निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

हिन्दी निरुक्त ( २२६ ) ६ अध्याय

शब्द अर्थ
हेतिः हन्तेः ।
ऋधुः इतिह्रस्वनाम । निवृत्तं भवति । ( खं० ४ (३) )
जनश्रियम् जातश्रियम् । ( खं० ५ )
अंशम् ग्रहः । ( खं० ५ ) ( ४ )
द्वितीयः पादः ।
कारुः कर्ता स्तोमानाम् । ( खं० २ )
ततः इति सन्ताननाम । पितुर्वा पुत्रस्यवा ।
नना नमतेः । मातावादुहितावा ।
नानाधियः नानाकर्माणः ।
वसूयवः वसुकामाः ।
जनमाने जनिष्यमाणे ( खं० ५ )
ग्रसिष्ठः ग्रसितृतमः ( खं० ५ )
चिकित्‍वः विदुषः
भूरिदावत्तरा (रौ) बहुदातृतरौ ( खं० ६ )
जामाता जाअपत्यंतन्निर्माता ( खं० ६ )
श्यालः आसन्नः संयोगेन इति नैदानाः । स्याल्लोमानि
वपतीतिवा ।
म्लाजः लाजतेः
म्यम् शूर्पम् स्यतेः
शूर्पम् अशनपवनम् शृणातीर्वा ( खं० ६ )
तृतीयः पादः ।
औशिजः उशिजः पुत्रः ( कक्षीवान् ) ( खं० १ )
कक्षीवान् कक्ष्यावान्
कुशिक वृष्टेः कान्तिकर्मणः . ( खं० १ )

हिन्दी निरुक्त ( २३७ ) ६ अध्याय
〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰
शब्दं अर्थ
अघशंसम् अघस्यशंसितारम् । ( खं० २ )
अघम् हन्तेः । निर्ह्रसितोपसर्गः आहन्तीति ।
तपुः तपतेः ।
चरुः सञ्चयोभवति । चरतेर्वा । समुच्चरन्त्यस्मादार्षः ।
ब्रह्मद्विषे ब्राह्मणद्वेषिणे ।
क्रव्यादे क्रव्यमदते ।
घोरचक्षसे घोरख्यानाय ।
क्रव्यम् निकृत्ताज्जायते इतिनैरुक्ताः ।
अनवायम् अनवयवम् । यदन्येनव्यवेयुः । अद्धैषम्
इतिवा ।
पिशुनः पिशतेः विपिशतीति । ( खं० २ )
कृणुष्व कुरुष्व । ( खं० ३ )
पाजः पालनात् ।
प्रसितिम् पृथिवीम् । प्रसितिः प्रसयनात् तन्तुर्वा जालंवा ।
तृष्वीं इतिक्षिप्रनाम । त्वरतेर्वा ।
तपिष्ठैः तप्ततमैः । तृप्ततमैः । प्रपिष्टतमैरितिवा ।
दुशर्मा क्रिमिर्भवति । पापनामा ।
कृमिः क्रव्येमेद्यति । क्रमतेर्वाऽस्यात्सत्सरणात्कर्मणः ।
क्रमतेर्वा । ( खं० ३ )
अध्वरे यज्ञे । ( खं० ४ )
उशतः कामयमानान् ।
नासत्यौ अश्विनौ । सत्यावेवनासत्यावितिऔर्णवाभः ।
सत्यस्यप्रणेतारौ इतिआग्रायणः । नासिका-
प्रभवौबभूवुरितिवा । ( खं० ४ )

हिन्दी निरुक्त ( २२८ ) ६ अध्याय
शब्द अर्थ
आप्यम् आप्नोतेः । ( खं० ५ )
चतुर्थः पादः ।
करस्नौ बाहू । कर्मणां प्रस्रवतारौ । ( खं० १ )
हनुः हन्तेः ।
नासिका नसतेः ।
धेना दधातेः । ( खं० १,)
स्कन्धः वृक्षस्य समास्कन्नोभवति । अयमपीतरःस्कन्धः
एतस्मादेव । आस्कन्नं काये । ( खं० २ )
घ्रंसः इति अहर्नाम । ग्रस्यन्तेऽस्मिन् रसाः । (खं०४)
ऊधः ( गोः ) उद्धततरंभवति । उपोन्नद्धमितिवा । स्नेहानु-
प्रदानसामान्याद्रात्रिरांपऊध उच्यते ।
द्यमान् द्योतनवान् ।
तनूशुभ्रम् तनूशोभयितारम् ।
कवासखः यस्यः कपूयाः सखायः ।
दृढा दृढानि । ( खं० ४ )
प्रभरा प्रहर । ( खं० ५ )
तूतुजानः तूर्णत्वरमाणः । ( खं० ५ )
अस्मयुः अस्मान् कामयमानः । ( खं० ६ )
देवयज्यया देवयज्यायै । ( खं० ७ )
सनये लब्धये ।
शकटम् शकृदितंभवति । शनकैस्तकतीतिवा । शब्देन
तकतीतिवा ।
एधमानद्विट् एधमानान् असुन्वतोद्वेष्टि ।
अधायि अध्यधायि ।

