मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
नवमोऽङ्कः ५६३
शकारः—वावादिदा । अले ! तुमं पि भण—'मये वावादिता' त्ति ।
( व्यापादिता । अरे ! त्वमपि भण—'मया व्यापादिता' इति )
चारुदत्तः—त्वयैवोक्तम् ।
शकारः—शुणेध शुणेध भट्टालका ! एदेण मारिदा, एदेण ज्जेव संशए छिण्णे । एदश्श दलिद्दचारुदत्तश्श शलीले दण्डे घालीअदु ।
( शृणुत, शृणुत भट्टारकाः ! एतेन मारिता, एतेनैव संशयश्छिन्नः । एतस्य दरिद्रचारुदत्तस्य शारीरो दण्डो धार्यताम् । )
अधिकरणिकः—शोधनक ! यथाह राष्ट्रियः । भो राजपुरुषाः ! गृह्यतामयं चारुदत्तः ।
( राजपुरुषाः गृह्णन्ति । )
वृद्धा—पसीदन्तु पसीदन्तु अज्जमिस्सा (जो तदाणि चोरेहिं अवहिदस्स इत्यादिपूर्वोक्तं पठति ।) ता जदि वावादिदा मम दारिआ, वावादिदा, जीवदु मे दीहाऊ । अण्णं च—अत्थि-पच्चत्थिणं ववहारो, अहं अत्थिणी, ता मुञ्चध एदं । ( प्रसीदन्तु, प्रसीदन्तु आर्यमिश्राः ! तद् यदि व्यापादिता मम
**विमर्श—**इसी नवम अंक में श्लोक संख्या ३० में भी यही श्लोक है । दोनों में कुछ पाठभेद हैं । वहाँ भी इस की व्याख्या की जा चुकी है । 'परलोकम्' के स्थान पर 'लोकद्वयम्' यह पाठ अधिक अच्छा है। क्योंकि स्त्रीवध का दण्ड यहाँ भी मिलना है और परलोक में भी । 'स्त्रीरत्नञ्च' के स्थानपर 'स्त्रीरत्निश्च' ऐसा भी पाठ है । यहाँ चारुदत्त मृत्यु की इच्छा करने लगता है । अतः पद्य में कुछ अन्तर स्वाभाविक है ॥३८॥
**शब्दार्थः—**व्यापादिता=मार डाली, छिन्नः=दूर कर दिया, शारीरः=शरीर-सम्बन्धी, आरा आदि से शरीर को काटना, दारिका=कन्या, अर्थिप्रत्यर्थिनोः=वादी-प्रतिवादी का, आत्मनः सदृशम्=अपनी इच्छा के अनुरूप ॥
**अर्थ—शकार—**मार दिया । अरे तुम भी कहो 'मैंने मार दिया ।'
**चारुदत्त—**तुम्हीं ने कहा है ।
**शकार—**महाशयों ! सुनिये सुनिये ! इसीने मार डाला । इसी ने संदेह ( भी ) दूर कर दिया । इस दरिद्र चारुदत्त को शारीरिक दण्ड दीजिये ।
**अधिकरणिक—**शोधनक ! जैसा राजा के शाले ने कहा है ( वैसा करो ) । इस चारुदत्त को पकड़ लो ।
( सिपाही पकड़ लेते हैं । )
**वृद्धा—**माननीय विद्वानों ! प्रसन्न हो जाइये, प्रसन्न हो जाइये । यदि मारा है तो मेरी पुत्री को मारा है। मेरा दीर्घायु जीवित रहे । दूसरी बात यह है कि
५६४ मृच्छकटिकम्
दारिका, व्यापादिता, जीवतु मे दीर्घायुः । अन्यच्च अर्थिप्रत्यर्थिनोर्व्यवहारः अहम- र्थिनी, तत् मुञ्चत एनम् । ) शकारः- अवेहि गब्भदाशि ? गच्छ, किं तव एदिणा ? ( अपेहि गर्भदासि ! गच्छ, किं तव एतेन ? ) अधिकरणिकः- आर्ये ! गम्यताम् । हे राजपुरुषाः ! निष्क्रामयतैनाम् । वृद्धा -- हा जाद ! हा पुत्तअ ! । ( हा जात ! हा पुत्रक ! ) ( इति रुदती निष्क्रान्ता । ) शकारः- ( स्वगतम् ) किदं मए एदश्श अत्तणो शलिशं । शम्पदं गच्छामि । ( कृतं मया एतस्य आत्मनः सदृशम् । साम्प्रतं गच्छामि । ) ( इति निष्क्रान्तः । ) अधिकरणिकः- आर्यचारुदत्त ! निर्णये वयं प्रमाणम्, शेषे तु राजा । तथापि शोधनक ! विज्ञाप्यतां राजा पालकः—
अयं हि पातकी विप्रो न वध्यो मनुरब्रवीत् । राष्ट्रादस्मात्तु निर्वास्यो विभवैरक्षतैः सह ॥३६॥
वादी और प्रतिवादी का मुकदमा है । मैं वादी हूँ । अतः इसको छोड़ दीजिये । शकार— अरे गर्भदासी ! दूर हट जा, चली जा, तुझे इससे क्या ? अधिकरणिक— आर्ये ! आप जाइये । हे सिपाहियो ! इसको बाहर करो । वृद्धा— हाय बेटी ! हाय बेटा ! ( ऐसा कहती हुई रोती हुई निकल गयी ।) शकार— (अपने में) मैंने इस चारुदत्त के लिये अपनी इच्छानुसार काम कर लिया है । अब चलता हूँ । ( यह कहकर चला जाता है । )
अन्वयः- अयम्, विप्रः, पातकी, ( तथापि ) वध्यः, न, इति, मनुः, अब्रवीत्, तु, अक्षतैः, विभवैः, सह, अस्मात्, राष्ट्रात्, निर्वास्यः ॥ ३९ ॥
शब्दार्थ - अयम्= यह, विप्रः=ब्राह्मण, पातकी=पापी है. ( तथापि=फिर भी ) वध्यः=वधयोग्य, न=नहीं है, इति=ऐसा, मनुः=मनु ने, अब्रवीत्=कहा है, तु=लेकिन अक्षतैः=बिना हानि के सम्पूर्ण, विभवैः=धनादि के, सह=साथ, अस्मात्=इस, राष्ट्रात्=राष्ट्र से, निर्वास्यः=बाहर करने योग्य है ॥ ३६ ॥
अर्थ--अधिकरणिक--आर्य चारुदत्त ! निर्णय करने में हम प्रमाण ( अधिकारी ) हैं, शेष में अर्थात् दण्ड देने में राजा । तथापि शोधनक ! राजा पालक से निवेदन कर दो –
यह ब्राह्मण पातकी है फिर भी वधयोग्य नहीं है--ऐसा मनु ने कहा हैं किन्तु सम्पूर्ण सम्पत्ति के साथ यह इस राष्ट्र (राज्य) से बाहर करने योग्य है अर्थात् इसे सम्पूर्ण सम्पत्ति के साथ राज्य से बाहर निकाल दीजिये ॥ ३६ ॥
नवमोऽङ्कः ५६५
शोधनकः— जं अज्जो आणवेदि। (इति निष्क्रम्य पुनः प्रविश्य सास्रम्) अज्जा ! गदम्हि तर्हि। राजा पालओ भणादि—'जेण अत्थकल्लवत्तस्स कारणादो वसन्तसेणा वावादिदा, तं ताइं ज्जेव आहरणाई गले बन्धिय डिण्डिमं ताडिअ दक्खिण-मसाणं णइअ सूले भज्जेध त्ति। जो को वि अवरो एदिसं अकज्जं अणुचिट्ठदि, सो एदिणा सणिआरदण्डेन सासाअदि।' (यदार्थं आज्ञापयति ।) (आर्याः ! गतोऽस्मि तस्मिन् । राजा पालको भणति 'येन अर्थकल्यवर्त्तस्य कारणात् वसन्तसेना व्यापादिता, तं तान्येव आभरणानि गले बद्ध्वा डिण्डिमं ताडयित्वा, दक्षिण-श्मशानं नीत्वा, शूले भङ्क्त' इति । यः कोऽपि अपर ईदृशमकार्यमनुतिष्ठति, स एतेन सनिकारदण्डेन शिष्यते ।)
चारुदत्तः— अहो ! अविमृश्यकारी राजा पालकः। अथवा—
ईदृशे व्यवहारान्नौ मन्त्रिभिः परिपातिताः।
