतं मया एतस्य आत्मनः सदृशम् । साम्प्रतं गच्छामि । ) ( इति निष्क्रान्तः । ) अधिकरणिकः- आर्यचारुदत्त ! निर्णये वयं प्रमाणम्, शेषे तु राजा । तथापि शोधनक ! विज्ञाप्यतां राजा पालकः—

अयं हि पातकी विप्रो न वध्यो मनुरब्रवीत् । राष्ट्रादस्मात्तु निर्वास्यो विभवैरक्षतैः सह ॥३६॥


वादी और प्रतिवादी का मुकदमा है । मैं वादी हूँ । अतः इसको छोड़ दीजिये । शकार— अरे गर्भदासी ! दूर हट जा, चली जा, तुझे इससे क्या ? अधिकरणिक— आर्ये ! आप जाइये । हे सिपाहियो ! इसको बाहर करो । वृद्धा— हाय बेटी ! हाय बेटा ! ( ऐसा कहती हुई रोती हुई निकल गयी ।) शकार— (अपने में) मैंने इस चारुदत्त के लिये अपनी इच्छानुसार काम कर लिया है । अब चलता हूँ । ( यह कहकर चला जाता है । )

अन्वयः- अयम्, विप्रः, पातकी, ( तथापि ) वध्यः, न, इति, मनुः, अब्रवीत्, तु, अक्षतैः, विभवैः, सह, अस्मात्, राष्ट्रात्, निर्वास्यः ॥ ३९ ॥

शब्दार्थ - अयम्= यह, विप्रः=ब्राह्मण, पातकी=पापी है. ( तथापि=फिर भी ) वध्यः=वधयोग्य, न=नहीं है, इति=ऐसा, मनुः=मनु ने, अब्रवीत्=कहा है, तु=लेकिन अक्षतैः=बिना हानि के सम्पूर्ण, विभवैः=धनादि के, सह=साथ, अस्मात्=इस, राष्ट्रात्=राष्ट्र से, निर्वास्यः=बाहर करने योग्य है ॥ ३६ ॥

अर्थ--अधिकरणिक--आर्य चारुदत्त ! निर्णय करने में हम प्रमाण ( अधिकारी ) हैं, शेष में अर्थात् दण्ड देने में राजा । तथापि शोधनक ! राजा पालक से निवेदन कर दो –

यह ब्राह्मण पातकी है फिर भी वधयोग्य नहीं है--ऐसा मनु ने कहा हैं किन्तु सम्पूर्ण सम्पत्ति के साथ यह इस राष्ट्र (राज्य) से बाहर करने योग्य है अर्थात् इसे सम्पूर्ण सम्पत्ति के साथ राज्य से बाहर निकाल दीजिये ॥ ३६ ॥

नवमोऽङ्कः ५६५

शोधनकः— जं अज्जो आणवेदि। (इति निष्क्रम्य पुनः प्रविश्य सास्रम्) अज्जा ! गदम्हि तर्हि। राजा पालओ भणादि—'जेण अत्थकल्लवत्तस्स कारणादो वसन्तसेणा वावादिदा, तं ताइं ज्जेव आहरणाई गले बन्धिय डिण्डिमं ताडिअ दक्खिण-मसाणं णइअ सूले भज्जेध त्ति। जो को वि अवरो एदिसं अकज्जं अणुचिट्ठदि, सो एदिणा सणिआरदण्डेन सासाअदि।' (यदार्थं आज्ञापयति ।) (आर्याः ! गतोऽस्मि तस्मिन् । राजा पालको भणति 'येन अर्थकल्यवर्त्तस्य कारणात् वसन्तसेना व्यापादिता, तं तान्येव आभरणानि गले बद्ध्वा डिण्डिमं ताडयित्वा, दक्षिण-श्मशानं नीत्वा, शूले भङ्क्त' इति । यः कोऽपि अपर ईदृशमकार्यमनुतिष्ठति, स एतेन सनिकारदण्डेन शिष्यते ।)

चारुदत्तः— अहो ! अविमृश्यकारी राजा पालकः। अथवा—

ईदृशे व्यवहारान्नौ मन्त्रिभिः परिपातिताः।
स्थाने खलु महीपाला गच्छन्ति कृपणां दशाम् ॥४०॥

टीका— वधकत्वं मृत्युदण्डविधाने सत्यपि ब्राह्मणविषये न तथाऽचारणीयमिति मनूक्तां दण्डव्यवस्थां राजानं सूचयितुमाह—अियमिति। **अयम्=**पुरोवर्ती, अभियुक्तः **विप्रः=**ब्राह्मणः, चारुदत्तः, पातकी=वसन्तसेनाहत्यारूपपापकर्ता, अस्ति, तथापि, **न=**नैव, वध्यः=प्राणदण्डार्हः, इति=इत्थम्, **मनुः=**धर्मशास्त्रप्रणेता, **अब्रवीत्=**उक्तवान्, **तु=**परन्तु, अक्षतै=अविनष्टैः, सम्पूर्णैरित्यर्थः, **विभवै=**धनादिभिः, **सह=**सार्द्धम्, **अस्मात्=**भवदधिकृतात्, **राष्ट्रात्=**राज्यात्, **निर्वास्यः=**बहिष्करणीयः। तथा चोक्तं मनुना —