हिन्दी निरुक्त ( २७६ ) ६ अध्याये
शब्द अर्थ
मन्म मनः । ( मननीयमर्थजातम् ) ( खं० ७ )
स्थूरः समाश्रितमात्रो महान्भवति । ( खं० ८ )
अणुः अनुस्थवीयांसम् । उपसर्गो लुप्तनामरूपो
यथा सम्प्रति ।
कुरुङ्गः राजाबभूव । कुरुगमनाद्वाकुलगमनाद्वा ।
कुरुः कृन्ततेः ।
क्रूरम् कृत्त्यप्स्य भवति ।
कुलम् कुष्णातेः । विपुषितम्भवति ।
पञ्चमः पादः ।
स्तवे स्तूयते । ( खं० १ )
मन्द्रजिह्वम् मन्दनजिह्वम् । मोदनजिह्वमितिवा ।
अर्कैः अर्चनीयैः । ( स्तोमैः )
सामि स्यतेः । ( समाप्तम् )
सुदानवः कल्याणदानाः । ( खं० १ )
भूर्णिम् भ्रमणशीलम् । ( खं० २ )
याचिषत् याचिष्यते । ( खं० २ )
मनामहे मन्यामहे । ( खं० ३ )
अरायासः अधनाः । ( खं० ३ )
वृकः लाङ्गलं भवति । विकर्तनात् । ( खं० ४ )
लाङ्गलम् लङ्गतेः । लाङ्गूलवद्वा ।
लाङ्गूलम् लगतेर्लङ्गुतेर्लम्बतेर्वा ।
आर्य्यः ईश्वरपुत्रः ।
अहर्दृशः सूर्यदृशः । ये इमानि अहानि पश्यन्ति न
पराणि (नास्तिका) ( खं० ४ )

हिन्दी निरुक्त ( २३० ) ६ अध्यायै
शब्द अर्थ
पणीन् बणिजः । ( खं० ४ )
हथान् हननात् । ( खं०५ )
हवनश्रुतः ये आर्तानां आह्वानं शृण्वन्ति ते ।
मत्स्याः मधौ उदकेस्यन्दन्ते । माद्यन्ते अन्योन्यं भ-
क्षणाय इतिवा । ( खं० ५ )
जालम् जलचरं भवति । जले भवंर्वा । जले शयंवा ।
सप्तमर्यादाः स्तेयं । तल्पारीहणम् । ब्रह्महत्या । भ्रूणह-
त्या । सुरापानम् । दुष्कृतस्य कर्मणः पुनः
पुनः सेवा । पातकेऽनृतोद्यम् । इति (खं०५) ।
लिबुजा व्रततिर्भवति । लीयते विभुजन्तीति। (खं०६)
व्रततिः वरणाच्च । संयनाच्च । ततनाच्च ।
वायः वेः पुत्रः । वेति च य इति च चकार शाकल्यः
उदात्तं त्वेवमाख्यातमभविष्यत् । अनुसमा-
प्तश्चार्थः ।
षष्ठः पादः
काणः अविक्रान्तदर्शनः इति औपमन्यवः । कणते-
र्वा स्यादणुभावकर्मणः । कणतिः शब्दाणूभावे
भाष्यते । अनुकणतीति । मात्राणूभावात्क-
णः । दर्शनाणूभावात्काणः । ( खं० २ )
विकटः विक्रान्तगतिः इति औपमन्यवः कुटतेर्वा
स्यात् । विपरीतस्य, विकुटितो भवति ।
बिठम् अन्तरिक्षम् । वौरिटेन व्याख्यातम् ।
कालकर्णी अलक्ष्मीः । ( खं० २ )
आदरिः आदरणात् ( खं० ३ )

हिन्दी निरुक्त ( २३१ ) ६ अध्याय

शब्द अर्थ
सुप्रवाचः मृदुवाच । ( खं० ३ )
मगन्दः कुसीदी ( खं० ४ )
मागन्दः माम् आगमिष्यतीति स ददाति ।
प्रमगन्दः मगन्दस्य मागन्दस्य वा अपत्यम् । अत्यन्त-
कुसीदिकुलीनः । प्रमदकोवा । योऽयमेवा-
स्ति लोकोनपर इति प्रेप्सुः । पण्डको वा ।
पण्डकः पण्डगः । प्रार्दकोवा । प्रार्दयत्याण्डौ ।
आण्डौ आणीइव ।
नैचाशाखम् नीचाशाखः । नीचैः शाखः ।
शाखाः शक्नोतेः ।
आशिरः शरणात् । ( खं० ४ )
ऋदूपे अर्द्दनपातिनौ । गमनपातिनौ । शब्दपा-
तिनौ । दूरपातिनौ वा । ( खं० ५ )
ऋदूवृधा मर्मणि अर्द्दनवेधिनौ । गमनवेधिनौ । शब्द-
वेधिनौ । दूरवेधिनौ वा ।
रणयौ रमणीयौ ; संग्राम्यौ वा । ( खं० ५ )
ओदनम् उदकदानम् । ( मेघम् ) ( खं० ६ )
सर्वगसम् सर्वनामानम् । ( खं० ८ )
शशः शशनाद्दु । गुखश्च । ( खं० ८ )
---~{ ॐ }~---