स्थाने खलु महीपाला गच्छन्ति कृपणां दशाम् ॥४०॥
टीका— वधकत्वं मृत्युदण्डविधाने सत्यपि ब्राह्मणविषये न तथाऽचारणीयमिति मनूक्तां दण्डव्यवस्थां राजानं सूचयितुमाह—अियमिति। **अयम्=**पुरोवर्ती, अभियुक्तः **विप्रः=**ब्राह्मणः, चारुदत्तः, पातकी=वसन्तसेनाहत्यारूपपापकर्ता, अस्ति, तथापि, **न=**नैव, वध्यः=प्राणदण्डार्हः, इति=इत्थम्, **मनुः=**धर्मशास्त्रप्रणेता, **अब्रवीत्=**उक्तवान्, **तु=**परन्तु, अक्षतै=अविनष्टैः, सम्पूर्णैरित्यर्थः, **विभवै=**धनादिभिः, **सह=**सार्द्धम्, **अस्मात्=**भवदधिकृतात्, **राष्ट्रात्=**राज्यात्, **निर्वास्यः=**बहिष्करणीयः। तथा चोक्तं मनुना —
'न जातु ब्राह्मणं हन्यात् सर्वपापेष्वपि स्थितम् ।
राष्ट्रादेनं बहिस्कुर्यात् समग्रधनमक्षतम् ॥ मनु० ८।३८० ॥
एवञ्च चारुदत्तो राज्याद् बहिष्करणीय इति न्यायाधिकारिणां सम्मतिः। पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ॥ ३६ ॥
शब्दार्थ— सास्रम् = आसुओं के साथ, अर्थकल्यवर्त्तस्य = धनरूपी कलेवा के कारण, व्यापादिता = मार डाली, ताडयित्वा = पीटकर बजाकर, भङ्क्त = चढ़ा दो, मार दो, सनिकारदण्डेन = अपमानसहित दण्ड से, शास्यते = दण्डित किया जायगा।
शोधनक— श्रीमान् की जैसी आज्ञा। (यह कहकर निकलकर, पुनः प्रवेश करके आसुओं के साथ) आर्यों ! वहाँ (राजा के पास) गया था। राजा पालक कहते है—'जिसने कलेवातुल्य धन के कारण वसन्तसेना को मारा है उसे वे ही गहने गले में बांधकर, ढिंढोरा पीटकर दक्षिण श्मशान में ले जाकर शूली पर चढ़ा दो।' जो कोई दूसरा भी इस प्रकार का अनुचित काम करेगा उसे इसी प्रकार अपमानसहित दण्डित किया जायगा।
५६६ मृच्छकटिकम्
अपि च—ईदृशैः श्वेतकाकीयैः राज्ञः शासनदूषकैः । अपापानां सहस्राणि हन्यन्ते च हतानि च ॥४१॥
अन्वयः—मन्त्रिभिः, ईदृशे, व्यवहाराग्नौ, परिपातिताः, महीपालाः, कृपणम्, दशाम्, गच्छन्ति, स्थाने, खलु ॥ ४० ॥
शब्दार्थ—मन्त्रिभिः=मन्त्रियों के द्वारा, ईदृशे=इस प्रकार के, व्यवहाराग्नौ=मुकदमारूपी आग में, परिपातिताः=गिराये गये, झोंके गये, महीपालाः=राजा लोग, कृपणम्=शोचनीय, दशाम्=अवस्था को, गच्छन्ति=प्राप्त करते हैं, इति=यह, स्थाने=ठीक, खलु=निश्चितरूप से, है ॥ ४० ॥
अर्थ—चारुदत्त—ओह ! राजा पालक बिना विचारे काम करने वाला है। अथवा —
मन्त्रियों के द्वारा इस प्रकार की मुकद्दमाविचाररूपी आग में झोंके गये राजा लोग शोचनीय स्थिति को प्राप्त करते हैं, यह ठीक ही है ॥ ४० ॥
टीका—कुमन्त्रिपरार्मशादि राज्ञो दूषणमाह—ईदृशे इति । मन्त्रिभिः=कुत्सितपरामर्शदातृभिः, ईदृशे=एवम्प्रकारे, व्यवहाराग्नौ=विवादनिर्णय-रूपवह्नौ परिपातिताः=सर्वतोभावेन निक्षिप्ताः, अधोगमिता इत्यर्थः, महीपालाः=राजानः, कृपणम्=शोच्याम्, दीनामित्यर्थः, दशाम्=अवस्थांम्, गच्छन्ति=प्राप्नुवन्ति, इति यत् तत् स्थाने खलु=युक्तमेव ‘युक्ते द्वे साम्प्रतं स्थाने’ इत्यमरः । मन्त्रिणां समुचित-निर्णयासामर्थ्यत्वात् निर्दोषजनानां दण्डप्रदानेन राज्ञां पतनमवश्यम्भावीति तद्भावः । रूपकमलङ्कारः । पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ॥ ४० ॥
अन्वयः—श्वेतकाकीयैः, ईदृशैः, राज्ञः, शासनदूषकैः, अपापानाम्, सहस्राणि, हतानि, च, हन्यन्ते, च ॥ ४१ ॥
शब्दार्थ—श्वेतकाकीयैः=श्वेतवर्ण के कौवों के तुल्य, ईदृशैः=ऐसे, राज्ञः=राजा के, शासनदूषकैः=शासन को दूषित करने वालों के द्वारा, अपापानाम्=पाप-रहित, निरपराध व्यक्तियों के, सहस्राणि=हजारों, हतानि=मारे गये हैं, च=और, हन्यन्ते=मारे जा रहे हैं ॥ ४१ ॥
अर्थ—और भी—
सफेद कौवे के समान [ बाहर सफेद किन्तु भीतर से काले ] इस प्रकार के राजा के शासन [ दण्डविधान ] को दूषित करने वालों के द्वारा हजारों लोग मारे गये हैं और मारे जा रहे हैं ॥ ४१ ॥
टीका—अपराधरहितानामपि दण्डविधाने ईदृशानां कुमन्त्रिणां न्यायाधिक-रणिकानामेव दोष इति प्रतिपादयितुमाह—ईदृशैरिति । श्वेतकाकीयैः=श्वेत-वर्णकाकतुल्यैः, बहिः, श्वेतैरन्तर्मलिनैः, यद्वा अविद्यमानमपि श्वेतकाकं स्वीकुर्वद्-
नवमोऽङ्कः ५६७
सखे मैत्रेय ! गच्छ, मद्वचनादम्बामपश्चिममभिवादयस्व । पुत्रञ्च मे रोहसेनं परिपालयस्व ।
विदूषकः—मूले छिण्णे कुदो पादवस्स पालगं ? ( मूले छिन्ने कुतः पादपस्य पालनम् ? )
चारुदत्तः—मा मैवम् ।
नृणां लोकान्तरस्थानां देहप्रतिकृतिः सुतः ।
मयि यो वै तव स्नेहो रोहसेने स युज्यताम् ॥४२॥
भिरविवेकिभिरिति भावः, ईदृशैः=एवम्प्रकारैः, राज्ञः=नृपस्य, शासनम्=दण्डादिविधानम्, दूषयन्ति=ये तैः, अयथाव्यवहारदर्शिभिः मन्त्रिभिरित्यर्थः, अपापानाम्=पापरहितानाम्, सहस्राणि=बहूनि, हतानि=घातितानि, च, हन्यन्ते=मार्यन्ते, प्राग् इदानीं चेति शेषः । पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ॥ ४१ ॥
**विमर्श—**श्वेतकाकीयैः—( १ ) श्वेतवर्ण का कौवा नहीं होता है फिर भी लोगों के कहने पर ऐसा ही स्वीकार करने वाले अर्थात् वास्तविकता से अनभिज्ञ । ( २ ) बाहर तो हंसके समान उज्ज्वल वेशधारी हैं किन्तु भीतर से कौवा के समान काले अर्थात् कलुषित वृत्ति वाले । इस पद की व्याख्या करते हुये जगद्धर ने यह लिखा है—
"ईदृशैः श्वेतकाकीयैः श्वेतः काक इति विततार्थं वाक्यं श्वेतकाकीयम् । 'इवे प्रतिकृतौ' ( पा. सू. ५।३।९६ ) इत्यधिकारस्थितेन 'समासाच्च तद्विषयात्' ( पा. सू. ५।३।१०६ ) इत्यनेन छ प्रत्ययः । तद्वादिनः श्वेतकाकीयाः विततार्थदर्शिनस्तैः ।" ॥ ४१ ॥