'न जातु ब्राह्मणं हन्यात् सर्वपापेष्वपि स्थितम् ।
राष्ट्रादेनं बहिस्कुर्यात् समग्रधनमक्षतम् ॥ मनु० ८।३८० ॥

एवञ्च चारुदत्तो राज्याद् बहिष्करणीय इति न्यायाधिकारिणां सम्मतिः। पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ॥ ३६ ॥

शब्दार्थ— सास्रम् = आसुओं के साथ, अर्थकल्यवर्त्तस्य = धनरूपी कलेवा के कारण, व्यापादिता = मार डाली, ताडयित्वा = पीटकर बजाकर, भङ्क्त = चढ़ा दो, मार दो, सनिकारदण्डेन = अपमानसहित दण्ड से, शास्यते = दण्डित किया जायगा।

शोधनक— श्रीमान् की जैसी आज्ञा। (यह कहकर निकलकर, पुनः प्रवेश करके आसुओं के साथ) आर्यों ! वहाँ (राजा के पास) गया था। राजा पालक कहते है—'जिसने कलेवातुल्य धन के कारण वसन्तसेना को मारा है उसे वे ही गहने गले में बांधकर, ढिंढोरा पीटकर दक्षिण श्मशान में ले जाकर शूली पर चढ़ा दो।' जो कोई दूसरा भी इस प्रकार का अनुचित काम करेगा उसे इसी प्रकार अपमानसहित दण्डित किया जायगा।

५६६ मृच्छकटिकम्

अपि च—ईदृशैः श्वेतकाकीयैः राज्ञः शासनदूषकैः । अपापानां सहस्राणि हन्यन्ते च हतानि च ॥४१॥


अन्वयः—मन्त्रिभिः, ईदृशे, व्यवहाराग्नौ, परिपातिताः, महीपालाः, कृपणम्, दशाम्, गच्छन्ति, स्थाने, खलु ॥ ४० ॥

शब्दार्थमन्त्रिभिः=मन्त्रियों के द्वारा, ईदृशे=इस प्रकार के, व्यवहाराग्नौ=मुकदमारूपी आग में, परिपातिताः=गिराये गये, झोंके गये, महीपालाः=राजा लोग, कृपणम्=शोचनीय, दशाम्=अवस्था को, गच्छन्ति=प्राप्त करते हैं, इति=यह, स्थाने=ठीक, खलु=निश्चितरूप से, है ॥ ४० ॥

अर्थचारुदत्त—ओह ! राजा पालक बिना विचारे काम करने वाला है। अथवा

मन्त्रियों के द्वारा इस प्रकार की मुकद्दमाविचाररूपी आग में झोंके गये राजा लोग शोचनीय स्थिति को प्राप्त करते हैं, यह ठीक ही है ॥ ४० ॥

टीका—कुमन्त्रिपरार्मशादि राज्ञो दूषणमाह—ईदृशे इति । मन्त्रिभिः=कुत्सितपरामर्शदातृभिः, ईदृशे=एवम्प्रकारे, व्यवहाराग्नौ=विवादनिर्णय-रूपवह्नौ परिपातिताः=सर्वतोभावेन निक्षिप्ताः, अधोगमिता इत्यर्थः, महीपालाः=राजानः, कृपणम्=शोच्याम्, दीनामित्यर्थः, दशाम्=अवस्थांम्, गच्छन्ति=प्राप्नुवन्ति, इति यत् तत् स्थाने खलु=युक्तमेव ‘युक्ते द्वे साम्प्रतं स्थाने’ इत्यमरः । मन्त्रिणां समुचित-निर्णयासामर्थ्यत्वात् निर्दोषजनानां दण्डप्रदानेन राज्ञां पतनमवश्यम्भावीति तद्भावः । रूपकमलङ्कारः । पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ॥ ४० ॥

अन्वयः—श्वेतकाकीयैः, ईदृशैः, राज्ञः, शासनदूषकैः, अपापानाम्, सहस्राणि, हतानि, च, हन्यन्ते, च ॥ ४१ ॥

शब्दार्थश्वेतकाकीयैः=श्वेतवर्ण के कौवों के तुल्य, ईदृशैः=ऐसे, राज्ञः=राजा के, शासनदूषकैः=शासन को दूषित करने वालों के द्वारा, अपापानाम्=पाप-रहित, निरपराध व्यक्तियों के, सहस्राणि=हजारों, हतानि=मारे गये हैं, =और, हन्यन्ते=मारे जा रहे हैं ॥ ४१ ॥

अर्थऔर भी

सफेद कौवे के समान [ बाहर सफेद किन्तु भीतर से काले ] इस प्रकार के राजा के शासन [ दण्डविधान ] को दूषित करने वालों के द्वारा हजारों लोग मारे गये हैं और मारे जा रहे हैं ॥ ४१ ॥

टीका—अपराधरहितानामपि दण्डविधाने ईदृशानां कुमन्त्रिणां न्यायाधिक-रणिकानामेव दोष इति प्रतिपादयितुमाह—ईदृशैरितिश्वेतकाकीयैः=श्वेत-वर्णकाकतुल्यैः, बहिः, श्वेतैरन्तर्मलिनैः, यद्वा अविद्यमानमपि श्वेतकाकं स्वीकुर्वद्-