अथ षष्ठाध्यायः ॥ ६ ॥
प्रथमः पादः ।
( खं० १ )
( द्वात्रिंशच्छतं ( १३२ ) पदानि )
[निघ०] आशशुक्षणिः ॥१॥
( निरु० ) “त्वमग्ने द्युभिस्त्वमाशशुक्षाणिस्त्व-
मद्‌भ्यस्त्वमश्मनस्परि । त्वं वनेभ्यस्त्वमोषधीभ्य-
स्त्वं नृणां नृपते जायसे शुचिः ॥” ( ऋ० सं० २,
५, १७, १ ) ॥
त्वम्-अग्ने ! द्युभिः = अहोभिः त्वम्-आशु-
शुक्षणिः । आशु-इति च शु-इति च क्षिप्रनामनी
भवतः ।
क्षणिः-उत्तरः । क्षणोतेः ।
‘आशु शुचा क्षणोति’ इतिवा । सनोति-इतिका
‘शुक्’ शोचतेः ॥
पञ्चम्यर्थे प्रथमा तथाहि वाक्यसंयोगः ।
‘आ-’इति आकार उपसर्गःपुरस्तात्, चिकी-
र्षितजःउत्तरः । ‘आ-शुशोचयिषुः-’ इति ।
‘शुचिः’ शोचतेर्ज्वलतिकर्मणः । अयमपि

इतरः शुनिः एतस्मादेव । निषिक्तं पापकम्- अ
स्मात्-इति नैरुक्ताः ॥ १ ॥
‘आशुशुक्षणिः’ (१) यह अनवगत है।-
“त्वमग्ने” यह ऋचा गृत्समद ऋषि की है । जगती छन्द और अग्नि
देवता है । प्रातरनुवाक और आश्विन शस्त्र में विनियोग है ।
हे भगवन् ! अग्ने ! अग्निदेव ! ‘त्वम्’ तू ‘द्युभिः’ (अहो-
भिः) पौर्णमासी आदि दिनोंसे ‘जायसे’ इन मनुष्यों के द्वारा
मथा जाता हुआ उत्पन्न होता है । क्योंकि- “पौर्णमास्या-
म् अमावस्यायांवा आदधीत” ‘पूर्णिमा अथवा अमावस्या
को अग्नि का आधान करे’ यह विधि है । और ‘त्वम्’ तू
“आशुशुक्षणिः” आशुशुक्षणि है । सो क्या ? ‘आशु’ शीघ्र
‘शुचा’ दीप्ति या प्रकाश से अंधेरे को ‘क्षणोति’ नाश करने
वाला ।
अर्थात्-इस मतमें ‘आशुशुक्षणि’ इन पांच अक्षरों में पहिले
के दो अक्षर “आशु” यह शीघ्र का नाम है “शु” इस तीसरे
अक्षर को उलांघ कर “क्षणि” ये पिछले अक्षर हिंसाार्थक
‘क्षण’ (तन० उ०) धातुके हैं । अथवा भजनार्थक ‘सन’ (तना०
उ०) धातु के हैं । और बीच का “शु” ( शुक् ) यह अक्षर
प्रकाश अर्थ वाले ‘शुच’ (भ्वा० प०) धातु का है । इस प्रकार
‘आशुशुक्षणि’ अग्नि है ।
अथवा ‘आशुशुक्षणिः’ यह प्रथमा पञ्चमी ( आशुशुक्षयोः )
के अर्थ में है । क्योंकि-ऐसा होने से वाक्य का संयोग या यो-
जना हो जाती है । इस पक्ष में ‘आशुशुक्षणि’ यजमान है ।
अर्थात् हे अग्निदेव तू ‘आ’ अभिमुखता (संमुखता) से ‘शुशुक्षणि’
३०