**अर्थ—**सखे मैत्रेय ! जाओ, मेरी ओर से माता को अन्तिम प्रणाम कह देना । और मेरे बेटे रोहसेन का पालन करना ।
**विदूषक—**मूल कट जाने पर पेड़ का पालन कैसे ?
**अन्वयः—**सुतः, लोकान्तरस्थानाम्, नृणाम्, देहप्रतिकृतिः, [ भवति ], मयि, तव, यः, स्नेहः, सः, रोहसेने, युज्यताम् ॥ ४२ ॥
**शब्दार्थ—**सुतः=पुत्र, लोकान्तरस्थानाम्=परलोक में गये हुये, नृणाम्=मनुष्यों का, देहप्रतिकृतिः=शरीर का प्रतिनिधि अथवा दूसरा शरीर ही, (भवति=होता है), मयि=मेरे ऊपर, तव=तुम्हारा, यः=जो, स्नेहः=प्रेम, ( है ), सः=उसे, रोहसेने=रोहसेन पर, युज्यताम्=लगा देना ॥ ४२ ॥
**अर्थ—चारुदत्त—**नहीं, ऐसा मत कहो ।
५६८ मृच्छकटिकम्
विदूषकः-भो वयस्स ! अहं ते पिअवअस्सो भविअ, तुए विरहिदाईं पाणाईं धारेमि ? । ( भो वयस्य ! अहं ते प्रियवयस्यो भूत्वा त्वया विरहितान् प्राणान् धारयामि ? )
चारुदत्तः--रोहसेनमपि तावद्दर्शय ।
विदूषकः - एव्वं जुज्जदि । ( एवं युज्यते । )
अधिकरणिकः--भद्र शोधनक ! अपसार्यतामयं बटुः ।
( शोधनकस्तथा करोति । )
अधिकरणिकः--कः कोऽत्र भोः ! चाण्डालानां दीयतामादेशः ।
( इति चारुदत्तं विसृज्य निष्क्रान्ताः सर्वे राजपुरुषाः । )
शोधनकः--इदो आअच्छदु अज्जो । ( इत आगच्छतु आर्यः । )
चारुदत्तः--( सकरुणम् 'मैत्रेय भोः ! 'किमिदमद्य' ६।२६ इत्यादि पठति । अकाशे )
पुत्र दूसरे लोक में गये हुये लोगों [ पिता ] का दूसरा शरीर या प्रतिनिधि होता है अतः तुम्हारा जो प्रेम मुझ पर है उसे ( मेरे पुत्र ) रोहसेन पर लगा देना, करना ॥ ४२ ॥
टीका---'छिन्ने मूले' इत्यादिकं विदूषकवचनमाकर्ण्य तन्निराकुर्वन् पुत्रं स्व-प्रतिरूपमेव प्रतिपादयति-नृणामिति । सुतः=पुत्रः, लोकान्तरस्थानाम्=परलोके गतानाम्, नृणाम्=पुरुषाणाम्, देहस्य=शरीरस्य, प्रतिकृतिः=प्रतिरूपम्, पुत्रः पितुः द्वितीयं शरीरमिति भावः, 'आत्मा वै जायते पुत्रः' इत्यादौ तथोक्तेरिति बोध्यम्, अतः, मयि=चारुदत्ते, तव=विदूषकस्य, यः=यावान्, स्नेहः=अनुरागः, सः=तावान्, रोहसेने=एतन्नामके मम पुत्रे, युज्यताम्=समर्प्यताम् । एवञ्च मम मरणेऽपि तव स्नेहो मम पुत्रेऽवश्यमेव भवितव्य इति तद्भावः । पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ॥४२॥
**अर्थ--विदूषक--**हे मित्र ! तुम्हारा प्रिय मित्र हो कर तुम्हारे विना प्राणों को धारण करूँगा ?
चारुदत्त - तब तक रोहसेन को भी दिखा दो ।
विदूषक -- यह ठीक ही है ।
अधिकरणिक - भद्र शोधनक ! इस ब्राह्मण को हटा दो ।
( शोधनक ब्राह्मण चारुदत्त को हटाता है । )
**अधिकरणिक--**यहाँ कौन है ? चाण्डालों को आदेश दे दो ।
( चारुदत्त को छोड़कर सभी राजपुरुष निकल गये । )
शोधनक - आर्य इधर आइये ।
नवमोऽङ्कः ५६६
विष-सलिल-तुलाग्नि-प्रार्थिते मे विचारे क्रकचमिह शरीरे वीक्ष्य दातव्यमद्य । अथ रिपुवचनात्त्वं ब्राह्मणं मां निहंसि पतसि नरकमध्ये पुत्रपौत्रैः समेतः ॥४३॥
अयमागतोऽस्मि ।
( इति निष्क्रान्ताः सर्वे । )
॥ इति व्यवहारो नाम नवमोऽङ्कः ॥
अन्वयः---विषसलिलतुलाग्निप्रार्थिते, मे, विचारे, ( सति ), वीक्ष्य, अद्य, इह, शरीरे, क्रकचम्, दातव्यम्, अथ रिपुवचनात् वा, ब्राह्मणम्, माम्, निहंसि, ( तदा ), पुत्रपौत्रैः, समेतः, नरकमध्ये, पतसि ॥४३॥
शब्दार्थः---विषसलिलतुलाग्निप्रार्थिते=विष, जल, तराजू और आग के द्वारा परीक्षा करने योग्य, मे=मेरे ( चारुदत्त के ), विचारे=मुकदमा का निर्णय, ( सति=रहने पर ) वीक्ष्य=अच्छी तरह देख कर, समझ कर, अद्य=आज, इह=इस, ( मेरे ) शरीरे=देह पर, क्रकचम्=आरा, दातव्यम्=चलाना चाहिये, देना चाहिये । अथ=अगर, रिपुवचनात्=शत्रु शकार के कहने से, वा=ही, ब्राह्मणम्=ब्राह्मण, माम्=मुझ चारुदत्त को, निहंसि=मार डालते हो, ( तदा=तब ) पुत्रपौत्रैः=पुत्र तथा पौत्रों के, समेतः=साथ, नरकमध्ये=नरक के बीच में, पतसि=गिरते हो, गिरोगे ॥ ४३ ॥
अर्थ--चारुदत्त-- ( करुणापूर्वक 'मैत्रेय भोः ! किमिदमद्य' इत्यादि (९।२६) श्लोक पढ़ता है । आकाश की ओर - )
विष, पानी, तराजू और आग से ( मेरे द्वारा ) परीक्षा के लिये प्रार्थित मेरे मुकदमे के निर्णय में ठीक प्रकार से विचार करके आज मेरे शरीर पर आरा चलवाना चाहिये । यदि शत्रु शकार के वचन से ही मुझ ब्राह्मण को मार डालते हो तो पुत्र तथा पौत्र आदि के साथ नरक के बीच में गिरोगे ॥ ४३ ॥
यह मैं आ गया ।
( इस प्रकार सभी निकल जाते हैं । )
॥ व्यवहार-नामक नवम अंक समाप्त हुआ ॥
**टीका--**निरपराधस्यापि स्वस्य मृत्युदण्डविधाने सर्वेषां नरकपतनमिति आक्रोशं प्रकटयन्नाह — विषेति । विषेण=गरलेन, गरलपानेनेत्यर्थः, सलिलेन=जलेन, जलनिमज्जनेनेत्यर्थः, तुलया=तुलाख्यपरिमापकयन्त्रेण, तुलोपरि समारोपणेनेत्यर्थः,
५७० | मृच्छकटिकम्
अग्निना=वह्निना, अग्निमध्ये निक्षेपेण अग्निग्रहणेन वेत्यर्थः प्रार्थितः=याचितः, परीक्षणार्थं मया इति शेषः, तादृशे, पूर्वोक्तपदार्थैः ममापराधस्य निर्णयो विधेय इति मया प्रार्थिते, मे=मम, चारुदत्तस्य, विचारे=मयि आरोपितस्यापराधस्य तत्त्वनिर्णये सतीत्यर्थः, यदि मयि पापं न स्यात्तदा पूर्वोक्तैः परीक्षितोऽहं न मरिष्यामीति तद्भावः, वीक्ष्य=विशेषेण विचार्य, अद्य-अस्मिन् दिने, इह=अस्मिन्, शरीरे=मम देहे, क्रकचम्=करपत्रम्, काष्ठकर्तनयन्त्रविशेषः 'आरा' इति हिन्द्याम्, दातव्यम्=दातुमुचितम्, तेन मम शरीरं कर्तनीयमिति भावः । यदि सम्यक् परीक्षामकृत्वैव मृत्युदण्डविधानं क्रियते तदाऽक्रोशं व्यनक्ति--अथ=यदि, रिपुवचनात्=रिपोः शकारस्य कथनात्, वा=एव, ब्राह्मणम्=सदाचारिणं निरपराधं विप्रम्, माम्=चारुदत्तम्, निहंसि=मारयसि, तदा, पुत्रपौत्रै.=पुत्रैः तत्पुत्रैश्चेत्यर्थः भाविसन्ततिभिरिति भावः समेतः=सहितः, नरकमध्ये=नरकस्याभ्यन्तरे, पतसि=गच्छसि, गमिष्यसीत्यर्थः, वर्तमानसामीप्ये लटः प्रयोगः । निरपराधस्य दण्डदाने नरक-पतनमाह मनुः--
'अदण्ड्यान् दण्डयन् राजा दण्ड्यांश्चैवाप्यदण्डयन् ।
अयशो महदाप्नोति नरकं चैव गच्छति ॥' मनुः ८।१२८।।
अत्र काव्यलिङ्गमलङ्कारः, मालिनी वृत्तम् ।। ४३ ।।
।। इति नवमोऽङ्कः ।।