हिन्दी निरुक्त ( २१४ ) ६ अ० १ पा० २ खं०
दीपन (जलाने) की इच्छा वाले यजमान से (अरणि आदि
के द्वारा) 'जायसे' उत्पन्न होता है। पहिले 'आ' यह आकार
उपसर्ग है, और चिकीर्षित या सन्नन्त से उत्पन्न हुआ उत्तर
भाग (शुश्रूक्षणि) है, इस प्रकार 'आशुशुक्षणि' शब्द सिद्ध
होता है। क्या इतना ही? नहीं, हे अग्निदेव ! 'त्वम्' तू
'अद्भ्यः' (जायसे) बिजली के रूप में जलसे उत्पन्न होता है।
'त्वम्' तू 'अश्मनः' परस्पर की रगड़ से 'परि' सब ओर से
पत्थर से जन्मता है। 'त्वम्' तू 'वनेवनेभ्यः' काष्ठ से, 'त्वम्'
तू 'ओषधीभ्यः' (शरादिभ्यः) शर आदि ओषधियों से हे 'नृ-
णां-नृपते!' नरोंके नरपति ! (जायसे) उत्पन्न होता है। और
'शुचिः' तू 'शुचि' प्रकाशमान है ॥
'शुचि' शब्द ज्वलन (जलने) अर्थ वाले 'शुच्' (स्वा० प०)
धातु से है। यह भी दूसरा शुचि (पवित्र) लौकिक शब्द इसी
से होता है, यह वैयाकरण मानते हैं, किन्तु नैरुक्त आचार्य-
' 'निषिक्तम्' निकला हुआ है 'पापकम्' पाप 'अस्मात्' इससे'
इस प्रकार "निर् (उपसर्ग) 'सिच्' (तु० प०) धातु से
मानते हैं ॥ १ ॥
( खं० २ )
[निघ०-] आशाभ्यः ॥२॥ काशिः ॥३॥
कुणारुम् ॥४॥
(निरु०-) "इन्द्र आशाभ्यस्परि सर्वाभ्यो अभयं
करत।" (ऋ० सं० २, ८, ९, २)
'आशा' दिशो भवन्ति । आसदनात् ।

हिन्दी निरुक्त ( २३५ ) ६ अ० १ पा० २ खं०
'आशा' उपदिशो भवन्ति । अभ्यशनात् ।
'काशिः' मुष्टिः । प्रकाशनात् ।
'मुष्टिः' मोचनाद्वा । मोषणाद्वा । मोहनाद्वा ।
“इमेचिदिन्द्र रोदसी अपारे यत्संगृभ्णा मघ-
वन्काशिरित्ते ।” ( ऋ० सं० ३, २, १, ५ )
इमेचिदिन्द्र रोदसी रोधसी द्यावापृथिव्यौ वि-
रोधनात् ।
'रोधः' कूलम् । निरुणद्धि स्रोतः ।
'कूलं' रुजतेर्विपरीतात् । 'लोष्टः' अविपर्ययेण ।
'अपारे' दूरपारे ।
यत्संगृभ्णासि मघवन् काशिस्ते महान् ॥
“अहस्तमिन्द्र सम्पिणक्कुणारुम् ।” ( ऋ० सं०
३, ३, २, ३ )
अहस्तमिन्द्र कृत्वा सम्पिण्ढ परिक्कणनं मेघम्
॥ २ (१) ॥
‘आशाभ्यः’ (२) यह अनवगत और अनेकार्थ है । ‘आसदन’ यह अव-
गम है ।—
अर्थ—'इन्द्रः' इन्द्र 'सर्वाभ्यः' सब 'आशाभ्यः' दिशाओं
से ( 'परि' पाद पूरण ) 'अभयम्' अभय ‘करत्’ (करोतु)
करे ।
‘आशा’ दिशा होती हैं । क्यों ? आसदन या सब
स्थानों में स्थित जैसी रहने से ।

हिन्दी निरुक्त ( २३६ ) ६ अ० १ पा० २ खं०
'आशा' उपदिशा (कोण) होती हैं। क्यों ? अभ्य-
शन या आपस में एक दूसरी को व्यापन करने से ॥
'काशि' (३) मुष्टि (मुट्ठी) होती है। क्यों ? प्रका-
शन से। अर्थात् वह प्रकाश की जाती है; 'मुष्टि' क्यों ? अथवा
मोचन से । [ क्योंकि वह मोचन की जाती या खोली जाती
है । ] अथवा मोषणसे । [क्योंकि मोषण या चोरी की जाती है ।]
अथवा मोहन से । [क्योंकि उसके बँधजाने से दूसरा मोहित
हो जाता है । ]
हे इन्द्र ! 'इमे-चित्' इन 'अपारे' दूर पार वालों
'रोदसी' (रोधसी = द्यावापृथिव्यौ) द्यु (लोक) और पृथिवी
लोकों को भी तू 'संगृम्भा' (संगृह्णासि) संग्रह करलेता या
पकड़लेता है। हे 'मघवन्' ! इन्द्र 'ते' तेरी 'इत्' ही' काशिः
मुट्ठी आश्चर्य है ॥
'रोदसी' क्यों ? विरोधनसे । क्योंकि-ये द्युलोक और पृथिवी
लोक सब जगत् को अपने में रोधन करलेते (रोकलेते हैं ।]
'रोधस्' कूल (जलका कनारा) भी कहलाता है। क्यों
कि वह स्रोत (प्रवाह) को रोकता है ।
'कूल' शब्द उलटे हुए 'रुज' (तु०) धातु से है।
'लोष्ट' शब्द इसी धातु से बिना उलटे हो जाता है।
'अपारे क्या ? दूर पारे जिनका पार दूर हो ।
हे मघवन् जिससे कि-तू द्यावा पृथिवी को पकड़ लेता
है, इस से तेरी मुष्टि (मुट्ठी) महान् (बड़ी) है ॥
'कुशारुम्' (४) यह अनवगत है । मेघका नाम है।
हे 'इन्द्र' ! 'कुशारुम्' (परिक्वाणनम्) शब्द करने
वाले मेघ को 'अहस्तम्' बिना हाथ (कृत्वा) करके 'सपिणक्'
सम्पिनिष्ट चूर्ण करदे ॥