विमर्श प्राचीनकाल में अपराधी का निर्णय करने के लिये दिव्य परीक्षा प्रचलित थी । (१) विष खिलाने पर भी मृत्यु का न होना । (२) पानी में डुबाने पर भी न मरना । (३) बराबर का वजन रखने पर भी उसके द्वारा चढ़ा हुआ पलड़ा ऊपर हो जाना (४) हाथ पर पीपल आदि के पत्ते रखकर जलता हुआ आग का गोला रखने पर भी हाथ का न जलना--ये किसी के निर्दोष होने में प्रमाण माने जाते थे । चारुदत्त के कथनानुसार उसने इनके द्वारा अपनी परीक्षा की प्रार्थना की थी । किन्तु शकार की बातों को ही सब कुछ मान कर उसे मृत्युदण्ड दे दिया गया है । वह अपने को निर्दोष मानता है । अतः उसे दण्ड देने वाले राजा की तीनों पीढ़ियां तक नरक भोगेंगी--यह शाप देता है ।
तत्कालीन न्याय-प्रणाली और आज की न्यायप्रणाली समान सी प्रतीत होती है । गम्भीरतापूर्वक निर्णय लेना उस समय भी सम्भव नहीं था ।। ४३ ।।
।। इस प्रकार जय-शङ्कर-लाल-त्रिपाठि-विरचित संस्कृत-हिन्दी-व्याख्या में मृच्छकटिक का नवम अङ्क समाप्त हुआ ॥
दशमोऽङ्कः
( ततः प्रविशति चाण्डालद्वयेनानुगम्यमानश्चारुदत्तः । )
उभौ—
तक्किकं ण कलअ कालणं णव-वह-बन्ध-णअणे णिउणा ।
अचिरेण शीश-च्छेअण शूलालोवेसु कुशलम्ह ॥ १ ॥( तत् किं न कलय कारणं नव-वध-बन्ध-नयने निपुणौ ।
अचिरेण शीर्षच्छेदनशूलारोपेषु कुशलौ स्वः ॥ १ ॥ )
ओशलध अज्जा ! ओशलध । एशे अज्जचारुदत्त । ( अपसरत आर्याः ! अपसरत । एष आर्यचारुदत्तः । )
( इसके बाद दो चाण्डालों द्वारा पीछा किया जाता हुआ चारुदत्त प्रवेश करता है । )
**अन्वयः—**तत्, कारणम्, किम्, न, कलय, ( आवाम् ), नवबध-बन्धनयने, निपुणौ, अचिरेण, शीर्षच्छेदनशूलारोपेषु, कुशलौ, स्वः ॥ १ ॥
**शब्दार्थ—**तत्=उस, कारणम्=प्रयोजन को, किम्=क्या, न=नहीं, कलय=समझते हो, ( आवाम्=हम दोनों ), नववधबन्धनयने=नये वध और बन्धन के लिये ले जाने में, निपुणौ=अच्छे जानकार, हैं, अचिरेण=शीघ्र ही, शीर्षच्छेदनशूलारोपेषु=शिर काटने और शूली पर चढ़ाने में, कुशलौ=चतुर, स्वः=हैं ॥ १ ॥
अर्थ—दोनों ( चाण्डाल )—
क्या उस ( श्मशान जाने के ) कारण को नहीं जानते हो ? ( हम दोनों चाण्डाल ) नये वध और बन्धन के लिये ( अपराधी व्यक्ति को ) ले जाने में चतुर हैं और शिर काटने तथा शूली पर चढ़ाने में दक्ष हैं ॥ १ ॥
**टीका—**वधार्थं चारुदत्तं नयन्तावुभौ चाण्डालौ गमन-कारणमजानन्तं कंचित् प्रत्याहतुः—तदिति । तत्=सर्वविदितम्, प्रसिद्धमित्यर्थः, कारणम्=हेतुम्, किम् न कलय=किं न जानासि, जानीहि तत् । नवे=नूतने, वधे=मारणे, तथा बन्धे=बन्धने, नयने=प्रापणे अपराधिनामिति शेषः, निपुणौ=विज्ञौ, स्वः, अचिरेण=शीघ्रमेव, शीष्णः=शिरसः, छेदनेषु=कर्तनेषु तथा शूलेषु=शूलस्योपरि आरोपेषु=आरोपेषु वध्यस्येति शेषः, कुशलौ=दक्षौ, स्वः=भवावः । 'आयुक्तकुशलाभ्याम्, ( पा, सू- २।३।४० ) इति कुशलयोगे सप्तमी । 'कलय' इति लोट्: प्रयोगोऽसमीचीनः, उपगीतिः छन्दः ॥ १ ॥
| ५७२ | मृच्छकटिकम् |
|---|
दिण्ण-कलवील-दामे गहिदे अम्हेहिं बज्झपुलिसेहिं । दीवे व्व मन्दणेहे थोअं थोअं खअं जादि ॥ २ ॥ ( दत्त-करवीर-दामा गृहीत आवाभ्यां वध्यपुरुषाभ्याम् । दीप इव मन्दस्नेहः स्तोकं स्तोकं क्षयं याति ॥ २ ॥ )
चारुदत्तः—(सविषादम् )
नयनसलिलसिक्तं पांशुरूक्षीकृताङ्गं पितृवनसुमनोभिर्वेष्टितं मे शरीरम् ।
**अन्वयः—**दत्त-करवीरदामा, वध्यपुरुषाभ्याम्, आवाभ्याम्, गृहीतः, [ एष आर्यचारुदत्तः-इति गद्यस्थेनान्वयः ] मन्दस्नेहः, दीपः, इव, स्तोकम्, स्तोकम्, क्षयम्, याति ॥ २ ॥
**शब्दार्थ—**दत्तकरवीरदामा=पहनायी गयी कनेर पुष्प की माला वाला, आवाभ्याम् वध्यपुरुषाभ्याम्=वध्ययोग्य पुरुषों के लिये नियुक्त हम दोनों, के द्वारा गृहीतः=पकड़ा गया, [ एष आर्यचारुदत्तः=यह आर्य चारुदत्त ], मन्दस्नेहः=अल्प तेल वाले, दीपः=दीपक, इव=के समान, स्तोकम् स्तोकम्=धीरे-धीरे, क्षयम्=विनाश को, याति=प्राप्त कर रहा है ॥ २ ॥
**अर्थ—**हटिये सज्जनों ! हटिये । यह आर्य चारुदत्त .. पहनायी गई कनेर फूलों की मालावाला, वध्ययोग्य पुरुषों के लिये नियुक्त हम दोनों ( चाण्डालों ) के द्वारा पकड़ा गया, [ यह आर्य चारुदत्त ] थोड़े तेल वाले दीपक की तरह धीरे-धीरे विनाश [ मृत्यु ] को प्राप्त कर रहा है ॥ २ ॥
**टीका—**हत्यापराधज्ञापकवेशं वर्णयन् वध्यत्वेनास्य स्वयमेव क्रमशः क्षयितामाहतुः—दत्तेति । दत्तम्=ग्रीवादौ अर्पितम्, करवीरस्य=रक्तवर्णपुष्पविशेषस्य ‘कनेर’ इति हिन्द्यां ख्यातस्य, दाम=माला यस्मै सः, करवीरपुष्पनिर्मित-मालालिङ्गित इत्यर्थः, वध्यपुरुषाभ्याम्—वधे=हत्यायाम्, साधू=समर्थो वधनिपुणौ इत्यर्थः, ‘तत्र साधुः’ (पा. सू. ४।४।९८ ) इति यप्रत्ययः तौ च पुरुषौ च, ताभ्याम्, हन्तृभ्याम्, आवाभ्याम्=चाण्डालाभ्याम्, गृहीतः=धृतः, ‘एष आर्यचारुदत्तः’ इति गद्यस्थेनान्वयः, मन्दः=अल्पः, स्नेहः=तैलम् पक्षे प्रेमा, यस्य तादृशः, दीपः=प्रदीपः, इव=यथा, स्तोकम् स्तोकम्=शनैः शनैः, अल्पमल्पं वा, क्षयम्=विनाशम्, याति=गच्छतीत्यर्थः । यथा खलु अल्पतैलः दीपः शनैः शनैः स्वयमेव नष्टो भवति तथैवायं चारुदत्तोऽपि अपराधिवेषधारेण मृत्युदण्डनिश्चयेन स्वयमेव मृत्युमुखमुपगच्छतीति भावः ॥ आर्या वृत्तम् ॥ २ ॥
**अन्वयः—**इह, विरसम्, रटन्तः, वायसाः, नयनसलिलसिक्तम्, पांशुरूक्षीकृता-
दशमोऽङ्कः ५७३
विरसमिह रटन्तो रक्तगन्धानुलिप्तं
बलिमिव परिभोक्तुं वायसास्तर्कयन्ति ॥ ३ ॥
**चाण्डालौ—**ओशलध अज्जा ! ओशलध । (अपसरत आर्याः ! अपसरत ।)
किं पेक्खध छिञ्जन्तं शप्पुरुलिशं काल-पलशु-धालाहिं ।
शुअण-शउणाधिवाशं सज्जणपुलिश-द्दुमं एदं ॥ ४ ॥
ङ्गम्, पितृवनसुमनोभिः, वेष्टितम्, रक्तगन्धानुलिप्तम्, मे, शरीरम्, बलिम्, इव, परिभोक्तुम्, तर्कयन्ति ॥ ३ ॥
**शब्दार्थ—**इह=यहाँ, विरसम्=कर्कश, रटन्तः=आवाज करते हुये, वायसाः=कौवे, नयनसलिलसिक्तम्=आँसुओं के पानी से भीगे हुये, पांशुरुक्षीकृताङ्गम्=धूलि लगने से रूखे अंगों वाले, पितृवनसुमनोभिः=श्मशान भूमि में पैदा हुये फूलों के द्वारा, वेष्टितम्=लिपटे हुये, रक्तगन्धानुलिप्तम्=लाल चन्दन से लिप्त, मे=मेरे, चारुदत्त के, शरीरम्=शरीर को, बलिम्=बलि, इव=के सामान, परिभोक्तुम्=खाने के लिये, तर्कयन्ति=सोचते हैं ॥ ३ ॥
अर्थ--चारुदत्त--( विषादपूर्वक )—
यहाँ कर्कश आवाज करते हुये कौवे आँसुओं से गीले, धूलि से धूसरित अवयवों वाले, श्मशान भूमि में पैदा हुये फूलों से लिपटे हुये, लाल चन्दन से पोते हुये मेरे शरीर को बलि (पूजनादि में समर्पित तथा पक्षियों आदि को दी जाने वाली वस्तु) के समान समझ रहें हैं, अर्थात् - मेरे शरीर को बलि के समान भक्षणीय पदार्थ समझ रहे हैं ॥ ३ ॥
**टीका—**तत्र वध्यवेश-धारिणमात्मानं दृष्ट्वा व्यथां व्यनक्ति—नयनेति । इह=अस्मिन् स्थाने, विरसम्=कर्कशम्, रटन्तः=शब्दं कुर्वन्तः, वायसाः=काकाः, नयनसलिलेन=अश्रुजलेन, सिक्तम्=क्लिन्नम्, तथा पांशुभिः=धूलिभिः, रुक्षीकृतानि=धूसरितानि अङ्गानि=अवयवाः, यस्य, तत्, पितृवनम्=श्मशानम् 'श्मशानं स्यात् पितृवनम्' इत्यमरः, तत्र भवैः सुमनोभिः=पुष्पैः, वेष्टितम्=परिवृत्तम्, रक्तगन्धेन=रक्तवर्णेन घृष्टचन्दनेन, अनुलिप्तम्=सर्वतो व्याप्तम्, मे=चारुदत्तस्य, शरीरम्=देहम्, बलिम् इव=काकादिभ्यः प्रदेयं वक्षीयद्रव्यम् इव, परिभोक्तुम्=भक्षयितुम्, तर्कयन्ति=सम्भावयन्ति । तत्र चारुदत्तः स्वकीयं शरीरं काकादिभिः भक्ष्यं चिन्तयति । उपमालंकारः, मालिनी वृत्तम् ॥ ३ ॥
**अन्वयः—**सज्जनाः !, सुजनशकुनाधिवासम्, एतम्, सज्जनपुरुषद्रुमम्, काल-परशुधाराभिः, छिद्यमानम्, किम्, पश्यत ? ॥ ४ ॥
**शब्दार्थ—**सज्जनाः !=हे सज्जनों !, सुजनशकुनाधिवासम्=सज्जनरूपी पक्षियों के निवास-स्थल, एतम्=इस, सज्जन पुरुषद्रुमम्=सज्जनपुरुषरूपी वृक्ष को,
| .५३४ | मृच्छकटिकम् |
|---|
( किं प्रेक्षध्वे छिद्यमानं सत्पुरुषं कालपरशु-धाराभ्याम् ।
सुजन-शकुनाधिवासं सज्जन-पुरुषद्रुममेतम् ॥ ४ ॥ )
आअच्छ ले चालुदत्त ! आअच्छ । ( आगच्छ रे चारुदत्त ! आगच्छ । )
चारुदत्त:--पुरुषभाग्यानामचिन्त्याः खलु व्यापाराः; यदहमीदृशीं दशामनुप्राप्तः ।
सर्वाङ्गात्रेषु विन्यस्तैः रक्तचन्दनहस्तकैः ।
पिष्टचूर्णावकीर्णश्च पुरुषोऽहं पशूकृतः ॥ ५ ॥
कालपरशुधाराभिः = कालरूपी फरसे की धाराओं से, छिद्यमानम् = काटे जाते हुये, किम् = क्यों, प्रेक्षध्वे = देख रहे हो ? ॥ ४ ॥
अर्थ--दोनों चाण्डाल--हटो सज्जनों ! हटो ।
हे सज्जनों ! सज्जनरूपी पक्षियों के निवास-स्थल, इस सज्जनरूपी वृक्ष को कालरूपी फरसे की धाराओं से काटे जाते हुये क्यों देख रहे हो ? अर्थात् इस सज्जन चारुदत्त का वध मत देखो ॥ ४ ॥
**टीका--**सज्जनस्य मृत्युर्न दर्शनीय इति कृत्वाऽन्यान वारयन्तावाहतुः-किमिति । हे सज्जनाः = हे सत्पुरुषाः !, चारुदत्तस्य वधं श्रुत्वा तत्रैकत्रीभूता इति भावः. सुजनाः = साधवः एव शकुनाः = पक्षिणः तेषाम् अधिवासः = आश्रयः, तम्, एतम् = पुरोवर्त्तिनम्, सज्जनपुरुषः एव द्रुमः = वृक्षस्तम्, यथा शोभने वृक्षे शोभनाः पक्षिणस्तिष्ठन्ति तथैव सज्जनं चारुदत्तं सत्पुरुषा एवाश्रयन्तीति तद्भावः, कालपरशुधाराभ्याम् = कालः = कृतान्तः एव, यद्वा कालः = कृतान्तः इव, परशुः = कुठार-स्तस्यधा राम्याम् = तीक्ष्णाग्रभागाभ्याम्ः [ अत्र चाण्डालस्य द्वित्वात् द्विवचनमिति तत्त्वविदः ] छिद्यमानम् = भिद्यमानम्, किं पश्यत = कथमवलोकयत, नावलोकनीय-मिति भावः । अत्र सुजन-सज्जन-पुरुषपदयोरावृत्तिर्न शोभनेति बोध्यम् । एवमेव 'सज्जनद्रुमम्' इत्यनेनैवाभीष्टार्थसम्भवे पुनः 'पुरुष'-पद प्रयोगात् पुनरुक्तता दोषः । रूपकमलङ्कारः, आर्या वृत्तम् ॥४॥
**विमर्श--**यहाँ 'सुजन' 'सज्जन' इनकी आवृत्ति ठीक नहीं है । इसके अतिरिक्त 'सज्जनद्रुमम्' इसी से अभीष्ट अर्थ सम्भव है पुनः 'पुरुष' पद के प्रयोग से पुनरुक्तता दोष भी है ॥४॥
**अर्थ--**आ रे चारुदत्त ! आ ! ।
**अन्वयः--**सर्वाङ्गात्रेषु, विन्यस्तैः, रक्तचन्दनहस्तकैः, पिष्टचूर्णावकीर्णः, च, अहम्, पुरुषः, पशूकृतः ॥५॥
शब्दार्थ--सर्वाङ्गात्रेषु = सभी अवयवों में, विन्यस्तैः = लगाये गये, रक्तचन्दन-हस्तकैः = लाल चन्दन के हाथ के छापों से, च = और, पिष्टचूर्णावकीर्णः = पीसे गये
दशमोऽङ्कः ५७५
( अग्रतो निरूप्य ) अहो ! तारतम्यं नराणाम् । ( सकरुणम् )
अमी हि दृष्ट्वा मदुपेतमेतन्मर्त्यं धिगस्त्वित्युपजातबाष्पाः ।
अशक्नुवन्तः परिरक्षितुं मां स्वर्गं लभस्वेति वदन्ति पौराः ॥ ६ ॥
( तिल चावलादि ) के चूर्ण से व्याप्त, अहम्=मैं, चारुदत्त, पुरुषः=पुरुष, पशुकृतः=जानवर बना दिया गया हूँ ॥५॥
अर्थ—चारुदत्त—मनुष्यों के भाग्यों के क्रिया-कलाप अचिन्तनीय होते हैं, जो कि मैं ऐसी दशा को प्राप्त हुआ हूँ ।
समस्त अंगों में लगाये गये लाल चन्दन के हाथ के छापों से तथा पीसे हुये ( तिल चावल आदि ) के चूरे से व्याप्त मैं पुरुष पशु बना दिया गया हूँ ॥५॥
टीका—भाग्येन विहितां स्वदुर्दशामवलोक्य खेदं प्रकटयन्नाह-सर्वेति । सर्वगात्रेषु=समस्ताङ्गेषु, विन्यस्तैः=रचितैः, अर्पितैः रक्तचन्दनस्य=लोहितचन्दनस्य हस्तकैः=हस्ताकारचिह्नैरुपलक्षितः सर्वशरीरे रक्तचन्दनद्वारा निर्मितहस्ताकृतियुक्त इत्यर्थः, तथा पिष्टम्=पाषाणादिना पिष्टम्, यत् चूर्णम्=तिलतण्डुलादीनां विकारः तेन अवकीर्णः अनुलिप्तः, यद्वा पिष्टम्=तिलादीनां विकारः, चूर्णम्=कुंकुमादिद्रव्याणां रजश्च ताभ्यामवकीर्णः सन्, अहम्=चारुदत्तः, पुरुषः=मनुष्यः, अपि, पशुकृतः=छागादितुल्यो विहितः । यथा देवतोद्देश्येन दीयमानं पशुं रक्तचन्दनादिना लेपयित्वा तण्डुलादिचूर्णैरवकीर्य बलिरूपेण समर्पयन्ति तथैवाहमपि कृत इति भावः । अत्र रूपकमलंकारः, पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ॥५॥
अन्वय—हि, अमी, पौराः, मदुपेतम्, एतत्, दृष्ट्वा, मर्त्यम्, धिक्, अस्तु, इति ( भणित्वा ), उपजातबाष्पाः, ( सन्तः ) माम्, परिरक्षितुम्, अशक्नुवन्तः, स्वर्गम्, लभस्व, इति, वदन्ति ॥६॥
शब्दार्थ—हि=क्योंकि, अमी=ये, पौराः=पुरवासी लोग, मदुपेतम्=मेरे साथ वर्तमान, एतत्=यह [ वध्यचिह्नादि ], दृष्ट्वा=देख कर, मर्त्यम्=मनुष्य को, धिक्=धिक्कार, अस्तु=हो, इति=ऐसा, [ भणित्वा=कहकर ] उपजातजाष्पाः=आंखों में निकले हुये आसुओं से भरे हुये, ( सन्तः=होते हुये ), माम्=मुझ चारुदत्त को, परिरक्षितुम्=रक्षा करने में, अशक्नुवन्तः=समर्थ न होते हुये, 'स्वर्गम्=स्वर्गको, लभस्व=प्राप्त करो, इति=ऐसा, वदन्ति=कहते हैं ॥६॥