हिन्दी निरुक्त ( २३७ ) ६ अ० १ पा० ३ खं०
[ इस प्रकार यहां वध के अधिकार से 'कुयारु' क्रूरान
शील का नाम हो सकता है ॥ २ ( १ ) ॥
( खं० ३ )
निघ०-अलातृणः ॥ ५ ॥
निरु०-“अलातृणो बल इन्द्र व्रजोगोः पुराहन्तो
र्भयमानो व्य़ार । सुगान्पथो अकृणोन्निरजेगाः
प्रावन्वाणीः पुरुहूतं धमन्तीः ॥” ( ऋ० सं० ३,
२, २, ५ ) ॥
' अलातृणः ' अलमातर्दनो मेघः । ' बलः '
वृणोतेः । 'व्रजः' व्रजति अन्तरिक्षे । 'गोः' एतस्या
माध्यमिकाया वाचः पुरा हननाद् भयमानो
व्य़ार ॥
“सुगान् पथो अकृणोन्निरजेगाः ”
सुगमनान् पथः अकरोत् निरजनाय गवाम् ॥
“ प्रावन्वाणीः पुरुहूतं धमन्तीः ॥ ”
आपो वा वहनात् । वाचो वा वदनात् ।
बहुभिः-आहूतम्-उदकं भवति । धमति र्गतिकर्मा ॥ ३ ( २ ) ॥
'अलातृणः' (५) यह अनवगत है । 'अलमातर्दन' यह अवगम है ।
“अलातृण” इस ऋचा का विश्वामित्र ऋषि, त्रिष्टुप् छन्द, इन्द्र देवता,
पृष्ठ्य अभिप्लव के द्वितीय और पञ्चम दिन में मरुत्वान् सूक्त है, तहां यह
माध्यन्दिन सवन में अच्छावाक के द्वारा शंस की जाती है ।—

हिन्दी निरुक्त ( ३३८ ) ६ अ० १ पा० ४ खं०
अर्थः- हे 'इन्द्र !' यह 'अलातृणः' ( अलमातर्दनः )
भिगोने को समर्थ (जलसे भराहुआ) 'वलः' मेघ ( क्यों ?
'वृणोति' आवरण करता है ) 'व्रजः' ( अन्तरिक्षे व्रजंति )
अन्तरिक्षमें चलने वाला 'गोः' (एतस्याः माध्यमिकाया वाचः)
इस आपकी मध्यम लोक की वाणी गर्जना से 'हन्तोः' ( हन-
नात् ) मारने से 'पुरा' पहिले ही 'भयमानः' डरता हुआ
'व्‍‍यार' (विश्नथी भवति) ढीला हो जाता है, यो होगया ।
तथा उस (मेघ) ने 'गाः' (गवाम्) (अपाम्) जलों के 'नि-
रंजे' (निरजनाय ≈ निर्गमनाय) निकलने के लिये 'पथः' (मा-
र्गान्) मार्गों को 'सुगान्' ( सुगमनान् ) सुन्दरगमनयोग्य
'अकृणोत्' ( अकरोत् ) किया । और निकले हुए 'वाशीः'
(आपः) जल ( क्यों ? वहन (बहने) से ) 'पुरुहूतम्' (जलाशयम्)
जल के स्थान कूप तडाग नदी आदि को 'धमन्तीः' जाते हुए
'प्रावन्' रक्षा करते हैं ॥
'पुरुहूत' क्यों ? वह 'पुरुभिः' (बहुभिः) बहुतों से 'हूतम्'
(आहूतम्) बुलाया हुआ होता है । 'धम' (ध्मा) (भ्वा० प०)
धातु का गमन अर्थ है ॥ ३ ( २ ) ॥
( खं० ४ )
(निघ०-) सललूकम् ॥६॥ कत्पयम् ॥७॥
विख्रुहः ॥८॥ वीरुधः ॥६॥ नक्तुद्दाभम्॥१०॥
अस्कृधोयुः ॥११॥ निश्टम्भाः ॥१२॥
(निरु०-) “उद्दर्हरक्षः सहमूलमिन्द्र वृश्चामध्यं प्रत्य-
ग्रं शृणीहि । आकीवतः सललूकम् चकर्थ ब्रह्मद्विषे
तपुषिं हेतिमस्य ।” ( ऋ० सं० ३, २, ४, २ )