अर्थ—( आगे देखकर ) ओह ! लोगों की विशाल भीड़ । ( करुणापूर्वक )
ये नगरवासी लोग मुझे प्राप्त हुई इस दुर्दशा ( मरणचिह्नादि ) को देख कर 'मनुष्य (मरणधर्मा) को धिक्कार है,' ऐसा कहते हुये, आंखों में आसुओं को
५७६ | मृच्छकटिकम्
चाण्डालौ—ओशलध अज्जा ! ओशलध । किं पेक्खध ? ( अपसरत आर्याः ! अपसरत । किं प्रेक्षध्वे ? )
इन्दे प्पवाहिअन्ते, गोप्पसवे संकमं च तालाणं ।
शुपुलिश-पाण-विपत्ती चत्तालि इमे ण दट्ठव्वा ॥ ७ ॥
( इन्द्रः प्रवाह्यमाणो गोप्रसवः संक्रमश्च ताराणाम् ।
सुपुरुषप्राणविपत्तिः चत्वार इमे न द्रष्टव्याः ॥ ७ ॥ )
भरे हुये, [ किन्तु ] मुझे बचाने में असमर्थ होते हुये 'तुम स्वर्ग प्राप्त करो' ऐसा कह रहे हैं ॥६॥
टीका—स्वस्य वधदर्शनार्थं समागतजनानां मार्मिकीमवस्थां प्रकटयन्नाह—अमीति। हि=यतः, अमी=इतस्ततः समवेताः दृश्यमानाः, पौराः=पुरवासिनः, मदुपेतम्=मयि=मद्विषये उपेतम्=उपस्थितम्, यद्वा मया उपेतम्=प्राप्तम्, एतत्=अकारणवधदण्डरूपम्, यद्वा मृत्युचिह्नादिकम्, दृष्ट्वा=विलोक्य, मर्त्यम्=मानवम्=मरणधर्माणमित्यर्थः, धिक्=निन्दा, अस्तु=भवतु, इति=इत्थम्, ( भणित्वा=कथयित्वा ), उपजातबाष्पाः=समुत्पन्नाश्रुविन्दवः, सन्तः, माम्=चारुदत्तम्, परिरक्षितुम्=परित्रातुम् अशक्नुवन्तः=असमर्थाः सन्तः, 'स्वर्गम्=सुरपुरम्, लभस्व=प्राप्नुहि, मरणानन्तरमिति शेषः, इति=इदम् वदन्ति= कथयन्ति। उपजातिवृत्तम् ॥ ६ ॥
विमर्श—मदुपेतम्-इस के ( १ ) मयि=मेरे विषय में उपेतम्=उपस्थित, ( २ ) मया=मेरे द्वारा, उपेतम्-प्राप्त, धारण किये गये-ये दो अर्थ हो सकते हैं। 'एतत्' इस सर्वनाम के द्वारा ( १ ) मरणचिह्न अथवा ( २ ) दारुण दुख-इत्यादि अर्थ सम्भव हैं ॥६॥
अन्वयः—प्रवाह्यमाणः, इन्द्रः, गोप्रसवः, ताराणाम्, संक्रमः, च, सुपुरुषप्राणविपत्तिः च, इमे, चत्वारः, न, द्रष्टव्याः ॥७॥
शब्दार्थ—प्रवाह्यमाणः=बहाया जाता हुआ, (नदी आदि में प्रवाहित करने के लिये ले जाया जाता हुआ ), इन्द्रः=इन्द्रध्वज, गोप्रसवः=गाय का बच्चा पैदा करना, बियाना, च=और, ताराणाम्=ताराओं का, संक्रमः=गिरना, च=तथा, सुपुरुषप्राणविपत्तिः=सज्जन के प्राणों का वध, इमे=ये, चत्वारः=चार, न=नहीं, द्रष्टव्याः=देखने चाहिये ॥७॥
अर्थ—दोनों चाण्डाल—सज्जनों ! हटो, हटो ! क्या देखते हो ?
(नदी आदि में बहाने के लिये) ले जाया जाता हुआ इन्द्रध्वज, गाय का बियाना
दशमोऽङ्कः
१७७
**एकः—**हण्डे आहोन्ता ! पेक्ख, पेक्ख । (अरे ओहीन्त ! प्रेक्षस्व, प्रेक्षस्व ।)
णअली-पधाणभूदे वज्झअन्ते कदन्तअण्णाए ।
किं लुअदि अन्तरिक्खे आधु अणब्भे पडदि वज्जं ? ॥ ८ ॥
( नगरीप्रधानभूते बध्यमाने कृतान्ताज्ञया ।
किं रोदिति अन्तरिक्षमथवा अनभ्रं पतति वज्रम् ? ॥ ८ ॥ )
( बच्चा पैदा करना ), तथा ताराओं का गिरना, और सज्जन के प्राणों का वध—ये चार नहीं देखने चाहिये ॥७॥
**टीका—**चारुदत्तवधदर्शनार्थं समागतान् तद्दर्शनात् वारयितुं शास्त्रोक्तमाह- इन्द्र इति । प्रवाह्यमाणः=नद्यादिषु विसर्जनार्थं नीयमानः, इन्द्रः=इन्द्रदेवतासम्बन्धो ध्वजः, गोः प्रसवः=सन्तत्युत्पत्तिः, ताराणाम्=नक्षत्राणाम्, संक्रमः=अधः पतनम्, च=तथा, सुपुरुषस्य=सज्जनस्य, प्राणविपत्तिः=प्राणनाशः, इमे=पूर्वोक्ताः एते चत्वारः=इन्द्रध्वजादयः न=नैव, द्रष्टव्याः=अवलोकनीयाः । साधुजनैरेतेषां दर्शनं वर्जनीयमिति भावः । आर्या वृत्तम् ॥७॥
**विमर्श—**प्राचीन काल में अकालादि पड़ने पर राजा लोग इन्द्र को प्रसन्न करने के लिये यज्ञादि करते थे । उसमें एक ध्वज गाड़ा जाता था । प्रारम्भ में सभी लोग देखते थे किन्तु नदी आदि में विसर्जन के समय देखना अशुभ मानते थे । कालिकापुराण का उद्धरण टीकाओं में प्राप्त होता है —
"उत्थापयेत्तूर्यरवैः सर्वलोकस्य वै पुरः ।
रहो विसर्जयेत् केतुं विशेषोऽयं प्रपूजने ॥ ७ ॥
**अन्वयः—**कृतान्ताज्ञया, नगरी-प्रधानभूते, बध्यमाने, किम्, अन्तरिक्षम, रोदिति, अथवा, अनभ्रम्, वज्रम्, पतति ॥ ८ ॥
**शब्दार्थ—**कृतान्ताज्ञया=यमराज की आज्ञा से, नगरी-प्रधानभूते=उज्जयिनी नगरी के प्रधान ( चारुदत्त ) के, बध्यमाने=मारे जाने पर, किम्=क्या, अन्तरिक्षम्=आकाश, रोदिति=रो रहा है ? अथवा=अथवा, अनभ्रम्=बिना बादलों वाला, वज्रम्=वज्र, बिजली, पतति=गिर रहा है ॥ ८ ॥
**अर्थ—**एक चाण्डाल—अरे आहीन्त ! देखो, देखो—
यमराज की आज्ञा से उज्जयिनी नगरी के प्रधानभूत ( पुरुष चारुदत्त ) के मारे जाने पर क्या आकाश रो रहा है ? अथवा बिना बादलों का वज्र=( बिजली ) गिर रहा है ? ॥ ८ ॥
**टीका—**चारुदत्तवधावसरे तत्रत्यं दारुणं दुःखमुपवर्णयति —नगरीति। कृतान्ताज्ञया=यमतुल्यस्य राज्ञः पालकस्य आदेशेन, नगर्याः=उज्जयिन्याः, प्रधानभूते=
- १७ मृ०
| ५७८ | मृच्छकटिकम् |
|---|
द्वितीयः—अले गोहा ! ( अरे गोह ! )
ण अ लुअदि अन्तरिक्खे णेअ अणब्भे पडदि वज्जे ।
महिलाशमूहमेहे णिवडदि णअणंबुधाराहि ॥ ६ ॥
( न च रोदित्यन्तरिक्षं नैवानभ्रं पतति वज्रम् ।
महिलासमूहमेघान्निपतति नयनाम्बु धाराभिः ॥ ६ ॥ )
अवि अ—वज्झम्मि णीअमाणे जणश्श सव्वश्श लोदमाणश्श ।
णअणशलिलेहिं शित्ते लच्छ्यातो ण उण्णमइ लेणू ॥१०॥
( अपि च —वध्ये नीयमाने जनस्य सर्वस्य रुदतः ।
नयनसलिलैः सिक्तो रथ्यातो न उन्नमति रेणुः ॥ १० ॥ )
अतिमहत्त्वमुपगते पुरुषे, चारुदत्ते इत्यर्थः, वध्यमाने=हन्यमाने, हन्तुं नीयमाने इत्यर्थः, अन्तरिक्षम्=गगनम्, रोदिति किम्=विलपति किम् ? अथवा=किं वा, अनभ्रम्=मेघरहितम्, मेघसम्बन्धरहितमित्यर्थः, वज्रम्=अशनिः, विद्युदिति भावः, पतति=अधोदेशमायाति । अत्र सन्देहालंकारः, आर्या वृत्तम् ॥ ८ ॥
**अन्वयः—**न च, अन्तरिक्षम्, रोदिति, नैव, अनभ्रम्, वज्रम्, पतति, महिला-समूह-मेघात्, धाराभिः, नयनाम्बु, पतति ॥ ९ ॥
**शब्दार्थ—**न च=न तो, अन्तरिक्षम्=आकाश, रोदिति=रो रहा है, नैव=और न ही, अनभ्रम्=बिन बादलों के, वज्रम्=वज्र, बिजली, पतति=गिर रहा है, महिलासमूहमेघात्=स्त्रीसमुदायरूपी मेघ, से, धाराभिः=धाराओं के साथ, नयनाम्बु=अश्रुजल, निपतति=गिर रहा है ॥ ९ ॥
अर्थ—दूसरा चाण्डाल—अरे गोह !