हिन्दी निरुक्त (२३६) ६ अ० १ पा० ४ खं०
उद्धर रक्षः सहमूल मिन्द्र । 'मूलं' मोचनाद्वा ।
मोषणाद्वा । मोहनाद्वा । वृश्च मध्यं प्रति शृणी-
हि अग्रम् । 'अग्रम्' - आगतं भवति आकियतो
देशात् । 'सललूकम्' संलुब्धं भवति पापकम् इति
नैरुक्ताः । सरूकं वा स्यात् सर्त्तेः अभ्यस्तात् ।
'तपुषिः' तपतेः । 'हेतिः' हन्तेः ।
“त्यं चिदित्था कत्पयं शयानम्” (ऋ०सं०४,१,३२,६)
सुखपयसम् । सुखमस्य पयः ।
'विस्रुहः' आपो भवन्ति । विस्रवणात् ।
“वयाइव रुरुहुः सप्त विस्रुहः” (ऋ०सं०४,५,९,६)
इत्यपि निगमो भवति ।
'वीरुधः' ओषधयो भवन्ति । विरोहणात् ।
“वीरुधः पारयिष्णवः” [ऋ० सं० ८, ५, ८, ३]
इत्यपि निगमो भवति ॥४॥
'नक्षद्दाभम्' अश्नुवानदाभम् । अभ्यशनेन दभ्नो-
ति-इति ।
“नक्षद्दाभं ततुरिं पर्वतेष्ठाम्” (ऋ०सं० ४,६,१३,२)
इत्यपि निगमो भवति ।
'अस्कृधोयुः' अक्रुध्वायुः । 'कृधु' इति ह्रस्वनाम ।
निकृत्तं भवति ।

हिन्दी निरुक्त (२५०) ६ अ० १ पा० ४ खं०
“यो अस्कृधोयुरजरः स्वर्वान् ” (ऋ०सं० ४,
६, १३, ३) इत्यपि निगमो भवति ॥
'निश्रुम्भाः' निश्रध्यहारिणः ॥ ४ (३) ॥
'सललूकम्' (६) यह अनवगत है । 'संलुब्धम्' अथवा 'सररूकम्' शब्द-
समाधि है ।
'उद्वृहरक्षः' का “अलातृण” के समान विनियोग है । (नि० ६,१,३)
हे 'इन्द्र !', 'सहमूलम्' जड़-समेत 'रक्षः' राक्षस को
'उद्वृर्ह' (उद्धर) उखाड़दे । इसके 'मध्यम्' बीच को 'वृश्च'
(वृश्च) छेददे । 'अग्रम्' इसके आगेको 'प्रति-शृणीहि' काटदे
'आकीवतः' (आ कियतो देशात् ) किसी स्थान से भी
(इसे उखाड़दे ) [ जिससे वितर्क करने वालों को भी यह
पता न चलसके कि- कहां से इसे नष्ट किया । या इस का कुछ
भी शेष न रहे ऐसा खोदे । ] तथा इसे उखाड़ कर 'सललकम्'
सहाय रहित (पातरहित) 'चकर्थ' (कुरु) करदे । 'ब्रह्मद्विषे'
इसब्राह्मणके द्वेषी (शत्रु)के लिये 'तपुषिम्' ताप देनेवाली 'हेतिम्'
(हन्त्रीम्)हनन करनेवाली आयुध जातिको 'अस्य' (क्षिप) फेंक ॥
'मूल' कैसे ? मोचन (छोड़ने) से । [क्योंकि-वह छोड़ा जाता है ।]
अथवा मोषण (चोरी से । [क्योंकि-वह लुकाया हुआ होता
है ।] अथवा मोहन से । [क्योंकि-उसके ढूँढने में 'कहाँ है'
ऐसा मोह होता है ।]
'अग्र' क्यों ? वह आगत (आया हुआ) होता है ।
'सललूक' संलुब्ध (विज्ञान या गति-शून्य) होता है ।
पापतर (अधिक पाप) यह नैरुक्त [कहते हैं ।] अथवा
'सररूक' का 'सललूक' है । (सररूक) गति अर्थ में अभ्यस्त
(दोहराएहुए) 'सृ (जु० प०) धातु से है । 'तपुषि' शब्द