न तो आकाश रो रहा है और न ही बिना बादलों के वज्र (बिजली) गिर रहा है (परन्तु) स्त्रियों के समूहरूपी बादल से धाराओं के साथ अश्रुजल गिर रहा है ॥ ६ ॥
**टीका—**प्रथमचाण्डालकल्पितं खण्डयितुं द्वितीयश्चाण्डालस्तत्रत्यां वस्तुस्थितिं वर्णयति--न चेति ! **न च=**न तु, **अन्तरिक्षम्=**आकाशम्, **रोदिति=**विलपति, **नैव=**न वा, **अनभ्रम्=**मेघसम्बन्धरहितम्, **वज्रम्=**अशनिः, **पतति=**अधो गच्छति । तर्हि किमेतदित्याशंकायामाह—**महिलानाम्=**नगर-स्त्रीणाम्, **समूहः=**समुदाय एव **मेघः=**वारिदः, **तस्मात्, धाराभिः=**प्रवाहैः, **नयनाम्बु=**अश्रुजलम्, **निपतति=**स्रवति । एवञ्च चारुदत्तवधविषयकसमाचारमाकर्ण्य नगर्याः सर्वा अपि स्त्रियः अश्रुजलेन सर्वान् आर्दीकुर्वन्तीति भावः । रूपकमलङ्कारः, उपगीतिः वृत्तम् ॥ ६ ॥
**अन्वयः—**वध्ये, नीयमाने, रुदतः, सर्वस्य, जनस्य, नयनसलिलैः, सिक्तः, रेणुः, रथ्यातः, न, उन्नमति ॥ १० ॥
दशमोऽङ्कः ५७९
चारुदत्तः-- ( निरूप्य सकरुणम् )
एताः पुनर्हर्म्यगताः स्त्रियो मां वातायनाद्धेन विनिःसृतास्याः । हा ! चारुदत्तेत्यभिभाषमाणा बाष्पं प्रणालीभिरिवोत्सृजन्ति ॥ ११॥
शब्दार्थ--वध्ये=वधयोग्य ( चारुदत्त ) के, नीयमाने=ले जाये जाने पर ( ले जाते समय ), रुदतः=विलाप करते हुये, सर्वस्य=सारे, जनस्य=लोगों के, नयनसलिलैः=अश्रुजलों से, सिक्तः=गीला किया गया, रेणुः=धूलि, रथ्यातः=गली से, न=नहीं, उन्नमति=उठ रही है ॥ १० ॥
अर्थ--और भी -
वधयोग्य ( चारुदत्त ) के ले जाये जाने पर ( उसके वध होने से ) विलाप करते हुये सभी लोगों की आँखों के आँसुओं से गीली की गयी राह ( रास्ता ) की धूलि नहीं उड़ रही है ॥ १० ॥
टीका--समग्रजानानामक्षिभिः निःसरन्त्या अश्रुजलधारायाः प्रभावमाह-वध्य इति । वध्ये=वधार्थमादिष्टे चारुदत्ते इत्यर्थं, नीयमाने=श्मशानभूमौ वधस्थाने प्राप्यमाणे, सतीति शेषः, तमवलोक्य, रुदतः=विलपतः, सर्वस्य=सकलस्य, जनस्य=लोकस्य, नयनसलिलैः=अश्रुजलैः, सिक्तः=आर्द्रीकृतः, रेणुः=धूलिः, रथ्यातः=प्रतोलीतः, न=नैव, उन्नमति=उत्तिष्ठति । उज्जायिनीवासिनां जनानां शोकातुराणामश्रुजलप्रवाहेण सर्वत्र धूलिकणाः पंकीभूता अतो न आकाशादावुत्तिष्ठन्तीति भावः । अतिशयोक्तिरलंकारः, आर्या वृत्तम् ॥ १० ॥
अन्वयः--हर्म्यगताः एताः, स्त्रियः, पुनः, वातायनाद्धेन, विनिःसृतास्याः, माम्, ( उद्दिश्य ), 'हा चारुदत्त', इति, अभिभाषमाणाः, प्रणालीभिः इव, बाष्पम्, उत्सृजन्ति ॥ ११ ॥
शब्दार्थः--हर्म्यगताः=महलों में खड़ी हुई, एताः=ये, स्त्रियः=महिलायें, पुनः=फिर, वातायनाद्धेन=आधे झरोखे या खिड़की से, विनिःसृतास्याः=मुखको बाहर निकाले हुये, माम्=मुझे, ( उद्दिश्य=लक्ष्यकरके ) हा चारुदत्त !=हाय चारुदत्त !, इति=ऐसा, अभिभाषमाणाः=कहती हुई, प्रणालीभिः=परनालों से, इव=मानों, वाष्पम्=आँसू, उत्सृजन्ति=बहा रहीं हैं ॥ ११ ॥
अर्थ--चारुदत्त--( देखकर करुणापूर्वक )
महलों में खड़ी हुई ये स्त्रियाँ फिर आधे झरोखे या खिड़की से मुंह बाहर करती हुई मुझ ( चारुदत्त ) को लक्षित करके 'हाय चारुदत्त !' ऐसा कहती हुई परनालों से मानों आंसू बहा रहीं है ॥ ११ ॥
**टीका--चारुदत्तस्य वधमाकर्ण्य दुःखयुतानां नगरमहिलानामश्रुजलप्रवाहं वर्णयन्नाह--**एता इति । हर्म्यगताः=धनिकानामुत्कृष्टभवनेषु संस्थिताः, एताः=ईषत्
५८० मृच्छकटिकम्
चाण्डालौ—आअच्छ ले चालुदत्ता ! आअच्छ । इमं घोशणट्ठाणं, आहणेध डिण्डिमं, घोशेध घोशणं । ( आगच्छ रे चारुदत्त ! आगच्छ । इदं घोषणास्थानम्, आहत डिण्डिमम्, घोषयत घोषणाम् । )
उभौ—शुणाध अज्जा ! शुणाध । एशे शत्थवाहविणअदत्तश्श णत्तिके शाललदत्तश्श पुत्तके अज्जचालुदत्ते णाम । एदिणा किल अकज्जकालिणा गणिआ वशन्तशेणा अत्यकल्लवत्तश्श कालणादो शुण्णं पुप्फकलण्डअ-जिण्णुज्जाणं पवेशिअ बाहुपाशवलक्कालेण मालिदेत्ति, एशे शलोत्ते गहिदे, शअं च पडिवण्णे । तदो लण्णा पालएण अम्हे आणत्ता एवं मालेदुं । जदि अवले ईद्दिशं उअलोअविरुद्धं अकज्जं कलेदि, तं पि लाआ पालए एवं ज्जेव शाशदि । ( शृणुत आर्याः ! शृणुत, एष सार्थवाह-विनयदत्तस्य नप्ता सागर-दत्तस्य पुत्रक आर्यचारुदत्तो नाम । एतेन किल अकार्यकारिणा गणिका वसन्तसेना अर्थकल्यवर्त्तस्य कारणात् शून्यं पुष्पकरण्डकजीर्णोद्यानं प्रवेश्य बाहुपाशबलात्कारेण मारितेति, एष सलोप्त्रो गृहीतः, स्वयञ्च प्रतिपन्नः, ततो राज्ञा पालकेन वयमाज्ञप्ता एनं मारयितुम् । यद्यपर ईदृशमुभयलोकविरुद्धमकार्यं करोति, तमपि राजा पालक एवमेव शास्ति । )
परिदृश्यमानाः, स्त्रियः=नार्यः, पुनः=अनन्तरम्, वातायनस्=गवाक्षः, तस्य अर्द्धेन=अर्धांशेन, तस्यैकदेशेनेत्यर्थः, विनिःसृतानि=विनिर्गतानि, आस्यानि=मुखानि यासां ताः, माम्=चारुदत्तमित्यर्थः, उद्दिश्येति शेषः, 'हा चारुदत्त !=हा इदं खेदसूचक-मव्ययम्, केवलमियन्मात्रमेव, अभिभाषमाणाः=अश्रुरूपजलप्रवाहधाराभिः, जलनिः-सरणमार्गैरित्यर्थः, वाष्पम्=अश्रुजलम् उत्सृजन्ति=परित्यजन्ति । मामवलोक्य न केवलं सामान्यजानानां दुःखातिरेकः, प्रत्युत धनिकानामपि स्त्रियः दुःखमाविष्कुर्वन्ति । अत्रोत्प्रेक्षालंकारः, इन्द्रवज्रा वृत्तम् ॥ ११ ॥
शब्दार्थ—घोषणास्थानम्=अपराधी के अपराध और उसके दण्ड की घोषणा का स्थान, आहत=पीटो, बजाओ, नप्ता=पौत्र, अर्थकल्यवर्तस्य=तुच्छ धनरूपी कलेवा के, सलोप्त्रः चोरी के धन के साथ, प्रतिपन्नः=स्वीकार कर लिया, उभयलोक-विरुद्धम्=इस लोक और स्वर्गलोक दोनों के विरुद्ध अर्थात् दण्डनीय ।