संताप अर्थ में 'तप' ( भ्वा०प० ) धातु से है । [ क्योंकि-वह
ताप देने वाली होती है । ]
'हेति' हिंसात्मक 'हन्' ( अदा० प० ) धातु से है । क्यों
कि-उससे हनन किया जाता है । ]
'कत्पयम्' (७) यह अनवगत है । 'कपयम्' यह अवगत है ।—
" 'त्यम्' (तम्) उस (मेघ) को 'चित्' (अनर्थक) 'कत्पयम्'
(सुखपयसम्) सुखकारी जल वाला बनाकर 'शयानम्' (असूर्यम्)
प्रकाश रहित करके (जघान) मारा" । [ 'यहां इन्द्र ने मारा'
इस संबन्ध से 'कत्पयः' सुखपयः (सुखजल) सिद्ध होता है । ]
'विस्रुह' (८) जल होते हैं । [क्योंकि-] विशेष कर स्रुत
होते (झरते) हैं ।
" 'वयाः' (शाखाः) शाखाओं के 'इव' समान [पृथिवी के
ऊपर] 'सप्त' फैलने वाले सात 'विस्रुहः' जल (समुद्र) 'रुरुहुः'
नदी आदि के रूप से फैले हुए हैं।" यह भी निगम है ।
'वीरुध्' (६) (अनवगत) ओषधिएं होती हैं । क्यों ?
विरोहण (पृथिवी को भेदकर उगने) से ।
" 'वीरुधः' ओषधिएं 'पारयिष्णवः' (तारयिष्णवः) रोगों
से पार करने वाली हों" यह भी निगम होता है । [ इस मन्त्र
में 'पुष्पवती' आदि विशेषणों के सम्बन्ध से 'वीरुध्'नाम ओ-
षधियों का सिद्ध होता है । ]
'नक्षदाभम्' (१०) यह अनवगत है ।—
'नक्षदाभ' अश्नुवानदाभ होता है । क्यों कि-वह अ-
भ्यश्न (अपने व्यापने) से मारता है ।
“नक्षदाभं ततुरिं पर्वतेष्ठाम्” अर्थात्- 'नक्षदाभम्'
अपने व्यापने से मारने वाले 'ततुरि' त्वरा (शीघ्र) स्वभाव

हिन्दी निरुक्त ( २४२ ) ६ अ० १ पा० ५ खं०

वाले 'पर्वतेष्ठाम्' पर्वत (मेघ) पर रहने वाले (इन्द्रम्) इन्द्रको ।
यह भी निगम होता है (
'अकृधोयुः' (११) अनवगत अकृध्वायु (दीर्घायु) का नाम है ।
'अस्कृधोयु' क्या? अकृध्वायु । सो क्या ? 'कृधु' यह ह्रस्व
का नाम है। ( उस का निषेध 'अकृधु' (दीर्घ) आयु जिस
का हो ।)
" 'यः' जो (पुत्र) 'अस्कृधोयुः' दीर्घ आयु वाला 'अजरः'
दृढ शरीर 'रक्षोहाम्' शत्रुओं का भगाने वाला हो" यह भी
निगम है ।
'निशृम्भाः' (१२) यह अनवगत है । 'निश्वथ्यहारिण' यह अवगत है ।-
'निशृम्भ' ( १२ ) निश्वथ्यहारी न थक कर हरने वाले
होते हैं ॥ ४ (३) ॥
( खं० ५ )
[निघ०-]बृवदुक्थम् ॥१३॥ऋदूदरः॥१४॥
ऋदूपे ॥१५॥ पुल्लुकामः ॥१६॥ असिन्वती
॥१७॥ कपनाः ॥१८॥ मात्रञ्जीकः ॥१६॥
रुजानाः ॥२०॥ जूर्णिः ॥२१॥ ओमना
॥२२॥
(निरु०-) "आजासः पूषणं रथे निशृम्भास्ते जन-
श्रियम् । देवं वहन्तु बिभ्रथः।" (ऋ०सं०४,८,२१,६)
आवहन्तु अजाः पूषणं रथे निश्वथ्यहारिणस्ते ।
'जनश्रियं' जातश्रियम् ।

हिन्दी निरुक्ते ( २४३ ) ६ अ० १ पा० ५ खं०
'बृहदुक्थः' महदुक्थः । वक्तव्यम्-अस्मै--उक्थम्
इति बृहदुक्थो वा ।
“बृहदुक्थं हवामहे” ( ऋ० सं० ६, ३, २, ५ )
इत्यपि निगमो भवति ।
'ऋदूदरः' सोमः। मृदूदरः। मृदुः-उदरेषु इतिवा ।
“ऋदूदरेण सख्या सचेय” ( ऋ०सं०६,४,१२,५)
इत्यपि निगमो भवति ।
'ऋदूपे' इति-उपरिष्टाद् व्याख्यास्यामः ।
'पुलुकामः' पुरुकामः ।
“पुलुकामो हि मर्त्यः” ( ऋ० मं० २, ४, २२, ५ )
इत्यपि निगमो भवति ।
'असिन्वंती' असंखादन्त्यौ ।
“असिन्वती बप्सती भूर्यत्ततः” (ऋ०सं०६,३,१४,१)
इत्यपि निगमो भवति ।
'कपनाः' कम्पनाः क्रिमयो भवन्ति ।
“मोषंथा वृक्षे कपनेव वेधतः” (ऋ०सं०४,३,१५,१)
इत्यपि निगमो भवति ।
'भाऋजीकः' प्रसिद्धभाः ।
“धूमकेतुः समिधा भाऋजीकः” ( ऋ० सं०
७, ६, ११, २ ) इत्यपि निगमो भवति ।