अर्थ—दोनों चाण्डाल—आ रे चारुदत्त ! आ । यह घोषणा की जगह है, नगाड़ा बजाओ, घोषणा घोषित करो ।
दोनों—सुनिये सज्जनों ! सुनिये । यह सार्थवाह विनयदत्त का पौत्र, सागर-दत्त का पुत्र आर्य चारुदत्त नाम वाला है । पापकर्म करने वाले इसने तुच्छ धनरूपी कलेवा के लिये पुष्पकरण्डक जीर्णोद्यान में ले जाकर हाथों के फन्दे से गला दबा कर गणिका वसन्तसेना को मार डाला है । यह चोरी के धन के साथ पकड़ लिया
दशमोऽङ्कः ५८१
चारुदत्त:--( सनिर्वेदं स्वगतम् )
मख-शत-परिपूतं गोत्रमुद्भासितं मे सदसि निबिडचैत्यब्रह्मघोषैः पुरस्तात् । मम मरणदशायां वर्तमानस्य पापै- स्तदसद्शमनुष्यैर्घोष्यते घोषणायाम् ॥ १२ ॥
गया और स्वयं भी इसने अपराध स्वीकार कर लिया है। इसके बाद राजा पालक ने इसको मारने के लिये हम दोनों को आदेश दिया है। यदि कोई दूसरा भी ऐसा दोनों लोकों के विरुद्ध पापकर्म करेगा तो राजा पालक उसे भी इसी प्रकार दण्ड देगा।
अन्वयः- पुरस्तात्, मे, मखशतपरिपूतम्, गोत्रम्, सदसि, निविडचैत्यब्रह्म-घोषैः, उद्भासितम्, [ आसीत् ], मरणदशायाम्, वर्तमानस्य, मम, तत्, पापैः, असदृशमनुष्यैः, घोषणायाम्, घुष्यते ॥ १२ ॥
शब्दार्थ- पुरस्तात्=पहले, मे=मेरा, मखशतपरिपूतम्=सैकड़ों यज्ञों से खूब पवित्र किया गया, गोत्रम्=वंश, सदसि=सभा में, निविडचैत्यब्रह्मघोषैः=लोगों से भरे हुये यज्ञस्थलों पर वेदों के उद्घोषों से, उद्भासितम्=प्रकाशित, [ आसीत्=हुआ करता था ], मरणदशायाम्=मरने की अवस्था में वर्तमान, मम=मेरा, तत्=वही (कुल), पापैः=पापी, असदृशमनुष्यैः=अयोग्य=नीच लोगों के द्वारा, घोषणायाम्=घोषणा (के स्थान) में, घुष्यते=घोषित किया जा रहा है ॥ १२ ॥
अर्थ-चारुदत्त--(ग्लानिके साथ अपने में) -- पहले सैकड़ों यज्ञों से खूब पवित्र किया गया मेरा जो कुल सभास्थल में जन-संकुलित यज्ञस्थानों में वेदों के पाठों से प्रकाशित हुआ था, मरण की अवस्था में वर्तमान मेरा वही कुल पापी, अयोग्य व्यक्तियों द्वारा घोषणा (के स्थान) में घोषित किया जा रहा है ॥ १२ ॥
टीका- घोषणास्थले चाण्डालानां वचनान्याकर्ण्य स्वपूर्वजानां कीर्त्यादिकं संस्मृत्य विषादं प्रकटयन्नाह - मखेति। पुरस्तात्=पूर्वस्मिन् काले, मखानाम्=यज्ञानाम्, शतैः परिपूतम्=भृशं पवित्रम्, यत्=लोकविश्रुतम् गोत्रम्=कुलम् सदसि=सभास्थले, निबिडानि=निमन्त्रितजनसंकुलानि यानि चैत्यानि = यज्ञानुष्ठानादि-स्थानानि तेषु ये ब्रह्मघोषाः=वेदमन्त्राणामुच्चारणम्, तैः, उद्भासितम्=प्रकाशितम्, आसीदिति शेषः, साम्प्रतम्, मरणदशायाम्=मरणावस्थायाम्, वर्तमानस्य=विद्यमानस्य, मम=चारुदत्तस्येत्यर्थः, तत्=लोकप्रसिद्धं पवित्रं कुलम्, पापैः=पापप-रायणैः, असदृशमनुष्यैः=अयोग्यै=नीचैः जनैः, चाण्डालैरित्यर्थः, घोषणायाम्=घोषणा-
| ५८२ | मृच्छकटिकम् |
|---|
( उद्दीक्ष्य कर्णौ विधाय ) हा प्रिये ! बसन्तसेने !
शशि-विमल-मयूख-शुभ्र-दन्ति ! सुरुचिर-विद्रुम-सन्निभाधरोष्ठि ।
तव वदनभवामृतं निपीय कथमवशो ह्ययशोविषं पिबामि ॥ १३ ॥
स्थले इत्यर्थः, घुष्यते = उच्चस्वरेण कथ्यते । पूर्वं पूर्वजाचरितमिमं कुलस्य नियम-हत्त्वमासीत् साम्प्रतमिमे नीचाः केन प्रकारेण कलुषीकृत्योच्चारयन्तीत्यर्थः, मालिनी वृत्तम् ॥ १२ ॥
अन्वयः- हे शशिविमलमयूखशुभ्रदन्ति !, हे सुरुचिर-विद्रुमसन्निभाधरोष्ठि !, तव, वदनभवामृतम्, निपीय, ( इदानीम् ), अवशः, ( सन्, अहम्, ) अयशोविषम्, कथम्, पिबामि ॥ १३ ॥
शब्दार्थ- हे शशि-विमल-मयूखशुभ्रदन्ति = हे चन्द्रमा की किरणों के समान चमकते हुये उज्ज्वल दांतोंवाली !, हे सुरुचिर-विद्रुमसन्निभाधरोष्ठि = हे अति सुन्दर मूंगे के समान लाल लाल अधरोष्ठ वाली !, तव = तुम्हारे ( वसन्तसेना के ) . वदन-भवामृतम् = मुख में होने वाले अमृत को, निपीय = पीकर, ( इदानीम् = इस समय ), अवश = विवश ( सन् = होता हुआ, अहम् = मैं चारुदत्त ), अयशोविषम् = अपकीर्तिरुपी जहर को, कथम् = किस प्रकार, पिबामि = पी रहा है, अनुभव कर रहा हूँ ॥ १३ ॥
अर्थ- ( ऊपर देख कर, कानों को बन्द करके ) हाय प्रिये वसन्तसेने !
हे चन्द्रकिरणों के तुल्य उज्ज्वल दांतों वाली ! तथा अति सुन्दर मूंगे के समान लाल लाल ओष्ठवाली वसन्तसेन ! तुम्हारे मुख में होनेवाले अमृत का पान करके ( इस समय ) मजबूर होता हुआ अपशरुपी जहर को किस प्रकार पी रहा हूँ । अर्थात् मजबूर होने से सुन रहा हूँ, अन्यथा नहीं सुनता ॥ १३ ॥
टीका- पूर्वमनेकधा वसन्तसेनायाः वचनामृतान्याकर्ण्य भृशं सन्तुष्टिमवा-प्तवानह साम्प्रतं चाण्डालानां वचनविषं पातुं विवशीकृत इति स्वव्यथां व्यनक्ति-शशीति । शशिनः = चन्द्रस्य, विमलाः = उज्ज्वलाः ये मयूखाः = किरणाः, ते इव शुभ्राः = विशदाः, कान्तियुक्ताः दन्ताः यस्याः तत्सम्बुद्धौ समुज्ज्वल-चन्द्रकिरणसदृशविशद-दशने इत्यर्थः, तथा सुरुचिराः = अतिमनोहरः यः विद्रुमः = प्रबालः, तस्य सन्निभम् = तत्तुल्यम् अधरोष्ठम् यस्यास्तत्सम्बुद्धौ, रमणीयप्रवालसदृशरक्तिमाधरोष्ठे इत्यर्थः, तव = बसन्तसेनायाः, वदने = मुखे, भवम् = उत्पन्नम्, अमृतम् = पीयूषम्, मुखोच्चारितवचन-पीयूषम्, निपीयम् = आस्वाद्य, श्रुत्वेत्यर्थः, इदानीम्, अवशः = विवशः, पराधीन इत्यर्थ, अयशोविषम् = 'अह वसन्तसेनां हतवान्, इति अपकीर्तिरूप गरलम्, यद्वा विषम् इव अयश इत्यर्थः, कथम् = केन प्रकारेण पिबामि = आस्वादयामि । पूर्वमनेकबार त्वया सह तव वचनामृतानि आस्वादितानि किन्तु साम्प्रत नीचैरारोपितापराधो विवशः