हिन्दी निरुक्त ( २४४ ) ६ अ० १ पा० ५ खं०

'रुजानाः' नद्यो भवन्ति । रुजन्ति कूलानि ।
“संरुजानाः पिपिष इन्द्रशत्रुः” (ऋ० सं० १, २,
३७, १) इत्यपि निगमो भवति ॥
'जूर्णिः' जवते र्वा । द्रवते र्वा । दूनोते र्वा ।
"क्षिमा जूर्णिर्न वक्षति” (ऋ०सं० २,१,१७,३)
इत्यपि निगमो भवति ।
“परिभ्रंसमोमना वां वयोऽगात्” ॥ (ऋ० सं०
५, ५, १६, ४) पर्यगाद् वां भ्रंसमहः-अवनाय
अन्नम् ॥ ५ ( १ ) ॥
इति षष्ठाध्यायस्य प्रथमः पादः समाप्तः ॥६, १॥
"आजासः" यह ऋचा भरद्वाज ऋषि की है ।-
अर्थः-'ते' वे 'आजासः' (अजाः) नहीं जन्म लेने वाले
(नित्य) 'नियुग्मन्तः' (निश्चय्यहारिणः) दृढ गति से
हरने वाले (चलने वाले) घोड़े 'जातश्रियम्' जातश्रियम् प्रकट
हुई श्री वाले 'रथे' रथमें बैठे हुए 'पूषणम्' पूषा 'देवम्' देव को
'बिभ्रतः' धारण करते हुए 'आवहन्तु' लावें ।
'बृहदुक्थ' (१३) (अनवगत) 'महदुक्थ' (जिसका
बड़ा उक्थ या शस्त्र हो) होता है । अथवा वक्तव्य (कहने
योग्य) इसके अर्थ उक्थ है, इस से 'बृहदुक्थ' है ।
“बृहदुक्थं हवामहे” अर्थात्- 'बड़े उक्थ (शस्त्र)
वाले अथवा जिसके लिये उक्थ (शस्त्र) वक्तव्य (कहनेयोग्य)
है, उस (इन्द्र) को 'हवामहे' हम बुलाते हैं।' यह भी
निगम है ॥

हिन्दी निरुक्त ( २४५ ) ६ अ० १ पा० ४ खं०

'ऋदूदर' (अनवगत) सोम होता है। क्यों ? वह मृदूदर
होता है, अर्थात् उसका उदर मृदुहोता है, या 'वह पीया
हुआ उदर (पेट) में मृदु (कोमल) रहे ऐसे वचन की
आशङ्का से प्रार्थना की जाती है, इससे वह मृदूदर होता हुआ
'ऋदूदर' होता है ।
“ऋदूदरेण सख्या सचेय” अर्थात्-'सख्या' किसी
मित्र पुरुषके साथ जैसे, 'ऋदूदरेण' (सोमेन) सोमके साथ
'सचेय' संयुक्त होऊँ, [जिस प्रकार से कि-मैं इस सोमसे हिं-
सित न हूं।] यह भी निगम होता है।
'ऋदूपे' (१५) इसकी व्याख्या आगे करेंगे। (पा०६खं.५)
'पुलुकाम' (१६) (अनवगत) पुरुकाम (बहुत कामना
वाला) होता है।
“पुलुकामोहि मर्त्यः” अर्थात्-'हि' क्योंकि-'मर्त्यः'
मनुष्य 'पुलकामः' बहु कामनाओं वाला होता है, यह भी
निगम होता है ॥
'असिन्वती' (१७) (अनवगत) 'असंखादन्त्यौ (नहीं
खाने वालीं) के अर्थ में है।
“असिन्वती वप्सती भूर्यत्तः” अर्थात्-ये अग्नि देव
की दो ज्वालाएँ 'असिन्वती' नहीं खाती हुईं जैसी 'वप्सती'
(इस प्रकार शीघ्र) भक्षण करती हुईं 'भूरि' बहु काष्ठमात्रको
या हविःमात्र को 'अत्तः' (फिर भी) खाती हैं, । यह भी
निगम है।
'कपनाः' (१८) (अनवगत) 'कम्पनाः' (कँपाने वाले)
के अर्थ में है। वे कौन ? क्रिमि (कीड़े) होते हैं। (क्योंकि-
वे वृक्षको कम्पित करदेते हैं।)